139 21 11MB
Turkish Pages 225 Year 1962
Yaymları
DergA.h Türk
edebiyatı
: 84
inceleme dlzisi: 12
Yahya Kemal'in. yayın hakları DergA.h Yaymlan'na
aittir.
Tanpınar
Ahmet Harndi
YAHYA KEMAL /
DERGAH YAYlNLARI Peykhane Cad. G. qtmi Sok. No: 57/1 Çemberlitaş / ISfANBUL Tel.: 516 12 62 / 516 00 47
BİRİNCİ BASKI : 1962
İKİNCİ BASKI : 1982
ÜÇÜNCÜ BASKI : 1995
ISBN : 975-7462-79-9 Yahya Kemal, Emek Ma.tbaacılık tesislerinde hazırlanmıştır.
KiTAP HAKKINDA BİRKAÇ SÖZ Edebi eser, yazann şahsi ha.yat tecrübesi ile· beraber, onun yaşadığı tarihi anı, çevresini, sahip olduğu kültürü, beslendiği kaynakları, irsiyet ve mizacından gelen anlaşılması güç çok çeşitli unsurlan sanatkArane bir şekilde ifade eder. Onda estetik olarak önemli olan güzellik, bütünlük ve zenginliktir. Okuyucu önce onun bu ·özellikleriyle karşılaşır. Fakat içine girince onda, tabii görmesini bilirse, hayatın en derin, en şaşırtıcı unsurlarıyle karşı karşıya kalır. ·Tabii görmesini bilirse .. dedim. Tabiat gibi, hayat gibi, edebi eser de ona bakanın şahsiyet ve kültürüne bağlıdır.. Bir edebiyat tedkitçisi ne kadar zengin bir hayat tecrübesine ve geniş kültüre sahip ise, incelediği esere bakış tarzı o kadar derin ve onda bulduğu unsurlar o kadar çeşitli" olur. Edebi eserin güzellik ve zenginliği ile onu inceleyenin şahsiyet ve kültürü, birbirine bakan aynalar gibi, perspektifi alabildiğine derinleştirir. Türk edebiyatında bunun en güzel örneği, çok yönlü bir yazar olan Ahmet Harndi Tanpınar'ın, hocası ve üstadı büyük Türk şairi Yahya Kemal Beyatlı hakkında hayatı nın son yıllarında yazmiş olduğu, fakat maalesef tamamlayamadan öldüğü ve baskısını göremediği kitabıdır. Onu, ilk baskısının sonuna koyduğu nottan da anlaşıldığı üzere, 1962 yılında, ölümünden sonra, Yahya Kemal'in yakın dostu ve Ahmet Hamdi Tanpınar'ın arkadaşı,. Yahya Kemal'i sevenler cemiyeti umumi kA.tibi, o zaman Edebiyat Fakültesi'nin dekanı Prof. Dr. Vehbi Eralp bastırmıştır. · 5
KiTAP HAKKINDA
BıRKAÇ
SöZ
Tanpınar'ın Yahya Kemal kitabı, XIX. asır Türk edebiyatı tarihi, Makaleler'i ve edebi eserleriyle beraber, İs tanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi'nde yıllarca okutulmuş ve incelenmiştir. Tanpınar'ın bu eserleri vasıtasıyla, yüzlerce Türk genci Yahya Kemal ile beraber Tanpınar'ı da yakından tanımış, sevmiş, Türk tarih, edebiyat ve kültürüne onların gözüyle bakmıştır. Nesilden nesle geçen bu kültür, sevgi ve hayranlık gerçekten güzel bir şeydir. Ben bugün yıllarca tecrübeden sonra, şu neticeye vardım ki, Türk tarih, kültür ve sanatına Yahya Kemal ve Ahmet Harndi Tanpınar'ın eserlerini okumadan yaklaşanlar, onun derinlik, zenginlik ve güzelliğini · asla göremez ve anlayamazlar. Aslında Yahya Kemal'in eserleri de, Türk tarih, sanat ve kültürüne açılan bir penceredir. O pencereden bizim bin yıllık medaniyetimiz gözükür. Yahya Kemal'i ve Tanpınar'ı önemli yapan başlıca arnillerden biri, ferdi ben· liklerini aşmaları, kendi şahsiyetleri ile tarih, millet, kültür, sanat denilen büyük realiteler arasında derin münasebetler kurmalarıdır. Tanpınar'ın Yahya Kemal kitabını okurken, bu bakış tarzını açıkça görür ve onun insanın ufkunu ne kadar genişlettiğini çok iyi anlarsınız. Yahya Kemal ile Tanpınar nesli, Türk tarihinin en mühim dönüm noktası olan Mütareke devrinde karşılaşırlar. Bu yıllarda Mustafa· Kemal Paşa Anadolu'da Türk halkı ile beraber Türk ve dünya tarihinin en büyük destanını yazmaktadır. Bu devir öyle bir devirdir ki, kendi içinden ikiye bölünür ve kapağı açılan bir saat gibi kendisini ça· lıştıran bütün zemberekleri ile görünür. Bu devir şuuru muzun en keskin ışığı altında her şeyin açık ve seçik ola· rak göründüğü bir devirdir. Bu devir, son asır Türk tari· hinin yetiştirdiği en büyük şahsiyetlerin memleket meselelerini en derin bir heyecan ve dikkatle ele aldıkları, inceledikleri, bununla da kalmayarak, Türkiye'nin kaderini çizen tercihleri yaptıkları bir devirdir. Tanpınar'ın kitabını dikkatle inceleyen okuyucu kendisini o devrin çeşitli hadiseleri, akımları ve şahsiyetleriyle .kaynaşan zengin ve heyecanlı atmosferi içinde bulur.
6
YAHYA KEMAL Tanpınar
büyük bir romancıdır. İnsana ve hayata gözlerle bakmasını bilir. Yahya Kemal kitabını okurken, Yahya Kemal'i Zeynep Hanım konağında, İstanbul kahvehanelerinde, dost evlerinde yaşarken, konuşurken, hatıralarını anlatırken, fikrini ve nüktelerini söylerken görürsünüz. Kitapta Yahya Kemal'in insan olarak şahsi· yetini, mizacını tasvir eden çok canlı satırlar vardır. Yahya Kemal Osmanlı ve Batı medeniyetlerini, edebiyat ve sa· natlarını çok iyi bilen, yeni, sa~l(!.m, açık ve seçik fikirle· re sahip bir insandır. Öğrencileri ve çevresi, eserlerinden önce onu sohbetleriyle tanırlar. Benim de şahsen dinlemek saadetine nail oldu~um bu sohbetler aydın Osmanlı toplumunun; belki de en son temsilcisi olduğu için en olgun sohbetleriydi. Bu sohbetlerin güzelliği Yahya Kemal'· in olgun hayat tecrübesiyle beraber neşesi, sevgisi ve zen· gin kültüründen geliyordu. Tanpınar kitabında Yahya Ke· mal'in sohbet ve makalelerinde ileri sürdüğü fikirlere ge· niş yer ayırır, onların kaynaklarına kadar gider, mukayaseler yapar, Türk ve dünya tarıh, edebiyat ve fikir akım larının içine yerleştirerek de~erlendirir. Tanpınar sık sık Yahya Kemal'in de düşüncelerine hakim olan ·kaynaklar meselesi• üzerinde durur. Sanat, şahsiyet, mizaç ve hayat tecrübesi ile beraber hazmedilmiş kültüre dayanır. Kültür, zengin kaynaklarla beslanrnek demektir. Yahya Kemal iki büyük kültür kaynağı ile beslenmiştir: Osmanlı tarih ve edebiyatı ile Fransız tefekkürü ve edebiyatı. Tanpınar, ki· tabında bu kaynaklan bütün aynntılarıyle gösterir. Bir yazarın beslendiği kaynaklara gidilmesi, edebiyat tatkikIeri bakımından da önemlidir. Fakat bunu yaparken, kaynaklardan alınan gıdanın ·özümlenmiş· şekline de dikkat etmek lazımdır. Bitkiler bile çevrelerinden kendi bünyelerine uygun olan maddeleri alırlar ve değiştirirler. Bütün büyük sanaıcılar gibi Yahya Kemal de zengin ve çeşitli kaynaklarla beslenmiş, bize ve kendi mizacına uygun olan unsurlan almış ve onları eserinin içinde eritmiştir. Tanpınar, kitabında Yahya Kemal'in. şiirlerinin tahliline de. önem vermiştir. Kendisi de değerli bir şair olan Tanpınar'ııi, Yahya Kemal'in dili, şekil ve imajlan üzerin· canlı
7
Kt'i'AP HAKKINDA BıRKAÇ SöZ
de ileri sürdü~ü fikirler çok önemlidir. Tanpınar imajlan incelerken Freud, bilhassa Gaston Bachelard'ın görüşle rine dayanır. Tarihi metod ile mukayeseli edebiyat, psikoloji ve stilistik metodlarını birleştirriıek bir hayli güçtür. Tanpınar, Yahya Kemal'in şahsiyet ve ş'.ir dünyası nın zenginli~ini ortaya ·koymak için bu metod !ann hemen hepsinden faydalanır. Tahlillerinde Nietsczh~'nin fikirlerine de başvurur, Bunlardan ·diyonizyak· ve •apolloniyen• terimleri Yahya Kemal'in şahsiyet ve şiirini en iyj aydınlatan teririılerdir. Yahya Kemal'in bu kutuplardan hangisine yaklaştı~ını Tanpınar ile uzun uzun konuşmuş tuk. Ben de Tanpınar gibi Yahya Kemal'in bu iki kutup . arasında bir denge kurdu~u fikrine katılmıştım. Coşkun luk ile akıl arasında kurulan bu denge, Yahya Kemal'in şiirlerinde romantik muhteva ile şekil mükemmeliyeti arasındaki ahenge tekabül eder. Yahya Kemal'in eski Türk şiirini sevmesinde ve anlamasında bu terkibin büyük rolü vardır. Zira Osmanlı da diyenizyak yaşayış tarzına en ince düzeni vermesini bilir. Türk mimarisindeki o göklere yükselen büyük hamle ile zarafet ve salabet de bu davranış ile açıklanabilir. Güzel Sanatlar Akademisi'nde yıllarca estetik hocalı~ı yapan Tanpınar, mitoloji ile beraber resim, heykel, mimari ve musiki kültürüne de sahiptir; Yahya Kemal'i anlamaya ve anlatmaya çalışırken sık sık bu sanatlara da başvurur. Tanpınar'dan önce Ord. Prof. Fuad Köprülü, Türk edebiyatını, edebiyat ve medeniyet tarihi metodlarına göre . incelemiş ve· ona bugün de değerini muhafaza eden sistematik bir anlayış getirmişti. Fakat Köprülü, bir tahlilci de~ildi. Umumiyetle edebi eserleri dış . şartlara; sosyal, ekonomik, politik, kültürel arniliere göre açıklama ya çalışırdı. Tanpınar dış şartlarla beraber, yazann şah siyetine; mizacına, hayat tecrübesirie, kültürüne, yaratıcı lık kabiliyetine, dil, üslıip ve hayal dünyasına da önem verir. Bu bakımdan Köprülü'nün yaptıklannı tamamlar. Tanpınar'ın tahlilleri Köprülü'nünküne nazaran çok zengin ve derindir. Tanpınar'ın d~er eserleri gibi bu eserinin de başlıca meziyetlerinden biri, şahsi olması, sevgi ve hayranlık duy8
YAHYA KEMAL guları
ile sanatkarane bir deneme mahiyetini taşımasıdır tahlillerinde çeşitli ilim sahalarından gelen terimlerle beraber, kendi icat ettiği güzel, orijinal ifadeleri de kullanır. Bunlar şahsi olmakla beraber, Tanpınar'ın dikkatlerine çok daha uygundur. E