139 99 26MB
Latin Pages [494] Year 1968
NUNC COCNOSCO EX PARTE
TRENT UNIVERSITY LIBRARY
Digitized by the Internet Archive in 2019 with funding from Kahle/Austin Foundation
https://archive.org/details/corpuschristiano0050unse
'
CORPVS CHRISTIANORVM Series Latina
L
L
CORPVS CHRISTIANORVM Series Latina
AVRELII AVGVSTINI OPERA PARS XVI, i
TVRNHOLTI TYPOGRAPHI BREPOLS EDITORES PONTIFICII MCMLX VIII
SANCTI
AVRELII AVGVSTINI DE TRINITATE LIBRI XV (LIBRI I-XII)
CVRA ET STVDIO
W. J. MOUNTAIN AVXILIANTE
Fr.
glorie
TVRNHOLTI TYPOGRAPHY BREPOLS EDITORES PONTIFICII MCMLX VIII
Bf\ uo
C ao
■j.
so
SVMPTIBVS SVPPEDITANTE Svpremo Belgarvm Magistratv PVBLICAE INSTITVTIONI atqve Optimis Artibvs Praeposito EDITVM
muncit, Ctcrttm cojnomffenx
nurr
c?UArr>
f\Alfferre
dnm ^ior-iAC
pr~ Acdt CA.nzxir~
cn,(i-
pc qu, mm*6m
tXfbrmA rntm fxrxtt
crxiafjxuf efr
in tllo mdteto puntendt
oc
ruf*
uti qu^ quod dnr ^Loxiac rfz
p 9-10. A, p. 103, n. 28. A, p. 103, n. 29-30. A, p. 103-104, n. 31-39. Eug., p. 25, 1-7. A, p. 104, n. 40-45. Eug., p. 25, 8. Godesc., excerpt, (p. 115, 22-24). Eug., p. 25, 9-10. Godesc., excerpt, (p. 115, 4). A, p. 104, n. 46. A, p. 104, n. 47. Eug-, p. 33, 3-9A, p. 104, n. 48.
(50) Laureshamensis monasterii bibliothecae catalogus [nunc cod. Vaticano (Citta DEL)> Bibl. Apostolica Vaticana, Palat. lat. 1877, saec. ix] qui f. 56v-58 capitula dat operis quod nominatur Excerptio Prosper! ex libris de trinitate sancti Angus tint, qui catalogus ex editione G. Becker, Catalogi Bibliotbecarum Antiqui (Bonnae, 1885), p. 102-105 citatur. ; cf. W. M. Lindsay, The (Early) Eorsch Scripto¬ rium, in Palaeograpbia Eatina, Part III (Oxford, 1924), p. 10. — Cf. append. E. (51) Evgippivs abbas (fl. circa an. 509), Excerpta ex operibus s. Augustini, quae cttantur secundum numeros paginarum atque linearum editionis P. Knoll CSEL 9-1 (Vindobonae, 1885). — Cf. append. E. (52) Godescalchvs Orbacensis (obiit circa an. 868), Excerpta de trinitate, quae citantur secundum editionem C. Lambot in CEuvres theologiques etgrammaticales de Godescalc d'Orbais (Spicilegium Sacrum Louaniense, XX), (Louvain, 1945) p. 101-130. — Cf. append. E.
PROLEGOMENA Locus, textus editionis huius
BR.,
xii,
xiii,
15 17 32 7 10
De — 18/19 deficiat Ouibus — 28 corporeo In — 32/33 diuidantur De — 39 peruenire Propiorem — 12 obtinuit
xiv,
16 An — 17 perduxerint 22 Qua —• 23 resplendeat 28 De — 40 renouatur xv, 3 De — 4 inuenitur 5 Quid — 6 librorum 7 In — 10/11 intellegatur 31 De —• 32 coaeterni 36 De — 39 caritas 42 43 48 57 61
I,
I,
Qua — sanctus Contra — 44 dixerunt Tria — 52 trinitas Interuallis — 61 sancti post sancti
1 Lecturus —- disserimus 3 qui — 71 est 60 quod — 68 es
11,
72 necessaria — 87 potestis 24 Nec — 25 discere
XLIX
Testis
Eug., p. 25, 11-15. A, p. 104, n. 49-53. A, p. 104, n. 54. A, p. 104-105, n. 55-71. Prosp., sent, lxii (PL 51, 436) (53)Eug., p. 5, 14-15. A, p. 105, n. 72. A, p. 105, n. 73-77. A, p. 105, n. 78. Eug., p. 25, 16-17. A, p. 105, n. 79-80. A, p. 105, n. 81. A, p. 105, n. 82. Eug., p. 25, 18-20. A, p. 105, n. 83. Eug., p. 25, 21-23. Eug., p. 25, 24-28. Eug., p. 25, 29-32. A, p. 105, n. 84. Aug., retract. II, xli, 5 (CSEL 36, 149, 15-16) (54). Ben., munim. II, f. 2v-3. P- 595-602. L. Neesen, Theologia Christiana affediua de Deo uno in essentia,
trino in personis et \ erbo incarnato, ad mentem SS. Augustini et Thomae, Coloniae, 1678. N. J. Ostrooumov, Analogii i ikh znatchenie pri vyiasnezii utchenua 0 Sv. Troitzie, po sudu bl.Augustina, in ProvoslavnyiSobesiednik, II, 1904, p. 1119-1131. H. Passaic, Theologie du Verbe chez saint Augustin et saint Thomas
Paris, 1951. M. T.L. Penido, Cur non Spiritus Sanctus a Patre Deo genitus.
S. Augustinus et S. Thomas, in Revue thomiste, XXXV p. 508-527. ’
iqio
’
B. Pergamo, De S. Augustini methodo apologetico, in Antonianum vi, 1931, p- 3-36.
P- Prime, « Tenuissima Forma Cognitionis », Predication in St Augustine’s Theory of Knowledge, in Journal of Theological Studies, XLIII, 1942, p. 45-59. J. Racette, Le livre neuvieme du « De Trinitate » de saint Augustin
in Sciences ecclesiastiques, VIII, 1956, p. 39-57. K. Rahner, Bernerkungen zum dogmatischen Traktat « De Trini¬
tate », m Schriften zur Theologie, IV, Einsiedeln, 1964, p. 103-133. B.M.G Reardon, The Relation of Philosophy to Faith in the 1 earning of St. Augustine, in Studia Patristica, II 1957 p 288-
294 [Texte und Untersuchungen, LXIV)
BIBLIOGRAPHIA SELECTA
xcv
C.C. Richardson, The Enigma of the Trinity, in R.W. Battenhouse, A Companion to the Study of St. Augustine, Oxford, 1955, p. 235-256. W.J. Roche, Measure, Number, and Weight in St. Augustine, in The New Scholasticism, XV, 1941, p. 350-376. J. Rohmer, L’intentionalite des sensations chez saint Augustin, in Augustinus Magister, I, 1954, p. 491-498. M. Schmaus, Die Denkform Augustins in seinem Werk « de Trinitate », Miinchen, 1962 (Bayerische Akademie der Wissenschaften, Philol.-hist. Klasse, Sitzungsberichte, VI). M. Schmaus, Die psychologische Trinitatslehre des hi. Augustinus, Munster, 1927 (Miinsterische Beitrage zur Theologie, XI). M. Schmaus, Die Spannung von Metaphysik und Heilsgeschichte in der Trinitatslehre Augustins, in Studia Patristica, VI, 1962, p. 503-518 (Texte und Untersuchungen, LXXXI). B. Schultze, Sergius Bulgakow zur Lehre des hi. Augustinus uber das Bild der Heiligsten Dreifaltigkeit im Menschen, in Orientalia Christiana Periodica, XV, 1949, p. 5-40. M.F. Sciacca, Trinite et unite de Vesprit, in Augustinus Magister, I,
1954. P- 521-533-
Smid, De adumbratione SS. Trinitatis in Vetere Testamento secundum sanctum Augustinum, Mundelein, 1942 (Diss.).
F. L.
G. -C. Smit, Epiclese et theologie des sacrements, in Melanges de science religieuse, XV, 1958, p. 95-136. J.
Stelzenberger,
« Conscientia »
bei Augustinus, Paderborn,
I959J. Stiglmayr, Zur Trinitdtsspekulation und Trinitatsmystik des hi. Augustinus, in Zeitschrift fur Aszese und Mystik, IV, 1929, p. 168-172. J.E. Sullivan, The Image of God. The Doctrine of St. Augusti¬ ne and Its Influence, Dubuque, 1963. R. Tremblay, Les processions du Verbe et de Vamour humain chez saint Augustin, in Revue de I’Universite d’Ottawa,WXA\, 1954, p. 93*-ii7*. R.
Tremblay, Theorie psychologique de la Trinite chez saint Augustin, in Etudes et recherches, VIII, 1952, p. 83-109.
T. van Bavel, Recherches sur la Christologie de saint Augustin, Fribourg (Suisse), 1954 (coll. Paradosis, X). van der Lof, L’exegese exacte et objective des theophanies de VAncien Testament dans le « De Trinitate », in Augustiniana, XIV, 1964, p. 485-499-
L J
XCVI
BIBLIOGRAPHIA SELECTA
G. Verbeke, Connaissance de soi et connaissance de Dieu chez saint Augustin, in Augustiniana, IV, 1954, p. 495-515. G. Verbeke, Spiritualite et immortalite de I’ame chez saint Augustin, in Augustinus Magister, I, 1954, p. 329-334. G.
Weissenborn, De cogitationibus Augustini philosophicis de Trinitate Dei prolatis, Halle, 1841.
K. Winkler, La theorie augustinienne de la niemoire a son point de depart, in Augustinus Magister, I, 1954, p. 511-519. H. A. Wolfson, The Philosophy of the Church Fathers. Vol. I : Faith, Trinity and Incarnation, Cambridge (Mass.), 19642. H. Woods, Augustine and Evolution. A Study in the Saint’s « De Gen. ad litt. » and « De Trinitate », New York, 1924. C. Zimara, Das Ineinanderspiel von Gottes Vorwissen und Wollen nach Augustinus, in Freiburger Zeitschrift fur Philosophic und Theologie, VI, 1959, p. 271-299, 361-39A
SIGLA CODICVM ET EDITIONVM A
codex Atrebatensis 589, saec. xi.
B
codex Bigotianvs, Parisinus bibl. nat. lat.2088, saec.xi-xn.
C
codex Cameracensis 300 (282), saec. vm.
E
codex Einsidlensis 145, saec. x.
F
codex Parisinvs, bibl. armamentarii, 303 (419 T.L.), saec. XII.
/
codex Eporediensis 34 (LXXVII), saec. x.
/
codex Vindocinensis 37, saec. xi.
K
codex Oxoniensis Bodleianus Laud. misc. 126, saec. vm.
L
codex Lavdvnensis 130, saec. ix.
M
codex Casinensis 19, saec. viii-ix.
N
codex Namvrcensis 33, saec. ix.
0
codex Parisinvs, bibl. nat., nouv. acq. lat. 1445, saec. ix.
P
codex Berolinensis Phillipps 1681, saec. x.
R
codex Remensis 390, saec. ix.
5
codex Sangallensis 175, saec. ix.
T
codex Parisinvs, bibl. nat., nouv. acq. lat. 1446, saec. x-xi.
V
codex Vaticanvs Palatinus lat. 202, saec. viii-ix.
Gold,
editio A. Goldbacher sancti Augustini Epistulae 174, in CSEL 44 (Vindobonae, 1904), p. 650-651, cuius editionis paginae sub siglo V in margine adnotantur.
p,
editio Benedictinorum eCongregationesancti Mavri, t. VIII, Parisiis, 1688. Numeri capituum et sectionum ex hac editione retinentur in textu praesentis editionis uncis quadratis inclusi.
PL
editio J. P. Migne, Patrologia Latina, t. 42, Parisiis, 1886.
PLS
«De Trinitate, Capitula edita e codice Casinensi 18, saec. xii, » Patrologiae Latinae Supplementum, n, Parisiis, i960, col. 1545-1555-
7
L
SIGLA TESTIVM A gob., imagin.
Agobardvs episcopus Lugdunensis, Liber de
imaginibus sanctorum, PL 104, 199-229. Alcuin., trin.
Flaccus Alcvinvs abbas Turonensis, De fide sanctae et indiuidiiae trinitatis libri Hi, PL 101, 13-58.
Amalar., off.
Symphrosius Amalarivs, Liber officialis, ed. J. M. Hanssens, in Studi e testi, CXXXIX,
Arausic., can. 12
Canon 12 concilii Arausicani II (a. 529), ed. H. Denzinger - A. Schonmetzer, in Enchiridion Symbolorum, editio XXXIII, p. 134 ; C. de Clercq, Concilia Galliae a. 5^-695, CC 148A, p. 59.
Aug., retract.
Avgvstinvs, Retractationes, ed. P. Knoll,
P- 9-543-
CSEL 36. Beat., adu. Elipand.
Beatvs abbas Liebanensis, AduersusElipan-
dum libri ii, PL 96, 893-1030. Beda
Beda uenerabilis, Collectio ex opusculis sancti
Augustini in epistulas Pauli apostoli. A
cod. Avdomarensis, Bibl.mun., 91, saec. ix.
P
cod. Parisinvs, Bibl. Nat., lat. 11574, saec ix.
Beda, in Luc.
Beda uenerabilis, In Lucae euangelium expositio, ed. D. Hurst, CC 120, p. 5-425.
Beda, orat.
Beda
Ben., munim.
Benedictvs Anianensis, Munimenta fidei. p cod. Parisinvs, Bibl. Nat., lat.
uenerabilis, Oratio tertia ex libello precum, PL 94, 529.
2390, saec. xi. Carolus magnus, epist. XIX
Carolvs magnus, Epistula xix ad Leonem III papam, PL 98, 923-929.
Cassiod., in psalm. LX
Aurelius Cassiodorvs senator, Expositio in psalmum lx, ed. M. Adriaen, CC 97, p. 537-542-
Cassiod., in psalm. LXI
Aurelius Cassiodorvs senator, Expositio in psalmum Ixi, ibid., p. 542-549.
coll.
Ex libris beati Augustini de sancta trinitate haec collecta sunt. b
Coll. Auell., epist. ig6 (lust.)
cod. Bononiensis, Bibl. mun., 51, saec. ix.
Epistula ig6 (Ivstiniani imperatoris) ex Collectione Auellana, ed. O. Gunther, CSEL 35-11, p. 655-656.
SIGLA TESTIVM Coll. Nou.
XCIX
Exempla Sanctorum Patrum ex Collectione Nouariensi, ed. E. Schwartz, ACO, IV-ii, p. 74-96. N
cod. Novariensis, Bibl. Capitolare, 60 (XXX), saec. ix.
Dungal., respons.
Dvngalvs reclusus,
Elipand., epist. IV
Elipandvs episcopus Toletanus, Epistula iv
Responsa contra peruersas Claudii Taurinensis episcopi sententias, PL 105, 465-530. ad Albinum, PL 96, 870-880.
Eug.
Evgippivs abbas, Excerpta ex operibus s. Augustini, ed. P. Knoll, CSEL 9-1.
A
cod. Ambrosianvs saec. vii.
D
cod. VIII.
G
cod. Sangallensis 176, saec. ix.
M
cod. Cheltenhamensis saec. viii.
P
cod. Parisinvs, Bibl. Nat., lat. 11642, saec. ix.
Q
cod. Parisinvs, Bibl. Nat., lat. 11642, folia sex postrema, saec. ix.
T
cod. Parisinvs, Bibl. Nat., lat. 2109, saec. ix.
V
cod. Vaticanvs 3375, saec. vi.
v
cod. Vercellensis XXX (94), saec. x.
Desnoyers
C. 73. inf., 1720,
saec.
12263,
Quando codices a Knoll adhibiti consentiunt in lectionibus uariantibus, parenthesi includuntur in apparatu critico : ex. gr. Eug. (G P v). excerpt.
Excerpta. p
Facund., defens.
cod. Parisinvs, Bibl. Nat., lat. 9539, saec. ix.
Facvndvs episcopus Hermianensis, Pro de-
fensione trium capitulorum concilii Chalcedonensis libri xii ad Iustinianum imperatorem, PL 67, 527-852. Fenand., epist. VI
Fulgentius Ferrandvs, Epistula vi ad Pelagium et Anatolium diaconos urbis Romae, PL 67, 921-928.
Fulg., ad Monim.
Fvlgentivs episcopus Ruspensis, Ad Monimum libri Hi, ed. I. Fraipont, CC 91,
p. 1-64.
c Fulg., ad Ferrand.
SIGLA TESTIVM Fvlgentivs episcopus Ruspensis, Epistula
xiv ad Ferrandum, ibid., p. 387-444. Fulg., trin.
Fvlgentivs episcopus Ruspensis, De trinitate ad Felicem notarium, ed. I. Fraipont,
Godesc., diuers.
Godescalchvs Orbacensis, De diuersis, ed. C. Lambot, p. 294-324.
Gode.sc., excerpt.
Godescalchvs Orbacensis, Excerpta de trini-
Godesc., opusc. I
Godescalchvs Orbacensis, Opusculum pri-
CC 91A, p. 633-646.
tate, ibid., p. 101-130. mum de rebus grammaticis, ibid., p. 353420.
Godesc., respons. Godesc., trin. Godesc., trina Hadr.
Orbacensis, diuersis, ibid., p. 130-179. Godescalchvs Orbacensis, ibid., p. 259-279.
Godescalchvs
Responsa De
de
trinitate,
Godescalchvs Orbacensis, De trina deitate,
ibid., p. 81-99. Hadrianum siue Epistula secunda Hadriani I papae, ed. K. Hampe, MGH, Epistulae V (Aeui Karolini III), p. 5-58. V cod. Vaticanvs lat. 3827, saec. x.
Hisp.
Epistula episcoporum Hispaniae ad episcopos Franciae, ed. A. Werminghoff, MGH, Legum Sectio III, Concilia II (Aeui Karolini I-n), p. m-119.
I oh.
Iohannes diaconus, Expositum in Heptateu-
chum. P
Ioh. papae II epist.
Isid., lib. num.
cod. Parisinvs, Bibl. Nat., lat. 12309, saec. ix. Iohannes papa II, Epistula, ed. E. Schwartz, ACO, IV-ii, p. 206-210. A cod. Parisinvs, Bibl. de l’Arsenal, 351, saec. xii. Isidorvs episcopus Hispalensis, Liber numerorum, PL 83, 179-200.
Isid., orig.
Isidorvs episcopus Hispalensis,
A
Laureshamensis monasterii bibliothecae catalogus, ed. G. Becker, in Catalogi Bibliothecarum Antiqui, p. 102-105.
LC
Libri Carolini, ed. H. Bastgen, MGH, Legum Sectio III,Concilia II, Supplementum, p. 1-228.
[Etymologiarum siue] Originum libri xx, ed. W. M. Lindsay, t. I et II.
V
cod. Vaticanvs lat. 7207, saec. VIII.
A
cod. Parisinvs, Bibl. de 1’Arse¬ nal, 663, saec. ix.
SIGLA TESTIVM Licin.
ci
Licinianvs episcopus Carthaginiensis, Epistula secunda, ed. I. Madoz, p. 123-124.
E
cod. El Escorial, Real Bibl., &.14, saec. viii-ix.
Maxent.
Iohannes Maxentivs, Libellus fidei, ed. E. Schwartz, ACO, IV-ii, p. 2-10.
Paris.
Libellus synodalis Parisiensis, ed. A. Werminghoff, MGH, Legum Sectio III, Con¬ cilia II (Aeui Karolini I-n), p. 480-532.
Pelag., defens.
Pelagivs diaconus ecclesiae Romanae, In defensione trium capitulorum, ed. R. Devreesse, in Studi e testi, LVII, p. 1-71.
Process.
Ps.-Alcvinvs, Libellus de processione spiritus sancti, PL 101, 64-84.
Prosp., sent.
Prosper Aquitanus, Sententiae ex operibus s. Augustini, PL 51, 427-496.
c
cod. Tvronensis, 396, saec. xiv.
j
cod. Parisinvs, Bibl. Nat., Joliensis 17413, saec. xn.
1
cod. Parisinvs, Bibl. Nat., Colbertinus 2041 (393), saec. xv.
Bibl.
mun.,
Smar.
Smaragdvs abbas, Libellus de processione sancti spiritus, ed. A. Werminghoff, MGH, Legum Sectio III, Concilia 11 (Aeui Karolini I-n), p. 236-239.
Spal.
Decretum concilii secundi Spalensis, ed. I. Vives, in Concilios Visigoticos e HispanoRomanos, I, p. 163-185.
Theodulf., spir.
Theodvlfvs
episcopus
Aurelianensis,
De
spiritu sancto, PL 105, 239-276. Tolet. XI
Symbolum concilii undecimi Toletani, ed. I. Madoz, p. 16-26.
Tolet. XV
Decretum concilii quinti decimi Toletani, ed. I. Vives, in Concilios Visigoticos e Hispano-Romanos, I, p. 449-474.
Vine.
Vincentivs Lirinensis, Excerpta, ed. W. J. Mountain, in Sacris Erudiri, XVIII (1967-1968), p. 385-405.
SIGLA COMMVNIA Aa
codex A ante correctionem ab alia manu secundum lectionem textus.
A1
codex A post correctionem ab ipsa prima manu.
A2, A3
codex A post correctionem ab altera manu ; post cor¬ rectionem a tertia manu.
add.
addidit
alt., tert.
alterum, tertium, etc.
cett.
ceteri
codd.
codices
cf.
confer
corr.
correxit
def.
deficit
del.
deleuit
ed.
editio, editor
eras.
erasit
exp.
expunxit, expunctum
i. mg.
in margine
i. ras.
in rasura
lit(t).
littera, litterae
m.
manus, manu
om.
omisit
pr.
prius, primum
praem.
praemisit
ras.
rasura, rasuram
s. 1.
supra lineam, exempli gratia : modo, qu0 s. 1. est.
superscr.
superscripsit, superscriptum
test.
testes
{ }
his signis inclusa sunt uerba in textu, quae addi ab ipso auctore uisa sunt.
*
0
asterisco in apparatu primo praenotantur loci sacrae Scripturae, quibus non iuxta Vulgatae uersionem uti uidetur s. Augustinus. codices parenthesi inclusi in apparatu altero non leguntur nisi signum 0 appareat in apparatu critico. parenthesis adhibetur in apparatu critico ad signihcandum consensum codicum Eugippii adhibitorum a Knoll.
0
[ ]
signihcat lectiones omnium codicum, etiam illorum quorum sigla parenthesi inclusi sunt in apparatu altero, dari in apparatu critico. lectiones uariantes testium quorum sigla uncis quadratis inclusi sunt in apparatu altero dantur non in apparatu critico sed in appendice D.
DE TRINITATE LIBRI XV
(BREVICVLVS) LIBER I De triplici causa erroris falsa de deo opinantium. Ordo disputandi de trinitate diuina. De diuerso iudicio legentium et capacitate dissimili. Quae esse propria diuinae trinitatis senserint catholici tractatores. De quaestionibus quibus mouentur de trinitate quaerentes. De unitate patris et filii et spiritus sancti qui sunt units et solus et uerus deus. Quod unigenitus dei filius propter jormam serui minor patre dicatur, qui in forma dei aequalis est
I. II. III. IV. 5 V.
vi. io vii.
PLS D45
PLS 1546
patri.
De subiectione qua filius subiciendus dicitur patri. Ouam utile credentibus fuerit ut ad patrem in forma serui Christus ascenderit.
viii.
ix. 15
LIBER I i Sap. 14, *30. 8 1 Ioh. 5, 7 ; uide Symb. ‘Quicumque,’ 3, 25. 9 Symb. Rom.-Mediol. I, 1 ; Ioh. 17, *3. 10 Symb. Rom.-Mediol. I, 2; Ioh. 1, 14.18 ; 3, 16.18 ; x Ioh. 4, 9 ; Symb. Nicaen., 5-6. Phil. 2, 7. 11 uide Symb. ‘Quicumque,’ 31 ; Ioh. 14, 28. Phil. 2, 6. 11/12 uide Symb. ‘Qui¬ cumque,’ 31 ; Phil. 2, *6. 13 1 Cor. 15, 28. 14/15 Ioh. 20, 17; 14, 28; 16, 28. Phil. 2, 7.
Codd. : N O L S V
F I J K P RT ; def. M.
Test. : 8 De — 13 patri A, p. 102, n. 1-3 ; Fug., p. 24, 7-12. 8 De — sancti Godesc., excerpt. (p. 113, 8). 14 Quam — 15 ascenderit Fug., p. 24, 13-14.
] cf. Aug., epist. ad Firtnum (CC 47, iv, 47) ;
Incipivnt capi-
TVLA LIBRORVM TRINITATIS DI. CAPITVLA LIBRI PRIMI ANTE IPSVM LIBRVM POSITA SVNT.
INCIPIVNT
AVGVSTINI primi 0
;
DE
CAPITVLA
LIBRI
SECVNDI
SANCTA TRINITATE
QVI
N/
LIBRI
INCIPIVNT
SVNT
CAPITVLA
NVMERO XV.
Incipivnt capitvla librorvm trinitatis nvmero xv. capitvla libri
PRIMI ANTE IPSVM POSITA SVNT. INCIPIVNT CAPITVLA LIBRI II capitvla capitvla LIBRORVM
LIBRORVM
CAPITVLA LIBRI
librorvm
F;
trinitatis
nvmero
xv.
capitvla
Incipivnt capitvla trinitatis libri primi
SANCTI
AVGVSTINI EPISCOPI NVMERO
S VMM VS ET VERVS EST DEVS
J/
libri
I;
QVINDECIM
L V/ i S ;
INCIPIVNT Incipivnt
Incipivnt capitvla DE
TRINITATE
INCIP CAPITVLA EX LIBRO PRIMO
K / In
QVAE
NOMINE
DOMINI NOSTRI IESV CHRISTI INCIPIVNT CAPITVLA LIBRORVM AVRELII AVGVSTINI DE SANCTA TRINITATE
P ;
INCIPIVNT CAPITVLA LIBRORVM XV DE TRINITATE R /
Incipivnt capitvla libri primi
T
; uide breuiculum alterum {codd. ABC R) in
appendice A. LIBER I 1 tripli Ra erroris causa J opinantiam K 4 diuinae] add. et K senserunt J 8 qui sunt] quae est Fug. V 9 uerus ac solus J et alt.) ac A 10/12 Quod — patri om. T 10 quo I 11 patri J A 13 De — patri] de regno patri filius dicitur traditurus A Eug. V 14 Quam] quod Fug. (G P v) in om. S V* * * * S & * * * * * * 13 forma/ 1 litt. eras. O ita I J Eug. (G P v), ascenderet cett. codd.
15 ascenderi
4
BREVICVLVS I II
x. xi. xii.
20 xm.
Quomodo traditurus sit regnum filius patri. Qua discretione intellegendus sit nunc aequalis patri filius, nunc autem minor. Qua ratione filius nescire dicatur diem et horam quam scit pater. De imitate personae falii dei et filii hominis siue in gloria siue in humilitate. LIBER II
i. ii. 5 hi. iv. io
De regulis secundum quas scriptura de patre et filio loquitur. De his scripturae locis de quibus dubium est an propter assumptam creaturam minorem patre indicent filium, an uero hoc tantum quod licet aequalem patri, tamen quia de patre sit doceant. De his quae spiritum sanctum non minorem patre indicant sed tantum quod de patre procedit. De clarificatione qua et pater filium glorihcat et filius patrem.
10 i Cor. 15, 24. 17/18 uide Symb. ‘Quicumque,’ 31 ; Phil. 2, *6. 18 uide Symb. ‘Quicumque,’ 31 ; loh. 14, 28. 19/20 Marc. 13, 32. 21 uide Symb. ‘Quicumque,’ 34. Matth. 14, 33 ; 16, 16 ; Marc. 1, 1 ; 3, 12 ; Luc. 1, 35 ; 4, 41 ; loh. 1, 34.49 ; 6, jo ; 10, 36 ; 20, 31 ; 1 loh. 3, 8 ; 4, 15 ; 5, 5.20 ; e.a. ; Symb. Nicaen., 5. Dan. 7, 13 ; Matth. 9, 6 ; 10, 23 ; 16, 27.28 ; 19, 28 ; 25, 31 ; Marc. 2, 10 ; 8, 38 ; 9, 8 ; Luc. 5, 24 ; 6, 5 ; 9, 26 ; loh. 3, 13-14 ; 5, 27 ; 12, 23.34 ; 13, 31 ; e.a. 21/22 Matth. 16, 27. Act. 8, 33-37. LIBER II 4 uide Symb. ‘Quicumque,’ 31 ; loh. 14, 28. 5/0 uide Symb. ‘Quicumque’, 31 ; Phil. 2, *6. 0 loh. 1, *14 ; 8, *42 ; 16, *28 ; Symb. Nicaen., 6. 8 loh. 15, *26. 9/10 13, 31-32 ; 17, 1. 9 loh. 12, 23 ; 17, 5.24. 10 loh. 17, 4.
Codd. : NO
LS V
FI J K P R T ; def. M.
Test. : 16 Quomodo — 22 humilitate Fug., p. 24, 15-20. minor A, p. 102, n. 4-5. 21 De — 22 humilitate A, p. LIBER II
3 De — 10 patrem
16 filius] deo et R 17 quod A dicatur] om. La, dicitur S2 V3 *
*-
A, p.
102,
n.
7-9
10 Quomodo — 18
102, n. 6. ; Eug., p. 24, 21-29.
18 autem om. A 20 quam — pater
19 nescire filius
T
om. Eug. V.
LIBER II 1 qua / scripturas I 1/2 loquitur et filio N O L S V 3 his] om. S V& R T, add. qui P scriptura L de alt.'] in JR 4 assumptam] assutam L, add. iam S ; eras. V& patri L V2 I K 4/5 iudicent La Fa, in¬ dicat Eug. (M V) 5/0 licet — quia om. A 5 licet] dicunt S 6 doceant] a s. 1. J1 7 his] is Ta qui E V K P R A 8 indicant] indicent I, om. Ra de] a L procedit] sit A 9/10 De — patrem] quod clarificatio quae fit inter patrem et filium et spiritum sanctum nullam differentiam in trinitate significet A Eug. (M V) 9 clarificat L V2 J K T
BREVICVLVS II v.
5
Quomodo intellegenda sit missio siue filii siue spiri¬ tus sancti. Quid sit quod nusquam legitur pater maior spiritu sancto aut spiritus sanctus minor patre. Propositio quaestionis de multimodis apparitionibus dei quarum quaedam missiones appellantur, cum pater missus non queat did, sed aut filius aut spiritus sanctus cooperante tamen in omnibus trinitate. De his qui naturam uerbi dei uisibilem putauerunt. De his qui filium uolunt etiam ante carnis assumptionem fuisse mortalem ut solus pater immortalitatem habere credatur. An indiscrete deus trinitas patribus apparuerit an aliqua ex trinitate persona. De tribus uiris Abrahae uisis cum quibus sicut cum domino deo loquitur. De duobus angelis qui humana forma apparuerunt Loth et in quibus dominus singulariter appellatur. De uisione Moysi qua deum uidit in Choreb per ignem in rubo. De apparitione dei in exitu Israhel ex Aegypto. De his quae diuinitus gesta sunt coram Moyse in monte Sina. Vtrum deus per suam substantiam Moysi apparuerit an per uisibilem creaturam. Quod ex persona domini Iesu Christi dicta intelle-
vi. 15 vii.
20 viii. ix.
x. 25 xi. xii. 30 xin. xiv. xv. 35 xvi. xvii.
11 Is. 48, 16 ; Ioh. 3, 17 ; 5, 23.24 ; 7, 16 ; 10, 36 ; 16, 28 ; Gal. 4, 4. 11/12 Ioh. 14, 26 ; 15, 26 ; 16, 7. 15/10 Ex. 3, 1-2 ; 13, 21-22 ; 14, 19-20.24 ; 16, 10-12 ; 19, 16-19 > 20> 18-22 ; 33, 9-23 ; 34, 5 sqq. 22/23 1 Tim. 6, 16. 24 Gen. 3, 8 sqq. ; e.a. 26/27 Gen. 18, 1-3 sqq. 28/29 Gen. 19, 1-2. 30/31 Ex. 3, *1-2. 32 Ex. 13, 21-22; 14, 19-20.24; 16, 10-12. Ps. 113, *1. 33/34 Ex. 19, 16-19 ! 20> 18-22. 35 Ex. 33, 9-23 ; 34, 5 sqq. 37 Symb. Nicaen., 4; Symb. Rom.-Mediol. I, 2 ; uide Symb. ‘Quicumque/ 27.28.
Codd.
-.NOLSV
F I J K P RT ; def. M. A,p. 102, n. 10-11.
Test. : 11 Quomodo — 14 patre
Bug., p.
11 Quomodo — 12 sancti
24, 30-31.
13 numquam N Oa S legitur] add. aut J R maior pater J R spiritui 15 multis modis L K R 16 missionis K appelantur V& 17 patre I 18 cooperante] quae operante R 18/19 trinitatem L I K 20 dei om. J R 21 ante om. 22/23 habere immortalitatem R 24 apparuerit patribus J R 25 aliqua] aliqu/a 1 lilt. eras. V 26 cum om. K T 27 deo om. L .S' V P loquitur] i superscr. O2! 28/29 De — appellatur om. J 28 forma] praem. in S2 F 29 in om. L, 30 dominum T 30/31 per ignem om. R 32 ex] de J 33 qui L diuitus Ra moysen R 34 monte Sina] errs. V& 35 apparuit T 36 creatam Pa 37 christi iesu K christi
L K
om. P
37/38 intelligenda dicta
J
PLS
1547
BREVICVLVS II-III
6
genda sint Moysi : Ponam te super petram et auferam manum meam, et posteriora mea uidebis, et cetera. De uisione Danielis in qua illi et patris et filii per¬ sona apparuit in specie corporali.
40 XVIII.
LIBER III Vtrum cum deus hominibus uisus est ipse per assumptam creaturae speciem apparuerit, an uero angeli ex persona ipsius sint locuti. De mutationibus creaturae siue consuetudinariis siue insolitis quae non bunt extra potestatem ac sententiam creatoris. Exemplum quo ostenditur omnes causas actionum rationabilium a summa dei uoluntate descendere. De prouidentia dei qua subiectioni sanctorum praesidet angelorum. Quod opere dei omnis creatura administretur quo et mira multa ordine consuetudinis inserantur. Quod deus omnem creaturam corporalem animare cognoscitur in uteris matrum. De miraculis quae magicis artibus bunt. De causis originalibus creaturarum corporalium quas mundo creator inseruit.
11. 5
hi,
IV. 10 V.
VI.
15 VII. VIII.
38 Ex. 33,
*22.
LIBER III
38/30 Ex. 33, *23.
40/41 Dan. 7, 9-10.13-14.
15 Ex. 7, 11-12.22; 8, 7.
FI J K P RT ; def. M. A, p. 102-103, n. 12. LIBER III 9 De — 12 inserantur A, p. 103, n. 13-14. inserantur Eug.,p. 24, 32-33. 15 De — 17 inseruit Eug.,p. 0, Codd. :
NO LS V
Test. : 40 De — 41 corporali
38 sit R 39 posterioram ea L qua/ 1 litt. eras. O illi] ei
A
et cetera om. JR 41 apparuerit
T
11 Quod — 12 14-17.
40 uisione/ 1 in om. J.
litt. eras. S
LIBER III 1/2 assumptae (a alt. exp.) R 2 creaturae] a creatura N O, creatura L, creaturam I apparuerit om. R 3 sunt P 4 creaturarum F K inconsuetudinariis K 0 sententiam] potentiam J R creaturis L 7 quod L V actionum om. Ia 8 rationalium EVP 9/10 subiectioni — an¬ gelorum] uniuersitas regitur A 9 subiectione Ia Ja K 11 Quod] de A opera L dei] add. quo A administratur P A quo] quod F K Eug. (G P v), praem. a J R 12 et] e/t 1 litt. eras. O mira om. A ordine] ita L S V I J K P Eug. (G P v), ordini cctt. codd. A inserantur] ita J R Eug. G2 P v, inseratur Eug. G, inserunt L, inseruitur bis A, inseruntur cett. codd. 13/14 Quod matrum om. I J K R T animare cognoscitur] anima recognoscitur S, anima recognoscens 15 maicis L, magis Ka Hunt] add. vn Quicquid angeli transgressores mali J 16 corporalium] om. R, naturalium Eug. (D G P T v) ' I7 inseruit] add. Quicquid angeli transgressores mali J2, add. faciunt non ipsis seruit ad nutum creatura corporalis sed deo a quo datur potestas J
BREVICVLVS III-IV ix.
7
De significationibus quae ad manifestandam uoluntatem dei siue per angelos siue per homines ministrantur. Essentiam trinitatis numquam oculis apparuisse mortalium sed per subiectam sibi creaturam significasse quae uoluit.
20 x.
LIBER IV I.
De gratia dei qua sibi humanum genus reconciliat ut quod perierat saluetur. De incarnatione uerbi ut participes eius esse possemus. De simplo saluatoris nostri quod ad duplum nostrum concurrit et congruit. De ratione simpli ad duplum per numerum ternarium atque senarium. De quadraginta et sex annis aedificationis dominici corporis. De triduo quo impleto dominus resurrexit. De signis et praefigurationibus quae aduentum domini praecesserunt. De filio dei qui et in forma dei et in forma serui una persona est.
II. 5 in. iv. v. 10 vi. vii. viii.
15
19 Hebr. 2, 2.
22 Rom. 8, 20 ; Hebr. 8, 8.
LIBER IV
1 Rom. 3, 24; ix Cor. 12, 9; Eph. 2, 8.
xi Cor. 5, 18-19 J Co1- L 209/10 Ioh. 2, 20-21. Eph. 4, Luc. 24, *34. 14 Matth. 41 ; Ioh. 1, 34.49 ; 6, 70 ; 10, 36 Nicaen., 3. Phil. 2, 6-7.
Codd.
Rom. 5, 10-11 ;
2 Matth. 18, 11. 3 Hebr. 3, 1.14; 12, 8. 12. 11 Matth. 26, 61 ; 27, 40 ; Marc. 14, 58. 14, 33 ; 16, 16 ; Marc. 1, 1 ; 3, 12 ; Luc. 1, 35 ; 4, ; 20, 31 ; 1 Ioh. 3, 8 ; 4, 15 ; 5, 5.20 ; e.a. ; Symb. 14/15 uide Symb. ‘Quicumque,’ 34.
:NOLS V
F I J K P R T ; def. M. A, p. 103, n. 15. De — 6 congruit A, p. 103, n. 16-18. 12 De — 15 est A, p. 103, n. 19-20.
Test. : 21 Essentiam — 23 uoluit LIBER IV
Fug., p. 6,
1
18-19.
19/20 administrentur Fa
22 sibi] siue
L
Da,
om. I
5 De — 0 congruit
creaturam Ka.
LIBER IV 1 1.] praem. de finibus scientiae christianae quae quia de caritate oritur non inflatur A domini LS V quae LA 2 saluetur quod perierat JRTA 3/4 possimus N L / PR, possumus I 5/8 De —congruit] De —sena¬ rium et nice uersa L 5 simbulo L I/a nostri om. A 0 currit I 7 symbuli L, symboli L2, simbuli Va, simplici T 8 aque J 9 quadraginta et sex] xlvi N O S V JPR,x\vL, quadraginta sex F T, quadragesimo sexto I, quadraginsimo sexto trituduo
L
K
anni quod
L
I,
anno
K
aedificationem
12/13 domini
om.
/a
I
dominicae /a
11
PLS 1548
8 IX.
x. 20
XI.
XII. XIII. 25
XIV.
XV.
30 XVI.
XVII. XVIII.
35 XIX.
BREVICVLVS IV De unitate ecclesiae in deo per geminam dilectionem cui formam praebet unitas patris et filii et spiritus sancti. De mediatore ad mortem diabolo et mediatore ad uitam Iesu Christo. De facilitate ludificationum quibus homines immundi spiritus fallunt. De falsis et deceptoriis purgationibus. Mortem Christi non fuisse necessitatis nostrae sed uoluntatis suae ac potestatis. De sacrificio perfecto et uero quod ipse pro nobis saluator effectus est. De his qui sibi purgationem de uirtute propria pollicentur. Sapientes mundi nec resurrectionis ueritatem cognoscere nec futurorum ordinem scire potuisse, quamuis et ipsi uaticinia habere uideantur. Vnde apud impios possint quaedam futura praesciri. De fide qua credimus temporaliter gesta et ueritate quae reddet aeterna. De missione filii dei qua in forma semi patre factus est minor, cum in forma dei patri permaneret aequalis.
17/18 uide Symb. ‘Quicumque,’ 3.25 ; 1 Ioh. 5, 7.
19 Gen. 3, 1 sqq. ; Sap. 2, 24 ;
Hebr. 2, 14. 19/20 Gal. 3, 20 ; 1 Tim. 2, 5 ; Hebr. 8, 6 ; 9, 15 ; 12, 24. ’loh. 3, 16 ; 5, *24 ; 1 Ioh. 3, 14 ; 4, 9 ; e.a. 25 Ioh. 10, 18. 30 Is. 48, 16 ; Ioh. 3> 17 1 5, 23.24 ; 7, 16 ; 10, 36 ; 16, 28 ; Gal. 4, 4. Phil. 2, 7. 36/37 uide Symb. ‘Quicumque,’ 31 ; Ioh. 14, 28. 37 Phil. 2, 6. 37/38 uide Symb. ‘Qui¬ cumque,’ 31 ; Phil. 2, *6.
Codd. :
NO LS V
FI J K P RT ; def. M.
Test. : 10 De 18 sancti A, p. 103, n. 21. 20-24. 24 Mortem — 35 aeterna A, aequalis Eug., p. 6, 26-29 ; p. 79, 9-10.
p. 6,
19 De — 23 purgationibus Eug., 103, n. 22-27. 28 De _ 38
p.
16 in deo om. J
17 praefert T et filii om. (corr. 1 m.) V 19 diaboli I, diabuli mediatore alt.] mediatorem K, (m alt. eras.) T 20 uitam] add. domino J K chnsto iesu Eug. (D G P Tv) christi N L S* V I K 21 facilitate] raci/litate 1 lift. eras. S 21/22 immundi — fallunt] ab immundis spiritibus falluntur J, ab spiritibus immundis falluntur R T 23 deceptricibus I T purificationibus J R 25 ac potestatis suae / R 20 et] atque I ac A 28 his] X
is Ta uirtutibus propriis T 30 resurrectionem T ueritatem] ueritate R, carnis T . 31/32 cognoscere om. J 32 et — uaticinia om. A uaticinia ha¬ bere] uaticinare P uaticinia] ni r. /. T1 habere om. F uiderentur F uidentur I K P 33 possunt L S V futura] uentura I praenosci T 34 De] proem, de eodem mediatoris Sacramento Eug. (D G P T V v) 35 qua K reddit (i i. r.) F1, T A aeternam S2 36/38 De — aequalis] quod testimonia quaedam uenturum christum praenuntiauerunt, quaedam uenisse testata sint ( r VK aequalis patri P
3« qua in] quam IVa 37 permanet I T
37 patri om. L
Eug
37/38 permaneat
BREVICVLVS IV-V xx. 40 xxi.
9
Non esse contra aequalitatem patris et filii si etiam secundum coaeternam patri diuinitatem intellegatur filius missus. De sensibili demonstratione spiritus sancti et de coaeterna unitate trinitatis. LIBER V
I.
II. 5 hi.
iv. 10 v.
vi. 15
vii.
viii. 20
Quam modeste ac sobrie debeat homo cui etiam suae mentis natura inexplicabilis est de dei substantia cogitare. De incommutabili essentia quod solus est deus. Contra arrianorum argumentationem, an in deo ingeniti et geniti appellatio substantiarum indicet diuersitatem. De accidentibus siue separabilibus siue inseparabilibus quae in deo quia mutabilis non est esse non possunt. Quae in deo ad aliquid dicuntur non secundum substantiam dici nec tamen esse accidentia sed relatiua incommutabilia. An ingenitus quod pater dicitur possit inter ilia accipi quae ad se ipsum et substantialiter dicuntur. Quid in quibusque locutionibus ualeat negatiua particula qua aliquid non quid sit sed quid non sit ostenditur. Quod in trinitate deitatis quidquid ad se dicitur quaeque persona indifferens atque commune sit et unam significet eandemque substantiam.
39 uide Symb. ‘Quicumque,’ 31 ; Phil. 2, 6. 41 Is. 48, 16 ; Ioh. 3,17:5, 23.24 ; 7, 16 ; 10, 36 ; 16, 28 ; Gal. 4, 4. 42 Matth. 3, 16 ; Marc. 1, 10 ; Luc. 3, 22 ; Ioh. 1, 32 ; Act. 2, 1-4. 43 uide Symb. ‘Quicumque,’ 3.6.25 ; 1 Ioh. 5, 7. LIBER V
1/3 Eccli. 43,
Codd. : NO LSV
34-37-
21 Symb. Nicaen., 10.
F I J K P R T ; def. M.
Test. : 39 Non — 41 missus A, p. 103, n. 28. LIBER V
1 Quam — 4 deus A, p. 103, n. 29-30.
19 Quod — 21 substan¬
tiam A, p. 103, n. 31.
39 si] sed L, si/ 1 litt. tras. L
40 coaeternum K
LIBER V 1 Quam] praem. in L suae] siue L 2 est] add. etiam I
43 trinitate unitatis F I KP.
moderate T substantiam V
debet La qui P 4 incommutabilis L
deus solus est A, est solus deus 12 solus om.l KP 6 indiget L V 8 accedentibus K 8/9 siueinseparabilibus om. I JKR 9 inmutabilis I est] etiam I 11 ad aliquid om. T ad om. Ra dicitur /a 12 nec] non I accedentia I 13 incommotabilia K 15 accipi] recipi J dicuntur]
ita T dicitur cett. codd. 16 quibus quae (a eras.) O, quibus I locutionibus] praem. in del. J 17 sed — sit alt. om. LSV 19 deitas Ra a L dicit A 20 quaeque] unaquaeque J R, et unaquaeque R2 indifferens] praem. omnibus O3 T A atque] add. in I communis J 21 eademque /a
BREVICVLVS V-VI
10
ix. x. 25 xi.
xii. 30 xiii.
xiv. 35 xv.
xvi. 40
Qua necessitate tres personae in trinitate dicantur. Be uera magnitudine cuius participatione magna sunt quaecumque sunt magna. Relatiue non substantialiter dici quidquid uel aut pater aut Alius aut spiritus sanctus proprie nominatur. De relatiuis quae referri ad inuicem nequeunt cum tamen relatiua sint. Trinitatem deum non tria principia sed unum esse principium quia et pater et Alius et spiritus sanctus unns creator est sicut unus dens est. Quomodo in trinitate et pater ad Alium principium sit et pater et Alius ad spiritum sanctum. Quomodo in spiritu sancto etiam antequam daretur possit doni nomen intellegi ut ei semper non aliud fuerit donum esse quam ipsum esse. De appellationibus relatiuis quae non ad deum sed ad creaturam referendae sunt quoniam deo nihil accidit. LIBER VI
i-
De eo quod apostolus ait : Christum dei uirtutem et dei saftientiam.
22 tres personae : rpets vnoordoeLs ; cf. V, 11, 1/7 ; viii, 41 — ix, 3 ; VII, iv, 1/6. 113/117.131/135 sqq. ; v, 22/26; vi, 1/6. 32 Eccli. x, 8. Deut. 6, *4; Mai. 2, 10 ; Marc. 12, 29.32 ; Ioh. 17, *3 ; Rom. 3, 30 ; Gal. 3, 20 ; Eph. 4, 6 ; 1 Tim. 2, 5 ; lac. 2, 19 ; Symb. Nicaen., 1 ; Symb. Rom.-Mediol. I, 1 ; uide Symb. ‘Quicumque,’3.16. 35/36 Rom. 5, 5. 37 Act. 8, 20 ; Ioh. 4, 10.
LIBER VI
1/2 1 Cor. 1, 24.
Codd. : NO LS V
FI J KP RT ; def M.
Test. : 22 Qua — 40 accidit/l, p. 103-104, n. 32-39. Fug., p. 25, 1-7.
33 Quomodo — 40 accidit
22 Qua] quia L, ( ?) /* 2 dicuntur N 0 I 24 magna sunt S 25 uel aut] uelut N, (ut eras.) O ; uult A ; aut cett. codd. 26/27 nominatur] no//minatur 2 lift. eras. T 28 ferri La, refferri K nequeunt] neque sunt L, nequeant J
cum] et T 29 sunt T 30 deum om. R tria] duo T principia — esse om. K 31 et pr. om. F A sanctus] add. sicut O3 F T 32 unus pr.\ add. deus O3 F T est pr.) et R sicut] add. et N I K P ; sic et (e i. r.) O3, F T unus alt.) unum O3 F T deus] principium i. r. O3, F T; dominus P est alt.) eras. O, om. I J KP RT 33 ad] et V^,praem. et P filius I 34 sit] est T 35 in om. T spiritum I K, spiritui T sanctum I K deretur L 36 posit L a intellegi] aptari T intellegi ut] intelligiat L 37 donum om. R 38 appellationebus K relationis T 39 referendae] ita F J R, referenda cett. codd. quoniam] quod I 40 accedit L S VI K. LIBER VI
1 De eo] deo L
ait apostolus T
PLS
D49
BREVICVLVS VI-VII
ii
De patre et filio hoc solum non did illud de illo quod non simul ambo sunt ; deus enim de deo, bonus de bono, uirtus de uirtute quod simul sunt recte dicitur ; pater autem de patre aut filius de filio quod non ambo simul sunt non potest dici. De unitate filii cum patre et nostra inuicem nobis¬ cum. Pares in quacumque uirtute non posse in ceteris esse dissimiles, ac si haec aequalitas in animis reperiatur humanis, multo incomparabilius earn manere in incommutabili aeternaque substantia quod est deus trinitas. De spiritus sancti unitate cum patre et filio. De natura corporea et creatura spiritali, quod simplices non sint quia nec incommutabiles. De simplici et incommutabili essentia dei quamuis multipliciter secundum substantiam nominetur. Trinitatem deitatis nullo modo triplicem esse dicendam quia nec tria ibi plus sunt quam unum nec unum minus quam tria. De solo uero deo patre et filio et spiritu sancto. De sententia sancti Hilarii qua in trinitate persona-
II.
5
in. io iv.
15 v. vi. vii. 20 viii.
ix. x. 25
rum proprietatem intellegitur demonstrasse.
LIBER VII I.
Vtrum quidquid de deo non relatiue sed ad se ipsum recte dicitur cuilibet personae in trinitate conueniat.
4 Symb. Nicaen., 8 ; Symb. Rom.-Mediol. I, 2b. 1 Ioh. 5,7; uide Symb. ‘Quicumque,’ 3.25. 23 Symb. Rom.-Mediol. I, 1 ; Ioh. 17, *3.
8/9 Ioh. 17, 21-23. 3 * * * * * * * * * * * 15 21/22 uide Symb. ‘Quicumque,’ 24. 24/25 Hit, trin. II, x, 1 (PL 10,
5ia). Codd. : NO L S V
F I J K P R T; def. M.
,
Test. : 10 Pares — 23 sancto A p. 104, n. 40-45. 15 De — filio Fug., p. 25, 8. 20 Trinitatem — 22 tria Godesc., excerpt, (p. 115, 22-24). 23 De sancto Eug.,p. 25, 9-10 ; Godesc., excerpt, {p. 115, 4). 3 dicit IK del. S ]ya
4 ambo om. P
4/7 deus — dici om. F
5 quod
sunt] bis, pr.
sunt om. I 6 aut] ac / 7 non pr.] sunt de (corr. 1 m.) V sunt] bis dici non possunt non potest om. L 8 nrm I, nostram K 1
parens (n exp.) R 11/14 ac — trinitas om. F 11 si] sic L V I aequaliter I 11/12 reperiantur L Vy reperitur J R 12 incomparabilibus (b alt. eras.) 3, LIVI; magis J R earn] uis ea I 13 in om. L I T incommutabilis _(s eras ) S (s exp.) J ; incommutabilia I spiritu L R cum] in L S V
aeterna R et] ac A
15 unitate spiritus sancti I 16 creatura] natura J R
spiritali quod] spiritu aliquid L 17 sunt inmutabihs L 18 quam¬ uis] quam quis I, de qua J, qu/a 1 litt. eras. R 20/23 Trimtatem — tria] De — sancto etuice uersa K 20 Trinitatem] praem. de exp. I, trinitate R tnpi cem Va 20/21 dicendum IK 23 deo uero Eug. V uero] uiro L V, om. A
24 qui P
24/25 proprietatem personarum J R.
12 ii.
5 hi. iv. v. 10 vi.
BREVICVLVS VII-VIII Ea quae patris et filii essentiam significant non esse relatiua quia quidquid ad se non ad aliquid dicuntur simul ambo sunt. De sapientia a deo genita uel creata. Quid uel a graecis uel a latinis necesse fuerit did de ineffabili trinitate. De substantia et essentia. De tribus personis unius essentiae. LIBER VIII
I.
II. 5 hi.
iv. v.
De indifferenti magnitudine trinitatis in qua non est plus ipsa trinitas simul quam singula quaeque persona. Quod de essentia ueritatis quae est trinitas deus nihil corporeum neque mutabile debeat cogitari. De uero et summo et uno bono. De dilectione in deum per fidem. De Sacramento incarnationis domini et saluatoris nostri Iesu Christi.
10 vi. vii.
viii.
Quid in sanctis quos non uidimus diligamus. De uera dilectione. Quod qui fratrem diligit deum diligat qui amat et ipsam dilectionem quae ex deo est et deus est.
LIBER VII 6 Eccli. i,*4'9 ; 24, *5.14. 10 trespersonae unius essentiae : \xla ovata, rpels vv-oardaeis ; cf. V, II, 1/7 ; VIII, 41 — IX, 3 ; VII, IV, 1/6.113/117.131/ 135 sqq. ; v, 22/26 ; vi, 1/6. LIBER VIII 2/3 uide Symb. ‘Quicumque,’ 24. 7 Iudae *20-21. 11 Cor. 5, 6-7 ; 1 Tim. 1, 5. 8/9 uide Symb. ‘Quicumque,’ 27.28 ; Symb. Nicaen., 4 ; Symb. Rom.-Mediol. I, 2. 12 1 Ioh. 2, 10. 1 loh. 4, *21. 13 1 Ioh. 4 7 1 Ioh. 4, 8.16. Codd. : NO LS V
F I J K P R T ; def. M.
Test. : 6 De — creata A, p. 104, n. 46. LIBER VIII p. 33, 3-5.
6 De — bono A, p. 104, n. 47.
11 De — 13 est alt. Eue & ’
LIBER VII 3 essentia P 4 ad pr.~\ d s. 1. P1 ad alt. om. N dicitur E 5 simul] praem. sed K 7 quod F K, quae I 7/8 necesse-—trinitate] dici de ineffabili trinitate necesse fuerit T 7deom.K 8 inaffebili Na 9/10 De — essentia] De — essentiae et uice uersa L 10 et una essentia I. LIBER VIII 11.] 1 Non esse maiores tres personas quam unam earum ex breuiculo altero, deinde 11 De indifferenti ... T indifferenti] i tert. superset. J2, in¬ differentia L S V P, indifferenti// 2 litt. eras. F, indifferentia et K, indefferenti Ra magnitudine] magnitudinis et L VP, manitudine J 2 quam om. S& singulae quoqueR 3 personam L V, personaeZ 4 Quod] quo/d 1 litt. eras. S de] in T trinitas om. R deus] dei L, om. Va 5 corporeum] e s.l.J1 debet cogitare K 6 De] dei L etpr.om.P 7 dilectionem (m exp.) N, K deo I 8/9 De — Christi om. I* J K R T 10 quos] quod K uidemus LVIK 12 quipr.] quis K diligit] add. et J deum diligat om.R diligat] diligit T qui alt.} quia F P T 13 est pr.] ita P Em. (M O) om. cett. codd. et om. E
PLS 1550
BREVICVLVS VIII-IX ix.
i3
Quod ex ea forma qua diligitur iustus diligatur deus quia non potest ea quae dilectionem excitat forma non diligi eademque est deus quia deus caritas est. De amante et quod amatur et amore.
15
x.
LIBER IX I. II.
De deo semper quaerendo. An tria sint amans et quod amatur et amor, an autem duo sint cum quis non alium quam se ipsum diligit. Menti notitiam sui nisi in se ipsa esse non posse. Tria esse in anima quae sint unum, mentem et noti¬ tiam sui et amorem. Quod mens et amor et notitia et singula in se maneant et omnia in omnibus. De notitia qua mens non solum se sed etiam alias mentes nosse regulariter potest. De uerbo quod mens ex aeterna concipit ueritate. Quali amore diligi debeat creatura. Quo difierat dilectio rerum spiritalium ab amore carnalium. Non omnia quae notitia comprehendit dici posse concepta.
5 hi. iv. v. 10 vi. vii. viii.
ix. 15 x.
14 Ps. 145, 8.
16 1 Ioh. 4, 8.16. 1 1 Par. 16, 11 ; Ps. 68, 33 ; 104, 4 ; Is. 55, 6.
LIBER IX
Codd. : NO FS V
F I J K P R T ; def. M.
Test. : 14 Quod — 17 amore Fug., p. S3, 5-9.
1 De — quaerendo A, p. 104, n. 48.
LIBER IX
14 eo L diligitur] diligit R 15 potest] prodest L S V, pro I quae I KP K R
es L
diligatur] diligitur R deus] praem. et T formam K 16 diligit L S R eadem deus pr. om. N quia] quae R 17 x. — amore om. I J
amater L1 * * * *.
LIBER IX 11.] praem. Prologus. In hoc libro nono ad imaginem dei quod est homo secundum mentem peruenit disputatio et in ea quaedam trinitas inuenitur, id est mens et noticia qua se nouit et amor quo se noticiamque suam diligit, et haec tria aequalia inter se et unius ostenduntur esse substantiae (XV, 111, 71/75) F 2 sit T amatur] amat L, amatrur J& et amor om. L S V R 3 autem] uero J R sint om. T cum quis] quamuis K, quam quisquis R alium] aliud idem K, aliud I J R T 5 mentis K notitia I P potest I 6 in anima] animae K st F, sunt T 7 suae /a 8 notia Na, notitiam R 8/9 manent I 9 omnia] communia T 10 notia N se om. V R 11 nosse] n se Na Va, add. ergo R regulariter] generaliter P 12 quo K aeterne N ueritatem I, ueritati K, uoluntate R 13 debeat diligi P 14 quod L I K P T
16 notitiam L S V
possit T
14 xi. 20 xii.
BREVICVLVS IX-X Conceptae notitiae similitudinem tunc ad aequalitatem mentis accedere cum id quod cognoscitur neque inferioris neque superioris naturae est. Cur sicut notitia mentis est proles non etiam amor partus eiusdem sit. LIBER X
PLS 1551
I. II. 5 hi.
iv. v.
10 vi. vii. viii.
15
ix. x. xi.
De studiis discere amantium quod ignorant, quod tamen non expeterent scire si penitus ignorarent. Quibus causis amari uideantur incognita cum ipsa scientia eorum quae nesciuntur expetitur. An incognita sibi sit mens cum se quaerit ut nouerit. De propriis mentis quae non potest ignorare. In quo mens nosse se debeat et a quibus abstinere ne eis quasi propriis delectetur atque ita se minus nouerit. In quibus mens de se cogitans possit errare. De opinionibus eorum qui mentem aliquid praecipuum corporis esse senserunt. Quod mens nosse se quaerens nihil de se corporeum debeat cogitare. Quomodo mens cognoscat se ipsam. Quod mens nosse se cupiens nihil eorum de se opinari debeat de quibus scit esse dubitandum. De memoria, intellegentia et uoluntate in quibus
LIBER X 7.13.15.16. Pyth. Apoll. Delph. oeaurov) ; cf. Cic., fin. bon. mal. Ill, xxii, 73 ; V, xvi, 44 ; tusc. I, xxn, 52 ; leg. I, xxii, 58 ; xxiii, 61 ; e.a.
Codd. -.NOLSV
F I J K P R T ; def. M.
18/19 tunc — mentis om. Na 19 cum] si T cognocitur /a 20 superioris neque inferioris J R superis natura K est om. L 21 Cur] ccur /, add. non P notitiam R est om. I prolis I non] exp. 12 etiam] est I 22 eiusdem sit] eius desit L S V, eius sit P, eius dimisit R. LIBER X 1 discedere L, discernere K mantium Fa 2 si] se K R, ignorent K 3 Quibus] praem. de P uideatur L S V, uidentur I, uideamur R ipsa] ipsam L, om. IK 4 scientiam L S V expetitur om. R 5 sibi om. L, S P R mens] expetitur R ut nouerit quaerit P queritur L, 0 mentis om. L S V 7 quo] quibus T se mens nosse F T nosse se] sese L S V, nosse J P et om. J quibusdam J 8 eis] praem. in F K, om. R delectentur (n exp.) J 8/9 atque—-nouerit om. JR se — nouerit] minui (i alt. ex s per ras.) nouerit se T 9 nouerint I 11/12 De—senserunt om. S 11 opinionibus] s s. 1. K1, oppinionibus T 12 corporis om. T 13 nosse] in se L S V de se om. F K 15 cognoscans Va ipsum L 16 quo I K 18 memoriam (m alt. eras.) V, momoria Ia intelligentiae L et om L quibus] ita N 0 L S V /, add. mens 03 cett. codd.
om. T
BREVICVLVS X-XI
15
habet in se quandam imaginem diuinae trinitatis. De quaerenda imagine trinitatis etiam in his quae anima ex corporis sensibus concipit.
20 xii.
LIBER XI I.
De imagine trinitatis etiam in eo quod imago dei non est, id est in homine exteriore, quaerenda. De uisibili et uidente atque uisione. De memoria qua uisorum imago retinetur et intentione animi qua in utrumque concurritur. De imaginibus quas cogitationis acies intuetur in phantasia quam memoria concepit. De cogitationibus innoxiis et de his quae ab acie recordationis abigendae sunt. De fine uoluntatis quo cognoscitur si recta an praua cupiamus. De ea trinitate quae iam non ex corpore neque ex corporis sensu sed de memoria nascitur cogitantis. De multiplicationibus trinitatis quae ex recordatione pariuntur. Quod in quolibet genere trinitatum uoluntas nec parens inueniatur esse nec proles. Quam facile sit cogitanti fingere sibi eas species quas non uidit ex earurn recordatione quas uidit. De mensura et numero et pondere quorum similitudo sit in memoria et uisione et uoluntate.
II. hi. 5 iv. v. 10 vi. vii.
viii. 15 ix. x. 20 xi.
LIBER XI 4, *16.
1 Gen. 1, 26.27 > 9> 6 ; Sap. 2, 23 ; Eccli. 17, 1.
2 11 Cor.
20 Sap. ii, 21.
Codd. : NO LS V
19 habet om. L
F I J K P R T ; def. M.
quendam L S
ex — sensibus] per sensus T
20 imaginem L V
21 animae L R
concepit I K.
LIBER XI 1 quod] quo IVa, de quo I dei om. I 2 non om. K id est om. L exteriori L 3 dde (d alt. exp.) J uisibili/ 1 lift. eras. J 4 memoriam V qua uisorum] quamuis eorum R 5 animae N O L S V qua] quia L utroque L S « cogitationes I Ja in om. K 7 platasia Ka qui L, qua K conceperunt L, concipit F P R T 8 quo I 9 recordationibus V& abiciendae IT 10 quod L I 7, quae I /a, qua K si om. I K P R T praua] reproba P 11 capiamur L 12 ea om. I T neque] nec S 13 sensu] s. 1. J\ sensus L fa V R, sensu/ 1 litt. eras. I moria K& nascitur] scitar L, scitur i" V cogitantis] cogitandis L, om. I 14 trinitatum I J T 14/15 recordatione] re//cordatione 2 litt. eras. J 15 ponuntur I 18 Quam] qua L V cogitandi La Ta eas om. IJ species] si scies R 19 earum] a s. 1. I2 recordationem L V uidit alt.) uidet K 21 sit om. R
memoriam L La V
et pr.\ add. in R.
PLS
1552
BREVICVLVS XII
16
LIBER XII i. ii. 5 hi. iv. io
v. vi. 15 vii.
viii.
20 ix. x.
Quid sit quod etiam in animo nostro intellegendum sit ad exteriorem hominem pertinere. Corporates sensus communes nobis esse cum pecore, sed proprium esse hominis de his quae sensu corporis comprehendit secundum aeternas iudicare rationes. Actiones corporates ita demum esse rectas si eis regendis mentis intellectuale praefuerit. Quid intersit inter illud quo mens inclinatur ad temporalia et illud quo contemplatur aeterna. De opinione eorum qui coniugio masculi et feminae et eorum proli diuinam comparant trinitatem. Quod homo non ad unius in trinitate personae sed ad totius trinitatis imaginem sit creatus. De eo quod apostolus dicit uirum esse imaginem dei, mulierem autem gloriam uiri. Quibus progressibus mens corporalium usu et ima¬ gine delectata ab aeternorum contemplatione deficiat. Quam perniciose relicto communi bono priuata quaerantur. Quae sit humana temptatio et quod peccatum extra corpus habeatur.
LIBER XII 14 Gen. 7. 22 1 Cor. 10, 13.
ii,
Codd. : NO LS V
1,
26.27 ; 9, 6 ; Sap. 22/23 1 Cor. 6,
2, 23
; Eccli. 17,
1.
15/16 1 Cor.
18.
F I J K P R T ; def. M.
Test. : 15 De — 18/19 deficiat Bug., p. 25, 11-15. A, p. 104, n. 49-51.
17 Quibus — 23 habeatur
LIBER XII 1 Quid] quod R in om. K intelligenda (corr. 2 m.) J1 exteriorem] intenorem L S V P 3 corporalis L V, corporale Ta nobis om. 4 sed] et P quae] quaerens R sensus Ia T 5 compraehendent K R 5/6 rationis L VF 7 corporalis L ei La S 7/8 regentis T 8 intellectu male (m eras.) L V, S 9 quo] quod L I J K T, quod si R 10 quod L I K P T 11 oppione Va coniugium L S V
2 ab L
masculum 12 et] ad F diuina R complant L, conplant V V trinitate R 13 non homo F in om. K P trinitatis P 16 autem om. J gloria R 17 corporalium] add. rerum T A usus (s alt. eras.) L, J 17/18 imagine] consuetudine J R 18/19 defictat lVa 20 perneciose V2, periculose J R relicto] om. praem. et R communi] cum uni /a 21 queratur LS V, quaeruntur J 22 temptatione V quod] add. in L 22/ 23 habeatur extra corpus A 22 extra] praem. et LS
BREVICVLVS XII-XIII xi. 25 xii.
xiii.
3° xiv. xv. 35
i7
Quibus deminutionibus homo ab imagine dei in similitudinem pecoris delabatur. Quam comparabilis sit primorum hominum praeuaricationi mens quae ad amorem temporalium sensu est tracta corporeo. De eorum sententia qui in uno homine, mentem in persona uiri, sensum autem corporis in persona mulieris accipiendum esse dixerunt. In quae officia proprie sapientia et scientia diuidantur. De opinione Platonis qua credidit animas aliam uitam priusquam corporibus inderentur habuisse. LIBER XIII
I. II. 5 hi.
iv.
De gemino rationalis mentis officio quorum unum ad temporalia, aliud pertinet ad aeterna. De fide quae licet per corporis sensum mente concepta sit, nihil tamen inuenitur habere corporeum. De uoluntate quam et singuli propriam et omnes etiam non indicatam possunt habere communem. De beatitudine quam omnes una uoluntate expe-
24 Gen. i, 26.27 ; 9, 6 ; Sap. 2, 23 ; Eccli. 17, 1. 2, 12 ; Iudae 10. 26/27 Os. 6, 7 ; Rom. 5, 14. Plato, men., 8id-84. LIBER XIII
7/8 Cic., hort., fragm. 36 (ed. Muller, p. 316).
Codd. : NO LS V
F I J K P R T ; def. M.
Test. : 24 Quibus — 28 corporeo A,p. 104, n. 52-53. A, p. 104, n. 54. LIBER XIII
24/25 Ps. 48, 13 ; 11 Petr. 32/33 1 Cor. 12, 8. 34/35
32 In — 32/33 diuidantur
7 De — 8 definitione A, p. 104, n. 55.
24 deminutionibus] ita I K R A, diminutionibus F T, demutationibus cett. codd. hominum K ad N L K A imaginem L A dei] add. creatus A 25 labatur F 26 comparabilis] corporalis R priorum A 26/27 praeuaricatione L R, praeuaricationis K 27 quae ad] quaedam V& morem V& /a T 28 corporea L da V 29 qua I in pr. om. IVa 30 persona pr. et alt.'] personam L V 32 quod L S V, quot d2 propriae N S V J K T, propria FIR 32/33 diuideantur L, diuiditur T 34 oppinione L V qui K, quae R credit I J 34/35 aliam uitam] alia mutatam L S V 35 prius qui L, prius usquam (us alt. eras.) S corpus F induerent F, induerentur I /2 P R, infunderentur T habuisse] add. In hoc duodecimo libro discernenda uisa est sapientia ab scientia, et in ea quae proprie scientia nominator quia inferior est prius quaedam sui generis trinitas inquirenda quae licet ad interiorem hominem iam pertineat, nondum tamen imago dei uel appellanda uel putanda (XV, in, 100/104) I. LIBER XIII 1 gemino] geminorati L, gemina V, praem. a ( ?) / officio mentis F K 2 ad alt. otn. L 3 quae licet] quaelibet L sensum] sen r. /. I1, sensu R 3/4 contempta L 6 indicatum R possint T communionem L
PLS 1553
18
io
v. vi.
vii. 15 viii. ix. x. 20 xi.
xn. 25 xiii. xiv.
30
xv. xvi.
BREVICVLVS XIII tunt sed non eadem omnes definitione nouerunt. An omnes beati sint qui uiuunt ut uolunt. Propiorem esse beatitudini uoluntatem rectam etiam non adeptam quod cupit quam prauam etiam si quod concupiuit obtinuit. Ad ueram beatitudinem uiam esse -per fidem rectam sine qua nulla cuiquam possit fortitudo prodesse. Perfectam beatitudinem nisi in aeterna uita esse non posse. An aeternitatis capax sit humana natura. An alio modo omnipotens deus hominem aeternitati debuerit reformare quam ut sibi dei filius naturam uniret humanam. Qua ratione in sanguine Christi iustificentur credentes, et quomodo in hoc Sacramento totius sit trinitatis operatio. Quo merito homo diabolicae sit traditus potestati. De consilio dei quo ei placuit ut potestas diaboli non potentia sed iustitia uinceretur. De omnium debito per nihil debentem Christum soluto. In quo sit diabolus uictus a Christo. Ad quam utilitatem hdelium renatorum mala quae
9 Cic., hort., fragm. 39 (ed. Muller, p. 317). 10/12 Cic., hort., fragm. 39 (ed. Muller, p. 317). 13 11 Cor. 5, 6-7 ; 1 Tim. 1, 5. 15 Iudae *20-21. 18/19 Act. 13, 48 ; Rom. 8, 29. 19 11 Cor. 3, 18 ; Phil. 3, 21 ; Col. 3, 10. uide Symb. ‘Quicumque,’ 28 ; 11 Cor. 1, 19. 19/20 Phil. 2, 7 ; Hebr. 2, 14-15 ; uide Symb. ‘Quicumque,’ 33. 21 Rom. 5, 9. 21 Eph. 2, 1-3. 25/26 1 loh. 3, 7-8-
Codd. : NO LS V
F I J K P R T ; def. M.
Test. : 9 An — 31 sint A, p. 104-105, n. 56-67. Prosp., sent, lxii (PL 51, 436).
10 Propiorem — 12 obtinuit
8 omnes eadem J R diffinitione P nouerunt om. A 9 An] praem. propriorem esse exp. V beati — uolunt] definitione nouerunt L S V sint] sunt Na J P, om. A ut] et P 10/11 Propiorem — adeptam] propior ergo est beatitudini uoluntas recta etiam non adepta Prosp. 10 propriorem (r alt. eras.) N, L S V /a P R T ; priorem I K beatitudine Ja K rectam uoluntatem A rectam om. ta, recta K 11 adepta R quod] quae A 12 si] sico (co del.) V cupiuit Prosp. c j, cupit Prosp. I 13 esse] etiam I 14 /nulla 1 litt. eras. J cuiqua L possit] add. et P 15 in om. I aeternam L S V IJ K uitam L S VI 17 An om. L S V p aeternitate L, aeternitas Ia Ra, aeternitates K, aeternitasis T2 18 omnipotens deus alio modo R 18/19 ae¬ ternitate /a 19 deus L filius] add. deus A 19/20 natura muniret N Oa R, naturam muniret L d'a, muniret naturam V 21 rationem L, (m eras.) V sanguinem L V Christi] praem. iesu J R A 22 sit om. K 24 quod J R homo om. S& diabolice F potestatis (s alt. eras.) J 27 per] pro /a, a A debente FRA christo (corr. 1 m.) N, R A 28 suluto K 29 euictus I
BREVICVLVS XIII-XIV
XVII.
XVIII. 35 XIX.
XX.
19
per originale peccatum sunt contracta conuersa sint. De his quae per incarnationem Christi sunt conlata credentibus. De natiuitate domini ex Maria uirgine et spiritu sancto. Quod uerbum caro factum quod est Iesus Christus et sapientiae thesauros in se habeat et scientiae. Neminem posse sine bde ad ueram beatitudinem peruenire. LIBER XIV
I. II.
5 hi.
iv. v. 10 vi. vii.
Quae sit hominis uera sapientia. De bde quae licet ad aeterna perducat, temporalis tamen est et cum ad aeternitatem uentum fuerit cessatura. Quid illud sit animi in quo dei imago perpetua est et aeternae species trinitatis. Quod natura animae etiam deformis et miserae nec uitam nec dei imaginem possit amittere. An etiam paruulorum mentes nosse se possint. Quod mens hominis sine cogitatione sibimet conspicua esse non possit. Quod aliud sit aliquid non nosse, aliud non inde cogitare.
32 uide Symb. ‘Quicumque,’ 27. 34/35 Symb. Rom.-Mediol., 3 ; Symb. Afric., 3. 36 loh. 1, 14 ; libell. fid. (Clauis 552), 6 (CC 9, 130, 50). 37 Col. 2, 3. 38/39 11 Cor. 5, 6-7 ; Iudae 20-21. LIBER XIV
1 lob 28, 28.
2/3 11 Cor. 5, 6-7 ; Iudae 8 Gen. 1, 26.27 ; 9.10/11 Pyth. Apoll. Delph. (yvcoO 1 aeavrov) ; 73 ; V, xvi, 44 ; tusc. I, xxn, 52 ; leg. I, xxn, 58
20-21.
5 Gen.
1, 26.27 ; 9, 6 ; Sap. 2, 23 ; Eccli. 17, 1.
9, 6 ; Sap. 2, 23 ;
Eccli. 17, 1. mal. Ill, xxii,
cf. Cic., fin. bon. ; xxm, 61 ; e.a.
Codd. : NO LS V
F I J K P R T ; def. M.
Test. : 32 De — 39 peruenire A, p. 105, n. 68-71.
31 sint] s R 32 hiis I Christi] praem. domini nostri iesu A 33 credenti¬ bus] credentebus Na, om. R 34 ex] de K mariaria (ria alt. del) V 36 christus iesus P T A 37 sapientiae] sapientia et R 38 fide] add. Christiana O3
TA
beatitudine V.
LIBER XIV
1 uera hominis FT
2
aeternum I
2/3 tamen tem¬
poralis I 3 et om. J fuerit uentum J peruentum la 4 censatura L 5 Quid] quod L animi] inimis L S V 6 et om. L S V F aeterna I 7 Quod natura] bis, pr. eras J miserere /a, misere K 8 imaginem dei J R ammittere V 9 nosse se] non sese K possint] nr. /. J1 10 homines Ja sine] add. eo L V cogitationes TV 12 aliud pr.] alius L 13 cogitare] gitare Ra
PLS T 5 54
20
BREVICVLVS XIV De principali mentis in quo intuenda est summae imago trinitatis. An uirtutes quibus ad aeternitatem tenditur desiturae sint cum ad aeterna perduxerint. De cognoscibilibus temporalibus quorum alia cognitionem nostram praeueniunt, alia non praecedunt. An semper memoria praeteritarum rerum sit an uero etiam praesentium. Qua facilitate mens rationalis obtineat ut in ea dei imago resplendeat. De reminiscentia in deum cuius semper capax est mentis natura. Quod etiam praua mens nec memoria sui careat nec cognitione nec amore. De mutabilitate mentis humanae qua fit ut sicut misera facta est ex beata, ita beata possit esse ex misera. De reformatione mentis ad imaginem dei et quot modis spiritus appellatio diuersis assignetur naturis. Quid intersit inter regenerationem baptismi et renouationem qua proficitur de die in diem, in agnitionem dei. Posse hominem etiam corpore imaginem dei accipi secundum quod uerbum caro factum est cuius immortalitati omnes sancti conformabuntur.
viii.
15 ix. x. 20 xi. xii. xiii.
25 xiv. xv. 3°
xvi. xvii. 35 xviii.
16 Iudae 20-21. 22/23 Gen. 1, 26.27 ; 9, 6 ; Sap. 2, 23 Cor. 3, 18 ; 4, 16. Rom. 12, 2 ; Eph. 4, 23. Gen. 23 ; Eccli. 17, *1 ; Eph. 4, 24 ; Col. 3, 10. 33 Tit. 3, Eph. 4, 23 ; Col. 3, 10. 11 Cor. 4, 16. 34/35 Col. 26.27 l
9>
Codd. :
6 l SaP- 2> 23 ; Eccli. 17, 1.
NO LS V
37 Ioh. 1, 14.
; Eccli. 17, 1. 31 n 1, 26.27 ; 9, 6 ; Sap. 2, 5. 34 Rom. 12, 2 ; 3, *10. 36 Gen. 1, 37/38 Rom. 8, 28-29.
FI J K P R T ; def. M.
Test. : 16 An — 17 perduxerint Eug.,p. 5, 14-15. p. 105, n. 72. 28 De — 38 conformabuntur A,
22 Qua — 23 resplendeat
A,
p. 105, n. 73-76.
14 principal P summa P 16 uirtuses T2 17 aeternitatem R perduxerit E S R 18 alia/ 1 litt. eras. S, aliam P 19 perueniunt (p i. r.) JV2, E procedunt E 20 An pr.] add. in exp. E memoriam L S 21 uerum K etiam] add. et E V apraesentium V, praesentia R 22 optineatur K 24 deo L S V 24/25 semper — natura] natura mentis semper est capax T 24 est om. R 25 mentis] humana P 26 parua K memoriae V, moria I 27 cogitatione J 28 ut om. Za sicuti F, secuti K 29 facta est om. J R 29/30 ex beata possit esse misera J esse ex misera 29 esse possit K T A 31/32 et — naturis om. A 31 quot] quod Na L VI K R 32 assignetur] ita I J K T, assignatur cett. codd. 33 intersit] sit N Oa L S I generationem i' P, regeneratione I baptismi] beads LS V 34 renouationem] reprobationem E, regenerationem R 34 profiscicitur K 34/35 in agnitionem] in agnitione (?) K, A ; imaginationem R 36 corporei E beata possit F
J"
V
alt. om. Ka
accipere O3
T
37 cuius
om. la
37/38 cuius — conformabuntur
om. K
BREVICVLVS XIV-XV xix.
21
Qua sui parte homo ad imaginem et similitudinem dei factus sit ad quam proficiendo renouatur.
4°
LIBER XV I.
De excellentia animi ad imaginem creatoris sui conditi. De summo bono quod semper inueniendum quaeritur et quaerendum inuenitur. Quid disputatum quidue sit comprehensum praecedentium ratiocinatione librorum. In quarum rerum contemplatione summa trinitas inquirenda sit. Omnia quae de deo digne dici uidentur posse in pauciora conferri ut nihil minus dictum intellega¬ tur. Quomodo etiam si unum aliquid eligatur ex multis quo digne appelletur deus, in ipsa una appellatione trinitas deitatis possit intellegi. Quo differat trinitas quae inuenitur in imagine dei a trinitate quae deus est. De speculo in quo per imaginem dei trinitas eius utcumque intellecta conspicitur. De aenigmate et tropicis locutionibus.
II. 5 hi.
iv. v. 10 vi.
15 vii. viii.
ix.
39/40 Gen. 9, 6. 2, *23.
Gen. 1, 27.
Eccli. 17, *1.
LIBER XV
Gen. 5, 1 ; lac. 3, 9.
39 Gen. 1, 26 ; Sap.
40 Col. 3, 10.
1 Gen. 1, 26.27 ; 9, 6 ; Sap. 2, 23 ; Eccli. 17, *1.
3/4 1 Par.
16, 11; Ps. 68, 33 ; 104, 4; Is. 55, 6. 15 Gen. 1, 26.27; 9, 6; Sap. 2, 23 ; Eccli. 17, 1. 10 uide Symb. ‘Quicumque,’ 3. 17 1 Cor. 13, 12. Gen. i, 26.27 ; 9, 6 ; Sap. 2, 23 ; Eccli. 17, 1. 17/18 Rom. 1, 20. 19 1 Cor. 13, 12.
Codd.
: NO LS V
F I J K P RT ; def. M. A, p. 105, n. 77. De — 4 inuenitur A, p. 105, n. 78. 7 In — 10/11 intellegatur A, p.
Test. : 39 Qua — 40 renouatur LIBER XV 3 25, 16-17.
Eug., p. 39 quo
K,
quia (i
eras.) T
40 sit] est
LS
105,
5 Quid — 6 librorum n. 79-80.
proficiscendo
K.
1 excellentia] add. /// 3 litt. eras. I, add. di K creatori J quo I 4 et] add. semper J quaerendo F I K inuenietur LS V 5 Quid] quod (corr. 1 m.) I, add. sit La disputat K 5/6 praecedentium] praecidentium K, om. Eug. V 6 rationatione N&, ratiocinationem L S VI 7 qua I J 8 quaerenda IK 9 de deo] do L dici uidentur] diuidentut L 10 cumferri L V, conferre P 10/11 intellegitur A 12 eligatur] dicatur N 0& L S V, intellegatur K ex multis om. J 13 quo digne] ita N J T2 ; quod digne (d pr. eras.) O, V F J K P R ,' quod igne L S T, quoe digne I, quot digne P appellatur L P in] ut /a 14 trinitas] praem. una F 15 Quo] quid i. r. F2, T ; quod LI K 16 ad trinitatem L S V 17 specula L S V 17/18 intellectu utcumque I, intellectu utrumquae (a del.) K 18 intellecta om. LS V conspicitur] conspici//tur 2 litt. eras. N 19 enigmata K
LIBER XV
3 sumbo
S&
PLS 1555
22 20 X.
XI.
25
XII.
XIII. 30 XIV.
XV.
35 XVI. XVII.
4° XVIII.
XIX.
BREVICVLVS XV Quomodo per inspectionem uerbi quod est in cogitatione mentis humanae ad agnitionem uerbi quod deus est aliquatenus possit accedi. Sicut uerbum hominis significatur per uocem uel quodlibet indicium corporale, ita uerbum dei manifestatum esse per carnem. Quantum distent a uera et perfecta similitudine dei quae in natura mentis utcumque deo similia reperiuntur. De scientia dei patris cui nihil cuiusquam creaturae indiciis conferatur. De similitudine et aequalitate patris dei et unigeniti eius consubstantialis et coaeterni. Quam dissimile sit uerbum nostrum mutabile uerbo dei incommutabili et aeterno. An uolubilitas cogitationis deo inesse credenda sit. De sancto spiritu qui patri et filio aequalis accipitur et utriusque spiritus dicitur et caritatis nomine intellegitur, cum quaelibet in trinitate persona sit caritas. De excellentia caritatis quae ita ex deo est ut ipsa sit deus. Qua ratione donum dei dicatur spiritus sanctus.
21 Eph. 4, 13 ; Col. 3, 10. 21/22 Ioh. 1, 1 ; Eccli. 1, 5. 24 Eccli. 1, 5 ; I oh. 1, 1.14; Apoc. 19, 13. 24/25 1 Tim. 3, *16. 26 Gen. 1, 26; 5, 1 ; lac. 3, 9. 31/32 uide Symb. ‘Quicumque,’ 31 ; Phil. 2, 6. Ioh. 1, 14.18 ; 3, 16.18 ; 1 Ioh. 4, 9 ; Symb. Nicaen., 6 ; Symb. Rom.-Mediol. I, 2. 32 Symb. Nicaen., 10. uide Symb. ‘Quicumque,’ 6.24. 33/34 1 Thess. 2, 13 ; Eccli. 1, 5. 36 uide Symb. ‘Quicumque,’ 6.24. 37 libell. fid. (Clauis 552), 3 (CC 9, 129, 25) ; Matth. 10, 20 ; Gal. 4, 6. 37/39 1 Ioh. 4, 8.16. 40 1 Ioh. 4, 7. 40/41 1 Ioh. 4, 8.16. 42 Act. 8, 20 ; Ioh. 4, 10.
Codd. :
NO LS V
F I J K P R T ; def. M.
Test. : 31 De — 32 coaeterni A, p. 105, n. 81. n. 82 ; Bug., p. 25, 18-20. 42 Qua — sanctus
36 De — 39 caritas 105, n. 83.
A, p.
105,
A, p.
20 per inspectionem] perspectionem K inspectationem / uerbi] uel P 20/21 cogitationem K 21 ad] proem, et K agnitionem] cognitionem F 22 est deus El/ accetdi T 23 per uocem] per uoce E, uoce F P 24 quodlibet indicium] ita N O I JR T, quolibet indicio L T V F P, quodlibet iudicio K corporalis (s eras.) L S, corporali VF P ita] sic J 24/ 25 manifestum E / Ta 26 distent a] distentam L S V, distenta K ueram et perfectam V similitudinem E S V K 29 scientia] essentia P cui// 2 lift, eras. L 30 conferat E 31 dei patris N 31/32 et alt.—eius om. T& 32 eius] add. dei J K T2 cumsubstantialis E 33 uerbo] proem. a L S V2 F J T ; om. V 34 incommutabile /a 35 deo inesse] in deo esse P deo om. V& 36 spiritu sancto N SI JP patri om. P et] ac J A coaequalis J 37 et pr. om. Fug. I utrisquae (a del.) A et alt.) add. in E S VI 38 persona in trini¬ tate T 40 est ex deo J 42 Qua ratione] quod A rationem (m eras.) E, V
BREVICVLVS XV xx.
23
Contra eos qui unigenitum dei non paternae naturae sed uoluntatis filium esse dixerunt. De similitudinibus trinitatis diuinae quae in natura mentis ad imaginem dei factae reperiri utcumque potuerunt. Tria quae sunt in imagine dei, id est memoria, intellectus et amor, unius esse personae quia non hoc est ei esse quod haec habere. Quam uera in dei trinitate unitas et quam uera in eiusdem unitate sit trinitas. De his qui naturam mentis subtiliter intuentur et earn imaginem dei esse non sentiunt. Quam beatos faciat fides recta etiam eos qui de naturis incorporeis nequeunt disputare. Interuallis temporum diuiniae trinitatis carere na¬ turam. Quid quodam sermone ad populum disputatum sit de differentia generationis hlii et processionis spiritus sancti.
45 XXI.
XXII.
5° XXIII.
XXIV.
5 5 XXV.
XXVI.
XXVII.
43/44 Symb. Rom.-Mediol. I, z ; Ioh. i, 14.18 ; 3, 16.18 ; 1 Ioh. 4, 9 ; Symb. Nicaen., 5-6. 46 Gen. 1, 26.27 ; 9, 6 ; Sap. 2, 23 ; Eccli. 17, *1. 48 Gen. 1, 26.27 ; 9, 6 ; Sap. 2, 23 ; Eccli. 17, 1. 51/52 uide Symb. ‘Quicumque,’ 25. 54 Gen. 1, 26.27 J 9, 6 ; Sap. 2, 23 ; Eccli. 17, 1. 55 uide Symb. ‘Quicum¬ que,’ 28 ; 11 Cor. 5, 6-7 ; 1 Tim. 1, 5. 59 Aug., in euang. Ioh. tract. XCIX, 8-9 (CC 36, 587,1/12.1/18). 60/61 uide Symb. ‘Quicumque,’ 21-22. 60 Matth.1,18.
Codd. :
NO LS V
F I J K P R T ; def. M.
Test. : 43 Contra —- 44 dixerunt Eug., p. 25, 21-23. Eug., p. 25, 24-28. 57 Interuallis — 61 sancti Eug., sancti A, p. 105, n. 84.
48 Tria — 52 trinitas 61 post
p. 25, 29-32.
43 Contra] praem. de interrogatione haeretici Eug. (Q V v) paterue L natu¬ rae] substantiae Eug. (j9 V v) 44 filii E V dixerit E, dixerint V 45 quae in] quaem Na 46 facta E T repperit E ; reperirit (t eras.) S, V 48 imaginem K memoriam E V 49 hoc] idem T 49/50 est hoc F 51 unitas] praem. sit E S V P 52 trinitas sit F 53 De om. K intuentur om. ES V 54 esse dei F 55 Quam] quomodo J facit P 56 corporeis J 57 xxvi. om.ES 57/58 Interuallis —naturam] cur bis datus sit spiritus sanctus Eug.(GMPVv) 59 xxvii .om.ES sermone] tempore J disputandum E S 60 de om. J& processione J P 61 sancti] add. oratio qua totius dispensationis summa concluditur
Explicit:
A.
expl capitvla O / amen, explicivnt
capitvla librorvm sanctae
S / EXPLICIVNT CAPITVLA J / EX¬ PLICIVNT capitvla libri xv P ; def. R, om. T. Ante capitula libri primi : explicit capil. deo gratias N; amen, explicivnt capitvla E V. Post capitula libri primi : Explicivnt capitvla F, explicivnt capitvla libri primi J, explc it ex libro primo K. DEI TRINITATIS NVMERO XV SANCTI AVGVSTINI
PROLOGVS Domino beatissimo et sincerissima caritate venerando
^
747
SANCTO FRATRI ET CONSACERDOTI PAPAE AVRELIO AVGVSTINVS
PL 818
IN DOMINO SALVTEM.
V 650
De trinitate quae deus summus et uerus est libros iuuenis 5 inchoaui, senex edidi. Omiseram quippe hoc opus posteaquam comperi praereptos mihi esse siue subreptos antequam eos absoluerem et retractatos ut mea dispositio fuerat expolirem. Non enim singillatim sed omnes simul edere ea ratione decreueram quoniam praecedentibus consequentes inquisitione io proficiente nectuntur. Cum ergo per eos homines (qui priusquam uellem ad quosdam illorum peruenire potuerunt) dis¬ positio mea nequiuisset impleri, interruptam dictationem reliqueram cogitans hoc ipsum in aliquibus scriptis meis conqueriut scirent qui possent non a me fuisse eosdern libros edi15 tos sed ablatos priusquam mihi editione mea digni uiderentur. Verum multorum fratrum uehementissima postulatione et maxime tua iussione compulsus opus tarn laboriosum adiuuante domino terminare curaui, eosque emendatos non ut uolui sed ut potui, ne ab illis qui subrepti iam in manus 20 hominum exierant plurimum discreparent, uenerationi tuae per filium nostrum condiaconum carissimum misi et cuicumque audiendos, describendos legendosque permisi. In quibus si seruari mea dispositio potuisset, essent profecto etsi easdem
Codd.
:ABC
PROLOGVS]
NOS
Incipit
FJKPT
prologvs
PAP AM DE LIB SANCTAE TRINITATIS AD
AVRELIUM
EPISCOPVM
episcopi ad avrelivm INCIPIT
EPISTOLA
ET
C,
B,
In
avrelii
avgvstini
episcopi
ad
avrelivm
P, INCIPIT EPISTOLA AVRELII AVGVSTINI EPISCOPI NOMINE
DOMINI
Incipit EPISTVLA
PRAEFATIO
(I L R V ; def. M).
EIVSDEM
INCIPIT
(EPISTOLA
AD
N
AVRELIVM
EPISTOLA AVRELII AVGVSTINI EPISCOPI AD AVRELIVM PAP AM
EPISTOLA
AVGVSTINI
L. V) N O L V, EPISCOPVM S, INCIPIT F, In CHRISTI NOMINE O3
INCIPIT EPISTVLA BEATI AVGVSTINI EPISCOPI AD AVRELIV EPISCOPVM CARTAGINIENsem
J, om. A K T I R.
del. J2 1 caritati A, hilaritate C 2 sancto om. T consco R 3 salutem in domino C salvtem] praem. aeternam O3 T 4 sumus C librs K 5 edidi. Omiseram] editio miseram Ka postquam T 7 absoluerem] 1 s. 1. J1 °retractaturos C, retractaturus C2, retractos Ra 9 pre/cedentibus 1 litt. eras. S inquisitiones T 10 pro¬ ficiente] om. A& C, proficientes S 11 illorum] add. librorum C2 11/12 dispositione K 12 nequiuit ^4a C2, quiuit C, nequisset P °dictionem I 12/13 requiram Ca 13 °meis scriptis /x 13/14 conquiri ^la Ca 14 °possint CLFa 15 ablatos] sublatos O3 T editio Ta 18 adiuuante — emendatos om. S 19 ne/ 1 litt. eras. (?) K quibus S °iam subrepti R subreppti T2 21 condiaconum] diaconum A& B& C 21/22 °unicuique jL 22 °describendos legendosue P, discrebendos legendosque R, legendos scribendos K, legendos describendosque SIR V Gold. permisit K 23 seruari] serua//ri 1/3
caritate — salvtem]
°consacerdoti]
2 litt. eras. J
dispositio mea
T
V651
PROLOGVS
26
sententias habentes, multo tamen enodatiores atque planiores 25 quantum rerum tantarum explicandarum difficultas et facultas nostra pateretur. Sunt autem qui primos quattuor uel potius quinque etiam sine prooemiis habent et duodecimum sine extrema parte non parua, sed si eis haec editio potuerit innotescere, omnia si uoluerint et ualuerint emendabunt. Peto 30 sane ut hanc epistulam seorsum quidem sed tamen ad caput eorundem librorum iubeas anteponi. Ora pro me.
Codd.
-.ABC
NOS
F J KPT
(I L R V ; def. M).
24 enodationes Ca 25 difficultas] difficultat// 2 lift. eras. 25/26 et facultas om. 20 nostras C, nostras uires C2 qui/ 1 litt. eras. J 27 °et] ad R duo¬ decimum] duodecim J, duodeci/mum 1 litt. eras. K 28 °non parua om. R °sed] nam R 29 innotiscere iCa et ualuerint om. C 30 sana i"a seorsum] praem. non C 31 anteponi iubeas P anteponi] add. uale et B, add. uale C /x Ora — me om. A C K S °me] nobis R.
A& C
Explicit: Explicit prologvs P, Explicit epistola ABF, Explicit epistvla N) ad avrelivm episcopvm data sancti avgvstini N O, Finit epistola vel proemivm S, explicit epistvla beati avgvstini ad avrelivm episcopvm cartaginiensem J, explicit epistola avreli avgvstini ad episco¬ pvm AVRELI CARTHAGINIENSEM K, EXPLICIT T, EXPLICIT EPISTOLA AD AVRELIVM
(epistola
episcopvm
,
I
Explicit
(CARTAGINENSEM
epistola
L) L V\
.
Om
ad
C R.
avrelivm
episcopvm
carthaginiensem
DE TRINITATE LIBER I I.
[I 1] Lecturus haec quae de trinitate disserimus prius oportet ut nouerit stilum nostrum aduersus eorum uigilare calumnias qui fidei contemnentes initium jmmaturo et peruerso rationis amore falluntur. Quorum nonnulli ea quae de corpo5 ralibus rebus siue per sensus corporeos experta notauerunt, siue quae natura humani ingenii et diligentiae uiuacitate uel artis adiutorio perceperunt, ad res incorporeas et spiritales transferre conantur ut ex his illas metiri atque opinari uelint. Sunt item alii qui secundum animi humani naturam uel afio fectum de deo sentiunt, si quid sentiunt, et ex hoc errore cum de deo disputant sermoni suo distortas et fallaces regulas figunt. Est item aliud hominum genus, eorum qui uniuersam quidem creaturam, quae profecto mutabilis est, nituntur transcendere ut ad incommutabilem substantiam quae deus 15 est erigant intentionem ; sed mortalitatis onere praegrauati cum et uideri uolunt scire quod nesciunt et quod uolunt scire
1. 14,22.
3 Eccli. 25, 16. 9/10 Sap. 14, 21. 10 Sap. 14, *30 ; 1, 1. Sap. 12/16 Sap. 9, 13-16. 16/18 Eccle. 6, 9. 16 cf. Socrat., ignot. loc.
(an Plato ?) ; Hieron., in hiez. XIII, xlii, 1/12 (CC 75, 609, 129) : socraticum illud... scio quod{quid)nesciam ; epist. 53, 9, 2 (CSEL 54, 462, 10) ; epist. 57, 12, 4(CSEL 54, 525, 18/19) ; Cic., acad. II, xxm, 74 : Socrati sit uisum ... scire se nihilse scire ...Quid dicam de Platone qui ... nisiprobauisset; infra X, 1, 110.111 ; n, 2/3.25/26 ; x, 42.
Codd .-.ABC Test.
:
NOS
FJKPT (I L R V ; def. M). retract. II, xli, 5 (CSEL 36, scire alt. [Ben., munim. II, f. 2V].
1 Lecturus — disserimus Aug.,
3 qui — 16
LIBER I]
Incipit liber de trinitate primvs
AVGVSTINI EPISCOPI DE
(add.
SANCTA
B)
, Incipit liber primvs avrelii
A
TRINITATE
IV2,
149, 15-16).
B C,
InCIPIVNT AVRELII AV-
,
NO INCIPIT (CAPIT 1 m.) liber primvs de sancta dei trinitate sancti avrelii (avrelii sancti 1 m.) episcopi L, Incipit liber primvs de sancta trinitate F, Incipivnt LIBRI DE TRINITATE NVMERO QVINDECIM J In NOMINE DOMINI NOSTRI IESV CHRISTI GVSTINI EPISCOPI DE TRINITATE LIBRI XV
corr. corr.
INCIPIT LIBER I
,
AVRELII AVGVSTINI EPISCOPI DE TRINITATE INCIPIT LIBER PRIMVS. PROHEMIVM Incipit liber i de trinitate avrelii avgvstini AVGVSTINI EPISCOPI DE TRINITATE
R,
T,
Incipit liber primvs sancti
V, 0m. K P I L.
i.] prooem. BO 1 lecturis C, lecturos 1/2 oportet] aperire est C 2 nouerint C T intuitum I et] atque T 4 fallantur T
T
prius] pri/us 1 lift. eras. S aduersum A*CT 3 °initium] 4/5 corporalibus] cor/ralibus 1
litt. eras. IVa perciperunt K
5 corporeus IVa °notauerunt] ta eras. N, nouerunt /a 7 8 his] illis La illas] ita B2 C2 N O /a, ilia Ba O cett. codd. 9 item] autem K humani animi A B& C fx 9/10 effectum S 10 errare ba 11 sermoni/ 1 litt. eras. N, sermone K2 fallaces] falsas A:r.] a Fa 28 conquiritur^4a 29 acute] uere i. r. C2 31 mecum] me P conuiciis et querelis T quaerellis (a, 1 pr. eras.) NO K taceam] add. arguat J KP 32 quid] quod J 33 sit] est J uere] uerum Ca L, bene T est om A C assent C ut placet] explanet C, si placet / /x 35 si] add. dum A, eras. B, C N2 P 36 curauerit] cuoluerit Ca huius laboris A C huius] add. et operis F 37 mei om. C capio T 39 meditor ABC J K /jl die] praem. in F saltim FJK quibus] i s. 1. K1 40 obliuione] in obliuionem T 41 alligo] aliquo C, aliquo commendo C2, alligabo N2 P “spero Beda dei misericordia P 42 certe Pa sunt mihi T faciat C 43 id] hoc N S F ipse mihi NOS reuelauit
A
Ca
S&
44 spirationes La
PL 823
34
DE TRINITATE I,
iii-iv
45 eloquia sua siue per fraternas sermocinationes. Hoc oro et hoc depositum desideriumque meum penes ipsum habeo, qui mihi satis idoneus est et custodire quae dedit et reddere quae promisit. [6] Arbitror sane nonnullos tardiores in quibusdam locis 50 librorum meorum opinaturos me sensisse quod non sensi aut non sensisse quod sensi. Quorum errorem mihi tribui non debere quis nesciat, si uelut me sequentes neque apprehendentes deuiauerint in aliquam falsitatem dum per quaedam densa et opaca cogor uiam carpere, quandoquidem nec 55 ipsis sanctis diuinorum librorum auctoritatibus ullo modo quisquam recte tribuerit tarn multos et uarios errores haereticorum, cum omnes ex eisdem scripturis falsas atque fallaces opiniones suas conentur defendere ? Admonet me plane ac mihi iubet suauissimo imperio lex Christi, hoc est caritas, ut 60 cum aliquid falsi in libris meis me sensisse homines putant quod ego non sensi atque idipsum falsum alteri displicet, alteri placet, malim me reprehendi a reprehensore falsitatis quam ab eius laudatore laudari. Ab illo enim, quamuis ego non recte qui hoc non senserim, error tamen ipse recte uitu65 peratur; ab hoc autem nec ego recte laudor a quo existimor id sensisse quod uituperat ueritas, nec ipsa sententia quam uituperat ueritas. Ergo in nomine domini susceptum opus aggrediamur. [IV 7] Omnes quos legere potui qui ante me scripserunt de 47/48 Rom. 4, *21.
47 Ioh. 17, 12. 58/59 Eccli. 25, 2. 59 1 Ioh. 5, 3. I oh. 13, 34; 1 Tim. i, 5. 01/62 cf. 1 Cor. 10, 33 ; Gal. 1, 10. 62/67 Enn., ann. (apud Aug., trin. XIII, 111, 43 ; epist. 231, 3 [CSEL 57, 505, 22/23]), incertae sedis fragm. 10 (ed. Vahlen, p. 80, 551); Cic., rep. IV, fragm. x, 12 (apud Aug., ciu. dei II, 9 [CC 47, 42, 29/30]) ; fin. bon. mal. V, xxn, 61 ; infra II, prooem., 24/29 ; XIII, hi, 42/51 ; cf. Aug., serm. dom. in monte II, 1, 1 : recte autem uiuere et nolle laudari. 62/63 Eccle. 7, 6 ; Ps. 140, 5.
Codd. :ABC
NOS
FJKPT
(I L R V; def. M).
Test. : 45 eloquia — sermocinationes Beda,f. 103v. 49 Arbitror — 54 carpere [excerpt.,/. 1]. 50 librorum — 67 ueritas [Facund., defens. VI, v (PE 67, 682)]. 58 Admonet — 67 ueritas [Pelag., defens., 1 v(p. 35, 26-33)]. iv.
1 Omnes — de Vine., 1, 20-21; [Theodulf., spir. (PL 105, 259)] ; (coll.J. 1],
45 sermocinationis
49/50 librorum meorum locis Fa
50 eorum Ta dum] add. cogor A Ba C /j. 54 cogor om. A £a C g. carpire K& 55 diuinorum] praem. eloquiorum C2 auctoribus S2 55/56 ullo — multos om. Ca 56 recte] digne A& B C2 erroris Ka 61 alteri displicet om. S alteri om. Ta 62 alteri] praem. et F °malim] ma/lim 1 litt. eras. K, malo E, mallem R repre¬ hendi] add. uel uituperari F 65 °ob Ra autem] tamen C laudarer C 06 sententia ipsa F 66/67 nec — ueritas om. Ka 67 Ergo] ego T 68 aggrediar T. 51 quorum quod sensi ITa
iv.]iii
ABC
52 quid Na
53 °aliqui E
1 qui ante me scripserunt quos potui legere C
V
753
PL 824
DE TRINITATE I, iv
35
trinitate quae deus est, diuinorum librorum ueterum et nouorum catholici tractatores, hoc intenderunt secundum scripturas docere, quod pater et filius et spiritus sanctus 5 unius substantiae inseparabili aequalitate diuinam insinuent unitatem, ideoque non sint ires dii sed unus deus — quamuis pater filium genuerit, et ideo filius non sit qui pater est ; filiusque a patre sit genitus, et ideo pater non sit qui filius est; spiritusque sanctus nec pater sit nec filius, sed tantum 10 patris et filii spiritus, patri et filio etiam ipse coaequalis et ad trinitatis pertinens unitatem. Non tamen eandem trinitatem natam de uirgine Maria et sub Pontio Pilato crucifixam et sepultam tertio die resurrexisse et in caelum ascendisse, sed tantummodo filium. Nec eandem trinitatem descendisse in 15 specie columbae super Iesum baptizatum aut die pentecostes post ascensionern domini sonitu facto de caelo quasi ferretur flatus uehemens et linguis diuisis uelut ignis, sed tantummodo spiritum sanctum. Nec eandem trinitatem dixisse de caelo : Tu es filius mens, siue cum baptizatus est a Iohanne siue in 20 monte quando cum illo erant tres discipuli, aut quando sonuit uox dicens : Et clarificaui et iterum clarificabo, sed tantum-
iv. 4/6 1 Ioh. 5, 7 ; uide Symb. ‘Quicumque,’ 4-6.25. 5 Symb. Nicaen., 10. 6 uide Symb. ‘Quicumque,’ 16 ; libell. fid. (Clauis 552), 1 (CC 9, 129, 6/10). 7/9 Euseb. Vercell., trin. I, 52 (CC 9, 15, 430/434); expos, fid. cath. (Ps.Euseb. Vercell., trin. X [IX]), 60 (CC 9, 145, 401/404). 7 libell. fid. (Clauis 552), 2.3 (CC 9, 129, 13.31/32) ; Ps. 2, 7 ; 109, 3 ; Act. 13, 33 ; Hebr. 1, 5 ; 5, 5. 8 uide Symb. ‘Quicumque,’ 21 ; libell. fid. (Clauis 5 52), 2 (CC 9, 129, 18). 10 libell. fid. (Clauis 552), 3 (CC 9, 129, 25) ; Matth. 10, 20 ; Gal. 4, 6. 10/11 uide Symb. ‘Quicumque,’ 24-25. 12/13 Symb. Nicaen., 15-17 ; Symb. Rom.-Mediol., 3-6 ; Symb. Afric., 3-6 ; uide Symb. ‘Quicumque,’ 36-37. 14/15 Matth. 3, 16 ; Marc. 1, 9-10 ; Luc. 3, *21-22 ; Ioh. 1, 32. 15/18 Act. 2, *1-4. 18/19 Matth. 3, 13. 17 ; Marc. 1, 9.11 ; Luc. 3, 21-22 ; Ioh. 1, 29.34. 19/20 Matth. 17, *i.*5 ; Marc. 9, *i.*6 ; Luc. 9, *28.*35. 20/21 Ioh. 12, 28.
Codd .:ABC
NOS
FJKPT
(I L R V; def. M).
Test. : 2 trinitate — 21/22 tantummodo Vine., 1, 21-42 ; \coll.f. l-lv], 4 scrip¬ turas — 11 unitatem [Theodulf., spir. (PL 105, 259)]. 4 quod — 11 unitatem \Alcuin., trin. I, 11 (PL 101, 14)].
2/3 °ueterum et nouorum om. Vine. 3 catholici] praem. id est utriusque testamenti P Vine. 5 unius] itaABCNOSKPT Vine., add. eiusdemque F J n 7 generauerit C qui] om. Ta 8 °filiusque a] filius quae a (quae exp.) L, filius qui a Ra Vine. R, filius quia Vine. N non sit pater ABC T °qui] quia (a eras.) V, Vine. N 9 spiritus C IVa La Vine. N tantummodo J 10 °coaequalis] praem. quoaeternus et Vine. R 12 maria uirgine P Vine. R 13 tertia L Vine. N rexurexisse Ca acendisse Na 15 pentecosten C K, pentecoste T 16 ferreretur Ma 17 diuisis linguis T diuisus Ka ignis] add. sedisse super unumquemque eorum i. mg. P2, ix 19 meus] add. dilectus F 21 clarificabo] clarifico K
36
DE TRINITATE I, iv-v
modo patris uocem fuisse ad filium factam — quamuis pater et films et spiritus sanctus sicut inseparabiles sunt, ita inseparabiliter operentur. V.
Haec et mea tides est quando haec est catholica fides. [V 8] Sed in ea nonnulli perturbantur cum audiunt deum patrem et deum filium et deum spiritum sanctum, et tamen hanc trinitatem non tres deos sed unum deum; et quem5 admodum id intellegant quaerunt, praesertim cum dicitur inseparabiliter operari trinitatem in omni re quam deus operatur, et tamen quandam uocem patris sonuisse, quae uox filii non sit; in came autem natum et passum et resurrexisse et ascendisse non nisi filium; in columbae autem specie io uenisse non nisi spiritum sanctum. Intellegere uolunt quomodo et illam uocem quae non nisi patris fuit trinitas fecerit, et illam carnem in qua non nisi filius de uirgine natus est eadem trinitas creauerit, et illam columbae speciem in qua non nisi spiritus sanctus apparuit ilia ipsa trinitas operata sit. 15 Alioquin non inseparabiliter trinitas operatur, sed alia pater facit, alia filius, alia spiritus sanctus ; aut si quaedam simul faciunt, quaedam sine inuicem, iam non inseparabilis trinitas. Mouet etiam quomodo spiritus sanctus in trinitate sit, quern nec pater nec filius nec ambo genuerint, cum sit spiritus 20 patris et filii. Quia ergo quaerunt ista homines, et taedio nobis 22/24 1 Ioh. 5, 7. Ambr., fid. IV, 6, 68 (CSEL 78, 180, 32/35) ; 1 Cor. 12, 4-6 ; cf. Aug., praed. sanct., 8, 13 (PL 44, 970).
v.
1 uide Symb. ‘Quicumque,’ 3.40. 2/4 uide Symb. ‘Quicumque,’ 15-16. Ambr., fid. IV, 6, 68 (CSEL 78, 180, 32/35) ; 1 Cor. 12, 4-6 ; 1 Ioh. 5, 7 ; cf. Aug., praed. sanct., 8, 13 (PL 44, 970). 7 Matth. 3, 17 ; 17, 5 ; Marc. 1, n ; 6/7
9, 6 ; Luc. 3, 22 ; 9, 35 ; Ioh. 1, 34 ; 12, 28. 8 1 Ioh. 4, 2. 8/9 Symb. Nicaen., ; Symb. Rom.-Mediol., 3-6 ; Symb. Afric., 3-6 ; uide Symb. ‘Quicumque,’ 36-37. 9/10 Matth. 3, 16 ; Marc. 1, 10 ; Luc. 3, *22 ; Ioh. 1, 32. 11 Matth. 3> *7 ; I7» 5 ; Marc. 1, 11 ; 9, 6 ; Luc. 3, 22 ; 9, 35 ; Ioh. 1, 34 ; 12, 28.
12 Ioh. 1, 14 ; 1 Ioh., 4, 2. Symb. Rom.-Mediol., 3 ; Symb. Afric., 3. 13 Matth. 3, 16 ; Marc. 1, 10 ; Luc. 3, *22 ; Ioh. 1, 32. 15/17 Ambr., fid. IV, 6, 68 (CSEL 78, 180, 32/35) ; 1 Cor. 12, 4-6 ; 1 Ioh. 5, 7 ; cf. Aug., praed. sanct., 8, 13 (PL 44, 970). 18/19 uide Symb. ‘Quicumque,’ 22. 19/29 libell. fid. (Clauis 552), 3 (CC 9, 129, 25) ; Matth. 10, 20 ; Gal. 4, 6.
Codd. : ABC
NOS
F J KP T
(I L R V; def. M).
Test. : 22 patris — 24 operentur Vine., i, 42-45 ; [coll.,f. Jv], 24 operentur Fulg., ad Ferrand., 12 (CC 91, 399, 432-434). v.
22 quamuis —
1 Haec — fides alt. Vine., 1, 45-46 ; Fulg., ad Ferrand., 12 (CC 91
438-439).
23 °sint Vine. N
399 ’
ita] add. et F K, sic Fulg.
24 operantur N&, (a i.r.) Fulg. Y.
v. om. ABC 1 est alt.] add. et F 2 eo C T 5 id om. S J 7 patris uocem C ' 9 ascendisse] praem. in caelum P /a 11 et om. T 15 separabiliter Ca
17 sine] non F
19 genuerunt
°non om. Ra “inseparabilis] add. sit K2, add. est u spiritus] add. et A B N2 F K P M 29 tedium C
/x 754
DE TRINITATE I, v-vi
37
sunt lit si quid hinc ex dono dei sapit infirmitas nostra, edisseramus eis ut possumus, neque cum inuidia tabescente PL 825 iter habeamus. Si dicimus nos nihil de talibus rebus cogitare solere, men25 timur; si autem fatemur habitare ista in cogitationibus nostris quoniam rapimur amore indagandae ueritatis, flagitant iure caritatis ut eis indicemus quid hinc excogitare potuerimus. Non quia iam acceperim aut iam perfectus sim (nam si Paulus apostolus, quanto magis ego longe infra illius 30 pedes iacens, non me arbitror apprehendisse ?), sed pro mo¬ dulo meo si ea quae retro sunt obliuiscor et in anteriora me extendo et secundum intentionem sequor ad palmam supernae uocationis, quantum eiusdem uiae peregerim et quo peruenerim unde mihi in fine reliquus cursus est ut aperiam 35 desideratur a me illis desiderantibus quibus me seruire cogit libera caritas. Oportet autem et donabit deus ut eis ministrando quae legant ipse quoque proficiam, et eis cupiens respondere quaerentibus ipse quoque inueniam quod quaerebam. Ergo suscepi haec iubente atque adiuuante domino deo 40 nostro non tam cognita cum auctoritate disserere quam ea cum pietate disserendo cognoscere. vi,
[VI 9] Oui dixerunt dominum nostrum Iesum Christum non esse deum, aut non esse uerum deum, aut non cum patre
22/23 Sap. 6, 25.
28 Phil. 3, *12.
30 Phil. 3, *13.
31/33 Phil. 3, *13-14.
38 Matth. 7, 7-8 ; Luc. 11, 9-10.
vi. 1 Symb. Nicaen., 19 (anath.). Symb. Nicaen., 4 ; Symb. Rom.Mediol. I, 2 ; uide Symb. ‘Quicumque,’ 28.27. 1/3 Symb. Rom.-Mediol. I, 1 ; Ioh. 17, *3.
2 Symb. Nicaen., 8.
Codd. : ABC Test. :
vi.
NOS
Symb. Nicaen., 10.
F J KPT
(I L R V ; def. M).
1 Qui — 2 patre Fug., p. 722, 5-6 ; [Godesc., excerpt, (p. 113,
9-10)].
21 ut] om. A F/a, iamL2 hincom.C 22 disseramus F K 24 Si] add. enim S2 °nihil nos /u. 24/25 mentiemur S 25 habitare] habere P 28 acceperimus J iam alt.] ita F K, om. cett. codd. /j. perfecti simus J 29 apo¬ stolus] add. sic ait O3, add. sic agit (g eras.) T 30/31 modolo K 31 sunt om. Ca 32 secundo (corr. 1 ml) N 33 °eiusdem] alius Ia perrexerim J 34 finem A2 O3 F J K T /a reliqus Ka 34/35 desideratur a me ut aperiam C 34 aperiam] add. quod S2 35 a om. A& 30 donauit JCa 37 et] et ut (et eras.) P, J 39/41 Ergo — cognoscere] bis, pr. del. C 39 °adiuuante] imperante L. vi.] iv A B C
2 deum pr.) add. uerum J
non alt.] add. esse N
aut pr.
2/3 aut alt. — deum om. Fug. V
deum alt. om. J
38
DE TRINITATE I, vi
unum et solum deum, aut non uere immortalem quia mutabilem, manifestissima diuinorum testimoniorum et consona 5 uoce conuicti sunt. Vnde sunt ilia : In principio erat uerbum, et uerbum erat apud deum, et deus erat uerbum. Manifestum enim quod uerbum dei flium dei unicum accipimus, de quo post dicit : Et uerbum caro factum est, propter natiuitatem incarnationis eius quae facta est in tempore ex uirgine. In eo io autem declarat non tantum deum esse sed etiam eiusdem cum patre substantiae quia cum dixisset : Et deus erat uer¬ bum, Hoc erat, inquit, in principio apud deum ; omnia per ip sum facta sunt, et sine ipso factum est nihil. Neque enim dicit omnia ‘nisi quae facta sunt,’ id est omnem creaturam. 15 Vnde liquido apparet ipsum factum non esse per quern facta sunt omnia. Et si factus non est, creatura non est ; si autem creatura non est, eiusdem cum patre substantiae est. Omnis enim substantia quae deus non est creatura est, et quae creatura non est deus est. Et si non est filius eiusdem substan20 tiae cuius pater, ergo facta substantia est; si facta substantia est, non omnia per ipsum facta sunt; at si omnia per ipsum facta sunt, unius igitur eiusdemque cum patre substantiae est. Et ideo non tantum deus sed et uerus deus. Quod idem Iohannes apertissime in epistula sua dicit : Scimus quod filius dei 25 uenerit et dederit nobis intellectum ut cognoscamus uerum et simus in uero, filio eius Iesu Christo. Hie est uerus deus et uita aeterna. 3 Symb. Nicaen., 8 ; Symb. Rom.-Mediol. I, 2b. Symb. Rom.-Mediol. I, 1 ; Symb. Afric., 1. 3/4 Symb. Nicaen., ipe (anath.). 5/6 Ioh. 1,1. 7 EcclL 1, 5 ; Ioh. i, 1.14; Apoc. 19, 13. Ioh. 1, 14.18 ; 3, 16.18 ; Act. 8, 37 ; 1 Ioh. 4, 9 ; 5, 5-2°; Symb. Nicaen., 5-6; Symb. Rom.-Mediol. II, 2; III, 2; Symb. Afric., 2. 8 Ioh. x, 14. 8/9 Ioh. 1, 14 ; 1 Ioh. 4, 2 ; Symb. Nicaen., 15 ; uide Symb. ‘Quicumque,’ 27. 9 Symb. Rom.-Mediol., 3 ; Symb. Afric., 3 ; Gal. 4, *4. 10 Symb. Nicaen., 8. 10/11 Symb. Nicaen., 10. 11/12 Ioh. 1’ 1. 12/13 Ioh. 1, 2-3. 15 Symb. Nicaen., 10.19c (anath.) ; uide Symb. ‘Quicum¬ que/ 21. 15/16 Symb. Nicaen., 11 ; Symb. Rom.-Mediol. I, 2d. 16/17 Symb. Nicaen., 10; uide Symb. ‘Quicumque,’ 21. 17 Symb. Nicaen., 10. 19/20 Symb. Nicaen., xo.igd (anath.). 21 Ioh. 1, 3. 21/22 Ioh. 1, 3. 22 Symb. Nicaen., 10. 23 Ambr., fid. I, 17, 108 (CSEL 78, 48, 1/2). ’ Symb. Nicaen., 8. Symb. Nicaen., 9; Symb. Rom.-Mediol. I, 2b. 24/26 1 Ioh. 5, *20. Codd. : ABC
NOS
F J KPT
{I L R V; def. M).
Test. : 3 unum — 26 aeterna Eug.,p. 722, 6-723, 6 ; [Godesc., excerpt.(p. 110,15-114,
7)]. 6 Manifestum — 23 deus alt. [coll.,f. N-2q. Prosp., sent, lv (PL 51, 435).
17 Omnis — 19 est. alt.
3/4 immutabilem (im eras.) J 6 °Manifestum] add. est O3 F K I L g, manifeste Fug. V 7 enim] add. est J °quod om. Fag. V °filium dei om. Va Eug. V 8 est] add. et habitauit in nobis J /x natiuitatem] ti r. /. N1 11 °quial qui
/
la liquid eCN^S^FJKP
appariet O3
16 omnia om. N&
non pr
om. Ta 18 °enim om. Prosp. 19 est alt.] add. nulla ergo differentia est in deitate tnnitatis quoniam quod deo minus est deus non est Prosp. 20 si] praem et E J
’ll22 °“ ~ SUn? E“g- F 21 siJ exE Hom.BCJ^ ipsum] isum — eiusdemque igitur F cum patre eiusdemque J °substantia Eug V 23 Et pr. om. J idem] ita C 23/24 iohannis ffa K* 25 uerum] //uerum 2 litt. eras. C, add. deum K2 /x 26 filium Ca est om. iVa
DE TRINITATE I, vi
39
[10] Hinc etiam consequenter intellegitur non tantummodo de patre dixisse apostolum Paulum : Qui solus habet immortalitatem, sed de uno et solo deo, quod est ipsa trinitas. 30 Neque enim ipsa uita aeterna mortalis est secundum aliquam mutabilitatem ; ac per hoc filius dei, quia uita aeterna est, cum patre etiam ipse intellegitur ubi dictum est : Solus habet immortalitatem. Eius enim uitae aeternae et nos participes facti pro modulo nostro immortales efficimur. Sed aliud est 35 ipsa cuius participes efficimur uita aeterna, aliud nos qui eius participatione uiuemus in aeternum. Si enim dixisset: ‘Quem temporibus propriis ostendit pater beatus et solus potens, rex regum et dominus dominantium, qui solus habet immor¬ talitatem,’ nec sic inde separatum filium oporteret intellegi. 40 Neque enim quia ipse filius alibi loquens uoce sapientiae (ipse est enim sapientia dei) ait: Gyrum caeli circuiui sola, separauit a se patrem. Quanto magis ergo non est necesse ut tantummodo de patre praeter filium intellegatur quod dictum est: Qui solus habet immortalitatem, cum ita dictum sit: Vt ser45 ues, inquit, mandatum sine macula, inreprehensibile, usque in aduentum domini nostri Iesu Christi, quem temporibus propriis
28/29 1 Tim. 6, 16. 29 Symb. Rom.-Mediol. I, i ; Ioh. 17, *3. 30 Ioh. 3, 36 ; 6, 55 ; 10, 28 ; 17, 2-3 ; 1 Ioh. 5, 11-13.20. 31 Matth. 14, 33 ; 16, 16 ; Marc. 1, 1 ; 3, 12 ; Luc. 1, 35 ; 4, 4i ; Ioh. 1, 34.49 ; 6, 70 ; 10, 36 ; 20, 31 ; 1 Ioh. 3, 8 ; 4, 15 ; 5, 5.20 ; e.a. ; Symb. Nicaen., 5. Ioh. 3, 36 ; 6, 55 ; 10, 28 ; 17, 2-3 ; 1 Ioh. 5, 11-13.20. 32/33 1 Tim. 6, 16. 33 Ioh. 3, 36 ; 6, 5 5 ; 10, 28 ; 17, 2-3 ; 1 Ioh. 5, 11-13.20. 33/31 Hebr. 3, 1.14; 12, 8. 35 Hebr. 3, 1.14; 12, 8. Ioh. 3, 36; 6,55; 10,28; 17,2-3; 1 Ioh. 5, 11-13.20. 35/36 Hebr. 3, 1.14 ; 12,8. 36 Ioh. 6, 59 ; 10, 28. 38/39 1 Tim. 6, *15-16. 40 uoce sapientiae : Eccli. 24, 1-4 : Sapientia... dicens. 411 Cor. 1, 24.21 ; Eccli. 1, 3-4. Eccli. 24, 8. 44 1 Tim. 6, 16. 44/50 1 Tim. 6, *14-16.
Codd. : 42 magis — 140 spiritus def. A ; B C R V ; def. M).
NOS
F JK P T
(I L
Test. : 27 Hinc — 46 propriis Eug.,p. 723, 7-724, 1. 27 Hinc — 36 aeternum [Godesc., excerpt, (p. 114, 7-16)]. 36 Si — 46 propriis Beda, f. 116v. 40 Neque — 44 immortalitatem [.Alcuin., trin. II, xvm (PL 101, 35)].
28 habet solus S
habet] abit Ca 29 solo et uno J et om. K quae S 32 Solus] praem. qui F ^ 34 modulo] modo A B C J KPT 35 uitae aeternae (-e, -e eras.) O, Fug. V 36 °uiuimus Fug. V °enim om.Beda °Quam] quod Beda 37 °ostendit] ita J R Eug.AGV, osten-
31 quia] qui S J
det cett. codd. Fug. A* G2 v Beda ^ 39 nec] ne Ta oporterit Ka 40 °quia om. Beda °ipse pr.] ipsa Beda 41 enim est N dei sapientia A Pa C fi ait] praem. quae A J2 circumiui B C O2, circumii J K 42 °separauit a] se paritura Beda 43 intellegatur] bis, pr. eras. T 44 Qui om. A B2 lVa O K Eug. V 46 °quem] quae Beda 47 °ostendit] ita J R Eug. A G V, ostendet cett. codd. Eug. v Beda fx
//rex 2 Hit. eras. F
^755 PL 826
40
DE TRINITATE I, vi
ostendit beatus et solus potens, rex regum et dominus dominantium, qui solus habet immortalitatem et lucem habitat inaccessibilem ; quem nemo hominum uidit nec uidere 'potest ; cui est 50 honor et gloria in saecula saeculorum. In quibus uerbis nec pater proprie nominatus est nec filius nec spiritus sanctus, sed beatus et solus potens, rex regum et dominus dominantium, quod est unus et solus et uerus deus, ipsa trinitas. [11] Nisi forte quae sequuntur perturbabunt hunc intel55 lectum, quia dixit : Quem nemo hominum uidit nec uidere potest, cum hoc etiam ad Christum pertinere secundum eius diuinitatem accipiatur quam non uiderunt iudaei, qui tamen carnem uiderunt et crucihxerunt. Videri autem diuinitas humano uisu nullo modo potest, sed eo uisu uidetur quo 60 iam qui uident non homines sed ultra homines sunt. Recte ergo ipse deus trinitas intellegitur beatus et solus potens, ostendens aduentum domini nostri Iesu Christi temporibus propriis. Sic enim dictum est : Solus habet immortalitatem quomodo dictum est : Qui jacit mirabilia solus. Quod uelim 65 scire de quo dictum accipiant. Si de patre tantum, quomodo ergo uerum est quod ipse filius dicit : Quaecumque enim pater jacit, haec eadem et filius facit similiter ? An quidquam est inter mirabilia mirabilius quam resuscitare et uiuihcare mortuos ? Dicit autem idem films : Sicut pater suscitat mortuos et uiui70 ficat, sic et films quos uult uiuificat. Quomodo ergo solus pater facit mirabilia, cum haec uerba nec patrem tantum nec filium tantum permittant intellegi, sed utique deum unum uerum solum, id est patrem et filium et spiritum sanctum ? 52 1 Tim. 6, 15. 53 Symb. Rom.-Mediol. I, 1 ; Ioh. 17, *3. 55/50 1 Tim. 6, *16. 61 1 Tim. 6, 15. 02 1 Tim. 6, 14. 62/63 1 Tim. 6, *15. 63 1 Tim. 6, 16. 64 Ps. 71, 18. 66/67 Ioh. 5, *19. 68 Ioh. 5, 21. 69/70 Ioh. 5, 21. 70/71 Ps. 71, 18. 72 Symb. Rom.-Mediol. I, 1 ; Ioh. 17, *3.
Codd. : B C ; def. A
NOS
FJKPT
(I L R V ; def. M).
Test. : 47 ostendit — 73 sanctum Fug., p. 724, 1-725, 2. 47 ostendit — 48/49 inaccessibilem, 50 In — 63 propriis Beda, f. 116T 47 beatus — 53 trinitas [Alcuin., trin. II, xvm (PL 101, 35)]. 48 qui — 53 trinitas \coll.,f. 2T], 60 recte — 64 solus, 70 Quomodo — 73 sanctum [Godesc., excerpt, (p. 114, 16-23)].
48 habitat] hab/tat
1 litt. eras. O, habet Na Oa
49 °uidet L °uideri Ia honor et om. J °saeculorum] add. amen P2 L /x 52 dominus et F 53 est om. K Beda °et alt.] ita I Bug. (A G V v) n, om. cett. codd. Beda 54 °perturbabunt] conturuabunt Bug. V 55 “Quem] quae Beda °uideri 7a 56 °etiam hoc Beda 56/57 diuinitatem eius Ja 57 °quam] quae Beda uiderent Ca °tamen] tantum Beda 58 carne C di¬ uinitas] //uinitas 2 litt. eras. Ca 59 “uisu pr.] usu Bug. V eo] praem. de C, om. K quod (d eras.) O 59/60 quo iam] quoniam K 60 iam om. C 61 deus ipsa T “potens om. Va 63 Solus] praem. qui F 64 uellim Ca 65 quod O “accipiunt Eug. V 67 eadem om. Ba C P T similiter facit N O J 68 et] ac J 69 autem om. C P filius om. Za 69/70 uificat Ta 70 quod C 50 gloria et honor F
DE TRINITATE I, vi
41
[12] Item dicit idem apostolus : Nobis unus deus pater 75 ex quo omnia, et nos in ipso ; et unus dominus Iesus Christus per quem omnia, et nos per ipsum. Quis dubitet eum omnia ‘quae creata sunt’ dicere, sicut Iohannes: Omnia per ipsum facta sunt ? Quaero itaque de quo dicit alio loco : Quoniam ex ipso et per ipsum et in ipso sunt omnia ; ipsi gloria in saecula 80 saeculorum. Si enim de patre et filio et spiritu sancto ut singu¬ lis personis singula tribuantur, ex ipso, ex patre ; per ipsum, per fdium; in ipso, in spiritu sancto; manifestum quod pater et filius et spiritus sanctus unus deus est quando singulariter intulit : Ipsi gloria in saecula saeculorum. Vnde enim coepit 85 hunc sensum; non ait: 0 altitudo diuitiarum ‘sapientae et scientiae patris aut iilii aut spiritus sancti,’ sed sapientiae et scientiae dei ! Quam inscrutabilia sunt indicia eius et inuestigabiles uiae eius! Quis enim cognouit sensum domini? Aut quis consiliarius eius fuit ? Aut quis prior dedit, et retribuetur ei ? Quoniam 90 ex ipso et per ipsum et in ipso sunt omnia ; ipsi gloria in saecula saeculorum. Amen. Si autem hoc de patre tantummodo intellegi uolunt, quomodo ergo omnia per patrem sunt sicut hie dicitur, et omnia per hlium sicut ad corinthios ubi ait : Et unus dominus Iesus Christus per quem omnia, et sicut in 95 euangelio Iohannis : Omnia per ipsum facta sunt ? Si enim alia 74/76 1 Cor. 8, *6.
77 Col. i, 16 ; Apoc. 4, 11. 77/78 Ioh. 1, 3. 78/83 Euseb. Vercell., trin. IV, 22-24 (CC 9, 62, 174/197). 78/80 Rom. n, *36. 80/84 uide Symb. ‘Quicumque,’ 19. 81 Rom. 11, 36. 82 Rom. 11, 36. 82/83 Euseb. Vercell., trin. I, 11 (CC 9, 6, 98). 84 Rom. 11, *36. 85/88 Rom. 11, *33. 88/89 Rom. 11, 34 ; Is. 40, 13 ; 1 Cor. 2, 16. 89 Rom. 11, *35. 90 Rom. 11, *36.
Codd.
:
B C
;
92/93 Rom. 11, 36.
def. A
NOS
F
93/94 1 Cor. 8, 6.
JKP
T
(I L R V ;
95loh.i,3.
def. AT).
Test. : 74 Item — 95 alia Eug., p. 725, 3-28. 74 Item — 84 saeculorum [Godesc., excerpt, (p. 114, 23-115, 3)]. 78 Quaero — 87 eius, 81 Si — 85 alia Beda,f. 36. 78 Quoniam — 84 saeculorum [coll.,f. 2y].
74 “dicit] praem. cum PL(j nobis] add. est ( ?) eras. F 75 dominus] add. noster T 76 dubitat C 77 Omnia] add. inquit F 78 quod C& dicit] ita N O S P Eug. {A G V v), dicat IV2 O3 cett. codd. Beda p. °alio loco om. Beda 79 ipso alt.] ipsum Ca °sunt om. Ja 80 “saeculorum] add. amen eras. V, /s 81 singola Ca “tribuantur] tur s. 1. N1, tribuuntur Beda “ex alt. om. Beda per ipsum om. Na 82 °in alt. om. Ra Eug. A P V in spiritu sancto om. Na manifestum] add. est F 83 deus unus / singolariter Ca 86 sapientiae] add. dei NOS 87 dei om. N O inuestigabiles] inuestigabilis Ca, praem. quam F 88 eis] ipsius N2 O3 S F K P Eug. V sensum] ita S F KP Eug. (A G V v), mentem cett. codd. /i 88/89 consiliarius eius] ei consiliarius NOS 89 “prior dedit] ita I V, praem. illi BF J KP R V2, prior illi dedit C, add. illi NOT Eug. V is, praem. ei S Eug. AGv, prior ei dedit L 90 gloria] add. et imperium P 91 tanto modo Ca 92 uoluit Ta per patrem omnia T “patrem] patre Eug. V 93 corintheos K 94 dominus] add. noster T 95 Iohannis] i. r. O2, iohs C, iohannes S T
PL 827
n 756
42
DE TRINITATE I, vi
per patrem, alia per filium, iam non omnia per patrem nec om¬ nia per filium. Si autem omnia per patrem et omnia per fi¬ lium, eadem per patrem quae per filium. Aequalis ergo est patri filius, et inseparabilis operatio est patris et filii. Quia si ioo uel filium fecit pater quern non fecit ipse filius, non omnia per filium facta sunt. At omnia per filium facta sunt. Ipse igitur factus non est ut cum patre faceret omnia quae facta sunt. Quamquam nec ab ipso uerbo tacuerit apostolus et apertissime omnino dixerit : Qui cum in forma dei esset, non 105 rapinam arbitratus est esse aequalis deo, hie deum proprie patrem appellans, sicut alibi : Caput autem Christi deus. [13] Similiter et de spiritu sancto collecta sunt testimonia quibus ante nos qui haec disputauerunt abundantius usi sunt, quia et ipse deus et non creatura. Quod si non creatura, non no tantum deus (nam et homines dicti sunt dii), sed etiam nevus deus. Ergo patri et filio prorsus aequalis et in trinitatis unitate consubstantialis et coaeternus. Maxime uero illo loco satis 9G/98 Rom. 11, 36. Ioh. 1,351 Cor. 8, 6 ; Symb. Nicaen., 11 ; Col. 1,16; Apoc. 4, 11 ; Symb. Rom.-Mediol. I, 2d. 98/9!) uide Symb. ‘Quicumque,’ 31 ; Phil. 2, *6. 99 Ambr., fid. IV, 6, 68 (CSEL 78, 180, 32/35); 1 Cor. 12, 4-6 ; 1 Ioh. 5, 7 ; cf. Aug., praed. sanct., 8, 13 (PL 44, 970). 109/101 Ioh. 1, 3. 101 Ioh. 1, 3. 101/102 Symb. Nicaen., 10 ; uide Symb. ‘Quicumque,’ 21. 102/103 Rom. 11, 36. Ioh. 1, 3. 104/105 Phil. 2, *6. 100 1 Cor. 11, *3. 107/112 Ambr., spir. Ill, xix, 18, 132-133 (CSEL 79, 206, 1 — 207, 19). 107 de spiritu sancto : Ambr., spir., Inscr. (CSEL 79, 5). collecta sunt testimonia : Ambr.,spir.. Tit. libri III, xix ; III, xix, inscr. (CSEL 79, 13, 38 ; 206, 1) : collectio ; III, xix, 18, I32(CSEL79, 206,6) : ... colligamus. 108 ante nos qui haec disputauerunt : s. Am¬ broses. 109 quia et ipse deus : Ambr., spir.. Tit. libri III, xix ; III, xix, inscr. (CSEL 79, 13, 38 ; 206, 1) : quia spiritus deus. Ioh. 3, *6 (in quibusdam codd. : quia deus spiritus est; cf. Ambr., spir. Ill, x, 10, 59 [CSEL 79, 174, 3]) ; 4, 24 ; uide Symb. ‘Quicumque,’ 15. et non creatura : Ambr., spir.. Tit. libri III, xix ; III, xix, inscr. (CSEL 79, 13, 39/40 ; 206, 2aw>-) : et ideo creatura non est; Symb. Nicaen., 18 (tomus Damasi) ; uide Symb. ‘Quicumque,’ 22. Quod si non creatura : Ambr., spir. Ill, xix, 18, 133 (CSEL 79, 207, 15/16) : Qui creatura autem non est; Symb. Nicaen., 18 (add. tom. Dam.) ; uide Symb. ‘Quicumque,’ 22. 109/110 non tantum deus : Ambr., spir. Ill, xix, 18, 133 (CSEL 79, 207, 16) : sine dubio deus est. 110 Ioh. 3, *6 (in quibusdam codd.) ; 4, 24 ; uide Symb. ‘Quicumque,’ 15. Ex. 7, 1 ; Ps. 81, 6 ; Ioh. 10, 34-35 ; 1 Cor. 8, 5. 110/111 Sap. 12, 27 ; Ier. 10, 10. 111/112 uide Symb. ‘Quicumque,’ 24-25. 112/131 Ambr., spir. II, vi, 5, 44-47 (CSEL 79, 103, 93 - 104, in). Codd. : BC ; def. A
NOS
F J KP T
(I L R V ; def. M).
Test. : 90 per pr. — 112 satis Fug., p. 725, 28-726, 17. Beda, f. 36. Ill patri — 112 satis Paris., p. 519, 8. Beda, f. 101v.
90 per. pr. — 99 filii 112 Maxime — satis
97 per patrem omnia S F K 98 per alt. om. K& est ergo NOS 98/99 °ergo patri est Fug. V 100 °uel filium] sine filio S2 I quae S2 F T om¬ nia] ama Ca 101 filium] ipsum N Pa At] aut si T 103 °ipse Eug. V 104 °dei forma ju, 105 esse] add. se P T aequalem P prop ie Ca 100 “pattern om. Ba C appellat / deus] add. est T Eug. V 108 °usi] uisi Eug. V 109 et pr. o?n. J 111 prorsus] add. est N2, add. spiritus sanctus Paris. “unitate/ 1 litt. eras. K, unitatem I 112 consubstantialis] praem. et C coaeternus] add. sit C illo] praem. in T satis om. /a
DE TRINIT ATE I, vi
43
claret quod spiritus sanctus non sit creatura ubi iubemur non seruire creaturae sed creatori, non eo modo quo iubemur per 115 caritatem seruire inuicem, quod est graece SovAeveiv, sed eo modo quo tantum deo seruitur, quod est graece Aarpeveov. Vnde idolatrae dicuntur qui simulacris earn seruitutem exhibent quae debetur deo. Secundum hanc enim seruitutem dictum est : Dominum deum tuum adorabis et illi soli seruies. 120 Nam hoc distinctius in graeca scriptura inuenitur, Aarpevoees enim habet. Porro si tali seruitute creaturae seruire prohibemur quandoquidem dictum est : Dominum deum tuum adora¬ bis et illi soli seruies — unde et apostolus detestatur eos qui coluerunt et seruierunt creaturae quam creatori —, 125 non est utique creatura spiritus sanctus cui ab omnibus sanctis tabs seruitus exhibetur dicente apostolo : Nos enim sumus circumcisio, spiritui dei seruientes, quod est in graeco Aarpevovre9. Plures enim codices etiam latini sic habent, qui spiritui dei seruimus ; graeci autem omnes aut paene omnes. In 130 nonnullis autem exemplaribus latinis inuenimus non spiritui dei seruimus, sed spiritu deo seruimus. 113 Symb. Nicaen., 18 (add. tom. Dam.) ; uide Symb. ‘Quicumque,’ 22 ; Ambr., spir., Tit. libri III, xix ; III, xix, inset. (CSEL 79, 13, 39/40 ; 206, 2aPP-). 113/ 114 Ambr., spir. II, vi, 5, 47 (CSEL 79, 104, 106/108). Rom. 1, 25. 114/115 Gal. 5, 13. 116 Ambr., spir. II, vi, 5, 47 (CSEL 79, 104, 109/110) ; Deut. 6, 13 ; 10, 20 ; Matth. 4, 10 ; Luc. 4, 8. 118/119 Ambr., spir. II, vi, 5, 47 (CSEL 79, 104, iio/iii). 119 Deut. 6, *13 ; 10, *20 ; Matth. 4, 10 ; Luc. 4, 8. 121/123 Ambr., spir. II, vi, 5, 45 (CSEL 79, 103, 97/98). 121/122 Rom. 1, 25. _ 122/ 123 Deut. 6, *13 ; 10, *20 ; Matth. 4, 10 ; Luc. 4, 8. 123/124 Ambr., spir. II, vi, 5, 45 (CSEL 79, 103, 98/99). 124 Rom. 1, *25. 125 Ambr., spir. II, vi, 5, 44 ; III, xix, 18, 140 (CSEL 79, 103, 95 ; 209, 65) ; Symb. Nicaen., 18 (add. tom. Dam.); uide Symb. ‘Quicumque,’ 22. 125/127 Ambr., spir. II, vi, 5, 45 (CSEL 79, 103, 100/102). 126/127 Phil. 3, *3. 128/129 Ambr., spir. II, vi, 5, 46 (CSEL 79, 104, 104/106). Phil. 3, *3. 130/131 Ambr., spir. II, vi, 5, 46 (CSEL 79, 103, 102 - 104, 104).
Codd. : B C ; def. A
NOS
Phil. 3, *3.
F J KPT
131 Phil. 3, 3.
(I L R V ;
def.M).
Test. : 113 claret — 131 seruimus alt. Fug., p. 726, 17-727, 11. 113 claret — 129 seruimus Paris.,p. 519, 8-20 [uide etiam append. D], 113 claret — 131 serui¬ mus alt. Beda, f. 101v. 113 claret] apparet Paris.
creaturam (m eras.) N
115 inuicem praem. per K
duleuin B C N F, duleuin OS JKPT Beda Paris., uoYAeYeiN Fug. V 115/ 116 sed — XarpeveLv om. K 116 quo] quod O, qu/ 1 litt. eras. Na °tantum] tamen Beda latreuin B C N T, latreuin OS F JP Beda Paris., aatpcycin Fug. V 117 °idolatrae] idolat/// 3 litt. eras. Na, idolotriae R, idololatriae Fug. V, ldololatraep 117/118 “earn — deo] quae deo debetur exhibent seruitutem Fug. V 118 deo debetur T
120 °hoc] praem. et R /a
latreusis B N T, latreusis C O
S F JKP Beda Paris., aatpeycic Fug. V 121 talis (s eras.) N, Beda uirtuteLa 124 quam] ita N O S K P, praem. magis O3, praem. potius N2S2K2P2 cett. codd. Fug. (AG Vv) Beda p.
127 circumcisi J
127/128 latreuontes B C N T,
latreuontes O S F J P2 Beda Paris., latreuoentes K, latreontes P, AATPeYONTec Fug. V 128 pluris O spiritu Na, (corr. 1 m.) J, Paris. 129 autem] add. haec S2
130 spiritu Na
131 spiritui B2 L
IO
PL 828
^757
44
DE TRINITATE I,
vi-vii
Sed qui in hoc errant et auctoritati grauiori cedere detractant, numquid et illud uarium in codicibus reperiunt : Nescitis quia corpora uestra templum in uobis est spiritus sancti 135 quem habetis a deo ? Quid autem insanius magisque sacrilegum est quam ut quisquam dicere audeat membra Christi templum esse creaturae minoris secundum ipsos quam Christus est ? Alio enim loco dicit : Corpora uestra membra sunt Christi. Si autem quae membra sunt Christi templum est spiritus sancti, 140 non est creatura spiritus sanctus, quia cui corpus nostrum templum exhibemus necesse est ut huic earn seruitutem debeamus qua non nisi deo seruiendum est, quae graece appellatur Xarpela. Vnde consequenter dicit : Glorificate ergo deum in corpore uestro. VII.
5
[VII 14] His et talibus diuinarum scripturarum testimoniis quibus, ut dixi, priores copiosius usi expugnauerunt haereticorum tales calumnias uel errores, insinuatur fidei nostrae unitas et aequalitas trinitatis. Sed quia multa in sanctis libris propter incarnationem uerbi dei, quae pro salute nostra reparanda facta est ut mediator dei et hominum esset homo Christus lesus, ita dicuntur ut maiorem filio pa-
134/135 i Cor. 6, *19. 130 I Cor. 6, 15. 136/137 1 Cor. 6, 19. 137 Ambr., spir. II, vi, 5, 44(CSEL 79, 103, 95) ; Symb. Nicaen., 18 (add. tom. Dam.) ; uide Symb. ‘Quicumque,’ 22. 138 1 Cor. 6, 15. 139 1 Cor. 6, 15. 1 Cor. 6, 19. 140 Ambr., spir. II, vr, 5, 44 (CSEL 79, 103, 95) ; Symb. Nicaen., 18 (add. tom. Dam.) ; uide Symb.‘Quicumque,’22. 140/1411 Cor. 6, 19. 141/ 143 Deut. 6, 13 ; 10, 20 ; Matth. 4, 10 ; Luc. 4, 8. 143/144 1 Cor. 6, *20.
VI1^ dixi : I, iv, 1 sqq. ; vi, 2 sqq. 5/GHebr. 2, 10 ; Act. 4, 12. 6/7 1 Tim. 2,5. Hebr. 2, 9.
5 uide Symb. ‘Quicumque,’ 27. 7/8 Ps. 8, 6 ; 21, 7 ; Phil. 2, 7 ;
Ioh. 14, 28.
Codd. : usque ad 140 spiritus def. A ; B C V ; def M).
NOS
Test. : 132 Sed — 144 uestro Fug., p. 727, 11-24. ION. vn.
132 erant
F J K P T
132 Sed -
(I L R
135 deo Beda, f. J
1 His — 7/8 patrem Vine., 1, 107-110, 11, 7-10 ; Fug., p. 728, 5-11.
“cedere] credere Beda
132/133 detrectant A B C2 N2 O3 S2 F
P Beda N detrectent N _ 133 uariam Ka codibucibus (bu pr. exp., del.) T 134 templum] add. est qui N-, add. qui P2 “nobis F 135 magis quae (a alt. eras.) K sacreligum O 136 quisque T templo Ca 138/139 Si — Christi om. Ta 140 “sancti Eug. V_142 qua] quia O, (i eras.) T non si La
142/143 latria appellatur T latria N, latria cett. codd., aatpia Fug. V ergo] add. et portate O3 S2 T Eug. (A G V v) deum] dominum O2.
vii.] v A B C 1/4 His — Sed om. Fug. V 1 “His — talibus] multis itaque atque innumeris Vine. talibus] li r. /. K1 2 ut dixi om. Vine. prio¬ res] add. nostri P g. “copiosius om. Vine. 3 tales hereticorum T “tales om. Vine. 4 et] uel T 6 mediatur K&
DE TRINIT ATE I, vn
45
trem signihcent uel etiam apertissime ostendant, errauerunt homines minus diligenter scrutantes uel intuentes uniuersam 10 seriem scripturarum, et ea quae de Christo Iesu secundum hominem dicta sunt ad eius substantiam quae ante incarnationem sempiterna erat et sempiterna est transferre conati sunt. Et illi quidem dicunt minorem hlium esse quam pater est quia scriptum est ipso domino dicente : Pater maior me 15 est. Veritas autem ostendit secundum istum modum etiam se ipso minorem hlium. Quomodo enim non etiam se ipso minor factus est qui semetipsum exinaniuit formam serui accipiens ? Neque enim sic accepit formam send ut amitteret formam dei in qua erat aequalis patri. Si ergo ita accepta est 20 forma send ut non amitteretur forma dei, cum et in forma serui et in forma dei idem ipse sit filius unigenitus dei patris, in forma dei aequalis patri, in forma serui mediator dei et hominum homo Christus Iesus, quis non intellegat quod in forma dei etiam ipse se ipso maior est, in forma autem serui 25 etiam se ipso minor est ? Non itaque immerito scriptura utrumque dicit, et aequalem patri hlium, et patrem maiorem hlio. Illud enim propter formam dei, hoc autem propter for¬ mam send sine ulla confusione intellegitur. Et haec nobis regula per omnes sanctas scripturas dissol30 uendae huius quaestionis ex uno capite epistulae Pauli apostoli promitur ubi manifestius ista distinctio commendatur. Ait enim : Qui cum in forma dei esset, non rapinam arbitratus est
11/12 uide Symb. ‘Quicumque,’ 27. 13/15 Hil., syn., 11 (PL 10, 489). 14/15 Ioh. 14, 28. 17/18 Phil. 2, 7. 18 Phil. 2, 7. 19 uide Symb.‘Quicumque,’ 31 ; Phil. 2, *6. 19/20 Phil. 2, 7. 20 Phil. 2, 6. 20/21 Phil. 2, 7. 21 Phil. 2, 6. Symb. Rom.-Mediol. I, 2 ; Ioh. 1, 14.18 ; 3, 16.18 ; 1 Ioh. 4, 9 ; Symb. Nicaen., 5-6. 22 Phil. 2, 6. uide Symb. ‘Quicumque,’ 31 ; Phil. 2, *6. Phil. 2, 7. 22/23 1 Tim. 2, 5. 23/24 Phil. 2, 6. 24 Phil. 2, 7. 20 uide Symb. ‘Quicumque,’ 31 ; Phil. 2, *6. 26/27 Ioh. 14, 28. 27 Phil. 2, 6. 27/28 Phil. 2, 7.
32/35 Phil. 2, *6-7.
Codd. :ABC
NOS
FJKPT
(I L R V; def. M).
Test. : 8 significant — 32 est Vine., 11, 10-37 ;Eug.,p. 728, 11-729, 9. 25 est BedaJ. 99^-100. 16 Quomodo — 32 est [coll.J. 2*-3?].
13 Et 25 Non —
28 intellegitur [Alenin., trin. Ill, vu (PL 101, 42)].
8 °ostendent Eug. V 9 °diligentes Eug. V °uniuersa Eug. V 10 “quae om. Eug. V 13 Et] at K °esse filium Eug. V 14 °est] sit /, r. L2 domino] filio T me maior A 15 “ostendit] add. se Eug. V 16 ipso/>r.] ipsum IVa Oa minorem — ipso alt. om. Ta Vine. R 17 exinauit La 19 in — patri om. Beda 21 in om. K “idem om. Beda 23 “quod] quia Vine. 24 ipse om. P Vine. R 25 itaque] utique i. r. N2 26 et pr.\ om. C, ad K& 29 “sanctas] sacras /x 29/30 desoluendae K 30 quaestiones La capitulo S F J P T Vine. R /a 31 “expromitur T manefestius Ca ista] ita C 32 rap in a A
PL 829
46
DE TRINITATE I, vn-vm
esse aequalis deo, sed semetipsum exinaniuit formam serui accipiens, in similitudine hominum factus et habitu inuentus 35 nt homo. Est ergo dei filius deo patri natura aequalis, habitu minor. In forma enim serui quam accepit minor est patre ; in forma autem dei in qua erat etiam antequam hanc accepisset aequalis est patri. In forma dei uerbum per quod facta sunt omnia ; in forma autem serui factus ex muliere, factus 40 sub lege ut eos qui sub lege erant redimeret. Proinde in forma dei fecit hominem ; in forma serui factus est homo. Nam si pater tantum sine filio fecisset hominem, non scriptum esset : Faciamus hominem ad imaginem et similitudinem nostram. Ergo quia forma dei accepit formam serui, utrumque deus et 45 utrumque homo ; sed utrumque deus propter accipientem deum, utrumque autem homo propter acceptum hominem. Neque enim ilia susceptione alterum eorum in alterum conuersum atque mutatum est ; nec diuinitas quippe in creaturam mutata est ut desisteret esse diuinitas, nec creatura in 50 diuinitatem ut desisteret esse creatura. viii.
[VIII
15] Illud autem quod ait idem apostolus : Cum autem
35 uide Symb. ‘Quicumque,’ 28 ; 11 Cor. 1, 19. Phil. 2, 6. uide Symb. ‘Quicumque,’ 31. Phil. 2, 7. 36 uide Symb. ‘Quicumque,’ 31. Phil. 2, 7. uide Symb. ‘Quicumque,’ 31. 37 Phil. 2, 6. 38 uide Symb. ‘Qui¬ cumque,’ 31 ; Phil. 2, *6. Phil. 2, 6. Ioh. 1, 1. 38/39 Symb. Nicaen., 11 ; Symb. Rom.-Mediol. I, 2d. 39 Phil. 2, 7. 39/40 Gal. 4, 4-5. 40/41 Phil. 2, 6. 41 Gen. 1, *27 ; 5, *1 ; Sap. 2, *23 ; Eccli. 17, *1. Phil. 2, 7. Symb. Nicaen., 15. 42 Gen. 1, 26.27 ; 5,1 ; 9, 6 ; Sap. 2, 23 ; Eccli. 17,1 ; Col. 3, 10 ; lac. 3, 9. 43 Gen. 1, 26. 44 Phil. 2, 6-7. 44/46 uide Symb. ‘Qui¬ cumque,’ 28.32.35. 46/49 uide Symb. ‘Quicumque,’ 33. 47/48 conuersum at¬ que mutatum : Cic., orat. part., vn, 23 : conuersa atque mutata ; de or. Ill, xlv, 177 : niutatur et uertitur. viii.
1/3 1 Cor. 15, *28.
Codd. : ABC
NOS
F J KPT
(I L R V ; def. M).
Test. : 33 esse —- 50 creatura Vine., 11, 37-45, nr, 9-19 ; Eug., p. 729, 9-730, 2 ; [coll.,/. 3v-4\. 34 in — 38 patri Beda,/. 100. 40 in — 41 homo, 44 Ergo — 50 creatura [Alcuin., trin. Ill, vn (PL 101, 42), II, x (PL 101, 29-30)]. 44 utrum¬ que — 46 hominem [Godesc., trina, iv(p. 99, 6-7) ; diuers., 15 (p. 317, 28-318, 2) ; opusc. I, 55(p. 405, 19-21)]. 47 Neque — 50 creatura Spal., p. 182. viii.
1 Illud — autem Vine., in, 20 ; Eug., p. 730, 5 ; Beda,/. 63v.
33 °aequalis esse IL esse] add. se A T Vine. R aequalem A Vine. R 34 similitudinem C S F, (m eras.) T, Vine. Beda ^ 36 “minor] maior Beda 37 °etiam om. Beda hoc F 37/38 “acciperet Vine. R Eug. V 39 °£actus] add. est Vine. 40 redemeret Ka 42 tantum] tantummodo F °fecit T 44 °Ergo om. Eug. V °et om. Eug. (A G V v) 46 propter] add. susceptam humanitatem N acceptum] praem. id est N2 47 ilia] add. unitione N susceptione] praem. uel N2 48/49 “creatura Vine. N 49 “creaturam Eug. V 50 “diuinitatem] add. mutata est T, diuinitate Spal. desisterit C. viii.] vi ABC 1 “autem] enim Vine. ait] dicit NOSFJKPfj. idem] ita T Eug. (G P v), item ABC, om. cett. codd. Vine. Beda fj. “apostolus om. Beda
9. 758
DE TRINITATE I, vm
47
ei omnia subiecta fuerint, tunc et ipse filius subiectus erit ei qui illi subiecit omnia, aut ideo dictum est ne quisquam putaret habitum Christi, qui ex humana creatura susceptus est, con5 uersum iri postea in ipsam diuinitatem uel, ut certius expresserim, deitatem, quae non est creatura sed est unitas trinitatis incorporea et incommutabilis, et sibimet consubstantialis et coaeterna natura. Aut si quisquam contendit, ut aliqui senserunt, ita dictum : Et ipse filius subiectus erit ei qui illi io subiecit omnia, ut ipsam subiectionem, commutationem et conuersionem credat futuram creaturae in ipsam substantiam uel essentiam creatoris, id est ut quae fuerat substantia creaturae fiat substantia creatoris, certe uel hoc concedit quod non habet ullam dubitationem nondum hoc fuisse factum cum 15 dominus diceret: Pater maior me est. Dixit enim hoc non solum antequam ascendisset in caelum, uerum etiam antequam passus resurrexisset a mortuis. Illi autem qui putant humanam in eo naturam in deitatis substantiam mutari atque conuerti, et ita dictum : Tunc et ipse filius subiectus erit ei qui illi subiecit 20 omnia, ac si diceretur : ‘Tunc et ipse filius hominis et a uerbo dei suscepta humana natura commutabitur in eius naturam qui ei subiecit omnia,’ tunc futurum putant cum post diem iudicii tradiderit regnum deo et patri. Ac per hoc etiam secun-
PL 830
4 Phil. 2, 7. 4/6 uide Symb. ‘Quicumque,’ 3;. 9/10 1 Cor. 15, *28. 15 Ioh. 14, 28. 16 Symb. Rom.-Mediol. Ill, 6 ; Symb. Nicaen., 17 ; Symb. Rom.Mediol. I, 6 ; II, 6 ; Symb. Afric., 6 ; uide Symb. ‘Quicumque,’ 37. 16/17 Symb. Nicaen., 15-16; Symb. Rom.-Mediol. II, 4-5. 17/18 Symb. Nicaen., i9d-e (anath.) ; uide Symb. ‘Quicumque,’ 33. 10/11.18 commutationem et conuersionem... mutari atque conuerti : Cic., de or. Ill, xlv, 177 : mutatur et uertitur (ut et Prosp., sent. 381 : uertitur et mutatur) ; orat. part., vii, 23. 19/20 1 Cor. 15, *28. 20/22: 1 Cor. 15, *28. 21/22 uide Symb. ‘Quicumque,’ 33. 22/23 1 Cor. 15, 24.
Codd. : ABC
NOS
F J KPT
(I L R V ; def. M).
Test. : 2 eipr. — 23/24 secundum Fug.,p. 730, 5-731, Vinc., hi, 20-27 ; Bedaff. 63X .
7.
2 eipr. — 8 natural
2 ei] om. F, illi J fuerint] fuerent Ga, add. illi F °filius om. Vine. R Beda 3 illi] sibi N O S J P Vine. °aut om. Vine. Beda idio Ga 4 creatura] natura P2 4/5 conuersum iri] conuersuri Ca, conuersum (iri om.) Na .S' Vine. R Beda 5 certus Na 5/6 °certius expresserim] expressius dixerim Vine. °expresserunt Beda 6 °deitatem] inditatem Beda A, in deitatem Beda A2 7 °incorporea trinitas Fug. G P v, incorporea trinitatis Fug. G3 * * incorporeae C7/8 et sibimet concubstantialis om. IVa 7 °sibi Beda 9 °ei om. Fug. Ga P v 10 ut] et A& ipsa subiectione C °commutationem om. Fug. Ga P v 11 conuersationem (corr. 1 m.) A credant T 13 concedat T 14 non habet ullam] nullam habet P nondum] praem. non exp. C fuisset Ca 16 ascen¬ disset antequam {corr. 1 m.) T caelo Ga 17 resurrexisset] surrexisset J 19 ei] illi ABC illi] ei ABC 21 natura humana T 22 °ei] illi Fug. (G P v) futuram Sa Pa cum post] conpostea post Ca 22/23 iudicii diem T 23 °regnum tradiderit Fug. (G P v) tradideret Ca et om. Ja Ac] exp. J1 etiam om. Pa
48
DE TRINITATE I, vm
dum istam opinionem adhuc pater maior est quam serui 25 forma quae de uirgine accepta est. Quod si et aliqui hoc affir¬ mant, quod iam fuerit in dei substantiam mutatus homo Christus Iesus, illud certe negare non possunt quod adhuc natura hominis manebat quando ante passionem dicebat : Quoniam pater maior me est. Vnde nulla cunctatio est secun30 dum hoc esse dictum quod forma serui maior est pater, cui in forma dei aequalis est hlius. Nec quisquam cum audierit quod ait apostolus : Cum autem dixerit quia omnia subiecta sunt, manifestum quia praeter eum qui subiecit illi omnia, ita existimet de patre intellegendum 35 quod subiecerit omnia filio ut ipsum hlium sibi omnia subiecisse non putet. {Quod apostolus ad philippenses ostendit dicens : Nostra autem conuersatio in caelis est ; unde et saluatorem exspectamus dominum Iesum Christum, qui transfigurauit corpus humilitatis nostrae conforme ut fiat corpori gloriae P 759 40 suae, secundum operationem suam qua possit etiam sibi subicere omnia.} Inseparabilis enim est operatio patris et hlii. Alioquin nec ipse pater sibi subiecit omnia, sed hlius ei sub¬ iecit qui ei regnum tradidit et euacuat omnem principatum et omnem potestatem et uirtutem. De filio quippe ista dicta 45 sunt : Cum tradiderit, inquit, regnum deo et patri, cum eua-
24 Ioh. 14, 28. 24/25 Phil. 2, 7. 25 Symb. Rom.-Mediol., 3 ; Symb. Afric., 3 ; Gal. 4, *4. 26 Symb. Nicaen., i9d-e (anath.) ; uide Symb. ‘Quicumque,’ 33. 26/27 1 Tim. 2, 5. 29 Ioh. 14, *28. 30 Phil. 2, 7. Ioh. 14, *28. 31 Phil. 2, 6. uide Symb. ‘Quicumque,’ 31 ; Phil. 2, *6. 32/34 1 Cor. 15, *26-27. 35 1 Cor. 15, 27 ; Ps. 8, 8 ; Hebr. 2, 8. 35/36 Phil. 3, 21. 37/41 Phil. 3, *20-21. 41 Ambr., fid. IV, 6, 68 (CSEL 78, 180, 32/35) ; 1 Cor. 12, 4-6 ; 1 Ioh. 5, 7 ; cf. Aug., praed. sanct., 8, 13 (PL 44, 970). 42 1 Cor. 15, 28. 43/44 1 Cor. 15, *24. 45/46 1 Cor. 15, *24.
Codd. : ABC
NOS
F J KPT
(I L R V ; def. M).
Test. : 24 istam — 36 putet Eug., p. 731, 7-19. 33 Nec — 36 putet BedaJ. 63. 41 Inseparabilis — 45/46 euacuauerit Eug., p. 731, 19-24 ; Beda,f. 63.
24/25 °serui — uirgine] quae de uirgine serui forma 71 {G P v), aliqui et cett. codd. p aliqui/ 1 litt. eras. N
25 et aliqui] ita P Eug. 26 substantia F K
mutatus homo] mutata humanitas N 27 christi N Iesus om. N Oa illud] add. quod iam fuerit K 30 °dictum esse 71 31 in om. AN O KP 32 Nec] ne Na Sa ait] dixit T 33 dixerit] praem. et B2 omnia] add. ei N2 °sunt] add. ei O3 I Beda /a, add. ei et F manifestum] add. est F 34 illi subiecit T fj. ita] add. et exp. C exestimet fCa 35 quod] add. ubi C, add. ita C2 36 Quod om. IVa 36/41 Quod — omnia om. A Ba C K T Eug. (G P v) Beda 36 ostendit ad philippenses F 38 dominum] add. nostrum F ^ transfigurabit O3 F J ^ 39 ut conforme J2 °corpus ecclesiae I 40/41 omnia subicere sibi F omnia subicere S 41 est enim S operatio est A C 71 42 subicit A B ei om. Na 42/43 subiecit] subicit Al B, add. omnia Beda 43 tra¬ didit] ita F KT Eug. (G P v), tradet P, tradit cett. codd. Beda p. uacuat Ta 44 De] praem. vm T 45 inquit om. Na 45/46 euacuerit A& Pa Beda
DE TRINITATE I, vm
50
55
60
65
49
cuauerit omnem principatum et omnem potestatem et uirtutem. Ipse enim subiecit qui euacuat. [16] Nec sic arbitremur Christum traditurum regnum deo et patri ut adimat sibi. Nam et hoc quidam uaniloqui crediderunt. Cum enim dicitur : Tradiderit regnum deo et patri, non separatur ipse quia simul cum patre unus deus est. Sed diuinarum scripturarum incuriosos et contentionum studiosos fallit uerbum quod positum est, donee. Ita namque sequitur : Oportet enim ilium regnare donee ponat omnes inimicos sub pedibus suis, tamquam cum posuerit non sit regnaturus. Nec intellegunt ita dictum sicut est illud : Confrmatum est cor eius ; non commouebitur donee uideat super inimicos suos. Non enim cum uiderit, iam commouebitur. Quid ergo est : Cum tradiderit regnum deo et patri, quasi modo non liabeat regnum deus et pater ? Sed quia omnes iustos quibus nunc regnat ex fide uiuentibus mediator dei et hominum homo Christus Iesus perducturus est ad speciem quam uisionem dicit idem apostolus facie ad faciem, ita dictum est : Cum tradiderit regnum deo et patri, ac si diceretur : ‘Cum perduxerit credentes ad contemplationem dei et patris.’ Sicut enim dicit : Omnia mihi tradita sunt a patre meo / et nemo nouit flium nisi pater, neque patrem quis nouit nisi filius et cui PL 831 uoluerit filius reuelare ; tunc reuelabitur a filio pater cum euacuauerit omnem principatum et omnem potestatem et uinutem,
70 id est ut necessaria non sit dispensatio similitudinum per 46 1 Cor. 15, 27. 50 1 Cor. 15, 24.
1 Cor. 15, 24. 48/49 1 Cor. 15, 24. cf. I, ix, 25/26. 51 Symb. Nicaen., 8 ; uide Symb. ‘Quicumque,’ 15-16. 53 1 Cor. 15,25. 54/55 1 Cor. 15, *25. 56/58 Ps. in, *8. 59 1 Cor. 15, 24. 60/61 Hab. 2, *4 ; Rom. 1, 17 ; Gal. 3, 11 ; Hebr. 10, 38 ; 11 Cor. 5, 7. 61/62 cf. I, x, 64/66.83/84. 611 Cor. 15, *25. 61/62 1 Tim. 2, 5. 62 11 Cor. 5,7. 63 1 Cor. 13, 12. 64 1 Cor. 15, 24. 64/65 cf. I, vm, 93/95 ; ix, 26/27 ; x, 40/42. 66/68 Matth. 11, 27; Luc. 10, 22. 68/69 1 Cor. 15, *24. 70/71 Hebr. 1, 14; 2, 2.
Codd. : A B C
NOS
F JKP T
(I L R V ; def. M).
Test. : 47 omnem — 70 per Eug.,p. 731, 24-733, 4. 47 omnem — 58 commoue¬ bitur, 68 cum — 70 per Beda, f. 63. 59 Quid — 70 per \coll.,f. 4-4v), 59 Quid — 65 patris [excerpt., f. 1].
46 principatum et omnem om. Ta potestatem et om. C uirtutem] add. De — uirtutem {44/46) O 47 subiecit] e eras. N O, subicit ABCFJPTfi euacuauit T 48 Nec] ne {corr. 1 m.) P sic] si .fa regnum traditurum T deo om. T 50 °tradiderit] tradidit Eug. G v, tradere Eug. P Beda 51 est deus J Ta 53 donee om. La 54 enim om. La “omnes om. Eug. (G P v) ini¬ micos] ita T Eug. (G P v), add. suos T2 cett. codd. Beda /j. 55 cum posuerit] composuerit Ta 56 °sicut] ita I L Eug. (G P v) Beda, sicuti cett. codd. /a 59 Quid] praem.vuABC 61 iustus Sa fCa quibus] praem. in N2 F J K2 P fu. 63 facie] faciem (m eras.) T 65 °Sicut] sic /j. 67 neque — nouit] ita N O S J T Eug. (G P v), et nemo nouit patrem cett. codd. ^ 68/69 euacuerit Aa Pa, euacuaberit Ca 70 °ut] quod Beda
50
DE TRINITATE I, vm
angelicos principatus et potestates et uirtutes. Ex quarum persona non inconuenienter intellegitur did in cantico canticorum ad sponsam : Similitudines auri faciemus tibi cum distinctionibus argenti quoadusque rex in recubitu suo est; id est 75 quoadusque Christus in secreto suo est, quia uita nostra abscondita est cum Christo in deo. Cum Christus, inquit, apparuerit uita uestra, tunc et uos cum ipso apparebitis in gloria. Quod antequam fiat, uidemus nunc per speculum in aenigmate, hoc est in similitudinibus ; tunc autem facie ad faciem. 80 [17] Haec enim nobis contemplatio promittitur actionum omnium finis atque aeterna perfectio gaudiorum. Filii enim dei sumus, et nondum apparuit quod erimus. Scimus quia cum apparuerit, similes ei erimus quoniam uidebimus eum sicuti est. Quod enim dixit famulo suo Moysi : Ego sum qui sum. 85 Et dices itaque filiis Israhel : Qui est misit me ad uos ; hoc contemplabimur cum uiuemus in aeternum. Ita quippe ait : Haec est atriem uita aeterna ut cognoscant te unum uerum deum et quern misisti Iesum Christum. Hoc fiet cum uenerit dominus et inluminauerit occulta tenebrarum, cum tenebrae mortalita90 tis huius corruptionisque transierint. Tunc erit mane nostrum de quo in psalmo dicitur : Mane adstabo tibi et contemplabor. De hac contemplatione intellego dictum : Cum tradiderit regnum deo et patri, id est cum perduxerit iustos quibus nunc ex fide uiuentibus regnat mediator dei et hominum homo 95 Christus Iesus ad contemplationem dei et patris. Si desipio hie, corrigat me qui melius sapit ; mihi aliud non 73/74 Cant. 1, *10-11. 79 1 Cor. 13, 12.
76/77 Col. 3, *4. 78 1 Cor. 13, 12. 80 1 Cor. 13, 12. 81 1 Cor. 15,24. Ioh. 16, 22-23.24 ; Ps. 15, 11. 81/84 1 Ioh. 3, *2. 84/85 Ex. 3, 14. 87/88 Ioh. 17, *3. 88/89 1 Cor. 4, *5. 89/90 1 Ioh. 2, 8. 90 Rom. 8,21. 91Ps.5,*5. 92/93 1 Cor. 15, 24. 93/95 cf. I, vm, 64/65 ; ix, 26/27 1 x, 40/42. 93/94 Hab. 2, *4 ; Rom. 1, 17 ; Gal. 3, 11 ; Hebr. 10, 38 ; 11 Cor. 5, 7. 94 1 Cor. 13, 23. 94/95 1 Tim. 2, 5. 95 1 Cor. 13, 12.
Codd .-.ABC
75/76 Col. 3, *3. 80/81 cf. I, x, 3/5.
NOS
FJKPT
(I L R V; def. M).
Test. : 71 angelicos — 96 non Bug., p. 733, 4-734, 6. 71 angelicos — 81 gau¬ diorum \coll., f. 4\]. 71 angelicos — 77 gloria Beda,f. 63. 71 uirtutes et potestates T 73 similitudinem S 75 °nostra] uestra fi 76 Cum a/7.] praem. unde et apostolus ait i. mg. B2 inquit christus T 77 cum ipso apparebitis] apparebitis cum illo N O S J Beda, apparebitis cum ipso T 79 hoc] id C autem] enim (corr. 1 m.) T 80 hac S& J contemplatione Ja J 81/82 dei enim K P Bug. V 82 summus (m pr. eras.) C quid A P T yu quia] r. /. J1 83 similis Ca ei om. IVa 85 °Et] haec fj. dicis Xa ita¬ que om. A B* J n 86 uiuimus C K&, uidebimus NO] quippe] ipse S 87 °autem est /i °autem om. Bug. V te om. Na unum] add. et F P 88 fieret (er eras.) C 89 inluminaberit Ca 90 corruptionis quae (a eras.) N K, corruptionesque (corr. 1 m.) J transient Ta 91 psalmis AC J KP astabo F P T2 contemplabor] add. te eras. 0,S F 92 haec Ca 93 quibus] praem. in N2 .S’2 P2 p 94 regnat om. S* homo om. i"a 96 desipio] des/pio 1 litt. eras. Na °hic om. Bag. (G P v) corregat K>, corripiat P
^ 760
DE TRINITATE I, vm
5i
uidetur. Neque enim quaeremus aliud cum ad illius contemplationem peruenerimus, quae nunc non est quamdiu gaudium nostrum in spe est. Spes autem quae uidetur non est spes. ioo Quod enim uidet quis, quid et sperat ? Si autem quod non uidemus speramus, per patientiam exspectamus quoadusque rex in recubitu suo est. Tunc erit quod scriptum est : Adimplebis me laetitia cum uultu tuo. Ilia laetitia nihil amplius requiretur quia nec erit quod amplius requiratur. Ostendetur enim nobis 105 pater et sufficiet nobis. Quod bene intellexerat Philippus ut diceret : Domine, ostende nobis patrem et sufpcit nobis. Sed nondum intellexerat eo quoque modo idipsum se potuisse dicere : ‘Domine, ostende nobis te et sufficit nobis.’ Vt enim hoc intellegeret, responsum est ei a domino : Tanto tempore no uobiscum sum et non cognouistis me? Philippe, qui me uidit, uidit et patrem. Sed quia uolebat eum ex fide uiuere antequam illud posset uidere, secutus est et ait : Non credis quia ego in patre et pater in me ? Quamdiu enim sumus in corpore, peregrinamur a Domino. Per /idem enim ambulamus, non per 115 speciem. Contemplatio quippe merces est fidei, cui mercedi per fidem corda mundantur, sicut scriptum est : Mundans fide corda eorum. Probatur autem quod illi contemplationi corda mundentur ilia maxime sententia : Beati mundicordes quoniam ipsi deum uidebunt. Et quia haec est uita aeterna, 120 dicit deus in psalmis : Longitudinem dierum replebo eum, et 98/09 Rom. 15, 13. 99/101 Rom. 8, *24-25. 101/102 Cant. 1, *11. 102/ 103 Ps. 15, 11. 103/105 Ioh. 14, 8 ; cf. I, x, 22/23. 103 Eccle. 12, 12. 104 Is. 47, 8 ; Soph. 2, 15. 106 Ioh. 14, 8. 108 Ioh. 14, 8*21. 109/111
Ioh. 14, *9. Ill Hab. 2, *4 ; Rom. 1, 17 ; Gal. 3, 11 ; Hebr. 10, 38 ; 11 Cor. 5, 7. 112/113 Ioh. 14, *10.*11. 113/115 11 Cor. 5, *6-7. 116 Act. 15, 9. 116/ 117 Act. 15, *9. 117/118 Act. 15, 9. 118/119 Matth. 5, *8. 119 Ioh. 17, 3 ; 1 Ioh. 5, 20. 120/121 Ps. 90, *16. Codd. : ABC
NOS
F J KPT
(I L R V ; def. M).
Test. : 97 uidetur — 120 et Bug., p. 734, 6-735, 6.
105 Quod — 106 nobis alt.
\coll. f. N|.
97 quaerimus Ca K
98 quae] quern Ca est non F 100 et] ita K, om. cett. codd. Bug. {G P v) n 104 quod] ita M2 S2 P Bug. (G P v) ft, quid cett. codd. °requiratur] add. quod in patre etiam filius uideatur sicut et in filio pater quia
unum sunt pater et filius testimoniis euangelicis declarator i. mg. O3,1 ostenditur Ca .Ka 105 °sufficit Ra 106 domino A C K P p 106/108 patrem — nobis om. T 107 ad ipsum F 108 te nobis P 109 °ei a domino est ft 110 “me uidet A B C2 N2 O3 F, uidet me J P, uidit me I ft 111 uidet ABC2 N2 O3 F J patrem] add. meum F uiuere] uidere C N antequam] add. file F 112 possit A Ka quia] ita S T Eug. (G P v) ft, quoniam cett. codd. 113 me] add. est A N2 O3 F J P T ft enim om. N J 115 mercis Ka cui] i j. /. J\ cum T 116/117 fide mundans ABC Mundans — eorum om. T 117 ilia contemplatione J 118 mundantur F Ta maximae C mundo corde A O3 S F J P T 119 quoniam] quia F 120 dominus A2 K °psalmo ft longitudinem] ita (m eras.) O, J2 ? K, longitudine cett. codd. ft replebo] adimplebo S
PL 832
52
DE TRINITATE I, vm
ostendam illi salutare meum. Siue ergo audiamus : ‘Ostende nobis filium,’ siue audiamus : Ostende nobis patrem, tantundem ualet quia neuter sine altero potest ostendi. Vnum quippe sunt, sicut ait : Ego et pater unum sumus. Denique 125 propter ipsam inseparabilitatem sufficienter aliquando nominatur uel pater solus uel filius solus adimpleturus nos laetitia cum uultu suo. [18] Nec inde separatur utriusque spiritus, id est patris et filii spiritus, qui spiritus sanctus proprie dicitur, spiritus 130 ueritatis quem hie mundus accipere non potest. Hoc est enim plenum gaudium nostrum quo amplius non est, frui trinitate deo ad cuius imaginem facti sumus. Propter hoc aliquando ita loquitur de spiritu sancto tamquam solus ipse sufficiat ad beatitudinem nostram ; et ideo solus sufficit quia separari a 135 patre et filio non potest, sicut pater solus sufficit quia separari a filio et spiritu sancto non potest, et filius ideo sufficit solus quia separari a patre et spiritu sancto non potest. Quid enim sibi uult quod ait : Si diligitis me, mandata mea seruate, et ego rogabo patrem, et alium aduocatum dabit uobis ut uobiscum 14° sit in aeternum, spiritum ueritatis quem hie mundus accipere non potest, id est dilectores mundi ? Animalis enim homo non percipit quae sunt spiritus dei. Sed adhuc uideri potest ideo dictum : Et ego rogabo patrem, et alium aduocatum dabit uobis, quasi non sufficiat solus filius. 121/122 Ioh. 14, 8. 123.124 Ioh. 10, 30. 125 Ambr., fid. IV, 6, 68 (CSEL 78, 18°, 32/35) ; iCor. 12,4-6 ; 1 Ioh. 5, 7 ; cf. Aug., praed. sanct., 8,13 (PL 44, 970). 120/127 Ps. 15, 11. 128/12!) Matth. 10, 20. 12!) Gal. 4, 6. 129/130 Ioh. 16, 13. 130 Ioh. 14, *17. 130/1311 Ioh. 1, 4 ; 11 Ioh. 12 ; Ps. 15, 11 ; Ioh. 16, 22-23.24. 131 Is. 47, *8 ; Soph. 2, *15 ; Ioh. 14, 8. 132 Gen. 1, 26 ; 9, 6 ; Sap. 2, 23 ;Eccli. 17, *1. Gen. 1,27 ; 5, *1 ; Col. 3, *10. lac. 3, *9. 133.134.135. 136 Ioh. 14, 8. 138/141 Ioh. 14, *15-17. 141 lac. 4, 4 ; 1 Ioh. 2,15. 141/142 1 Cor. 2, *15. 143/144 Ioh. 14, *16. 144 Ioh. 14, 8.
Codd. : 134 et — x, 11/12 aeternum def. A ; B C (I L R V ; def. M).
NOS
F 1 K P T
Test. : 121 ostendam — 144 filius Eug.,p. 735, 6-736, 8. 121 Siue — 126 solus alt., 128 utriusque — 130 ueritatis, 133 spiritu — 137 potest [coll.,f. 4^-5], 124 Denique — 137 potest Fulg., adFerrand., 13 (CC 91, 399-400, 440-452) ; \Tbeodulf. spir. (PL 105, 259)].
121 salutare/ 1 litt. eras. K 121/122 Ostende — audiamus om. /a 124 °sicut] add. et ipse /j. summus (m pr. eras.) C 125 sufficientem T 127 uulto Ka 129 spiritus filii Pa 130/131 enim plenum om. Pa 133 ipse solus NOS Eug. P, ipse (solus om.) Eug. G v 135 sicut om. K 136 filio] patre Na . et spiritu sancto om. /a ideo filius T 137 °patre et om. Eug. (G P v) 138 diligetis Ka 139 aduocatum] paraclitum T °ut] et I 140 accepere 6> 141 °enim] autem Eug. (G P v) 142 percipit] add. ea J P T /x 143 °potest uideri /x //ideo 2 litt. eras. J ragabo (corr. 1 ml) J patrem] add. meum T 144 aduocatum] paraclitum T quasi] quia J °solus sufficiat filius T, solus filius sufficiat (jl
DE TRINITATE I,
53
viii-ix
Illo autem loco ita de illo dictum est tamquam solus omnino sufficiat : Cum uenerit ille spiritus ueritatis, docebit uos omnem ueritatem. Numquid ergo separatur hinc films tamquam ipse non doceat omnem ueritatem, aut quasi hoc impleat spiritus sanctus quod minus potuit docere filius ? Dicant ergo, si 150 placet, maiorem esse filio spiritum sanctum quern minorem illo solent dicere. An quia non dictum est : ‘Ipse solus,’ aut : ‘Nemo nisi ipse’ uos docebit omnem ueritatem, ideo permittunt ut cum illo docere credatur et filius ? Apostolus ergo separauit filium ab sciendis his quae dei sunt ubi ait : Sic et 155 quae dei sunt nemo scit nisi spiritus dei\ ut iam isti peruersi possint ex hoc dicere quod et filium non doceat quae dei sunt nisi spiritus sanctus, tamquam maior minorem ; cui filius ipse tantum tribuit ut diceret : Quia haec locutus sum uobis, tristitia cor uestrum impleuit. Sed ego ueritatem dico : expedit 160 uobis ut ego earn ; nam si non abiero, aduocatus non ueniet ad uos. [IX] Hoc autem dixit non propter inaequalitatem uerbi dei et spiritus sancti, sed tamquam impedimento esset praesentia filii hominis apud eos quominus ueniret ille qui minor non esset quia non semehpsum exinaniuit sicut filius formam 165 serui accipiens.
145
IX.
Oportebat ergo ut auferretur ab oculis eorum forma serui quam intuentes hoc solum esse Christum putabant quod
14(> Ioh. 14, 8. 146/147.147/148 Ioh. 16, 13. 150 cf. I, xi, 11. 152 Ioh. 16, *13. ’l54iCor. 2, 11. 154/155 1 Cor. 2, *11. 156Ioh. 16,13. 156/ 157 1 Cor. 2, 11. 158/161 Ioh. 16, *6-7. 162/163 Ioh. 16, 7. 163 Dan. 7, 13 ; Matth. 9, 6 ; 10, 23 ; 16, 27.28 ; 19, 28 ; 25, 31 ; Marc. 2, 10 ; 8, 38^9, 8 ; Luc. 5, 24 ; 6, 5 ; 9, 26 ; Ioh. 3, 13-14 ; 5, 27 ; 12, 23.34 ; 13, 31 ; e.a. 164/165 Phil. 2, 7. ix.
1 Ioh. 16, 7.
Codd. : B C ; def. A
Act. 1, 9.
NOS
Phil. 2, 7.
FJKPT
2/3 Act. 1, 9-10.
(I L R V ; def. M).
Test. : 145 Illo — 165 accipiens Eug., p. 736, 8-737, 2. ix.
1 Oportebat — 2 quod Eug.,p. 737, 6-7 ; [coll.,f. 5].
145 omnino solus F 146 (ue)nerit — ue(ritatis) om. La 147 °hinc separatur I Eug. (G P v), hie separatur L hinc] huic C “filius om. Eug. Ga P v 152 ipse] bis K 154 “filium separauit R2 V jli, filium separabit R sepauit Ca °hiis V, iis 72 °sunt dei Eug. (G P v) 155 °sunt dei Eug. (G P v) iam] tarn K 156 “possent Eug. (G P v) “filium] ita B C fx, filius cett. codd. Eug. (G P v) 157 nisi] del. B2 minorem] m alt. eras. S cui] cum JCa 158 °diceret] d/ceret 1 litt. eras. Oa, doceret I, uideret T 159 “impleuit cor uestrum fx “implebit B2 L V2 Sed] praem. vim N O P dico] add. uobis P 160 earn] uadam P 161 Hoc] praem. vim F J K dixi J 162 dei om. P impedimentum J 164 non pr. om. Ta esset] est T “semetipsum non ^ _ exinanibit JCa 164/165 “sicut — accipiens] formam serui accipiens sicut filius fj..
ix.] ita S Eug. (G P v), x T, om. cett. codd. eorum oculis F
1 ergo om. J
auferetur Ca IVa
^
761
PL 833
54
DE TR1NITATE I, ix
uidebant. Inde est et illud quod ait : Si diligeretis me, gauderetis quoniam eo ad patrem, quia pater maior me est, id est 5 propterea me oportet ire ad patrem quia dum me ita uidetis, et ex hoc quod uidetis aestimatis minor sum patre, atque ita circa creaturam susceptumque habitum occupati aequalitatem quam cum patre habeo non intellegitis. Inde est et il¬ lud : Noli me tangere ; nondum enim ascendi ad patrem meum. io Tactus enim tamquam linem tacit notionis. Ideoque nolebat in eo esse finem intenti cordis in se ut hoc quod uidebatur tantummodo putaretur. Ascensio autem ad patrem erat ita uideri sicut aequalis est patri ut ibi esset finis uisionis quae sufjicit nobis. Aliquando item de hlio solo dicitur quod ipse 15 sufficiat et in eius uisione merces tota promittitur dilectionis et desiderii nostri. Sic enim ait : Qui habet mandata mea et custodit ea, ille est qui me diligit. Qui autem me diligit, diligetur a patre meo ; et ego diligam eum et ostendam me ipsum illi. Numquid hie quia non dixit : ‘Ostendam illi et patrem,’ 20 ideo separauit patrem ? Sed quia uerum est : Ego et pater unum sumus, cum pater ostenditur, et films ostenditur qui in illo est ; et cum hlius ostenditur, etiam pater ostenditur 3/4 Ioh. 14, *28. 5 Ioh. 16, 7. Ioh. 14, 28 ; 16, 28 ; 20, 17.
6, 70 ; 10, 36 ; 20, 31 ; 1 Ioh. 3, 8 ; 4, 15 ; 5, 5.20 ; e.a. ; Symb. Nicaen., 5. Act. 10, 42 ; 11 Tim. 4, 1 ; 1 Petr. 4, 5. Phil. 2, 6. uide Symb. ‘Quicumque,’ ;i ; Phil. 2, *6. 37 Matth. 25, 31-33. n Tim. 4, 1 ; Symb. Rom.-Mediol. Ill, 8 ; 1 Petr. 4, 5. Hebr. 9, 27-28. 38/3!) Ioh. 14, *21. 39 Dan. 7, 13 ; Matth. 9, 6 ; 10, 23 ; 16, 27.28 ; 19, 28 ; 25, 31 ; Marc. 2, 10 ; 8, 38 ; 9, 8 ; Luc. 5, 24 ; 6, 5 ; 9, 26 ; Ioh. 3, 13-14 ; 5, 27 ; 12, 23.34 ; 13, 31 ; e.a. 39/40 11 Tim. 4, 1 ; Symb. Rom.-Mediol. Ill, 8 ; 1 Petr. 4, 5. 40/41 Matth. 14, 33 ; 16, 16 ; Marc. 1,1; 3, 12 ; Luc. 1, 35 ; 4, 41 ; Ioh. 1, 34.49 ; 6, 70 ; 10, 36 ; 20, 31 ; 1 Ioh. 3, 8 ; 4, 15 ; 5, 5.20 ; e.a. ; Symb. Nicaen., 5. 41/43 Matth. 16, 27 ; 19, 28 ; 25, 31 ; Marc. 8, 38 ; Luc. 9, 26 ; Hebr. 9, 27-28. 41/42 Phil. 2, 6. 42 Symb. Nicaen., 8 ; Ioh. 1, 1 ; uide Symb. ‘Quicumque,’ 15.28-35. uide Symb. ‘Quicumque,’ 31 ; Phil. 2, *6. 42/43 Phil. 2, 7. 43 Dan. 7, 13 ; Matth. 9, 6 ; 10, 23 ; 16, 27.28 ; 19, 28 ; 25, 31 ; Marc. 2, 10 ; 8, 38 ; 9, 8 ; Luc. 5, 24 ; 6, 5 ; 9, 26 ; Ioh. 3, 13-14 ; 5, 27 ; 12, 23.34 ; 13, 31 ; e.a. 44/45 Ioh. 12, 48. 45 Ioh. 12, 47. 45/46 Ioh. 12, 48. 46/47 Matth. 25, 31. 47 Matth. 25, 32. 47/48 Ioh. 12, 47. 48 Ioh. 12, 47. 49 Ioh. 8, 50. 50/51 cf. I, xm, 73/74. 50 Ps. 9, 8. 11 Tim.4, 1 ;i Petr.4, 5 ; Hebr. 9,27. Phil.2,6. 50/51 Phil. 2, 7 ; Ioh. 5, 22.
Codd. : AC ;def.B
NOS
F J KPT
Test. : 35 illi — 50 forma alt. Eug.,p. 750, 12-29.
(ILR V ; def. M). 35 illi — omnibus [coll.f. 7].
35 °illi] ei I L ei] sibi T 36 in alt.] ita eras. N, O S J Eug. (V), om. cett. codd. p 37 cum om. T est om. T 38 Et om. N O S J 39 quiapropter (i eras.) N 40/41 nec — est pr. om. Ta 41 in om. S 42 apparebet F est] add. et F, om. T 44/45.45 iudicauit 45/46 quia — iudicabit om. Eug. (V) 47/48 iudicabit filius hominis P 48 uerum sit] i. r. N2
72
DE TRINITATE I, xm
filii liominis apparebit, nec ipse pater iudicabit. Secundum hoc enim dictum est : Pater non iudicat quemquam sed omne iudicium dedit filio. Quod utrum ex ilia locutione dictum sit quam supra commemorauimus ubi ait : Sic dedit filio ha55 here uitam in semetipso, ut significaret quia sic genuit filium, an ex ilia qua loquitur apostolus dicens : Propter quod
eum suscitauit et donauit ei nomen quod est super omne nomen.
60
65
70
— Hoc enim de filio hominis dictum est secundum quern dei filius suscitatus est a mortuis. Ille quippe in forma dei aequalis est patri, ex quo se exinaniuit formam serui accipiens ; in ipsa forma serui et agit et patitur et accipit, quae consequenter contexit apostolus : Humiliauit se factus obediens us¬
^ 769
que ad mortem, mortem autem crucis ; propter quod eum exaltauit et donauit ei nomen quod est super omne nomen, ut in nomine Iesu omne genu flectatur caelestium et terrestrium et infernorum, et omnis lingua confiteatur quia dominus Iesus in gloria est dei patris. •— Vtrum ergo secundum illam an secundum istam locutionem dictum sit : Omne iudicium dedit filio, satis hinc apparet quia si secundum illud diceretur secundum quod dictum est : Dedit filio habere uitam in semetipso, non
51 Hebr. 9, 28. Ioh. 5, 22. 51/57 cf. I, xiii, 67/73. 52/53 Ioh. 5, *22. 54 supra : I, xn, no sqq. 54/55 Ioh. 5, *26. 55 uide Symb. ‘Quicumque,’ 21 ; Ps. 2, 7 ; 109, 3 ; Act. 13, 33 ; Hebr. 1, 5 ; 5, 5. 56/57 Phil. 2, *9. 58/59 Phil. 2, 7 ; Dan. 7, 13 ; Matth. 9, 6 ; 10, 23 ; 16, 27.28 ; 19, 28 ; 25, 31 ; Marc. 2, 10 ; 8, 38 ; 9, 8 ; Luc. 5, 24 ; 6, 5 ; 9, 26 ; Ioh. 3, 13-14 ; 5, 27 ; 12, 23.34 ; 13, 31 ; e.a. 59 11 Cor. 1, 19 ; uide Symb. ‘Quicumque,’ 28. Act. 3, 15.26 ; 4, 10 ; 5, 30 ; 10, 40 ; 13, 30.34.37 ; 17, 31 ; Rom. 4, 24 ; 8, 11 ; 10, 9. Symb. Rom.-Mediol. 11, 5 ; HI, 5 ; Symb. Afric., 5 ; uide Symb. ‘Quicumque,’ 36 ; Matth. 17, 9 ; Marc. 9, 8.9 ; Luc. 24, 46 ; Ioh. 20, 9 ; 21, 14 ; Act. 10, 41 ; e.a. Phil. 2, 6. 60 uide Symb. ‘Quicumque,’ 31 ; Phil. 2, *6. Phil. 2, *7. 61 Phil. 2, 7. 62/67 Phil. 2, *8-11. 67/73 cf. I, xm, 51/57. 68 Ioh. 5, 22. 70 Ioh. 5, *26.
Codd. : A C ; def. B
NOS
F J KP T
(I L R V ; def. M).
Test. : 51 filii — 70 non Eug.,p. 750, 29-751, 22.
51 °ipse] s. /. J1, ipsa Ra 51/52 Secundum — quemquam om. Fug. (V) 52 enim hoc P 53 “iudicio 54 sit] est T 54/55 uitam habere F 55 filium genuit F 56 qua] praem. de A P fj. 57 °suscitauit] add. a mortuis F, suscitabit Ka, exaltauit Bug. (V) donabit Ka ei] illi N O S ^ 58 quod L 59 suscitatus] ita P Eug. (V), excitatus cett. codd. /a 60 est aequalis J est] ita F K Eug. (V), om. cett. codd. /a qua N O F P T Eug. (V) 61 ipsam formam (m, -m eras.) N K, O accipit et patitur T accepit S& /a Ka 61/62 contexit consequenter F 62 contexuit N O J humiliabit K& 63 quod] add. et deus O3 S F K P 1a eum] ilium P p. 64 donabit Ra ei] illi F omnem (m alt. eras.) C
65 omni C etpr.] ita C, om. cett. codd. Eug. ( V) /a 68 iudiciom C 69 hinc] nc i. r. C2, hie
66 °Iesus] add. christus Eug. (V) /a Eug. (V)
70 uita K&
PL 842:
DE TRIN IT ATE I, xm
73
utique diceretur : Pater non iudicat quemquam. Secundum hoc enim quod aequalem pater genuit filium iudicat cum illo. Secundum hoc ergo dictum est quod in iudicio non forma dei sed forma filii hominis apparebit. Non quia non iudicabit 75 qui dedit omne indicium filio, cum de illo dicat Alius : Est qui quaerat et iudicet; sed ita dictum est : Pater non iudicat quemquam sed omne indicium dedit filio ac si diceretur : ‘Patrem nemo uidebit in iudicio uiuorum et mortuorum, sed omnes filium/ quia et filius hominis est ut possit et 80 ab impiis uideri cum et illi uidebunt in quern pupugerunt. [30] Quod ne conicere potius quam aperte demonstrare uideamur, proferimus eiusdem domini certam manifestamque sententiam qua ostendamus ipsam fuisse causam ut diceret : Pater non iudicat quemquam sed omne indicium dedit 85 flio, quia index forma filii hominis apparebit, quae forma non est patris sed filii, nec ea filii in qua aequalis est patri sed in qua minor est patre, ut sit in iudicio conspicuus et bonis et malis. Paulo post enim dicit : Amen dico uobis quia qui uerbum meum audit et credit ei qui me misit, habet uitam aeternam, et in 90 indicium non ueniet sed transiet de morte in uitam. Haec uita
71 Ioh. 5, *22. 72 uide Symb. ‘Quicumque,’ 31 ; Phil. 2, *6. uide Symb. ‘Quicumque,’ 21 ; Ps. 2, 7 ; 109, 3 ; Act. 13, 33 ; Hebr. 1, 5 ; 5, 5. 73/74 cf. I, xm, 50/51. 11 Tim. 4, 1 ; 1 Petr. 4, 5 ; Hebr. 9, 27. 73 Ps. 9, 8. Phil. 2, 6. 74 Phil. 2, 7 ; Ioh. 5, 22. Hebr. 9, 28. 74/75 Ioh. 5, *22. 75/7(8 Ioh. 8, *50. 76/77 Ioh. 5, *22. 78/79 Matth. 24, 30 ; 26, 64 ; 22, 10. 78 Act. 10, 42 ; 11 Tim. 4, 1 ; 1 Petr. 4, 5. 79 Matth. 25, 32. Luc. 6, 5 ; Ioh. 5, 27 ; Matth. 9, 6 ; 10, 23 ; 16, 27.28 ; 19, 28 ; 25, 31 ; Marc. 2, 10 ; 8, 38 ; 9, 8 ; Luc. 5, 24 ; 9, 26 ; Ioh. 3,13-14; 12, 23.34; 13, 31 ; e.a. 89 Ioh. 19, *37 ; Zach. 12, *10 ; Apoc. 1,7. 84/85 Ioh. 5, *22. 85 Act. 10,42. Dan. 7, 13 ; Matth. 9, 6 ; 10, 23 ; 16, 27.28 ; 19, 28 ; 25, 31 ; Marc. 2,10 ; 8, 38 ; 9, 8 ; Luc. 5, 24 ; 6, 5 ; 9, 26 ; Ioh. 3,13-14 1 5, 27; 12, 23.34; 13, 31 ; e.a. 86 Phil. 2, 6. uide Symb. ‘Quicumque,’ 31 ; Phil.’2, *6. 86/87 Phil. 2, 7. 87 uide Symb. ‘Quicumque,’ 31 ; Ioh. 14, 28. 87/88 Ioh. 5, 28-29 i Apoc. 1, 7 ; Matth. 24, 27-30 ; 25, 31-33 ; 26, 64 ; 22, 10. 88/90 Ioh. 5, *24. 90/91 Ioh. 17, 3 ; cf. I, xm, 126/127.189/191. Matth. 19, 16 ; Marc. 10, 17 ; Luc. 18, 18 ; Ioh. 5, 29.
Codd. : A C ; def. B
NOS
FJKPT
Test. : 71 utique — 90 uita Eug., p. 751, 22-752, 11.
(I L R V ; def. M). 73 quod — 74 apparebit,
76 dictum — 79 filium \coll.,f. 10v\.
73 °{otma] praem. in Eug. (17) 75 °omne iudicium dedit Eug. (17) "filius dicat Eug. (V) 76 °est dictum /a °non om. Eug. Va 78 et mortuorum om. S 79 et alt. om. J 80 °in om. R 81 quo Ka ne/ 1 litt. eras. K 82 proferemus A P, proferamus F p 83 ostendimus F Eug. (V) 84/85 filio dedit F 85 forma] praem. in L2 P /a °fili Eug. (H) 80 filii pr. om. S 87 "bonus Eug. (17) 88 "enim post p Amen] add. amen F J 88/89 "uerba mea Eug. (V) 89 °ei] in eum Eug. (17) "misit me ^ Eug. (17) fs, transibit T, transit cett. codd. in] ad P
Haec] add. est exp. J
90 iudicio K transiet] ita AFP de] ita N 0 J Eug. (V), a cett. codd. n
74
DE TRINITATE I, xm
aeterna est ilia uisio quae non pertinet ad malos. Deinde sequitur : Amen, amen dico uobis quia ueniet hora et nunc est cum mortui audient uocem filii dei, et qui audierint uiuent. Et hoc proprium est piorum qui sic audiunt de incarnatione eius 95 ut credant quia filius dei est, id est sic eum propter se factum accipiunt minorem patre in forma serui ut credant quia aequalis est patri in forma dei. Et ideo sequitur et hoc ipsurn commendans dicit : Sicut enim habet pater uitam in semetipso, ita dedit et filio uitam habere in semetipso. Deinde uenit ad ioo uisionem suae claritatis in qua uenturus est ad iudicium, quae uisio communis erit et impiis et iustis. Sequitur enim et dicit : Et potestatem dedit ei et iudicium facere quoniam filius hominis est. Puto nihil esse manifestius. Nam quia filius dei est et 105 aequalis est patri, non accipit hanc potestatem iudicii faciendi sed habet illam cum patre in occulto ; accipit autem illam ut boni et mali eum uideant iudicantem quia filius hominis est. Visio quippe filii homi’is exhibebitur et mails ; nam uisio formae dei non nisi mundis corde, quia ipsi deum uidebunt ;
91 1 Ioh. 3, 6 ; hi Ioh. 11 ; Matth. 5,8. 92/93 Ioh. 5, *25. 94/95 uide Symb. ‘Quicumque,’ 27. 95 Ioh. 20, 31 ; Act. 9, *20 ; 1 Ioh. 5, *5 ; Matth. 14, 33 ; 16, 16 ; Marc. 1, 1 ; 3, 12 ; Luc. 1, 35 ; 4, 41 ; Ioh. 1, 34.49 ; 6, 70 ; 10, 36 ; 11, 27 ; 1 Ioh. 3, 8 ; 4, 15 ; 5, 20 ; e.a. ; Symb. Nicaen., 5. 96 uide Symb. ‘Quicumque,’ 31 ; Ioh. 14, 28. Phil. 2, 7. 96/97 uide Symb. ‘Quicumque,’ 31 ; Phil. 2, *6. 97 Phil. 2, 6. 98/99 Ioh. 5, *26. 99/101 Ioh. 5, 28-29 sqq. 100 Matth. 16, 27 ; 19, 28 ; 25, 31 ; Marc. 8, 38 ; Luc. 9, 26. Symb. Nicaen., 17 ; Symb. Rom.-Mediol. II, 8 ; III, 8 ; Symb. Afric., 8 ; uide Symb. ‘Quicumque,’ 37 ; Matth. 16, 27 ; 24, 44. 102/103 Ioh. 5, *27. 104 Ioh. 20, 31 ; Act. 9, *20 ; 1 Ioh. 5, *5 ; Matth. 14, 33 ; 16, 16 ; Marc. 1, 1 ; 3, 12 ; Luc. 1, 35 ; 4, 41 ; Ioh. 1, 34.49 ; 6, 70 ; 10, 36 ; 1 Ioh. 3, 8 ; 4, 15 ; 5, 20 ; e.a. ; Symb. Nicaen., 5. 105 uide Symb. ‘Quicumque,’ 31 ; Phil. 2, *6. 105/106 Ioh. 5, 27. 106/107.108 Ioh. 5, 28-29 1 Apoc. 1, 7 ; Matth. 24, 27-30 ; 25, 31-33 ; 26, 64. 107/108 Luc. 6, 5 ; Ioh. 5, 27 ; Matth. 9, 6 ; 10, 23 ; 16, 27.28 ; 19, 28 ; 25, 31 ; Marc. 2, 10 ; 8, 38 ; 9, 8 ; Luc. 5, 24 ; 9, 26 ; Ioh. 3, 13-14 ; 12, 23.34 ; 13, 31 ; e.a. 108/109 Matth. 5, *8. 109 Phil. 2, 6.
Codd. : A C ; def. B
NOS
F J KPT
(I L R V ; def. M).
Test. : 91 aeterna — 109 uidebunt Eug.,p. 752, 11-30.
92 amen alt. om. A C S P °uenit O3 I 94 incarnatione] in carne N& 95 °eum] cum I 96 accipiant J Eug. (V) formam (m alt. eras.) O 96/97 ut dei om. Eug. (I ) 97 dei om. La 98 Sicut] sic Ta °habet pater] ita V Eug. (V), pater habet cett. codd. /a 99 et filio uitam habere dedit P et om. C J T habere uitam NO F 102 et alt. om. F J 104 est om. K et] ita N O F P Eug. (V), om. cett. codd. 71 105 patri est P est] del. S2, om. A J T fj. accepit A2 C F J T 106 accepit A C2 F J Ka T 107 hominis filius _Fa 108 exhibetur F Ta
DE TRINITATE I, xm
75
id est solis piis quorum dilectioni hoc ipsum promittit quia ostendet se ipsum illis. Et ideo uide quid sequitur : Nolite mirari hoc, inquit. Quid nos prohibet mirari nisi illud quod reuera miratur omnis qui non intellegit ut ideo diceret patrem /* * 77° dedisse ei potestatem et indicium facere quoniam fdius homi¬ n'i nis est, cum magis quasi hoc exspectaretur ut diceret, ‘quoniam filius dei est’ ? Sed quia hlium dei secundum id quod in forma dei aequalis est patri uidere iniqui non possunt, oportet autem ut iudicem uiuorum et mortuorum cum coram iudicabuntur et iusti uideant et iniqui. Nolite, inquit, hoc mirari, quoniam PL 843 120 ueniet hora in qua omnes qui in monumentis sunt audient uocem eius ; et prodient qui bona gesserunt in resurrectionem uitae ; qui mala gesserunt in resurrectionem iudicii. Ad hoc ergo oportebat ut ideo acciperet illam potestatem quia filius hominis est ut resurgentes omnes uiderent eum in forma in qua 125 uideri ab omnibus potest, sed alii ad damnationem, alii ad uitam aeternam. Quae est autem uita aeterna nisi ilia uisio quae non conceditur impiis ? Vt cognoscant te, inquit, unum uerum deum et quem misisti Iesum Christum. Quomodo et
no
110/111 Ioh. 14, 21. 111/112 Ioh. 5, 28. 114/115 Ioh. 5, *27. 115/110 Act. 9, 20 ; 1 Ioh. 5, 5 ; Ioh. 20, *31 ; Matth. 14, 33 ; 16, 16 ; Marc. 1, 1 ; 3, 12 ; Luc. 1, 35 ; 4, 41 ; Ioh. 1, 34.49 ; 6, 70 ; 10, 36 ; n, 27 ; 1 Ioh. 3, 8 ; 4, 15 ; 5, 20 ; e.a. ; Symb. Nicaen., 5. 116/117 Phil. 2, 6. 117 uide Symb. ‘Quicumque,’ 31 ; Phil. 2, *6. 1 Ioh. 3, 6 ; in Ioh. ix. 118 Act. 10, 42 ; 11 Tim. 4, 1 ; 1 Petr. 4, 5. 119 Ioh. 2, *28-29 ; Apoc. 1, 7 ; Matth. 24, 27-30 ; 25, 31-33 ; 26,64 i 22,10. 119/ 122 Ioh. 5, *28-29. 123/125 Ioh. 5, 27. 123/124 Luc. 6, 5 ; Joh. 5, 27 ; Matth. 9, 6 ; 10, 23 ; 16, 27.28 ; 19, 28 ; 25, 31 ; Marc. 2, 10 ; 8, 38 ; 9, 8 ; Luc. 5, 24 ; 9, 26 ; Ioh. 3, 13-14; 12, 23.34 ; 13, 31 ; e.a. 124/125 Phil. 2, 7. 125/126 Dan. 12, *2 ; Matth. 25, 46 ; Ioh. 5, 29. 126 Ioh. 17, 3 ; Dan. 12, 2 ; Matth. 25, 46 ; Ioh. 5, 24. 126/127 cf. I, xiii, 90/91.189/191. 1 Ioh. 3, 6; m Ioh. n. 127/128 Ioh. 17, *3.
Codd. : 113 omnis — 207 consideranda def. A ; C ; def. B PT
NOS
F J K
(I L R V ; def. M).
Test. : 110 id — 128 et alt. Fug., p. 752, 30-753, 20.
126 Quae — 127 impiis
[excerpt., f. 1\.
110 °dilectationi (ta eras.) R °ipsud Fug. {V) 111 °se ipsam ostendet fi °ostendere Fug. (F) sequitur] ita P Fug. (F), sequatur cett. codd. /r 112 “inquit mirari hoc Fug. (V) prohiberet O 113 “miramur Eug. (F) “ut] 2. r. P, et Ra 114 ei] add. et T et om. J “quoniam] quia ^ liedei^r. om. T 118 coram] add. eo T 120 “uenit IF in pr. om. C K omnis (corr. 1 ml) Eug. F 121 eius] praem. filii J prodient] procedent F, pro/// 3 litt. eras. Ta 122 “qui] add. uero T, add. autem ^ gesserunt] egerunt K 123 quia] quoniam N filius] add. est eras. N 124 in alt. om. Pa 125 uideri ab omnibus] ab hominibus uideri T 126 uita aeterna autem Fa 127 con¬ ceditur] conditur La Ta “cognoscant te] cognoscante Ta, agnoscant te Eug. ([/) 12
128 “et pr. om. Ia L
76
DE TRINITATE I, xm
ipsum Iesum Christum nisi quemadmodum unum uerum deiim qui ostendet se ipsum illis, non quomodo se ostendet etiam puniendis in forma filii hominis ? [31] Secundum illam uisionem bonus est secundum quam uisionem deus apparet mundis corde, quoniam : Quam bonus deus Israhel rectis corde ! Quando autem iudicem uidebunt 135 mali, non eis uidebitur bonus quia non ad eum gaudebunt corde, sed tunc se plangent omnes tribus terrae in numero utique malorum omnium et infidelium. Propter hoc etiam illi, qui eum dixerat magistrum bonum quaerens ab eo consilium consequendae uitae aeternae, respondit : Quid me interrogas 14° de bono ? Nemo bonus nisi unus deus ; cum et hominem alio loco dicat bonum ipse dominus : Bonus homo, inquit, de bono thesauro cordis sui profert bona, et malus homo de malo thesauro cordis sui profert mala. Sed quia ille uitam aeternam quaerebat, uita autem aeterna est in ilia contemplatione qua non ad 145 poenam uidetur deus sed ad gaudium sempiternum, et non intellegebat cum quo loquebatur quia tantummodo eum filium hominis arbitrabatur : Quid me interrogas, inquit, de bono ? 130
129/130 Ioh. 17, *3. 130 Ioh. 14, *21. 130/131 Ioh. 5, 28-29 ; Apoc. 1, 7 ; Matth. 24, 27-30 ; 25, 31-33 ; 26, 64. 131 Phil. 2, 7. Dan. 7, 13 ; Matth. 9, 6 ; 10, 23 ; 16, 27.28 ; 19, 28 ; 25, 31 ; Marc. 2, 10 ; 8, 38 ; 9, 8 ; Luc. 5, 24 ; 6, 5 ; 9, 26 ; Ioh. 3, 13-14 ; 5, 27 ; 12, 23.34 ; 13, 31 ; e.a. 132 Ps. 72, *1 ; Matth. 19, 17 ; Marc. 10, 18 ; Luc. 18, 19. 132/133 Matth. 5, 8. 133/134 Ps. 72, *1. 134/ 135 Ioh. 5, 28-29; Apoc. 1, 7; Matth. 24, 27-30; 25, 31-33 ; 26, 64; 135 Ps. 72, 1; Matth. 19, 17; Marc. 10, 18; Luc. 18, 19. 135/130 Ioh. 16, 22. 136 Apoc. 1, *7. 137/139 Matth. 19, 16 ; Marc. 10, 17 ; Luc. 18, 18. 139/ 140 Matth. 19, 17. 140 Marc. 10, 18 ; Luc. 18, *19. 141/143 Matth. 12, *35 ; Luc. 6, *45. 143/149 Matth. 19, 16 ; Marc. 10, 17 ; Luc. 18, 18. 144 Ioh. 17, *3 ; Dan. 12, 2 ; Matth. 19, 16 ; 25, 46 ; Marc. 10, 17 ; Luc. 18, 18 ; Ioh. 5,24.29. 144/145 Dan. 12, 2 ; Matth. 25,46 ; Ioh. 5, 29. 146/147 Dan .7, 13 ; Matth. 9, 6 ; 10, 23 ; 16, 27.28 ; 19, 28 ; 25, 31 ; Marc. 2, 10 ; 8, 38 ; 9, 8 ; Luc. 5, 24 ; 6, 5 i 9> 26 ; Ioh. 3, 13-14 ; 5, 27 ; 12, 23.34 ; 13, 31 ; e.a. 147 Matth. 19, 17.
Codd. : C ; def. A B
NOS
F JKP T
(I L R V ; def. M).
Test. : 129 ipsum — 147 bono Fug., p. 753, 20-754, 8. 140 deus [coll.,f. 10^-11).
139 respondit —
129 °Iesum] dominum Fug. (V) 130 ostendet pr.] ostendit O Eug. (V) se ipsum] semetipsum F ipsum — ostendet alt. om. C ostendet alt.] ostendit S K Eug. (V) 131 formant (m alt. eras.) O °£ili Fug. (V) 132 illam] add. etiam L2 “bonum Fug. (V) 133 “bonus] add. est I 136 “se om. Ra 136 “utique] itaque Fug. (V) 137 omnium] hominum T etiam] add. et P ille Na O p K Pa 138 quaerenti N2 P ^ 139 respondit] add. ei eras. N, OF; om. T me] add. inquit TEug. (V) 140 “bono] add. quid me dicis bonum R unus] solus P T “cum] eum Eug. (V) 140/141 dicat alio loco NOS 141 “homo, inquit] inquit (homo om.) Ca, inquit homo Eug. (V) 143 “cordis sui om. Fa 144 “qua] praem. in T, quia (i eras.) F 145 uidebitur J 146 intellegebat] -legebat i. mg. et i. r. N2 cum] eum Ca “quo om. Ra loqueretur S quia] ita T Eug. (V), qui cett. codd. ^ inquit interrogas F K P2 inquit om. Na P
147 arbitratur La
DE TRINITATE I,
xiii
77
Id est : 'Istam formam quam uides, quid interrogas de bono, et uocas me secundum quod uides magistrum bonum ? Haec 150 forma filii hominis est ; haec forma accepta est; haec forma apparebit in iudicio non tanturn iustis sed et impiis, et huius formae uisio non erit in bonum eis qui male agunt. Est autem uisio formae meae in qua cum essem non rapinam arbitratus sum esse aequalis deo, sed ut hanc acciperem me ipsum exina155 niui.’ Ille ergo unus deus pater et filius et spiritus sanctus qui non apparebit nisi ad gaudium quod non auferetur a iustis, cui gaudio futuro suspirat qui dicit : Vnam petii a domino, hanc requiram, ut inhabitem in domo domini per omnes dies uitae meae, ut contempler delectationem domini ; unus ergo deus 160 ipse est solus bonus ad hoc, quia nemo eum uidet ad luctum et planctum sed tanturn ad salutem et laetitiam ueram. ‘Secun¬ dum illam formam si me intellegis, bonus sum ; si autem se¬ cundum hanc solam, quid me interrogas de bono si inter illos eris qui uidebunt in quern pupugerunt, et ipsa uisio malum eis 165 erit quia poenalis erit ?’ Ex ista sententia dixisse dominum : Quid me interrogas de bono ? Nemo bonus nisi unus deus, his documentis quae com-
149/150 Phil. 2, 7. 150 Dan. 7, 13 ; Matth. 9, 6 ; 10, 23 ; 16, 27.28 ; 19, 28 ; 25, 31 ; Marc. 2, 10 ; 8, 38 ; 9, 8 ; Luc. 5, 24 ; 6, 5 ; 9, 26 ; Ioh. 3, 13-14 ; 5, 27 ; 12, 23. 34; 13, 31 ; e.a. Phil. 2, 7; uide Symb. ‘Quicumque,’ 33. 150/152 Hebr. 9, 28 ; Matth. 24, 27-30 ; 25, 31-33 ; 26, 64 ; Ioh. 5, 28-29 ; Apoc. 1, 7. 152 Ps. 72, 1 ; Matth. 19, 17 ; Marc. 10, 18 ; Luc. 18, 19. 153/155 Phil. 2, *6-7. 155 Euseb. Vercell., trin. I, 11 (CC 9, 6, 98). 156 Luc. 10, 42 ; Matth. 13, 12 ; 25, 29 ; Marc. 4, 25 ; Luc. 8, 18. 157/159 Ps. 26, *4. 159/160 Matth. 19, *17 ; Marc. 10, 18 ; Luc. 18, 19. 161 Hebr. 9, *28. 162 Phil. 2, 6. Matth. 19, 17 ; Marc. 10, 18 ; Luc. 18, 19 ; Ps. 72, 1. 163 Phil. 2, 7. Matth. 19, 17. 161 Ioh. 19, *37 ; Zach. 12, *10 ; Apoc. 1, 7.
166/167 Matth. 19, 17.
167
Marc. 10, 18 ; Luc. 18, *19.
Codd. : C ; def. A B
NOS
F J KPT
Test. : 148 Id — 165 eritpr. Bug.,p. 754, 8-27. 156 iustis [coll.J. 11].
(I L R V ; def. M). 148 Id — 151 impiis, 154 sed —
159 unus — 165 erit alt. [excerpt., f. 1-1*].
148 °quid] add. me Eug. (V) 149/150 Haec — est pr. om. Ta 150 filii — forma alt. om. C filius (porr. per ras.) R 153 meae] add. bona IV2 quam (m eras.) O rapina T 154 aequalis esse T ut om. Ca 155 °ergo ille Eug. (V) 156 apperebit (porr. 1 m.) T 157 dicat F peti O fCa Eug. (V) 158/159 per — domini om. Eug. (V) 159 ergo] ego La 160 °ad pr.] ob fx. °nemo] non Eug. (V) °uidit Ia, uideat E, uidebit Eug. (V) 161 laetitiam] praem. ad P 162 si me] i. r. N2 °si alt.] sin Eug. (V) 163 °hanc om. Eug. (V) 164 °eris] es /x uiderunt S Eug. (V) °malum] mala J, praem. in I °eis] eius L, illis Eug. (V) 165 °quia poenalis erit om. Eug. (V) 167 bonus] add. est ( ?) eras. C
(*■ 771 PL 844
78
DE TRINITATE I, xm
memoraui probabile est, quia uisio ilia dei qua contemplabimur incommutabilem atque humanis oculis inuisibilem dei 170 substantiam quae sobs sanctis promittitur — quam dicit apostolus Paulus facie ad faciem ; et de qua dicit apostolus Iohannes : Similes ei erimus quoniam uidebimus eum sicuti est; et de qua dicitur : Vnam petii a domino, ut contempler delectationem domini ; et de qua dicit ipse dominus : Et ego diligam 175 eum et ostendam me ipsum illi ; et propter quam solam fide corda mundamus ut simus beati mundicordes quoniam ipsi deum uidebunt; et si qua alia de ista uisione dicta sunt quae copiosissime sparsa per omnes scripturas inuenit quisquis ad earn quaerendam oculum amoris intendit — sola est sum180 mum bonum nostrum cuius adipiscendi causa praecipimur agere quidquid recte agimus. Visio uero ilia filii hominis quae praenuntiata est cum congregabuntur ante eum omnes gentes et dicent ei : Domine, quando te uidimus esurientem et sitientem ? et cetera, nec bonum erit impiis qui mittentur in ignem aeter185 num, nec summum bonum erit iustis. Adhuc enim uocat eos ad regnum quod eis paratum est ab initio mundi. Sicut enim illis dicet : Ite in ignem aeternum, sic istis : Venite, benedicti patris M 772 mei, possidete paratum uobis regnum. Et sicut ibunt illi in ambustionem aeternam, sic iusti in uitam aeternam. Quid est 190 autem uita aeterna nisi ut cognoscant te, inquit, unum uerum deum et quern misisti Iesum Christum ? Sed iam in ea claritate
1G8 I Cor. 13, 12.
160/170 Col. i, 15 ; 1 Tim. 1, 17. 170/171 1 Cor. 13, 12. 172 1 Ioh. 3, 2. 173/174 Ps. 26, *4. 174/175 Ioh. 14, *21. 176 Eccli. 38, 10. 176/177 Matth. 5, 8. 178/179 1 Par. 16, 11 ; Ps. 68, 33 ; 104, 4; Is. 55, 6. 179/180.185 Cic., fin. bon. mal. Ill, 1, 2 ; e.a. ; Aug. c. acad. Ill, xn, 27 Strom, patr. et med. II, 61, 15/16) ; cf. Aug., serm. dom. in monte I, 3, 10 ; retr. 1,1, 9 ; supra, I, 11, 7/8. 181 Plaut., pers. 659 ; mil. 215 : age si quid agis. Matth. 25, 31. 181/182 Ps. 9, 8-9 ; 95, 13 i 97. 9 i Dan. 7, 13.22 ; Matth. 16, 27 ; 19, 28 ; 24, 30; 26, 64; Marc. 13, 26; Luc. 21, 27; Ioh. 5, 28-29; Act. 1,11 ; 17,30-31 ; 1 Thess. 4, 16-17 ; Apoc. 1, 7 ; e.a. 182 Matth. 25, 32. 183 Matth. 25, *37. 184/185 Matth. 25, *41. 186 Matth. 25, *34. 187 Matth. 25, *41. 187/188 Matth. 25, 34. 188/189 Matth. 25, *46 ; uide Symb. ‘Quicumque,’ 39. 189/ 191 Ioh. 17, *3. 191/193 Ioh. 17, *5.24 ; 12, 23.
Codd. : C ; def. A B
NOS
F J K P T
(I L R V ; def. M).
168 qua om. O 170 sanctis] praem. xm C 171 facie] faciem C 173 quo T peti Ca K& domino] add. hanc requiram F J 175 ostendam] manifestabo 7a me ipsum illi] ei me ipsum J fidem solam J 176 mundocordes (s eras.) C, mundo corde F 177 °qua alia] qualia Ra 178 spersa K& 183 et] aut T 186 eis om. O 187 dicit C F K °sic] add. et C F T, ita /x °istis] add. dicet T, iustis I2 patri N, patres Fa 188 pOSsidete] percipite P 189 combustionem K2 iusti] isti J, praem. et T 190 te] t. 1. J1
DE TRINITATE I, xm
79
de qua dicit patri : quam habui apud te priusquam mundus fieret. Tunc enim tradet regnum deo et patri ut intret seruus bonus in gaudium domini sui, et abscondat eos quos possidet 195 deus in abscondito uultus sui a conturbatione hominum, eorum scilicet qui tunc conturbabuntur audientes illam sententiam. A quo auditu malo iustus non timebit si modo protegatur in tabernaculo, id est in fide recta catholicae eodesiae, a contradictions linguarum, id est a calumniis haereticorum. 200 Si uero est alius intellectus uerborum domini quibus ait : Quid me interrogas de bono ? Nemo bonus nisi unus deus, dum tamen non ideo credatur maioris bonitatis esse patris quam filii substantia secundum quam uerbum est per quod facta sunt omnia nihilque abhorret a sana doctrina, securi utamur 205 non uno tantum sed quotquot reperiri potuerint. Tanto enim fortius conuincuntur haeretici quanto plures exitus patent ad eorum laqueos euitandos. Sed ea quae adhuc consideranda sunt ab alio iam petamus exordio.
193 1 Cor. 15, 24. 193/194 Matth. 24, *45. Matth. 25, 21.23. 194/195 Ps. 30, *21. 197 Ps. 11, *7. 197/198 Ps. 30, 21. 198 uide Symb. ‘Quicumque,’ 28.40.1.3. 198/199 Ps. 30, 21. 201 Matth. 19, 17. Marc. 10, 18 ; Luc. 18, *19. 203 Ioh. 1, 1. 203/204 Symb. Nicaen., 11 ; Symb. Rom.-Mediol. I, 2d. Ioh. 1, 3.
Codd. : usque ad 207 consideranda def. A. ; C ; def. B (I LR V ; def. M).
NOS
F JK P T
194 °sui om. R abscondat] abscond/t 1 litt. eras. N&, abscondit C, abscondet C2 195 absconditu Ca 196/197 sententiam] add. discedite a me maledicti in ignem aeternum T 197 A] in S 198 tabernaculo] ta//bernaculo 2 litt. eras. T in alt.~\ i. r. O2 catholica /a ecclesiae om. Ja a om. S 200 in¬ tellectus alius J 201 unus] solus F 202 ideo] ita T 203 filius (corr. per ras.) C substantia/ 1 litt. eras. 0 204 utimur La 205 quod quot C& quod quod Ka
208 ab om. N& O P.
LIBER II PROOEM.
5
10
15
20
[1] Cum homines deum quaerunt et ad intellegentiam trinitatis pro captu infirmitatis humanae animum intendunt, experti difficultates laboriosas siue in ipsa acie mentis conantis intuei'i inaccessibilem lucem siue in ipsa multiplici et multimoda locutione litterarum sacrarum, ubi mihi non uidetur nisi atteri Adam ut Christi gratia glorificata dilucescat, cum ad aliquid certum discussa omni ambiguitate peruenerint, facillime debent ignoscere errantibus in tanti peruestigatione secreti. Sed duo sunt quae in errore hominum difficillime tolerantur : praesumptio priusquam ueritas pateat, et cum iam patuerit praesumptae defensio falsitatis. A quibus duobus uitiis nimis inimicis inuentioni ueritatis et tractationi diuinorum sanctorumque librorum si me, ut precor et spero, deus defenderit atque muniuerit scuto bonae uoluntatis suae et gratia misericordiae suae, non ero segnis ad inquirendam substantiam dei siue per scripturam eius siue per creaturam. Quae utraque nobis ad hoc proponitur intuenda ut ipse quaeratur, ipse diligatur qui et illam inspirauit et istam creauit. Nec trepidus ero ad proferendam sententiam meam in qua magis amabo inspici a rectis quam timebo morderi a peruersis. Gratanter enim suscipit oculum columbinum pulcherrima et modestissima caritas ; dentem autem caninum uel euitat cautissima humilitas uel retundit solidissima ueritas.
prooem. 1/11 Sap. 13, 6-9. 1 Is. 55, 6 ; 1 Par. 16, n ; Ps. 68, 33 ; 104, 4. 4 1 Tim. 6, 16. 6 1 Cor. 15, 45-49. 8 Sap. 13, 6. 10/11 Rom. 1, 18.25. 14 Ps. 5, 13. 15 Hebr. 6, 12. 16/19 11 Tim. 3, 16. Sap. 13, 5 ; Rom. 1, 20. 17/18 Is. 55, 6 ; 1 Par. 16, 11 ; Ps. 68, 33 ; 104, 4. 19/21 Eccli. 22, 22-23 ; 34, 16. 20/21 Mich. 3, 5.
Codd. : AC ; def.B
NOS
F J KP T
(I L R V ; def. AT).
Test. : prooem. 9 Sed — 11 falsitatis, 19 Nec — 23 ueritas \excerpt., f. 7T] 9 duo — 11 falsitatis [Godesc., respons., nu(p. 142, 9-ll)\.
prooem.] 1 AC 1 quaerent K& 2 captum (m eras.) K 3/4 conantes A C2 K P 4 inacsibilem K& in om. A 5 litterarum] litte//rarum 2 litt. eras. T sacrarum] sacr. i. r. N2, sacratum ria 6 ateri. N& Ta Adam] ita ACS J K ; anima P ; animam i. r. O2, cett. codd. ^ dilucescat] ita i. r. 01?, P T ; dulciscat K ; dulcescat K2 cett. codd. /x 7 ad om. S& 8 tanti] n r. /. T1 9 Sed] praem. 11 A 11 praesumptae] ae alt. i. r. N2 12 nimis inimicis om. C inuentione C tractatione C2, tractati JCa 14 muniuerit] ita A C O S, munierit cett. codd. /a 15 segnes C 19 Nec] praem. 11 C sentiam S& 20 a] ac (c eras.) C morderi] deri i. r. 01!, mordiri Ca 21 a om. A& Gra¬ tanter] praem. m A suscepit Ca oculum] osculum N2 O S J 22/23
caritas — solidissima om. T castissima cautissimaque F
23 uel pr. om. Na
“cautissima] castissima ri V*,
^
771
PL 845
^
772
DE TRINITATE II,
prooem.-i
8i
Magisque optabo a quolibet reprehendi quam siue ab errante 25 siue ab adulante laudari ; nullus enim reprehensor formidandus est amatori ueritatis. Etenim aut inimicus reprehensurus est aut amicus. Si ergo inimicus insultat, ferendus est ; amicus autem si errat, docendus ; si docet, audiendus. Laudator uero et errans confirmat errorem, et adulans in licit in errorem. 30 Emendabit ergo me iustus in misericordia et arguet me ; oleum autem peccatoris non impinguabit caput meum. [I 2] Quamobrem quamquam firmissime teneamus de domino nostro Iesu Christo et per scripturas disseminatam et a doctis catholicis earundem scripturarum tractatoribus demonstratam tamquam canonicam regulam quomodo intel5 legatur dei filius et aequalis patri secundum dei formant in qua est et minor patre secundum serui formam quam accepit, in qua forma non solum patre sed etiam spiritu sancto, neque hoc tantum sed etiam se ipso minor inuentus est, non se ipso qui fuit sed se ipso qui est quia forma serui accepta formam 10 dei non amisit, sicut scripturarum quae in superiore libro commemorauimus testimonia docuerunt ; sunt tamen quaedam in diuinis eloquiis ita posita ut ambiguum sit ad quam potius regulam referantur, utrum ad earn qua intellegimus minorem hlium in assumpta creatura, an ad earn qua intellegi24/29 Enn., ann. (apud Aug., trin. XIII, iii, 43 ; epist. 231, 3 [CSEL 57, 505, 22/23]), incertae sedis fragm. 10 (ed. Vahlen, p. 80, 551) ; Cic., rep. IV, fragm. x, 12 (apud Aug., ciu. dei II, 9 [CC 47, 42, 29/30) ; fin. bon. mal. V, xxn, 61 ; cf. supra I,
iii,
62/67 i infra XIII,
iii,
recte autem uiuere et nolle laudari... 29, 5.
42/51 ; cf.Aug., serm. dom. in monte II, 1, 1 : 24/25 Eccle. 7, 6 ; Ps. 140, 5. 29 Prou.
30/31 Ps. 140, *5.
1. 1/2 uide Symb.‘Quicumque,’ 1.40; Hebr. 4, 14 ; 10, 23; 1 Cor. 11, 2; 11 Thess. 2, 15. 5 11 Cor. 1, 19 ; uide Symb. ‘Quicumque,’ 28. uide Symb. ‘Quicumque,’ 31 ; Phil. 2, *6. 5/6 Phil. 2, 6. 6 uide Symb. ‘Quicumque,’ 31 ; Ioh. 14, 28. Phil. 2, *7. 7 Phil. 2, 7. 7/8 uide Symb.‘Quicumque,’ 31 ; Ioh. 14, 28. Phil. 2, 7. 9/10 uide Symb.‘Quicumque,’28-35. Phil. 2, 7.
10 in superiore libro : I, vii, 44 - vm, 31.
14 uide Symb. ‘Quicumque,’
31 ; Ioh. 14, 28.
Codd. : AC ; def.B
NOS
F JKP T
(7 L R V ; def. M).
Test. : 24 Magisque — 31 meum [excerpt., f. ly]. 1.
11 sunt — 14/15 intellegimus [coll.,f. 11}.
25 ab om. N enim om. Ca 28 docendus] add. est F, docendos K& audiendos O K& 29 et pr.} eras. C, om. T et alt. om. T adolans Ca 30 emendauit O me ergo P arguit Ca 31 inpinguet ], impinguauit Ka meum] add. explicit proemium, incipit liber secundus F. 1. om. AC 5 formam dei T 6 patere Ca, patri S formam serui T 9 quiy>r.] add. est L, add. est et T qui est om. S quia] qui S2 10 sicuti S in om. N superiori T 11 Sunt] praem. mi A, praem. in C 13 qua/
1 litt. eras. K
minorem] add. esse P
earn] eadem C, eandem C2
^
773
PL 846
82
DE TRINITATE II, i
15 mus non quidem minorem esse filium sed aequalem patri, tamen ab illo hunc esse deum de deo, lumen de lumine. Filium quippe dicimus deum de deo ; patrem autem deum tantum, non ‘de deo.’ Vnde manifestum est quod filius habeat alium de quo sit et cui filius sit ; pater autem non filium de quo sit 20 habeat sed tantum cui pater sit. Omnis enim filius de patre est quod est et patri filius est ; nullus autem pater de filio est quod est sed filio pater est. [3] Quaedam itaque ita ponuntur in scripturis de patre et filio ut indicent unitatem aequalitatemque substantiae, sicuti 25 est : Ego et pater unum sumus, et : Cum in forma dei esset, non rapinam arbitratus est esse aequalis deo, et quaecumque talia sunt. Quaedam uero ita ut minorem ostendant filium propter formam serui, id est propter assumptam creaturam mutabilis humanaeque substantiae, sicuti est quod ait : 30 Quoniam pater maior me est, et : Pater non iudicat quemquam sed omne indicium dedit filio. Nam paulo post consequenter ait : Et potestatem dedit ei et indicium facere, quoniam filius hominis est. Quaedam porro ita ut nec minor nec aequalis tunc ostendatur sed tantum quod de patre sit intimetur, ut est 35 illud : Sicut habet pater uitam in semetipso, sic dedit filio uitam habere in semetipso, et illud : Neque enim potest filius a se facere quidquam nisi quod uiderit patrem facientem. Quod si propterea
15 uide Symb. ‘Quicumque,’ 31 ; Phil. 2, *6. 16 Symb. Nicaen., 8. Symb. Nicaen., 5. 17 Symb. Nicaen., 8. Symb. Nicaen., 1. 20/21 Symb. Nicaen., 6 ; Ioh. 1, *14 ; 8, *42 ; 16, *28. 23/24 cf. II, 1, 23/34. 24 Symb. Nicaen., lo.y.igd (anath.) ; uide Symb. ‘Quicumque,’ 4.29.31. 25 Ioh. 10, 30. 25/26 Phil. 2, *6. 27 uide Symb. ‘Quicumque,’ 31 ; Ioh. 14, 28. 28 Phil. 2,7. 28/29 uide Symb. ‘Quicumque,’ 33. 30 Ioh. 14, *28. 30/31 Ioh. 5, *22. 32/33 Ioh. 5, *27. 33 uide Symb. ‘Quicumque,’ 31 ; Ioh. 14, 28. uide Symb. ‘Quicumque,’ 31 ; Phil. 2, *6. 34 Symb. Nicaen., 6 ; Ioh. 1, *14; 8, *42 ; 16, *28. 35/36 Ioh. 5, *26. 36/37 Ioh. 5, *19.
Codd. -.AC; def. B
NOS
Test. : 15 non — patri [coll.,f.. 11],
F JKP T
(I L R V ; def. M).
16 Filium — 37 facientem [coll.,f. 11^-12^].
15 “minorem quidem I L sed om. Pa 16 de pr. om. Ta 17 deo] add. lumen de lumine N O S F 17/18 patrem — deo om. T 17 tantum deum J 18 non om.S^ habet T 20 tantum] n s. /. C1 21 et — est tert. om. S 22 pater est] er est r. C2 23 itaque ita] autem ita N J, ita O, autem i', itaque KT 24 indicent] dicent Ca Fa 25 Ego] e/go 1 Hit. eras. S 26 esse] add. se S T aequalem S quaecuque C 29 sicut T 32 et alt. om. A C J P quoniam] quia S J 34 ut] et Fa, //ut 2 litt. eras. T 35 pater habet J 35/36 sic — semetipso om. Ta 35 filio] praem. et T2 35/36 habere uitam NOF J T 36 facere filius a se N O S
DE TRINITATE II, i
83
dictum acceperimus quia in forma accepta ex creatura minor est filius, consequens erit ut prior pater super aquas ambula40 uerit aut alicuius alterius caeci nati de sputo et luto oculos aperuerit, et cetera quae filius in carne apparens inter homines fecit, ut possit ea facere qui dixit non posse filium a se facere quidquam nisi quod uiderit patrem facientem. Quis autem uel delirus ita sentiat ? Restat ergo ut haec ideo dicta sint 45 quia incommutabilis est uita filii sicut patris, et tamen de patre est ; et inseparabilis est operatio patris et filii, sed tamen ita operari filio de illo est de quo ipse est, id est de patre ; et ita uidet filius patrem ut quo eum uidet hoc ipso sit filius. Non enim aliud illi est esse de patre, id est nasci de patre, quarn 50 uidere patrem, aut aliud uidere operantem quam pariter operari ; sed ideo non a se quia non est a se, et ideo quod uiderit patrem quia de patre est. Neque enim alia similiter, sicut pictor alias tabulas pingit quemadmodum alias ab alio pictas uidit ; nec eadem dissimiliter, sicut corpus easdem litteras 55 exprimit quas animus cogitauit ; sed : Quaecumque, inquit, pater facit, haec eadem et filius facit similiter. Et haec eadem dixit et similiter, ac per hoc inseparabilis et par operatio est patri et filio, sed a patre est filio. Ideo non potest filius a se 38 Phil. 2, 7.
38/39 uide Symb. ‘Quicumque,’ 31 ; Ioh. 14, 28.
39/40 Matth.
14, 25 ; Marc. 6, 48 ; Ioh. 6, 19. 40/41 Ioh. 9, 1.6-7 ; Marc- 8> 2342/43 Ioh. 5,19. 45/46 Symb.Nicaen., 6 ; Ioh. 1, *14 ; 8, *42 ; 16, *28. 46Ambr., fid. IV, 6, 68 (CSEL 78, 180, 32/35); Ioh. 5, 17.19 ; 14, *10 (uet. lat.); 1 Cor. 12, 4-6 ; 1 Ioh. 5, 7 ; cf. Aug., praed. sanct., 8, 13 (PL 44, 970). 47 Symb. Nicaen., 6 ; Ioh. 1, *14 ; 8, *42 ; 16, *28. 48 Ioh. 5, 19 ; 6, 46. 49 Symb. Nicaen., 6 ; Ioh. 1, *14; 8, *42 ; 16, *28. 50 Ioh. 6, 46. Ioh 5, *19. 51 Ioh. 5, 19. Ioh. 7, 29 ; 1,14 ; 16, 28 ; 8, 42. 51/52 Ioh. 5,19. 52 Symb. Nicaen., 6 ; Ioh
1
*14 ; 8, *42 ; 16, *28.
55/56 Ioh. 5, *19.
56 Ioh. 5, *19.
57 Ioh.
5, 19.’ 57/58 Ambr., fid. IV, 6, 68 (CSEL 78, 180, 32/35); Ioh. 5, 17-19; 14,* 10 (uet. lat.) ; 1 Cor. 12, 4-6 ; 1 Ioh. 5, 7 ; cf. Aug., praed. sanct., 8, 13 (PL 44, 970).
58/59 Ioh. 5, 19.
Codd. : 45 et — iv, 14 Sane def. A ; C ; def. B
NOS
F JK P T
(I LR V,- def. M). Test. : 45 quia — 52 est, 55 Quaecumque — 58 se [coll.,f. 12J-13],
47 ita alt.
— 52 est [excerpt., f. lv].
38 acciperimus Ca 40 et] add. de K lutu O 41 aperuit /a T 42 possit] posset A2 N S J T ^ qui] quae N O K, quia F J 44 ergo] r s. 1. f delirus] de///lirus 3 litt. eras. A, delerus Ca T ita] praem. haec 1 46 patre] praem. deo P 48 uidet pr.] uidit O filius pr.[ filios Ka quod T ipse J 49 est illi T est pr. om. S 50 aliud] bis, pr. exp. F 51 Sed] et N O F a alt.] de T °quod] quae fj. 52 patrem] add. facientem haec eadem facit filius similiter F fj. quiz]praem. mi C 53 tabolas Ca 54 uidet A N O J P T fjL 55 animus] a/nimus 1 litt. eras. J cogitabit K 56 facit et filius P et pr. om. C °facit filius (i similiter facit J eadem alt.] praem. et J 57 par// 2 litt. eras. J °est operatio £ 58 patri] patm N2 P filio pr.] filii N2 sed] add. quia J a pr. om. K11 filio alt.] filios
C, filius C2 J K2 P
filius om. J
PL 847
84
60
65
11.
5
10
DE TRINITATE II, i-ii
facere quidquam nisi quod uiderit patrem facientem. Ex hac ergo regula qua ita loquuntur scripturae ut non alium alio minorem sed tantum uelint ostendere quis de quo sit, nonnulli eum sensum conceperunt tamquam minor filius diceretur. Quidam autem nostri indoctiores et in his minime eruditi, dum haec secundum formam send conantur accipere et eos rectus intellectus non sequitur, perturbantur. Quod ne accidat, tenenda est et haec regula qua non minor filius sed quod de patre sit intimatur, quibus uerbis non inaequalitas sed natiuitas eius ostenditur. [II 4] Sunt ergo quaedam in sanctis libris, ut dicere coeperam, ita posita ut ambiguum sit quonam referenda sint, utrum ad illud quod propter assumptam creaturam minor est filius, an ad illud quod quamuis aequalis tamen quia de patre sit indicatur. Et mihi quidem uidetur si eo modo ambiguum est ut explicari discernique non possit, ex utralibet regula sine periculo posse intellegi, sicut est quod ait : Mea doctrina non est mea sed eius qui me misit. Nam et ex forma serui potest accipi sicut iam in libro superiore tractauimus, et ex forma dei in qua sic aequalis est patri ut tamen de patre sit. In dei quippe forma sicut non est aliud filius, aliud uita eius, sed ipsa ui-
00/61 uide Symb. ‘Quicumque,’ 24. 04 Phil. 2, 7. 65/68 Hil., trin. IX, 54-56 (PL 10, 325-327). 65/67 uide Symb. ‘Quicumque,5 24 ; cf. II, 1, 33 sqq. ; in, 24/26. 67 Symb. Nicaen., 6 ; Ioh. 1, *14 ; 8, *42 ; 16, *28. 1/5 ut dicere coeperam : II, 1, 23/34. 3 uide Symb. ‘Quicumque,5 33. uide Symb.‘Quicumque,5 31 ; Ioh. 14, 28. 4 uide Symb. ‘Quicumque,5 31 ; Phil. 2, *6 ; cf. II, 1, 23/27. Symb. Nicaen., 6 ; Ioh. 1, *14 ; 8, *42 ; 16, *28. 6 ex utralibet regula : 1. II, 1, 27/33.61/62 ; n, 3/4 ; 2. II, 1, 33/37.59/61.66/68 ; 11, 4/5. 7/8 Ioh. 7, *16. 8 Phil. 2, 7. 0 in libro superiore : I, xn, 110/116.131/141 ; xm, 94/99. Phil. 2, 6. 10 uide Symb. ‘Quicumque,5 31 ; Phil. 2, *6. Symb. Nicaen., 6 ; Ioh. 1, *14 ; 8, *42 ; 16, *28. 10/11 Phil. 2, *6. ’ 11/ 12 Ioh. 5, 26 ; 11, 25 ; 14, 6 ; 1 Ioh. 5, 11.20 ; cf. I, xn, 110/116. 11.
Codd. : C ; def. A B
NOS
F J KP T
(I L R V ; def. M).
Test. : 5!) facere — facientem, 67 quibus — 68 ostenditur [coll.,f. 13], 11.
1 Sunt
- 11/12 uita Bug., p. 755, 7-17.
f. 11-IN].
61 sed om. Ca uellent O 63 “doctiores Ka C&K sequuti K& 65/66 accedat Ca, accidit Na nor] add. est /r.
7 sicut — 11/12 uita \coll L
64 dum om. K 65 rectos 66 et om. J K ll. °mj_
11. om. C 1 ergo om. Bug. (V) °sanctis libris] scripturis Bug. (V) 1/2 °ut dicere coeperam om. Bug. (V) 3 utirum /a 5 uidetur] add. quod F 6 discerni quae IVa, (a eras.) K “utralibet] qualibet Eug. (IQ “regula] add. sit Eug. (IQ 7 possit F K 8 misit me P T et om. C& O T 0 sicuti T °in om. Bug. (IQ 10 sic om. C 11 aliud pr.] alius Na Eug. (V)
P
774
DE TRINITATE II, ii-m
85
ta filius est ; ita non est aliud filius, aliud doctrina eius, sed ip¬ sa doctrina filius est. Ac per hoc sicut id quod dictum est : Dedit filio uitam, non aliud intellegitur quam : ‘Genuit filium qui 15 est uita,’ sic etiam cum dicitur : ‘Dedit filio doctrinam,’ bene intellegitur : ‘Genuit filium qui est doctrina’ ; ut quod dictum est : Mea doctrina non est mea sed eius qui me misit, sic intellegatur ac si dictum sit : ‘Ego non sum a me ipso sed ab illo qui me misit.’ III.
[Ill 5] Nam et de spiritu sancto de quo non dictum est : Semetipsum exinaniuit formam serui accipiens, ait tamen ipse dominus : Cum autem uenerit ille spiritus ueritatis, docebit uos omnem ueritatem. Non enim loquetur a semetipso, sed quae5 cumque audiet loquetur, et quae uentura sunt annuntiabit uobis. Ille me clarificabit quia de meo accipiet et annuntiabit uobis. Post haec uerba nisi continuo secutus dixisset: Omnia quaecurnque habet pater mea sunt ; propterea dixi : Quia de meo accipiet et annuntiabit uobis, crederetur fortasse ita natus de 10 Christo spiritus sanctus quemadmodum ille de patre. De se PL 848 quippe dixerat : Mea doctrina non est mea sed eius qui me mi¬ sit ] de spiritu autem sancto : Non enim loquetur a semetipso, sed quaecumque audiet loquetur, et : Quia de meo accipiet et an¬ nuntiabit uobis. Sed quia reddidit causam cur dixerit de meo 12/13 Ioh. 7, 16 ; 1, 1 ; cf. I, xn, 140/141. 13/14 Ioh. 5, *26. 14 Ps. 2, 7 ; 109, 3 ; Act. 13, 33 ; Hebr. 1, 5 ; 5, 5 ; uide Symb. ‘Quicumque,’ 21. 14/15 Ioh. 5, 26 ; 11, 25 ; 14, 6 ; 1 Ioh. 5, 11.20. 15 Ioh. 5, 26. Ioh. 7, 16. 16 Ps. 2, 7; 109, 3 ; Act. 13, 33 ; Hebr. 1, 5 ; 5, 5 uide Symb. Quicumque, 21. Ioh. 7, 16. 17 Ioh. 7, *16. 18 Ioh. 7, 29 ; 1, 14 ; 16, 28. 19 Ioh. 7, *16. hi. 2 Phil. 2, 7. 3/6 Ioh. 16, 13. 6/7 Ioh. 16, 14. 7/9 Ioh. 16, 15. 9/10 Symb. Nicaen., 6 ; Symb. Rom.-Mediol. I, 2a. Ioh. 1, *14 ; 8, *42 ; 16,*28. Ioh.15, *26. 11/12 Ioh. 7, *16. 12/13 Ioh. 16,13. 13/14Ioh. 16, 14. 14/15 Ioh. 16, 14.
Codd. : usque ad 12/13 ipsa def. B ; C ; def. A
NOS
F J K P T
(IF
R V ; def. M). Test. : 12 filiuspr. — 19 misit Eug.,p. 755, 17-25 ; [coll.,f. llv]. hi.
1 Nam — 14 meo Eug.,p. 756, 5-21
4 Non — 14 meo [coll.J. 13-13?].
12 “filius pr.\ add. eius Eug. (V) 12/13 //ipsa 2 litt. eras. C 13 “filius] add eius Eug.(V) 15 sic] add. est K& filio// 2 litt. eras. K 16 est] add. uita J, exp. eras. T
doctrinae J
in. om.BC
18 dictum sit] dicatur L.
1 “et om. Eug. (V)
“non om. Eug. (V)
4 loquitur O K*
4/5 quaecumque] quae P 5 “audierit Eug. (V) loquitur Ca Pa quae] ita J p ; quaecumque i. r. 0\ cett. codd. Eug. (V) 6 “Ille — uobis om. Eug (M V) clarificauit Oa S& 7 “secutus om. Eug. (V) 7/8 “quae Eug. (I ) 8 dixit (t eras.) N O, Eug. (V) “Quia om. Eug. (V) 11/12 misit me P 12 sancto autem/ sancto] add. sic similiter T loquitur CaPa 13 “audierit Eug. (V) quare Ta
loquitur Ca K&
et pr. om. Ba K P
14 “redit Eug. (V)
cur]
86
DE TRINITATE II,
iii-iv
15 accipiet (ait enim : Omnia quaecumque habet pater mea sunt ; propterea dixi : Quia de meo accipiet), restat ut intellegatur etiam spiritus sanctus de patris habere sicut et filius. Quomodo nisi secundum id quod supra diximus : Cum autem uenerit paracletus quem ego mittam uobis a patre, spiritum ueri2.0 tatis qui a patre procedit, ille testimonium perhibebit de me ? Procedendo itaque a patre dicitur non loqui a semetipso ; et sicut non ex eo fit ut minor sit filius quia dixit : Non potest filius a se facere quidquam nisi quod uiderit patrem facientem (non enim hoc ex forma serui dixit, sed ex forma dei, sicut 25 iam ostendimus ; haec autem uerba non indicant quod minor sit sed quod de patre sit) ; ita non hinc efficitur ut minor sit spiritus sanctus quia dictum est de illo : Non enim loquetur a semetipso, sed quaecumque audiet loquetur ; secundum hoc enim dictum est quod de patre procedit. Cum uero et filius de 30 patre sit et spiritus sanctus a patre procedat, cur non ambo filii dicantur nec ambo geniti, sed ille unus filius unigenitus, hie autem spiritus sanctus nec filius nec genitus, quia si genitus utique filius, alio loco, si deus donauerit et quantum donauerit, disseremus. IV.
[IV 6] Verumtamen hie euigilent si possunt qui hoc etiam
15/16 Ioh. 16, 15. 18 supra : I, xir, 54/77. 18/20 Ioh. 15, 26. 21 Ioh. J5, 26; uide Symb. ‘Quicumque,’ 22. Ioh. 16, 13. 22/27 uide Symb. Quicumque, 24. 22/23 Ioh. 5, 19. 24/26 iam ostendimus : II, 1, 33 sqq. ; cf. II, 1, 65/67. 24 Phil. 2, 7. Phil. 2, 6. 26 Symb. Nicaen., 6 ; Ioh. 1 *14; 8, *42; 16, *28. 27/28 Ioh. 16, 13. 29 Ioh. 15, *26; uide Symb’ ‘Quicumque,’ 22. 29/30 Symb. Nicaen., 6 ; Ioh. 1, *14 ; 8, *42 ; 16, *28. 30 Ioh. 15, *26 ; uide Symb. ‘Quicumque,’ 22. 30/31 uide Symb. ‘Quicumque,’ 21-22. 31 uide Symb. “Quicumque,’ 23. Ioh. 3, 16 ; 1 Ioh. 4, 9 ; Symb. Nicaen., 4-6 ; Symb. Rom.-Mediol. I, 2 ; Ioh. 1, 14.18 ; 3, 18. 32 uide Symb. Quicumque,’ 22. 33 alio loco : XV, xxv, 18 sqq.
Codd. : B C ; def. A
NOS
F J KP T
(I L R V ; def. M).
Test. : 15 accipiet — 33 loco [coll.J. 13^-14]. 15 accipiet — 29 procedit Bug., p. 756, 21-757, 8. 22 sicut — 28 loquetur [process. (PL 101, SI)]. iv.
1 hie — etiam Fug., p. 757, 13.
15 accipiet] add. et annuntiabit uobis P 15/16 Omnia — accipiet] propterea dixi quia de meo accipiet : omnia quaecumque habet pater mea sunt T 15 quae J 16 dixit (t eras.) N 17 patre F J °et om. Eug. (V) 17/18 quomodo] add. u“° , . . 18 diximus supra 86 °illam] ilium A K, earn Eug. (GP V v) 87 initio] interstitio S principium Na 89 uerbo] uerbum Ca
90 et] ut IV O S T
P 111
92
DE TRINITATE II, v
id est factum in tempore ut incarnatum uerbum hominibus appareret ; quod in ipso uerbo sine tempore erat in quo tem¬ pore fieret. Ordo quippe temporum in aeterna dei sapientia 95 sine tempore est. Cum itaque hoc a patre et filio factum esset ut in came filius appareret, congruenter dictus est missus ille qui in ea came apparuit,misisseautem illequi in ea non apparuit. Quoniam ilia quae coram corporeis oculis foris geruntur ab interiore apparatu naturae spiritalis exsistunt, propterea ioo conuenienter missa dicuntur. Forma porro ilia suscepti hominis filii persona est, non etiam patris. Quapropter pater inuisibilis una cum filio secum inuisibili eundem filium uisibilem faciendo misisse eum dictus est ; qui si eo modo uisibilis fieret ut cum patre inuisibilis esse desisteret, id est si sub105 stantia inuisibilis uerbi in creaturam uisibilem mutata et transiens uerteretur, ita missus a patre intellegeretur filius ut tantum missus non etiam cum patre mittens inueniretur. Cum uero sic accepta est forma serui ut maneret incommutabilis forma dei, manifestum est quod a patre et filio non apparenti110 bus factum sit quod appareret in filio, id est ab inuisibili patre cum inuisibili filio idem ipse filius uisibilis mitteretur. Cur ergo ait : Et a me ipso non ueni ? Iam hoc secundum formam 92/93 Symb. Nicaen., 15 ; Ioh. 1, 14 ; Rom. 8, 3 ; 1 Ioh. 4, 2. 94 1 Cor. i, 21 ; Eccli. 1, 3-4. 96.96/97 1 Ioh. 4, 2 ; Rom. 8, 3. Is. 48, 16 ; Ioh. 3, 17 ; 5, 23.
24; 7, 16 ; 10, 36 ; 16, 28 ; Gal. 4, 4. 100/101 Phil. 2, 7 ; uide Symb. ‘Quicumque,’33. 102/103 Hebr. 11, 3. Is. 48, 16 ; Ioh. 3, 17 ; 5, 23.24 ; 7, 16 ; 10, 36 ; 16, 28 ; Gal. 4, 4. 104/106 uide Symb. ‘Quicumque,’ 33-34. 105/ 106 mutata... uerteretur : cf. Cic., de or. Ill, xlv, 177 ; orat. part., vn, 23. 106/ 107 Ioh. 16, 28 ; Is. 48, 16 ; Ioh. 3, 17 ; 5, 23.24 ; 7, 16 ; 10, 36 ; Gal. 4, 4. 108/ 109 uide Symb. ‘Quicumque’, 33. 108 Phil. 2, 7. 109 Phil. 2, 6. Ill Is. 48, 16 ; Ioh. 3, 17 ; 5, 23.24 ; 7, 16 ; 10, 36 ; 16, 28 ; Gal. 4, 4. 112 Ioh. 8, *42. 112/113 Phil. 2, 7. Codd. : ABC
NOS
F JKP T
(I L M R V).
Test. : 92 id — 112 formam Fug., p. 761, 18-762, 13. 92 id — 97/98 apparuit, 100 Forma — 112 formam \coll.,f. 16-16v], 92 id — 93 appareret Beda,f. 84. 94 Ordo — 95 est Prosp., sent, lvii (PL 51, 435). 96 congruenter — 97/98 apparuit, 100 Forma — 103 est, 108 uero — 109 dei [Alcuin., trin. Ill, vi (PL 101, 41)}. 92 °factum in tempore om. Fug. (G P V v)
factum] add. est A C& 93 apparet quod] quo K& °in alt. om. Fug. V 94 fieret] praem. si K, praem. id (si exp.) K2 in om. Prosp. c 95 est] add. nec aliqua sunt apud ilium (eum c) noua qui fecit quae futura sunt Prosp. 96 °congruenter] consequenter Fug. V 97 °eapr.} om. F Ra, eadem Fug. (GP Vv) °carne] add. hoc Fug. V mississe (s pr. eras.) N, misse K& 97/98 misisse — apparuit om. T 98 Quoniam] praem. et N2 oculis corporeis P 99 “natura Fug. V spiritaliter S2 Opropterea] praem. et R g, 100 missi K 101 °pater om.Eug.V 102 °unam Fug. V 102/103 inuisibilem (in eras.) T 103 mississe (s pr. eras.) N 104 desisteret esse F si] s. 1. K1 105 °mutatam Eug. V 106 °missum Fug. V a patre] apparere A, appareret Ca 107 non — mittens im. T 110 in om. K& °est] add. ut p 111 idem] id est ( ?) Ta Cur] quod (od i. r.) N2, cum F P 112 Iam] tam C, tamquam K2
7a
PL 851
DE TRINITATE II, v-vi
93
semi dictum est, secundum quam dictum est : Ego non iudico quemquam. 15 [10] Si ergo missus dicitur in quantum apparuit foris in creatura corporali qui intus in natura spiritali oculis mortalium semper occultus est, iam in promptu est intellegere etiam de spiritu sancto cur missus et ipse dicatur. Facta est enim quaedam creaturae species ex tempore in qua uisibiliter 20 ostenderetur spiritus sanctus, siue cum super ipsum dominum corporali specie uelut columba descendit, siue cum de¬ cern diebus peractis post eius ascensionem die pentecostes fac¬ tus est subito de caelo sonus quasi ferretur flatus uehemens, et uisae sunt illis linguae diuisae sicut ignis qui et insedit super 25 unumquemque eorum. Haec operatio uisibiliter expressa et oculis oblata mortalibus missio spiritus sancti dicta est ; non ut appareret eius ipsa substantia qua et ipse inuisibilis et incommutabilis est sicut pater et filius, sed ut exterioribus uisis hominum corda commota a temporali manifestatione uenien30 tis ad occultam aeternitatem semper praesentis conuerterentur. [VI 11] Ideo autem nusquam scriptum est quod deus pater maior sit spiritu sancto, uel spiritus sanctus minor deo patre, quia non sic est assumpta creatura in qua appareret spiritus sanctus sicut assumptus est filius hominis in qua 113/114 Ioh. 8, 15. 115 Is. 48, 16 ; Ioh. 3, 17 ; 3, 23.24; 7, 16 ; 10, 36 ; 16, 28 ; Gal. 4, 4. 118 Ioh. 14, 26 ; 15, 26 ; 16, 7. 120/121 Matth. 3, 16. 120 Marc. 1, *10; Ioh. 1, *32.*33. 121 Luc. 3, *22. 121/125 Act. 2, *1-4. vi. 1/3 uide Symb. ‘Quicumque,’ 24. 3/4 Matth. 3, 16 ; Marc. 1, 10 ; Luc. 3, 22 ; Ioh. 1, 32.33 ; Act. 2, 1-4. 4 uide Symb. ‘Quicumque,’ 33 ; Ioh. 3, 13.
4/5 Phil. 2, 7.
Codd. 1 ABC
NOS
F J KPT
(I L M R V).
Test. : 113 serui — 130/131 conuerterentur Fug., p. 762, 13-763, 4 ; \coll.,f. 16v17], 118 Facta — 121 descendit, 125 Haec — 130/131 conuerterentur [Alcuin., trin. Ill, v (PL 101, 40-41)]. vi.
1 Ideo — 4 qua [coll.,f'. 77v].
1 Ideo — 4 sanctus [Alcuin., trin. Ill,
viii (PL 101, 42)]. 113 secundum — est alt. om. A Pa C Ego] ergo (r eras.) N 116 spiritalis (s alt. eras.) C, Fug. V 117 promptum C, (m alt. eras.) K 118 °et] etiam Eug. V 120 °siue om. Eug. V super] ita T Eug. {G P V v), in cett. codd. ipsam C 120/121 °dominum] iesum M 121 discendit K 122 °diem Eug. V pentecoste T 124 uisi K diuisae linguae / °sicut] quasi Eug. V, tanquam ^ et alt. om. O Eug. V °consedit Eug. V 125 unumquemque] quemque ja 126 °mortalium M 127 ut] praem. ita A B P T °qua] quae K ; quia (i eras.) L, M2 Eug. V °et om. Eug. V ipse] in se K 127/128 °commutabilis Eug. V 129 a om. T 129/130 uenientes C 130 °occultum aeternitatis Eug. V presentes
Ca
130/131 conuerteretur
Ca.
vi. om. ABC 1 deus om. C 2 minor] add. sit F patri C 3 in qua] /. mg. 1 apparuit C, apparet T
J
deo patri T
quam T
deo om. T 2/3 4 sanctus] add. minor
m 778
94
DE TRINITATE II, vi
5 forma ipsius uerbi dei persona praesentaretur ; non ut haberet uerbum dei sicut alii sancti sapientes, sed prae participibus suis ; non utique quod amplius habebat uerbum ut esset quam ceteri excellentiore sapientia, sed quod ipsum uerbum erat. Aliud est enim uerbum in carne, aliud uerbum caro ; id est io aliud est uerbum in homine, aliud uerbum homo. Caro enim pro homine posita est in eo quod ait : Verbum caro factum est, sicut et illud : Et uidebit omnis caro salutare dei. Non enim sine anima uel sine mente, sed ita omnis caro ac si diceretur ‘omnis homo.' Non ergo sic est assumpta creatura in qua 15 appareret spiritus sanctus sicut assumpta est caro ilia et humana ilia forma ex uirgine Maria. Neque enim columbam beatihcauit spiritus, uel ilium flatum uel ilium ignem sibique et personae suae in unitatem habitumque coniunxit in aeternum ; aut uero mutabilis et conuertibilis 20 est natura spiritus sancti ut non haec ex creatura fierent, sed ipse in illud atque illud mutabiliter uerteretur sicut aqua in glaciem. Sed apparuerunt ista sicut opportune apparere debuerunt creatura seruiente creatori et ad nutum eius incommutabiliter in se ipso permanentis ad eum significandum et 25 demonstrandum, sicut signihcari et demonstrari mortalibus
5 Apoc. 19, 13 ; Ioh. 1, 1.14. 6/7 Hebr. i, 9 ; Ps. 44, *8. 8 Ioh. 1, 1. 9 Ioh. 1, 14. 10 uide Symb. ‘Quicumque,’ 35; Symb. Nicaen., 15 ; Phil. 2, 7. Ioh. 1, 14. 11/12 Ioh. 1, 14. 12 Luc. 3, 6 ; Is. 40, 5 ; Act. 28, 28. 13 Luc. 3, 6 ; Is. 40, 5. 14/15 Matth. 3, 16 ; Marc. 1, 10 ; Luc. 3, 22 ; Ioh. 1, 32.33 ; Act. 2, 1-4. 15/16 uide Symb. ‘Quicumque,’ 33 ; Phil. 2, 7. 16 Symb. Rom.Mediol, 3 ; Symb. Afric., 3. Gal. 4, *4. 17 Matth. 3, 16 ; Marc. 1,10 ; Luc. 3, 22; Ioh. 1, 32.33. Act. 2, 2. 18 Act. 2, 3. 19 Symb. Nicaen., 19c (anath.). 19.21 mutabilis et conuertibilis... mutabiliter uerteretur : cf. Cic.,de or. Ill, xlv, 177 ; orat. part., vii, 23. 22 Matth. 3, 16 ; Marc. 1, 10 ; Luc. 3, 22 ; Ioh. 1, 32.33 ; Act. 2, 1-4. 22/23 Iudith 16, 17. 23 Sap. 16, *24; Rom. 1, 25. lob 26, 11. 25/26 1 Cor. 2, 14.
Codd. :ABC
NOS
F J KP T
(I L M R V).
Test. : 5 forma — 25 mortalibus [coll., f. 17^-18], 9 Aliud pr. — 10 homo [Alcuin., trin. Ill, ix (PL 101, 43)] ; [excerpt., f. F], 17 Neque — 19 aeternum, 22 Sed — 25 mortalibus [Alcuin., trin. Ill, vm (PL 101, 42-43)].
5 forma/ 1 litt. eras. T dei uerbi N O personaque Ca praesentaretur] monstraretur C ut// 2 litt. eras. N 6 alii sancti] prophetae et C T sed// 2 litt. eras. T prae participibus] preparticibus P 7 utique om. C quod amplius] i. r. et s. 1. N2 habeat J 9 id est] quia C T 11 hominem O 12 et pr. om. N O S J K caro] add. pariter N O n 13 si] sic (c eras.) N diceretur] e pr. s. 1. L1 14 assumpta est J 16 ilia om. A Ba C P 17 columbam] praem. in Ka flatum ilium F 18 et] ex C persona sua Ca unitate C S T 19 haut K1 21 aqua] praem. in eras. N eras. B 24 significandum] ic s. 1. K1 25 significare Ca
22 ista/ 1 litt.
PL 852
DE TRINITATE II, vi
30
35
40
45
95
oportebat, mutata atque conuersa. Proinde quamquam ilia columba spiritus dicta sit, et de illo igne cum diceretur : Visae sunt illis, inquit, linguae diuisae uelut ignis qui et insedit super unumquemque eorum, et coeperunt linguis loqui quemadmodum spiritus dabat eis pronuntiare, ut ostenderet per ilium ignem spiritum demonstratum sicut per columbam ; non tamen ita possumus dicere spiritum sanctum et deum et columbam aut et deum et ignem, sicut dicimus filium et deum et hominem nec sicut dicimus filium agnum dei, non solum Iohanne baptista dicente : Ecce agnus dei, sed etiam Iohanne euangelista uidente agnum occisum in apocalypsi. Ilia quippe uisio prophetica non est exhibita oculis corporeis per formas corporeas sed in spiritu per spiritales imagines corporum. Columbam uero illam et ignem oculis uiderunt quicumque uiderunt, quamquam de igne disceptari potest utrum oculis an spiritu uisus sit propter uerba sic posita ; non enim ait : ‘Viderunt linguas diuisas uelut ignem,’ sed : Visae sunt eis. Non autem sub eadem signification solemus dicere : 'Vi¬ sum est mihi,’ qua dicimus : ‘Vidi.’ Et in illis quidem spiritalibus uisis imaginum corporalium solet dici et ‘Visum est mihi’ et Vidi, in istis uero quae per expressam corporalem speciem oculis demonstrantur non solet dici ‘Visum est mihi’ sed Vidi. De illo ergo igne potest esse quaestio quomodo uisus sit, utrum intus in spiritu tamquam foris,
26 Cic., orat., part., vn, 23 : conuersa... atque mutata-, cf. de or. Ill, xlv, 177. 26/27 Matth. 3, 16 ; Marc. 1, 10 ; Luc. 3, 22 ; Ioh. 1, 32.33. 27/2!) Act. 2, *3. 29/30 Act. 2, *4. 31 Matth. 3, 16 ; Marc. 1, 10 ; Luc. 3, 22 ; Ioh. 1, 32.33. 32 Ioh. 3, *6 (in quibusdam codd.) ; 4, *24 ; uide Symb. ‘Quicumque,’ 15. Matth. 3, 16 ; Marc. 1, 10 ; Luc. 3, 22 ; Ioh. 1, 32.33. 33 uide Symb. ‘Quicumque,’ 15. Act.
2,
3.
uide Symb.
‘Quicumque,’
28-35.
Symb. Nicaen.,
8 ;
Ioh. 1, 1 ; uide Symb. ‘Quicumque, ’15. 1 Tim. 2, 5. 34 Ioh. 1, 29 ; Apoc. 5, 6. 35 Ioh. 1, 29.36. 35/36 Apoc. 5, 6. 38 Apoc. 1, 10. 39 Matth. 3, 16 ; Marc. 1, 10 ; Luc. 3, 22 ; Ioh. 1, 32.33. Act. 2, 3. 40 Act. 2, 3. 41 Apoc. 1, 10. 42 Act. 2, *3. 45/46 Apoc. 12, 3 ; Ex. 3, *2 ; e.a. ; Act. 2, *3. 46 Apoc. 5, 6 ; e.a. 47/48 Act. 2, *3. 48 Ioh. 1, 32.34 ; Matth. 3, 16 ; Marc. 1, 10 ; e.a.
48/49 Act. 2, 3.
Codd. :ABC
NOS
49 Apoc. 1, 10.
F J KPT
(I L M R V).
Test. : 26 oportebat — conuersa, 31 non — 33 hominem [Alcuin., trin. Ill, vm (PL 101, 13)] ; \coll.,f. 18-18-?].
40 de — 49 foris [excerpt.,/. Iv].
26 conuersa] i. mg. J* 1 28 illis om. N qui] del. B2, om. N O sedit O 30 “spiritus] add. sanctus Ia 32 dicere] add. una persona i. mg. B2, N P ; add. unam personam K 33 //filium 2 litt. eras. C ettert.om.S 34/35 baptistam (m eras.) A 36 apocalipsi/ 1 litt. eras. C 37 exhibita est N ST forma IVa 38 spiritum F 40 disceptari] praem. aliqua P 41/43 ait —■ autem om. Aa 42 eis] illis P 43 autem] enim B, enim autem (autem exp.) C 44 qua] qu/a 1 litt. eras. O 45 immaginum Ca, imaginem Sa Ta et] ut K est om. S& 46 qui F 47 solet] solum J 49 intos K&
96
DE TRINITATE II, vi
an uere foris coram oculis carnis ; de ilia uero columba quae dicta est corporali specie descendisse nullus umquam dubitauit quod oculis uisa sit. Nec sicut dicimus filium petram (scripturn est enim : Petra autem erat Christus), ita possumus dicere spiritum columbam uel ignem. Ilia enim petra iam erat in 55 creatura et per actionis modum connuncupata est nomine Christi quern significabat, sicut lapis ille quem Iacob positum ad caput etiam unctione ad significandum dominum assump¬ sit ; sicut Isaac Christus erat cum ad se immolandum ligna portabat. Accessit istis actio quaedam significatiua iam exsis60 tentibus ; non autem sicut ilia columba et ignis ad haec tantummodo significanda repente exstiterunt. Magis ista similia mihi uidentur flammae illi quae in rubo apparuit Moysi, et illi columnae quam populus in heremo sequebatur, et fulguribus ac tonitribus quae fiebant cum lex daretur in 65 monte. Ad hoc enim rerum illarum corporalis exstitit species ut aliquid signihcaret atque praeteriret. [VII 12] Propter has ergo corporales formas quae ad eum significandum et sicut humanis sensibus oportebat demonstrandum temporaliter exstiterunt missus dicitur etiam spiritus sanctus ; non tamen 70 minor patre dictus est sicut hlius propter formam serui, quia ilia forma send inhaesit ad unitatem personae, illae uero species corporales ad demonstrandum quod opus fuit ad ternpus apparuerunt et esse postea destiterunt. 50
50/51 Luc. 3, 22 ; Matth. 3, 16 ; Marc. 1, 10 ; Ioh. 1, 32.33. 52/53 1 Cor. 10, 4. 54 Matth. 3, 16 ; Marc. 1, 10 ; Luc. 3, 22 ; Ioh. 1, 32.33. Act. 2, 3. 54/55 Ex. 17, 6 ; Num. 20, 7-11. 55/56 1 Cor. 10, 4. 56/58 Gen. 28, 18-22. 58/59 Gen. 22, 6 ; Ioh. 19, 17. 60 Matth. 3, 16 ; Marc. 1, 10 ; Luc. 3, 22 ; Ioh. 1, 32.33. Act. 2, 3. 61 Act. 2, 2. 62/63 Ex. 3, *2. 63 Ex. 13, 21-22 ; 14, 19-20.24 ; 16, 10-12. 64/65 Ex. 19, 16-19. 67/69 Matth. 3, 16 ; Marc. 1, 10 ; Luc. 3, 22 ; Ioh. 1, 32.33 ; Act. 2, 1-4. 69 Ioh. 14, 26 ; 15, 26 ; 16, 7. 70 uide Symb. ‘Quicumque,’ 31 ; Ioh. 14, 28. Phil. 2, 7. 71 Phil. 2, 7. uide Symb. ‘Quicumque/ 34. 72/73 Matth. 3, 16 ; Marc, i, 10 ; Luc. 3, 22 ; Ioh. i, 32.33 ; Act. 2, 1-4.
Codd. :ABC
NOS
F J KP T
(I L M R V).
Test. : 50 an — carnis [excerpt.,/. 7V], 66 Propter — 73 destiterunt [Alcuin., trin. Ill, viii (PL 101, 43)]. 69 missus — 73 destiterunt [coll.,/. lS'f],
50 uero F J K T foris] add. tanquam O3 51 descendisse] descen////disse 4 lift. eras. C, 52 sit] est A2 petram] add. ut L2 53 enim om. cett. codd. 54 spiritum] add. sanctum T
coram] /. r. B2, tamquam Aa C discendisse Sa usquam A L om. S autem] ita P fx, enim S, 55 connuncupata] nuncupata F n, noncupata /, //nuncupata 2 litt. eras. T nomine] praem. in J 56 posi¬ tum] itum /. r. O2, posuit N S F P 57 unctionem A C N O S F P 58 sicut] add. et N2 seadL seom.T 59 istis] his F 62 rubo] rub/o Hitt. eras. J 64 ac] et A C n to/nitribus 1 litt. eras. S, tonitruis F J P T fx 64/65 in monte om. J3a 65 corporalis rerum illarum ABC species corporalis extitit P 69 etiam dicitur C 71 illae] ilia Ca 72 corporalis O.
n 779
PL 853
DE TRINITATE II, vii VII.
97
Cur ergo non et pater dicitur missus per illas species corporales, ignem rubi et columnam nubis uel ignis et fulgura in monte et si qua talia tunc apparuerunt, cum eum coram locutum patribus teste scriptura didicimus, si per illos creatu5 rae rnodos et formas corporaliter expressas et humanis aspectibus praesentatas ipse demonstrabatur ? Si autem filius per ea demonstrabatur, cur tanto post dicitur missus cum ex femina factus est, sicut dicit apostolus : Cum autem uenit plenitudo temporis, misit deus filium suum factum ex muliere, quando10 quidem et antea mittebatur cum per illas creaturae mutabiles formas patribus apparebat ? Aut si non recte posset dici mis¬ sus nisi cum uerbum caro factum est, cur missus dicitur spiritus sanctus cuius nulla talis incorporatio facta est ? Si uero per ilia uisibilia quae in lege et prophetis commendantur nec pa15 ter nec filius sed spiritus sanctus ostendebatur, cur etiam ipse nunc dicitur missus cum illis modis et antea mitteretur ? [13] In huius perplexitate quaestionis primum domino adiuuante quaerendum est utrum pater an filius an spiritus sanctus ; an aliquando pater, aliquando filius, aliquando 20 spiritus sanctus ; an sine ulla distinctione personarum sicut dicitur deus unus et solus, id est ipsa trinitas, per illas creaturae formas patribus apparuerit. Deinde quodlibet horum inuentum uisumue fuerit, utrum ad hoc opus tantummodo creatura formata sit in qua deus sicut tunc oportuisse iudicauit hurna25 nis ostenderetur aspectibus, an angeli qui iam erant ita mitte-
VII.
2
Ex. 5, 1-2.
Ex. 13, 21-22 ; 14, 19-20.24 ; 33, 9-23.
2/3
Ex. 19,
16-19 ; 20, 18-22. 3 Ex. 16, 10-12 ; 34, 5 sqq. ; e.a. 6/11 cf. Ill, prooem., 65/75 ; IV, vii, 2/5. 7/9 Gal. 4, *4. 12 Ioh. 1, 14. 12/13 Ioh. 14, 26 ; 15, 26 ; 16, 7. 15/16 Matth. 3, 16 ; Marc. 1, 10 ; Luc. 3, 22 ; Ioh. 1, 32.33 ; Act. I,’ 1 ; Ioh. 17, *3.
18/21 cf. Ill, 23/31 cf. Ill, 1, 2/10.
Codd. -.ABC
NOS
2, 1-4 ; cf. II, v, 125/126.
x, 181/184.
F J KPT
21 Symb. Rom.-Mediol.
(I L M R V).
vii. om. ABC 2 ignis] ignes S 4/5 creaturae] scrip turae A C 5 et pr.] sedi'*1 6 ea] easdem F T 7 monstrabatur F 8 °apostolus dicit ^ 10 ante J mutabilis O T 11 apparebatur T possit F K 12 dicitur missus /
12/13 spiritus sanctus dicitur A 15 sed] nec T ipse] praem. et F 16 illis] add. etiam F 17 In] praem. vii A, praem. vi B 17/18 “adiuuante domino primum /a 18 quaerendum] praem. vi C 18/19 an alt. sanctus om. Ja 19 filius aliquando om. N3, 21 unus deus NOS 22 quolibet d’3, J 24 iudicauit] praem. ipse F, iudicabit fCa 24/25 humanos Aa i. r. N2
erant] ante fuerant F, praem. antea /, praem. ante K
23 uisum 25 angeli]
98
30
35
VIII.
DE TRINITATE Il.vii-vm
bantur ut ex persona dei loquerentur assumentes corporalem speciem de creatura corporea in usum ministerii sni sicut cuique opus esset, aut ipsum corpus suum cui non subduntur sed subditum regunt in species quas uellent adcommodatas atque aptas actionibus suis mutantes atque uertentes secundum attributam sibi a creatore potentiam. Postremo uidebimus id quod quaerere institueramus, utrum filius an spiritus sanctus et antea mittebantur, et si mittebantur, quid inter illam missionem et earn quam in euangelio legimus distet ; an missus non sit aliquis eorum nisi cum uel filius factus esset ex Maria uirgine uel cum spiritus sanctus uisibili specie siue in columba siue in igneis linguis apparuit.
[VIII 14] Omittamus igitur eos qui nimis carnaliter naturam uerbi dei atque sapientiam quae in se ipsa manens innouat omnia, quem unicuni fdium dei dicimus, non solum mutabilem uerum etiam uisibilem esse putauerunt. Hi enim mul5 turn crassum cor diuinis rebus inquirendis audacius quam religiosius attulerunt. Anima quippe cum sit substantia spiritalis, cumque etiam ipsa facta sit nec per alium fieri potuerit nisi per quem facta stmt omnia et sine quo factum est nihil, quamuis sit mutabilis, non est tamen uisibilis. Quod illi de
30
mutantes atque uertentes : cf. Cic., de or. Ill, xlv, 177; orat. part., vii, 23 ; infra p. 130, 8 ; 271, 24. 31/37 cf. Ill, 1, 12/18 ; x, 201/212. 33/34 Is. 48, 16 ; loh. 10, 36 ; Gal. 4, 4. Ioh. 14, 26 ; 15, 26 ; 16, 7. 35/36 Gal. 4, 4 ; Symb. Rom.-Mediol., 3 ; Symb. Afric., 3. 36/37 Matth. 3, 16; Marc. 1, 10; Luc. 3, 22 ; Ioh. 1, 32. 37 Act. 2, 3. viii. 1 eos qui : Symb. Nicaen., 19 (anath.). 2 Eccli. 1, 5 ; Ioh. 1, 1.14; Apoc. 19, 13. 1 Cor. 1, 24.21 ; Eccli. 1, 3-4. 2/3 Sap. 7, *27. 3 Symb. Rom.-Mediol. II, 2 ; III, 2 ; Symb. Afric., 2. 3/4 Symb. Nicaen., 19c (anath.). 5 Is. 6, *9-10 ; Matth. 13, *14-15 ; Act. 28, *26-27. 8 Symb. Nicaen., 11 ; Symb. Rom.-Mediol. I, 2d. Ioh. 1, 3.
Codd .-.ABC Test. :
26
NOS
assumentes —
31
FJKPT
(I L M R V).
potentiam ~Licin.,p. 123, 8-13.
27 30
°de] ex T, a Lisin. °usum] uisum Licin. E 28/29 °subitum Licin. E °immutantes Licin. atque uertentes om. S 30/31 attributum La 31 uidemus Ta 32 an] et A C ^ 33 illam] earn J 34 earn] istam B2 N O S, illam J 34/35 non sit missus ABC 35 filiis K& esset] est L 36 uisi¬ bilis (s alt. eras.) N 37 igne K apparuerit F. vm. om. ABC 2 sapientiae J Anima] praem. at S 9 de om. K*
3
dei filium N O S P /x
6 reliosius S
fx 780
PL 854
DE TRINITATE II,
99
viii-ix
10 uerbo ipso atque ipsa dei sapientia per quam facta est anima crediderunt, cum sit ilia non inuisibilis tantum, quod et anima est, sed etiam incommutabilis, quod anima non est. Eadem quippe incommutabilitas eius commemorata est ut diceretur : In se ipsa manens innouat omnia. Et isti quidem ruinam erroris 15 sui diuinarum scripturarum testimoniis quasi fulcire conantes adhibent Pauli apostoli sententiam, et quod dictum est de uno solo deo in quo ipsa trinitas intellegitur, tantum de patre, non et de filio et de spiritu sancto dictum accipiunt: Regi autem saeculorum immortali, inuisibili, soli deo honor et gloria in 20 saecula saeculorum ; et illud alterum : Beatus et solus potens, rex regum et dominus dominantium, qui solus habet immorlalitatem et lucem habitat inaccessibilem ; qrtem nemo hominum uidit nec uidere potest. IX.
Haec quemadmodum intellegenda sint iam satis nos disseruisse arbitror. [IX 15] Verum illi qui ista non de filio nec de spiritu sancto sed tantum de patre accipi uolunt, dicunt uisibilem filium non per carnem de uirgine assumptam sed 5 etiam antea per se ipsum. ‘Nam ipse,' inquiunt, ‘apparuit oculis patrum.’ Quibus si dixeris : ‘Quomodo ergo uisibilis per se ipsum filius, ita et mortalis per se ipsum, ut constet uobis quod tantummodo de patre uultis intellegi quod dictum
10 Eccli. 1, 5 ; Ioh. i, 1.14; Apoc. 19, 13. 1 Cor. 1, 24.21 ; Eccli. 1, 3-4. 14 Sap. 7, *27. 17 Symb. Rom.-Mediol. I, 1 ; Ioh. 17, *3. 18/20 1 Tim., 1, 17.
20/23
1 Tim. 6, *15-16.
ix. 4 iloh.4, 2 ; Rom. 1, 3 ; 8,3 ; Symb. Rom.-Mediol. I, 3. Mediol., 3; Symb. Afric., 3. uide Symb. ‘Quicumque,’ 33.
Symb.Rom.Phil. 2, 7.
5/6 Ex. 3, 1-2 ; 13, 21-22 ; 14, 19-20.24 ; 16, 10-12 ; 19, 16-19 > zo> l^-zz > e-a-
Codd. : ABC
NOS
F J KPT
(I L M R V).
10 quam] quern A& B S KT 11 non om. K& 12 anima] praem. et K 18 de alt. om. P T accipiunt dictum F dictum om. J 19 inmortali seculorum S& immortali om. A C 20 alterum] iterum S 22 uidet S 23 uideri S&. ix. om. A B C F J T rum] praem. vim F JT Ka dicunt] n i. r. B1 Ka dixerimus F stent A& C
6/7
1 °iam] praem. non M 1/2 deseruisse Ta 2 Ve¬ qui/ 1 litt. eras. O nec] non T 3 de patre] depate 4 non] add. solum O3 5 Nam] add. et S 6 si] se uisibilis — et om. A C K 7 se alt. om. Na con-
8 uobis] nobis J
DE TRINITATE II, ix
100
est : Qui solus habet immortalitatem ? Nam si propter carnem susceptam mortalis est filius, propter hanc sinite ut sit et uisibilis.’ Respondent nec propter hanc se mortalem filium dicere, sed sicut et ante uisibilem ita et ante mortalem. Nam si propter carnem filium dicunt esse mortalem, iam non pater sine filio solus habet immortalitatem quia et uerbum eius 15 per quod omnia facta sunt habet immortalitatem. Neque enim quia carnem assumpsit mortalem ideo amisit immortalitatem suam quandoquidem nec animae humanae hoc accidere potuit ut cum corpore moreretur dicente ipso domino : Nolite timere eos qui corpus occidunt, animam autem non possunt 20 occidere. Aut uero etiam spiritus sanctus carnem assumpsit (de quo utique sine dubio turbabuntur). Si propter carnem mor¬ talis est filius, quomodo accipiant patrem tantummodo sine filio et sine spiritu sancto habere immortalitatem quando¬ quidem spiritus sanctus non assumpsit carnem ? Qui si non 25 habet immortalitatem, non ergo propter carnem mortalis est filius ; si autem habet spiritus sanctus immortalitatem, non de patre tantummodo dictum est quia solus habet immortalitatem. Ouocirca ita se arbitrantur et ante incarnationem per se ipsum mortalem filium posse conuincere quia ipsa mutabilitas 30 non inconuenienter mortalitas dicitur, secundum quam et anima dicitur mori, non quia in corpus uel in aliquam alteram substantiam mutatur et uertitur, sed in ipsa sua substantia quidquid alio modo nunc est ac fuit, secundum id quod destitit esse quod erat mortale deprehenditur. ‘Quia itaque/ 35 inquiunt, ‘antequam natus esset filius dei de uirgine Maria, io
9/10
Phil. 2, 7. 9 1 Tim. 6, 16. 14 i Tim. 6, 16. Ioh. i, 1.14. 15 Symb. Nicaen., 11 ; Symb. Rom.-Mediol. I, 2d. 1 Tim. 6, 16. 15/17 Phil. 2, 6-7 ; uide Symb. ‘Quicumque,’ 33. 18/20 Matth. 10, *28. 23 1 Tim. 6, 16. 25 1 Tim. 6, 16. 26 1 Tim. 6, 16. 27 1 Tim. 6, 16. 28 uide Symb.‘Qui¬ cumque,’ 26. 32 Cic., de or. Ill, xlv, 177 ; cf. orat. part., vn, 23. 35 Symb. Rom.-Mediol., 2-3 ; Symb. Afric., 2-3.
Codd. -.ABC Test. :
29
quia —-
11 respondeant J sunt omnia C fs F T
_
NOS
34
F J KP T
(I L M R V).
deprehenditur [Isid., orig. VII, 1,
filium mortalem J occidunt corpus B
19
19],
12 uisibilem] add. filium C 15 facta 20 haut K1 spiritus sanctus etiam
carnem] praem. non F 24 si] sic T 26 immortalitatem spiritus sanctus 27 quia] a eras. S, qui MFIji 28 se ita T ita] ideo i. r. O2 29
conuincere] uincere Ta 31 alteram aliquam P 31/32 substantiam alteram T 33 ac] aut J K 34 destiterit T esse] add. ac per quam /. mg. B2 mortalis S2
PL 855
/n. 781
DE TRINITATE II, ix-x
IOI
ipse apparuit patribus nostris non in una eademque specie sed multiformiter, aliter atque aliter, et uisibilis est per se ipsum quia nondum carne assumpta substantia eius conspicua mortalibus oculis fuit, et mortalis in quantum mutabilis. Ita 40 et spiritus sanctus qui alias columba, alias ignis apparuit. Vnde non trinitati,’ aiunt, 'sed singulariter et proprie patri tantummodo conuenit quod dictum est : Immortali, inuisibili, soli deo, et : Qui solus habet immortalitatem et lucem habitat inaccessibilem / quem nemo hominum uidit nec uidere 'potest.’ 45 [16] Omissis ergo istis qui nec animae substantiam inuisibilem nosse potuerunt, unde longe remotum ab eis erat ut nossent unius et solius dei, id est patris et filii et spiritus sancti, non solum inuisibilem uerum et incommutabilem permanere substantiam ac per hoc in uera et sincera immortalitate con50 sistere ; nos qui numquam apparuisse corporeis oculis deum nec patrem nec filium nec spiritum sanctum dicimus nisi per subiectam suae potestati corpoream creaturam, in pace catholica pacifico studio requiramus parati corrigi si fraterne ac recte reprehendimur, parati etiamsi ab inimico uera tamen 55 dicente mordemur, utrum indiscrete deus apparuerit patribus nostris antequam Christus ueniret in carne, an aliqua ex trinitate persona, an singillatim quasi per uices. X.
[X 17] Ac primum in eo quod in genesi scriptum est locutum deum cum homine quem de limo finxerat, si excepta figurata significatione ut rei gestae tides etiam ad litteram 36
Ex. 3, 1-2; 13, 21-22; 14, 19-20.24; 16, 10-12; 19, 16-19; 2°> l8-22; e-a40 Matth. 3, 16 ; Marc. 1, 10 ; Luc. 3,22; Ioh. 1,32. Act. 2, 3. 41/42 cf. II, xi, 5/6. 42/43 1 Tim. 1, 17. 43/44 1 Tim. 6, *16. 47 Symb. Rom.-Mediol. I, 1 ; Euseb. Vercell.,
38 Phil. 2, 7 ; uide Symb. ‘Quicumque,’ 33.
trin.1,11 (CC 9, 6, 98) ;Ioh. 17, *3 ; 1 Tim. 1, 17. 48 Symb. Rom.-Mediol., I, 1 ; Symb. Afric., 1. 50 Ex. 3, 1-2 ; 13, 21-22 ; 14, 19-20.24 ; 16, 10-12 ; 19, 16-19 5 20, 18-22 ; e.a. 55/56 Ex. 3, 1-2 ; 13, 21-22 ; 14, 19-20.24 ; 16, 10-12 ; 19, 16-19 ; 20, 18-22 ; e.a. x.
1/2
56 1 Ioh. 4, 2 ; Rom. 8, 3 ; 1, 3.
Gen. 3, 8 sqq.
Codd. : ABC
NOS
2
Gen. 2, 7 ; Tob. 8, 8.
F JKP T
(I L M R V).
Test. : 55 utrum — 57 uices Maxent.,p. 6, 20-22 ; Coll. Nou.,p. 15, 9-10. — 57 persona Coll. Auell., epist. 196 (lust.) (CSEL 35, 656, 17-18).
37 aliter atque] aliterque C nec N 46 unde] add. et N2 nusquam T 51 per] in T 53 corrigi] corri/ 1 litt. eras. Sa
39
et] s. 1. K* 1 40 qui] quia C 41 non] 47 et pr. om. Ba C 48 et] etiam F 50 52 potestatis K corpoream] e s. 1. K1
55
apparuit P
56
Christus om. Ma Pa
57
uices] add. appareat Maxent. x.] vim A, vin B C 1 in pr. om. J scriptum est in genesi A B 1 litt. eras. N 2 finxerat] fin i. r. Oa, definxerat Ma, fixerat R'a iam K
ad litteram] i. r. N2
3
genesi/ etiam] et
102
DE TRINITATE II, x
teneatur ista tractamus, in specie hominis uidetur deus cum 5 homine tunc locutus. Non quidem expresse hoc in libro positum est, sed circumstantia lectionis id resonat maxime illo quod scriptum est uocem dei audisse Adam deambulantis in paradiso ad uesperam et abscondisse se in medio ligni quod erat in paradiso, deoque dicenti : Adam, ubi es ? respondisse : io Audiui uocem tuam et abscondi me a facie tua quoniam nudus sum. Quomodo enim possit ad litteram intellegi talis dei deambulatio et conlocutio nisi in specie humana non uideo. Neque enim dici potest uocem solam factam ubi deambulasse dictus est deus, aut eum qui deambulabat in loco non fuisse 15 uisibilem cum et Adam dicat quod se absconderit a facie dei. Quis erat ergo ille ? Vtrum pater an filius an spiritus sanctus ? An omnino deus indiscrete ipsa trinitas in forma hominis homini loquebatur ? Contextio quidem ipsa scripturae nusquam transire sentitur a persona ad personam; sed ille 20 uidetur loqui ad primum hominem qui dicebat : Fiat lux, et : Fiat firmamentum, et cetera per illos singulos dies, quern deum patrem solemus accipere dicentem ut fiat quidquid facere uoluit. Omnia enim per uerbum suum fecit, quod uerbum eius unicum flium eius secundum rectam fidei regulam nouimus. 25 Si ergo deus pater locutus est ad primum hominem et ipse deambulabat in paradiso ad uesperam et ab eius facie se in medio ligni paradisi peccator absconderat, cur non iam ipse intellegatur apparuisse Abrahae et Moysi et quibus uoluit quemadmodum uoluit per subiectam sibi commutabilem
7/S> Gen. 3, *8.
9 Gen. 3, *9. 10/11 Gen. 3, *10. 11/15 Gen. 3, 8-10. 20 Gen. 1,3. 21 Gen. 1,6. 21/22 Symb. Nicaen., 1-2 ; Symb. Rom.-Mediol., 1. 21/23 Gen. 1, 9-24. 23 Ioh. 1, 3 ; 1 Cor. 8, 6 ; Col. 1, 16 ; Symb. Nicaen.’ 11 ;Symb. Rom.-Mediol. I, 2d; Apoc. 4, 11. Ioh. 1, 1.14. 24 Symb. Rom.Mediol. II, 2 ; III, 2 ; Symb. Afric., 2. uide Symb. ‘Quicumque,’ 28. 25 Gen. 3, 8-9 sqq. 25/27 Gen. 3, *8. 2S Ex. 3, 1-2 ; 13, 21-22 ; 14, 19-20.24 ; 16, 10-12 ; 19, 16-19 1 zo, 18-22 ; e.a.
Codd. : ABC
NOS
F JKP T
(I L M R V).
4 speciem (m eras.) L uidebatur S2 5 Non] nec i. r. N2 6 circumtantia illud S T 7 quod] d eras. N dei] dominiX °audiuisse^. deambulantes Ca 8 ad uesperam om. J 9 paradisu/1 lift. eras. K& deoque] ideoque K dicente K T ubi es adam NO J respondisse] add. legitur N, s. 1. eras. O3, F K 10 quoniam] eo quod F 12 collucutio A 13 dici/ 1 lift. eras. C 14 aut eum] autem K& 16 ergo erat J T 18 homini om. S contexio N J 18/19 nosquam Ca 19 transire om. /a ad personam om. Ja 20 dicebat] dixit F J lux] add. et facta est lux K et om. J 21 singulos om. C dies] dicens (c, n eras.) S 25 ergo si T 27 paradisi] i. r N2 abscondiderat K iam non N O P M 28 et alt. om. A 29 quemad¬ modum uoluit] om. B*, praem. et / P T yu.
PL 856
P 782
DE TRINITATE II, x
103
30 atque uisibilem creaturam, cum ipse in se ipso atque in substantia sua qua est incommutabilis atque inuisibilis maneat ? Sed fieri potuit ut a persona ad personam occulte scriptura transiret, et cum patrem dixisse narrasset : Fiat lux, et cetera quae per uerbum fecisse commemoratur, iam 35 filium indicaret loqui ad primum hominem non aperte hoc explicans sed eis qui possent intellegendum intimans. [18] Qui ergo habet uires quibus hoc secretum possit mentis acie penetrare ut ei liquido appareat uel posse etiam patrem uel non posse nisi filium et spiritum sanctum per creaturam 40 uisibilem humanis oculis apparere pergat in haec scrutanda, si potest, etiam uerbis enuntianda atque tractanda; res tamen quantum ad hoc scripturae testimonium attinet ubi deus cum homine locutus est, quantum existimo, occulta est quia etiam utrum soleret Adam corporeis oculis deum uidere 45 non euidenter apparet, cum praesertim magna sit quaestio cuiusmodi oculi eis aperti fuerint quando uetitum cibum gustauerunt ; hi enim antequam gustassent clausi erant. Illud tantum non temere dixerim si paradisum corporalem quendam locum ilia scriptura insinuat, deambulare ibi deum 50 nisi in aliqua corporea forma nullo modo potuisse. Nam et solas uoces factas quas audiret homo nec aliquam formam uideret dici potest ; nec quia scriptum est : Abscondit se Adam a facie dei, continuo sequitur ut soleret eius faciem uidere. Quid si enim non quidem uidere ipse poterat sed 55 uideri ipse metuebat ab eo cuius uocem audierat et deambulantis praesentiam senserat ? Nam et Cain dixit deo : A facie
33/34
Gen. 1, 3. 34 Gen. i, 6-27. Ioh. 1, 3. 35 Gen. 3, 8 sqq. 43 Gen. 3, 8 sqq. 46 Gen. 3, 7. 46/47 Gen. 3, 6. 47 Gen. 3, 5. 48 Gen. 2, 8. 49 Gen. 3,8. 51 Gen. 3, 8. 52/53 Gen. 3, *8. 55/56 Gen.
56/57
3, 8.
Gen. 4, *14.
Codd. -.ABC
NOS
F J;
35
ad —
77
prohibet
def. K ;
P T
(ILMR V).
30 atque uisibilem om. T °se om. /a 31 substantiam (m eras.) S sua] om. A, suam (m eras.) S quae A* atque inuisibilis om. S Ja 33 narratur K 34 iam] etiam N O F J P 36 eis] his F possent] e superscr. B2, possint AC J 37 habet ergo P °uires] aures J 38 aciem (m eras.) S liquide S 39 et] uel etiam J P 41 si] praem. uel T res] i. r. S2 42 attinet] apparet T 44 quia] qui Sa, quin P 46 eis oculi T eis] ei/s 1 litt. eras. O, eius P fuerint] n s. 1. T* 1 47 gustasent J clausi] u s. l.J1 48 “tantum] tamen Ja /a 50 “nisi] nonnisi Al nullo] ullo I o2 uidere NOFJ nec] sed F abscondidit(di/)r.mz.r.)C, P 53 dei] dominie “faciem eius /x sequebatur 5 54 Quid si] quasi J poterat ipse S 55 uidere O, (corr. per ras.) ^ ipse om. T 56 praesentiam] add. praesentia T
56/57
abscondam me a facie tua P
104
DE TRINITATE II, x
tua abscondam me, nec ideo fateri cogimur eum solere cernere faciem dei corporeis oculis in qualibet forma uisibili, quamuis de facinore suo uocem interrogantis secumque loquentis 60 audisset. Cuiusmodi autem loquela tunc deus exterioribus hominum auribus insonaret maxime ad primum hominem loquens, et inuenire difficile est et non hoc isto sermone suscepimus. PL 857 Verumtamen si solae uoces et sonitus fiebant quibus quaedam 65 sensibilis praesentia dei primis illis hominibus praeberetur, cur ibi personam dei patris non intellegam nescio quandoquidem persona eius ostenditur et in ea uoce cum Iesus in monte coram tribus discipulis praefulgens apparuit et in ilia ubi super baptizatum columba descendit et in ilia ubi ad 70 patrem de sua glorificatione clamauit eique responsum est : Et clarificaui et iterum clarificabo ; non quia fieri potuit uox sine opere filii et spiritus sancti (trinitas quippe inseparabiliter operatur), sed quia ea uox facta est quae solius personam patris ostenderet, sicut humanam illam formam ex uirgine 75 Maria trinitas operata est sed solius filii persona est, uisibilem namque filii solius personam inuisibilis trinitas operata est. ^ 783 Nec nos aliquid prohibet illas uoces factas ad Adam non solum a trinitate factas intellegere sed etiam personam demonstrantes eiusdem trinitatis accipere. Ibi enim cogimur non nisi pa80 tris accipere ubi dictum est : Hie est filius mens dilectus ; neque enim Iesus etiam spiritus sancti filius aut etiam suus filius credi aut intellegi potest. Et ubi sonuit : Et clarificaui et
59/60
Gen. 4, 9 sqq.
62
Gen. 3, 8 sqq.
67
Matth. 17, 5 ; Marc. 9, 6 ; Luc.
9,35. 67/68 Marc. 9, *1-2 ; Luc. 9, *28-29 ; Matth. 17, *1-2. 69 Luc. 3, *22; Matth. 3, 16-17 ; Marc. 1, 10-11 ; Ioh. 1, 32-33. 70 Ioh. 12, 27. 71 Ioh. 12, 28. 72/73 Ambr., fid. IV, 6, 68 (CSEL 78, 180, 32/35) ; 1 Cor. 12, 4-6 ; 1 Ioh. 5, 7 ; cf. Aug., praed. sanct., 8, 13 (PL 44, 970). 73/74 Luc. 3, 22 ; 9, 35 ; Marc. 1, ii ; 9, *6 ; Matth. 3, *17; 17, *5. 74/75 Symb. Rom.-Mediol., 3 ; Symb. Afric., 3. 77 Gen. 3, *8-9. 80 Matth. 3, 17 ; 17, 5 ; Marc. 1, *11 ; 9, *6 ; Luc. 3, *22 ; 9, 35. 82/83 Ioh. 12, 28.
Codd. -.ABC R V).
NOS
F J ; usque ad
77
prohibet def. K ; P T
(I L M
57 fatiri Ca eum] cum Ta 59 secumque] se quocumque modo C2 61 loquillam Ca, loquella (1 alt. eras.) NOS, loquellam (1 alt. eras.) T 62 hominem om. /a 64 sonitu J 66 non om. Ca intellegamus T 68 montem Ca in om. A Ba C J 69 ubi] quando P ^ illo Aa C ubi] quando N O 69/70 a patre S 70 glorificatione] ita ABC, clarificatione A2 cett. codd. ^ eique] que /. r. N2, ei/que 1 litt. eras. S 71 Et pr. om. S F 73 ea] haec T 76 solius filii ABC 77 uoces illas L 78 a om. T 80 dilectus om. Pa 81 etiam] add. ille S2 81/82 filius suus N, i. r. O1 *, d' 82 potest aut intelligi T sonauit L
DE TRINITATE II, x
105
iterum clarificabo, non nisi patris personam fatemur ; responsio quippe est ad illam domini uocem qua dixerat : Pater, clarifica 85 filium tuum, quod non potuit dicere nisi deo patri tantum non et spiritui sancto cuius non est filius. Hie autem ubi scriptum est : Et dixit dominus deus ad Adam, cur non ipsa trinitas intellegatur, nihil dici potest. [19] Similiter etiam quod scriptum est : Et dixit dominus 90 ad Abraham : Exi de terra tua et de cognatione tua et de domo ;patris tui, non est apertum utrum sola uox facta sit ad aures Abrahae an et oculis eius aliquid apparuerit. Paulo post autem aliquanto apertius dictum est : Et uisus est dominus Abrahae et dixit illi : Semini tuo dabo terrain hanc. Sed nec ibi expressum 95 est in qua specie uisus ei sit dominus, aut utrum pater an filius an spiritus sanctus ei uisus sit. Nisi forte ideo putant filium uisum esse Abrahae quia non scriptum est : ‘Visas est ei deus,’ sed : Visas est ei dominus ; tamquam enim proprie uidetur filius dominus uocari dicente apostolo : Nam et si sunt 100 qui dicuntur dii siue in caelo siue in terra sicuti sunt dii multi et domini multi, sed nobis units deus pater ex quo omnia et nos in ipso, et unus dominus Iesus Christas per quern omnia et nos per ipsum. Sed cum et deus pater multis locis inueniatur dominus dictus sicut est illud : Dominus dixit ad me : Filius 105 mens es tu ; ego hodie genui te, et illud : Dixit dominus domino meo : Sede ad dexteram meam ; cum etiam spiritus sanctus dominus dictus inueniatur ubi apostolus ait : Dominus autem spiritus est, et ne quisquam arbitraretur filium significatum et
84/85 Ioh.
12, *28. 87 Gen. 3, *9. 89/91 Gen. 12, *1. 93/94 Gen. 12, *7. Gen. 12, *7 ; 18, *1. 96 Gen. 12, *7 ; 18, *1. 97/98 Gen. 12, *7 ; 18, *1. 99/103 1 Cor. 8, *5-6. 104/105 Ps. 2, 7. Act. 13, 33 ; Hebr. i, 5 ; 5, 5. 105/106 Ps. 109, *1 ; Matth. 22, *44 ; Act. 2, *34. 106 Hebr. 1, *13. 107/108
95
11 Cor. 3, 17 ; Ioh. 3, *6 (in quibusdam codd.) ; 4, *24.
Codd. :ABC
NOS
86
F J KPT
(I L M R V).
est] erat NO S JP 1a 87 Et om. T dominus om. T deus om. 89 Similiter] praem. vim A, praem. vm B C dominus] deus r. N2 O3, F T ; add. deus J 91 sit] est S 92 °aliquid. oculis eius /j. 93 °aliquantulum At Et om. K 94 illi] ei N O J 95 ei uisus sit N O, ei uisus est S, uisus est ei J, uisus sit ei P fi uisum K& 96 // ideo 2 lift. eras. C 97 non om. O 99 uocare K& 100 °dicantur I sicut B N O 101 et domini multi om. T domini] i. r. et s. 1. O1 sed nobis] ita N O S, nobis tamen cett. codd. /a quo/ 1 litt. eras. C 103 et cum A& 104 °dictus dominus /a sicuti AC F J P /a 106 dexteram] dex s. 1. d1 etiam] enim S,
A* £a c ABC, i.
et S2
108
et pr.] eras. J
io6
DE TRINITATE II, x-xi
ideo dictum spiritum propter incorpoream substantiam, secutus contexuit: Vbi autem spiritus domini, ibi libertas ; spiritum autem domini spiritum sanctum esse nemo dubitauerit. Neque hie ergo euidenter apparet utrum aliqua ex trinitate persona an deus ipse trinitas, de quo uno deo dictum est : Dominum deum tuum adorabis et illi soli seruies, uisus fuerit 15 Abrahae. Sub ilice autem Mambre tres uiros uidit quibus et inuitatis hospitioque susceptis et epulantibus ministrauit. Sic tamen scriptura illam rem gestam narrare coepit ut non dicat : ‘Visi sunt ei tres uiri,’ sed : Visus est ei dominus. Atque inde consequenter exponens quomodo ei sit uisus dominus 20 attexit narrationem de tribus uiris quos Abraham per pluralem numerum inuitat ut hospitio suscipiat ; et postea singulariter sicut unum alloquitur, et sicut unus ei de Sara filium pollicetur, quern dominum dicit scriptura sicut in eiusdem narrationis exordio : Visus est, inquit, dominus Abrahae. 25 Inuitat ergo et pedes lauat et deducit abeuntes tamquam ho¬ mines ; loquitur autem tamquam cum domino deo siue cum ei promittitur filius siue cum ei Sodomae imminens interitus indicatur. io
[XI 20] Non paruam neque transitoriam considerationem postulat iste scripturae locus. Si enim uir unus uisus fuisset,
110/111 11 Cor. 3, 17. 113 uide Symb. ‘Quicumque,’ 3. 114 Deut. 6, *13 ; 10, *20; Matth. 4, 10; Luc. 4, 8. 114/115 Gen. 12, *7; 18, *1. 115/116 Gen. 18, 1-8. 118 Gen. 18, *1. 119 Gen. 18, *1. 124 Gen. 18, *1 ; 12, *7. 125/128 Gen. 18, 3 sqq. xi.
120/123
Gen. 18, 2-15.
2 Gen. 18, *1.
Codd. : ABC
NOS
F JKP T
(I L M R V).
Test. : 112 Neque — 115 Abrahae Maxent., p. 6, 22-25 ; Coll. Nou.,p. 75, 12-14. 112 Neque — 113 trinitas Ioh.,f. 97.
110 °spiritum] spiritus I
112 °Neque] nec lob.
ergo] ego .ta
113
°deus]
dominus Maxent. °deus ipse trinitas] ipsa trinitas unus deus lob. ipsa S P trinitatis Coll. Nou. °uno deo om. Maxent. 114 °fuerit] est Maxent. 115 mambrae COP, mambre N F T quibus] add. ille J 116 inuitatis] unitatis T hospitio quibus K 117 scripturam Ca ilia C2, istam J 119 uisus sit N O S P fx 121 hospitio] add. suo i. mg. N2 123 pollicitur Ca /sicut Hitt. eras. S 125 labat Ka 125/126 hominis Ca 127 ei^r.] ei/ 1 lift. eras. O °Sodomis fi inmines iVa 128 indicatur] narratur J. xi. om. ABC
2 istae S P
unus] add. sit eras. C
PL 858
P 784
DE TRINITATE II, xi
107
iam illi qui dicunt et priusquam de uirgine nasceretur per suam substantiam uisibilem filium, quid aliud quam ipsum 5 esse clamarent ? Quoniam ‘De patre,’ inquiunt, ‘dictum est : Inuisibili soli deo.’ Et tamen possem adhuc quaerere quomodo ante susceptam carnem habitu est inuentus ut homo, quandoquidem pedes ei loti sunt et humanis epulis epulatus est. Quomodo istud fieri poterat cum adhuc in forma dei esset, 10 non rapinam arbitratus esse aequalis deo ? Numquid enim iam semetipsum exinanierat formam serui accipiens, in similitudine hominum factus et habitu inuentus ut homo, cum hoc quando fecerit per partum uirginis nouerimus ? Quomodo igitur antequam hoc fecisset ut uir unus apparuit Abrahae ? An ilia for15 ma uera non erat ? Possem ista quaerere si unus uir apparuisset Abrahae idemque dei filius crederetur. Cum uero tres uisi sunt nec quisquam in eis uel forma uel aetate uel potestate maior ceteris dictus est, cur non hie accipiamus uisibiliter insinuatam per creaturam uisibilem trinitatis aequalitatem 20 atque in tribus personis unam eandemque substantiam ? [21] Nam ne quisquam putaret sic intimatum unum in tribus fuisse maiorem et eum dominum dei filium intellegendum, duos autem illos angelos eius quia cum tres uisi sint, uni domino illic loquitur Abraham, sancta scriptura futuris talibus 25 cogitationibus atque opinionibus contradicendo non praetermisit occurrere quando paulo post duos angelos dicit uenisse ad Loth in quibus et file uir iustus qui de Sodomorum incendio
3
Symb. Rom.-Mediol., 3 ; Symb.Afric., 3. 8 Gen. 18, 3-5. 1, 17. 7 Phil. 2, *7 15/16 Gen. 18, 1. 2. *7. 14 Gen. 1! , *1.
5/6 cf. II, ix, 41/42. 9/10 Phil. 2, *6.
6 1 Tim.
11/12 Phil. 10 11 Cor. 1, 19 ; uide Symb.
‘Quicumque,’ 28. ’ 16/18 Gen. 18, 2.1. 18/19 uide Symb. ‘Quicumque,’ 24-25. 20 Symb. Nicaen., 10. 21/23 cf. II, xn, 3/421/24 Gen. 18, 1 sqq. 26/28 Gen. 19, 1 sqq. 27 11 Petr. 2, 7. 27/28 Gen. 19, 29.
Codd. : A B C
NOS
FJKPT
(I L M R V).
3 iam] et iam (ueletiam) P T 4 quam ipsum] bis, alt. del C 5 declaramarent b 6 possim A& S, possemus J 7/8 quando quedem Ta 8 ei pedes P ^ sint K 9 istuc B C Na Oa dei forma S dei om. IVa 10 non] add. et S//esse 2 litt. eras. A, praem. est S T aequalis] add. se K 11 exinaniarat Ta, exinaniuerat P similitudinem A F T 12 factus] c x. 1. K1 15 possim A& 73a c S uir unus P jit 16 filius dei P uero] ergo T tres] add. uiri P 71 17sint(i«ru per ras.) B, N nec] ne Ca uel pr. om. S 18 ceteris maior J hoc T accipimus F 19 inuisibilem T 21 ne om. Na 22 domi¬ num] deum T °illos] alios /x 24 illic] illi/c 1 litt. eras. O _ “talibus futuns L
26
dicit duos angelos J
27
qui de] quidem (m eras.) C
incendi Ca L
14
DE TRINITATE II, xi-xii
108
30
xii.
meruit liberari ad unum dominum loquitur. Sic enim sequitur scriptura dicens : Abiit autem dominus postquam cessauit loquens ad Abraham, et Abraham reuersus est ad locum suum. [XII] Venerunt autem duo angeli in Sodomis uespere.
Hie attentius considerandum est quod ostendere institui. Cum tribus certe loquebatur Abraham et eum dominum singulariter appellauit. ‘Forte/ inquit aliquis, ‘unum ex tribus agnoscebat dominum, alios autem duos angelos eius/ Quid 5 sibi ergo uult quod consequenter dicit scriptura : Abiit autem dominus postquam cessauit loquens ad Abraham, et Abraham reuersus est ad locum suum. Venerunt autem duo angeli in Sodomis uespere ? An forte ille unus abscesserat qui dominus cognoscebatur in tribus, et duos angelos qui cum illo erant ad 10 consumendam Sodoma miserat ? Ergo sequentia uideamus. Venerunt, inquit, duo angeli in Sodomis uespere. Loth autem sedebat ad portam Sodomorum. Et cum uidisset eos Loth, surrexit in obuiam illis et adorauit in faciem super terram et dixit: Ecce, domini, diuertite in domum pueri uestri. Hie manifestum 15 est et duos angelos fuisse et in hospitium pluraliter inuitatos et honorifice appellatos dominos cum fortasse homines putarentur. [22] Sed rursus mouet quia nisi angeli dei cognoscerentur, non adoraret Loth in faciem super terram. Cur ergo tamquam 20 tali humanitate indigentibus et hospitium praebetur et
29/30
Gen. 18, *33.
31
Gen. 19, *1.
xii. 2/3 Gen. 18, 2-3. 3/4 cf. II, xi, 21/23. 5/7 Gen. 18, *33. Gen. 19, *1. 8/9 Gen. 18, 2-3. 9/10 Gen. 19, 1 sqq. 11/14 Gen. *1-2. 15/17 Gen. 19, 1-2. 19 Gen. 19, *1. 20/21 Gen. 19, 2.
Codd. -.ABC
28
NOS
Sic] praem. xii N, eras. O, P
K& xii O3
F J KPT
xii.] ita S F K, om. cett. codd.
30
*,
(I L M R V).
sequitur] loquitur A B* C P T
29/30 loquens] loqui B2 P 31 in] ita A K /a, om. cett.
7/8 9
ad alt.\ in F K
31
29
cessabit
Venerunt] praem.
codd.
1 instituit S
4
Quid] praem. xii T
5 sibi]
ibi S cumsequenter K 6 cessabit Ka loquens] loqui i. r. B2 7 suum om. Venerunt] ue///nerunt 3 litt. eras. K in om.FJPT 9 cognosce¬ batur] agnoscebatur A P p. 10 consumenda A B T2 /a miserat sodoma N O u ergo// 2 litt. eras. P 11 in om. A F P T 13 in pr.) exp. C2 adorabit Xa 15 et pr.om.T et alt. om. K in] om. K, ad K2 hospitio A B C P 16 honorofice iCa 18 rursum A Ba C S fj. 20 praeberetur A*, (et eras.) B, F P T
PL 859
DE TRINITATE II, xn
109
uictus ? Sed quodlibet hie lateat, illud nunc quod suscepimus exsequamur. Duo apparent ; angeli ambo dicuntur ; pluraliter ^ inuitantur tamquam cum duobus pluraliter loquitur donee exeatur a Sodomis. Deinde sequitur scriptura et dicit : Et 25 factum est postquam eduxerunt eos foras et dixerunt: Saluans salua animam tuam / ne respexeris retro neque stes in hac uniuersa regione ; in montem uade et ibi saluaberis ne forte comprehendaris. Dixit autem Loth ad eos : Rogo, domine, quoniam inuenit puer tuus ante te misericordiam, et cetera. Quid est 30 hoc : Dixit ad eos : Rogo, domine, si iam ille discesserat qui dominus erat et angelos miserat ? Cur dicitur, Rogo, domine, et non, ‘Rogo, domini’ ? Aut si unum ex eis uoluit appellare, cur ait scriptura : Dixit autem Loth ad eos : Rogo, domine, quoniam inuenit puer tuus ante te misericordiam ? An et hie 35 intellegimus in plurali numero personas duas, cum autem idem duo tamquam unus conpellantur, unius substantiae unum dominum deum ? Sed quas duas personas hie intelle¬ gimus ? Patris et hlii, an patris et spiritus sancti, an filii et spiritus sancti ? Hoc forte congruentius quod ultimum dixi. 40 Missos enim se dixerunt, quod de filio et de spiritu sancto dicimus. Nam patrem missum nusquam scripturarum nobis occurrit.
22 Gen. 19, 1. 22/24 Gen. 19, 2 sqq. 24/29 Gen. 19, *17-19. 30 Gen. 19, *18. 31 Gen. 19, *18. 33/34 Gen. 19, *18-19. 36 Symb. Nicaen., 10. 37 Symb. Nicaen., 4.1. 40 Gen. 19, 13. Is. 48, 16 ; Ioh. 3, 17 ; 5, 23.24 ; 7, 16 ; 10, 36 ; 16, 28 ; Gal. 4, 4. Ioh. 14, 26 ; 15, 26 ; 16, 7. 41/42 cf. II, Vii, 1 sqq.
Codd. -.ABC
NOS
FJKPT
(I L M R V).
21 suscipimus C 23 loquitur] agitur T 25 eduxerunt eos] eum eduxerunt F eduxerunt] unt i, r. N2 eos] eum i. r. N2, P et] om. A P fx, ei (i ex t per ras.) B 26 stes] //st// 4 litt. eras. IVa 27 saluaueris K forte] add. a fulgore K2 29 te om. IVa 30 hoc] add. quod A B C2 P T n, add. quid F, autem hoc quod i. r. et i. mg. N2 Rogo om. P iam om. S& discesserat] recesserat P 31 Cur] add. ergo A2 T 32 uoluit] praem. ita T 34 puer tuus inuenit A 35 intellimus S& plurali] singulari T °duas personas fx 36 duo idem C °iidem /x duos da conpellantur] appellantur B, i. r. et s. 1. O3, F K ; appellentur (e alt. i. r.) N2 ; conpellatur (?)0,S JT 37 deum] add. sentimus J 39 diximus (mus eras.) S 40 de alt. om. ST 41 diximus P Nam] praem. xm N numquam Ba scripturarum] praem. noticiaF 42 occurit] occurerit K, add. locus S.
785
DE TRINITATE II, xm
no xiii.
[XIII 23] Moyses autem quando ad populum Israhel ex Aegypto educendum missus est, sic ei dominum apparuisse scriptum est : Pascebat, inquit, ones Iethro soceri sui sacerdotis Madian, et egit oues in desertum et uenit in montem dei Choreb. 5 Apparuit autem illi angelus dotnini in fiamma -ignis de rubo. Et uidit quia in rubo arderet ignis, rubus uero non comburebatur. Et ait Moyses : Ibo et uidebo uisum istud quod tam magnum uidi quoniam non comburitur rubus. Cum ergo uidit dominus quia uenit uidere, clamauit eum dominus de rubo dicens : Ego io sum deus patris tui, deus Abraham et deus Isaac et deus Iacob. Et hie primo angelus domini dictus est deinde deus. Numquid ergo angelus est deus Abraham et deus Isaac et deus Iacob ? Potest ergo recte intellegi ipse saluator de quo dicit apostolus : Quorum patres et ex quibus Christus secundum 15 carnem, qui est super omnia deus benedictus in saecula. Qui ergo super omnia est deus benedictus in saecula non absurde etiam hie ipse intellegitur deus Abraham et deus Isaac et deus Iacob. Sed cur prius angelus domini dictus est cum de rubo in fiamma ignis apparuit ? Vtrum quia unus ex multis angelis 20 erat sed per dispensationem personam domini sui gerebat, an assumptum erat aliquid creaturae quod ad praesens negotium uisibiliter appareret et unde uoces sensibiliter ederentur quibus praesentia domini per subiectam creaturam corporeis etiam sensibus hominis sicut oportebat exhiberetur ? Si enim 25 unus ex angelis erat, quis facile affirmare possit utrum ei filii persona nuntianda imposita fuerit an spiritus sancti an dei
1/2 Ex. 3, *10. 3/9 Ex. 3, *1-4. 9/10 Ex. 3, *6. 11 Ex. 3, *2. Ex. 3, 6. 12 Ex. 3, *2. 12/13 Ex. 3, *6. 14/16 Rom. 9, *5. 17/ Ex. 3, *6. 18/19 Ex. 3, *2.
XIII.
18
Codd. : ABC Test. :
9
NOS
F J KP T
(ILMRV).
clamauit — 11 deus, 21 assumptum —■
24
exhiberetur Ioh.,f. 72v.
xm.] x A, vim B C, xii I, om. N 2 ducendum S 6 ardet A C Oa S, ardebat i. r. N2 7 Et pr. om. A C istuc C, istum C2 S I T 8 non om. Ka comburetur Ka 9 quia] qui R> eum] praem. ad A2 N2 J2 F, moysen Ioh. dominus om. Ioh. 10 °et pr. om. IL V Ioh. °et alt. om. L V Ioh. 11 °primum S R, primus Ioh. dictus est] dicitur esse T 14 et om.S I 15 deus om- P 15/16 Qui alt.—saecula om. IVa 16 est om. F absordae Ca 20 sui gerebat] suggerebat S 21 °erat] est Ioh. 22 °appare Ioh. unde// 2 litt. eras. P 23 praesenti Ca 25 ei om. Na 26 nuntiandum B, nunciandam Ca, adnuntianda K posita A* Ba C //fuerit 2 litt. eras. C
PL 860
DE TRINITATE II, xm
Ill
patris an ipsius omnino trinitatis qui est unus et solus deus, ut diceret : Ego sum deus Abraham et deus Isaac et deus Iacob ? Neque enim possumus dicere deum Abraham et deum Isaac 30 et deum Iacob filium dei esse et patrem non esse. Aut spiritum sanctum aut ipsam trinitatem quam credimus et intellegimus unum deum audebit aliquis negare deum Abraham et deum Isaac et deum Iacob ? Ille enim non est illorum patrum deus qui non est deus. Porro si non solum pater deus est sicut 35 omnes etiam haeretici concedunt, sed etiam filius quod uelint nolint coguntur fateri dicente apostolo : Qui est super omnia deus benedictus in saecula, et spiritus sanctus dicente ipso apostolo : Clarificate ergo deum in corpore uestro cum supra diceret : Nescitis quia corpora uestra templum in uobis spiritus 40 sancti est quern habetis a deo ?, et hi tres unus deus sicut catholica sanitas credit, non satis elucet quam in trinitate perso¬ nam, et utrum aliquam an ipsius trinitatis gerebat ille angelus, si unus ex ceteris angelis erat. Si autem in usum rei praesentis assumpta creatura est quae 45 humanis et oculis appareret et auribus insonaret et appellaretur et angelus domini et dominus et deus, non potest hie deus pater intellegi, sed aut filius aut spiritus sanctus, quamquam spiritum sanctum alicubi angelum dictum non recolam. Sed ex opere possit intellegi; dictum enim de illo est : Quae
27 Symb. Rom.-Mediol. I, i ; Ioh. 17, *3. 28 Ex. 31/32 uide Symb. ‘Quicumque,’ 3 ; Symb. Nicaen., 1. Ex. 3, *6. 34/40 uide Symb. ‘Quicumque,’ 15-16
29/30 Ex. 3, *6. Is. 7, *9. 32/33 ; 1 Ioh. 5, 7. 35 uide Symb. ‘Quicumque,’ 15; Symb. Nicaen., 8; Ioh. 1, 1. 36/37 Rom. 9, 5. 38 1 Cor. 6, *20. 39/40 1 Cor. 6, *19. 40 1 Ioh. 5, 7. uide Symb. ‘Qui¬ cumque,’ 16; libell. fid. (Clauis 552), 1 (CC 9, 129, 6/10). 42/43 Ex. 3, *2. 44/45 cf. Ill, 1, 35/36. 46 Ex. 3, *2. Ex. 3, 4. Ex. 3, 6. 49/50 Ioh. 3, *6.
31
16, 13.
Codd. :ABC
NOS
FJKPT
(7 L
M R V).
27 solus] add. et uerus F 29/30 Neque — Iacob om. 29 deum alt. om. N O F 30 deum om. N O F 31 quern C J K 33 non est illorum] bis, alt. del. C 34 deus pater T 35 etiam omnes F 38 “Clarificate] c pr. i. r. O2 ?, glorificate I 39/40 est spiritus sancti N O S J T /a 40 hii C F 41 ellucet B2 trinitatem (m eras.) N K 42 an] in S* 43 angelis ceteris F K 45 °et humanis /x et pr.) eras. B N, om. S K, exp. J 45/46 appellatur J 46 °et pr. om. /x et tert. om. B 47 “intelligi pater /x 49 posset T
jx 786
DE TRINITATE II,
112 50
xiv.
xiii-xiv
uentura sunt annuntiabit nobis, et utique angelus graece, latine nuntius interpretatur. De domino autem Iesu Christo euidentissime legimus apud prophetam quod magni consilii angelus dictus sit, cum et spiritus sanctus et dei filius sit deus et dominus angelorum.
[XIV 24] Item in exitu de Aegypto filiorum Israhel scripturn est : Deus autem praeibat illos, die quidem in columna nubis et ostendebat illis uiam, node autem in columna ignis ; et non depciebat columna nubis die et columna ignis node ante 5 populum. Quis et liic dubitet per subiectam creaturam eandemque corpoream non per suam substantiam deum oculis apparuisse mortalium ? Sed utrum patrem an filium an spiri¬ tual sanctum an ipsam trinitatem unum deum similiter non apparet. Nec ibi hoc distinguitur, quantum existimo, ubi 10 scriptum est : Et maiestas domini apparuit in nube, et locutus est dominus ad Moysen dicens : Exaudiui murmur filiorum Israhel, et cetera.
51 Symb. Nicaen., 4 ; 51/52 Is. 9, *6. 53
Symb. Rom.-Mediol. I, 2 ; uide Symb. ‘Quicumque,’ 27.28. uide Symb. ‘Quicumque,’ 15. 11 Cor. 1, 19 ; uide Symb. ‘Quicumque,’ 28. Ioh. 3, *6 (in quibusdam codd.) ; 4, *24; n Cor. 3, 17. Symb. Nicaen., 8 ; Ioh. 1, 1. 53/54 uide Symb. ‘Quicumque,’ 19. xiv. 1 Ps. 113, 1 ; Ex. 3, *10 ; 12, *41. 2/5 Ex. 13, *21-22. Symb. ‘Quicumque,’ 3 ; Symb. Nicaen., 1. 10/12 Ex. 16, *10-12.
Codd. -.ABC
NOS
Test. :
5
xiv.
Quis —
F J KP T
9
8 uide
(I L M R V).
apparet Ioh.,f. 94.
50
adnuntiauit Ka 53 et pr. om. J 54 angelorum] add. et hie quaeritur quaenam in trinitate persona in columna nubis uel ignis intellegenda sit N O S F J. xiv.] om. ABC, xiii J 1 °filiorum Israel de Aegypto /a de] ex i. r. N2 praeibat] praei//bat 2 litt. eras. K illis C K& T collumna (1 pr. eras.) T 3 noctu C 4 diem Ca 5 °et hie om. Ioh. °per] praem. et F, add. a parte Ioh. 8 an] in ipsam trinitatem (m, m eras.) S 10 Et] praem. x C 11 est] s. 1. J1 exaudiui] ui s. 1. K1, audiui F.
PL 861
DE TRINITATE II, xv XV.
n3
[XV 25] lam uero de nubibus et uocibus et fulguribus et tuba et fumo in monte Sina cum diceretur : Sina autem mons fumabat totus propterea quod descendisset deus in eum in igne, et ascendebat fumus tamquam fumus fornacis. Et mente confu5 sus est omnis populus uehementer ; fiebant autem uoces tubae prodeuntes fortiter ualde. Moyses loquebatur et deus respondebat ei uoce. Et paulo post data lege in decern praeceptis consequenter dicitur : Et omnis populus uidebat uoces et larnpadas et uoces tubae et montem fumantem. Et paulo post : Et staio bat, inquit, omnis popidus a longe. Moyses a^Uem intrauit in nebulam ubi erat deus, et dixit dominus ad Moysen, et cetera. Quid hinc dicam nisi quod nemo tam uecors est qui credat fumum, ignem, nubes et nebulam et si qua huiusmodi uerbi et sapientiae dei quod est Christus uel spiritus sancti esse 15 substantiam ? Nam de patre deo nec arriani hoc umquam ausi sunt dicere. Ergo creatura seruiente creatori facta sunt ilia omnia et humanis sensibus pro dispensatione congrua praesentata, nisi forte quia dictum est : Moyses autem intrauit in nebulam ubi erat deus, hoc arbitrabitur carnalis cogitatio, a 20 populo quidem nebulam uisam, intra nebulam uero Moysen oculis carneis uidisse filium dei quern delirantes haeretici in sua substantia uisum uolunt. Sane uiderit eum Moyses oculis carneis si oculis carneis potest uideri non modo sapientia dei quod est Christus, sed uel ipsa cuiuslibet hominis et qualis-
xv. 2/7 Ex. 19, *18-19. 7 Ex. 2°> I"I78/9 Ex. 20, *18. 9/11 Ex. 20, *21-22. 13/14 Eccli. 1, 5 ; Ioh. 1, 1.14 ; Apoc. 19, 13. 14 Eccli. 1, 3-4 ; 1 Cor. 1, 21.24. 16 Sap. 16, *24; Rom. 1, 25. 18/19 Ex. 20, *21. 19/20 Ex. 20, 18. 20/21 Ex. 20, 21-22. 23/24 Eccli. 1, 3-4; 1 Cor. 1, 21.24.
Codd. : A B C Test. :
xv.
NOS
FJKPT
(I L M R V).
12 Quid — 22 uolunt Ioh.,f. 98.
xv.] xi A., x B, om. C, xiv J 1 //uero 2 litt. eras. T de uocibus om. Aa Ba C 2 montem T 3 propterea] propter T descendisset] ita J T /a, descendit cett. codd. deus] dominus B N T, praem. dominus F igni Ka 4 fumus alt. om. J fornacis] de fornace J, fornaces Ka 6 loquebatur moyses K et om. A C deus] dominus P 8 dicit T uidebant C K 8/9 lampades AFP 9 fumigantem F Et quart, om. K P 10 inquit om. N populus om. J intrabit Ka 12 est om. S 14 °sapientia Ioh. °sancti] dei T, sanctus R Ioh. 15 “umquam hoc F J P T, quam hoc Ioh. 16 creatura] praem. in K illi Aa 17/18 “congruae dispensata Ioh. 18 quia] qua Sa 19 “nebula R Ioh. arbitrator N O S F, arbitrabatar K 20 intra — uero om. S 21 delerantes Ca K2 Ioh. 22 suam substantiam (m, m eras.) O S K uisum] uisibilem F2 T uideret K P& 23 posset T uidere Ka 24 uel om. K
et] aut S
^ 787
114
DE TRINITATE II, xv
25 cumque sapientis. Aut quia scriptum est de senioribus Israhel quia uiderunt locum ubi steterat deus Israhel et quia sub pedibus eius tamquam opus lapidis sapphivi et tamquam aspectus firmamenti caeli, propterea credendum est uerbum et sapientiam dei per suam substantiam in spatio loci terreni stetisse, quae 30 pertendit a fine usque in finem fortiter et disponit omnia suauiter, et ita esse mutabile uerbum dei per quod facta sunt omnia ut modo se contrahat modo distendat ? Mundet dominus a talibus cogitationibus corda fidelium suorum. Sed per subiectam, ut saepe diximus, creaturam exhibentur haec omnia 3 5 uisibilia et sensibilia ad significandum inuisibilem atque intellegibilem deum, non solum patrem sed et filium et spiritum sanctum, ex quo omnia, per quern omnia, in quo omnia ; quamuis inuisibilia dei a creatura mundi per ea quae facta sunt intellecta conspiciantur, sempiterna quoque uirtus eius ac 40 diuinitas. [26] Sed quod attinet ad id quod nunc suscepimus nec in monte Sina uideo quemadmodum appareat per ilia omnia quae mortalium sensibus terribiliter ostendebantur utrum deus trinitas an pater an filius an spiritus sanctus proprie 45 loquebatur. Verumtamen si quid hinc sine affirmandi temeritate modeste atque cunctanter coniectare conceditur, si una ex trinitate persona potest intellegi, cur non spiritum sanctum potius intellegimus quando et tabulis lapideis lex ipsa quae ibi data est digito dei scripta dicitur, quo nomine spiritum 50 sanctum in euangelio significari nouimus. 25
Ex. 24, 9. 26/28 Ex. 24, *10. 28 Eccli. 1, 5 ; Ioh. 1, 1.14 ; Apoc. 19, 13. Eccli. 1, 3-4 ; 1 Cor. i, 21.24. 30/31 Sap. 8, *1. 31 Symb. Nicaen., 19c (anath.). Eccli. 1, 3 ; Ioh. 1, 1.14 ; Apoc. 19, 13. Symb. Nicaen., 11 ; Symb. Rom.-Mediol. I, 2d. 32/33 mundet ... corda fidelium suorum : Act. 15, 9 ( ?). 35/36 Symb. Rom.-Mediol. I, 1 ; Symb. Afric., 1. 37 Hebr. 2, *10 ; Rom. 11, *36. 38/40 Rom. 1, *20. 41/42 Ex. 19, 18 sqq. 48/4!) Ex. 20, 1-17 ; 24, 12 ; 31, 18.
49/50
Codd. :ABC
NOS
Test. :
32
Mundet —
37
Luc. xi, 20 ; Matth. 12, 28.
F J KP T
(I L M R V).
omnia ter/. Ioh.,f. 98.
43
utrum —
48
intellegimus
Coll. Nou.,p. 75, 16-19.
25 sapientia F T 27/28 firmamentum (corr. per ras.) K 30 pertendit] pertingit B K2 in] ad F J P T jx disponet Ca 31 mutabilem (m alt. eras.) S 32 ut] aut Ca modo alt.) praem. et P distendat] dis/endat 1 litt. eras. Ta 35 et sensibilia om. S K 36 et pr. om. T 38 quamuis inui ibilia] quam uisibilia Ca a om. C& 39 conspiciuntur Ba, (u ex a. per ras.) C, Oa T 41 ad om. La suscipimus Ca 42 apparet A& 43 °sensibus] add. oculis in illis atque corporalibis signis uel uocibus quae in sina monte populo audiente I ostendebatur fa 45 loquebatur] loqueba/tur 1 litt. eras. J 46 incunctanter T °unus Coll. Nou. 47 °persona om. Coll. Nou. °spiritus sanctus Coll. Nou. 48 tabulis] tabolis Ca, praem. in T 49/50 sanctum spiri¬ tum B2
PL 862
DE TRINITATE II, xv-xvi
115
Et quinquaginta dies numerantur ab occisione agni et celebratione paschae usque ad diem quo haec fieri coepta sunt in monte Sina, sicut post domini passionem ab eius resurrectione quinquaginta dies numerantur et uenit pro55 missus a filio dei spiritus sanctus. Et in ipso eius aduentu, quern in apostolorum actibus legimus, per diuisionem linguarum ignis apparuit qui et insedit super unumquemque eorum, quod exodo congruit ubi scriptum est : Sina autem mons jumabat totus propterea quod descendisset in eum deus in 60 igne, et aliquanto post : Aspectus, inquit, maiestatis domini tamquam ignis ardens super uerticem montis coram filiis Israhel. Aut si haec ideo facta sunt quia nec pater nec filius illic eo modo praesentari poterant sine spiritu sancto quo ipsam legem scribi oportebat, deum quidem non per substantiam 65 suam quae inuisibilis et incommutabilis manet sed per illam speciem creaturae illic apparuisse cognoscimus. Sed aliquam ex trinitate personam signo quodam proprio, quantum ad mei sensus capacitatem pertinet, non uidemus. xvi.
5
[XVI 27] Est etiam quo plerique moueri solent quia scripturn est : Et locutus est dominus ad Moysen facie ad faciem sic¬ ut quis loquitur ad amicum suum, cum paulo post dicat idem Moyses : Si ergo inueni gratiam ante te, ostende mihi temetipsum manifeste ut uideam te, ut sim inueniens graham ante te et ut sciam quia populus tuus est gens haec, et paulo post iterum : Dixitque Moyses ad dominum : Ostende mihi maiestatem tuam.
51/52
Ex. 12, 2 sqq. 52/53 Ex. 19, 1 sqq. 53 Act. 1, 3. 53/54 Matth. 28, 2 sqq. ; Marc. 16, 5 sqq. ; Luc. 24, 3 sqq. ; Ioh. 20, 5 sqq. 54/55 Ioh. 15, 26 ; 16, 7. 55/58 Act. 2, 2-3. 56/58 Act. 2, *3. 58/60 Ex. 19,*18. 60/61 Ex. 24, *17. 63/64 Ex. 31, 18 ; Luc. 11, 20 ; Matth. 12, 28 ; cl. II, xv, 48/50. xvi.
2/3 Ex. 33, *11.
Codd. : ABC Test. :
NOS
64 deum —
4/6
Ex. 33, *13.
F J KPT
1 Ex. 33, *18.
(I L M R V).
68 uidemus Coll. Nou.,p. 75, 21-24.
51 nomerantur O 54 et] ut A C2 S K, om. C 56 quae La diuisionem] uisionem T 58 exodo] praem. in P 59 propter T descendisset] ita 1, descendit cett. codd. ft deus in eum T deus] dominus S F 60 igni C Xa, ignem T aliquando Na aspectumLa maiestas IVa, maiestates (rorrM m.) J 61 ignes iCa 63 sancto] suo sancto i. r. N2, suo K quod K 65 in¬ commutabilis] in s. 1. K1
67
trinitate/ 1 litt. eras. K.
XVI.] XII A, XI B, om. C, xv / 3 quis loquitur] qui solet homo J
(corr. 1 ml) N
7
dixit T ft
1 quod (corr. 1 ml) A
5
et om. Oa La F
“moueri plerique ft 6 post iterum paulo
ft 788
n6
DE TRINITATE II, xvi
Quid est hoc quod in omnibus quae supra fiebant deus uideri per suam substantiam putabatur, unde a miseris creditus est io non per creaturam sed per se ipsum uisibilis filius dei, et quod intrauerat in nebulam Mayses ad hoc intrasse uidebatur ut oculis quidem populi ostenderetur caligo nebulosa, ille autem intus uerba dei tamquam eius faciem contemplatus audiret ? Et quomodo dictum est : Locutus est dominus ad Moysen facie 15 ad faciem sicut quis loquitur ad amicum suum ? Ecce idem dicit : Si inueni gratiam in conspectu tuo, ostende mihi temetipsum manifeste. Nouerat utique quod corporaliter uidebat, et ueram uisionem dei spiritaliter requirebat. Locutio quippe ilia quae 20 fiebat in uocibus sic modificabatur tamquam esset amici loquentis ad amicum. Sed deum patrem quis corporeis oculis uidet ? Et quod in principio erat uerbum et uerbum erat apud deum et deus erat uerbum per quod facta sunt omnia, quis corporeis oculis uidet ? Et spiritum sapientiae quis corporeis 25 oculis uidet ? Quid est autem : Ostende mihi temetipsum mani¬ feste ut uideam te, nisi ostende mihi substantiam tuam ? Hoc autem si non dixisset Moyses, utcumque ferendi essent stulti qui putant per ea quae supra gesta uel dicta sunt substantiam dei oculis eius fuisse conspicuam ; cum uero hie apertissime 30 demonstretur nec desideranti hoc fuisse concessum, quis audeat dicere per similes formas quae huic quoque uisibiliter
10
Matth. 14, 33 ; 16, 16 ; Marc, i, i ; 3, 12 ; Luc. 1, 35 ; 4, 41 ; Ioh. 1, 34.49 ; 6, 70 ; 10, 36 ; 20, 31 ; 1 Ioh. 3, 8 ; 4, 15 ; 5, 5.20 ; e.a. Symb. Nicaen., 5. 11/12 Ex. 20, *21. 12/13 Ex. 20, 22 sqq. 14/15 Ex. 33, *11. 16/17 Ex. 33, *13. 19/20 Ex. 20, 18. 20/21 Ex. 33, 11. 21 Symb. Nicaen., 1-2 ; Symb. Rom, Mediol., 1 ; Symb. Afric., 1. 22/23 Ioh. 1, 1. 23 Symb. Nicaen., 11 ; Symb. Rom.-Mediol. I, 2d. 33, 20-23.
24
Codd. : 24 sapientiae — P T (I L M R V). Test. : 14 quomodo biliter Ioh.,f. 103.
25/26
Sap. 7, 7 ; Is. 11, 2.
xvii,
79
Ex. 33, *13.
salu(briter) def. A ; B C
21 amicum,
25
Quid —
9 substantiam suam P 12 populis P cum Aa 13 intus] add. tamquam T praem. et P facie] praem. a del. T
26
substantiam,
NOS
30
Ex.
F TK J
29 cum — 31
uisi¬
nubilosa B2 N O J K T autem] quod modo A2 La Locutus] sicut] si La Ecce] proem, et B P1
14
15
°idem] ideo est Ioh. 16 °in conspectu tuo] ante te A B fx, in oculis tuis 16/17 te ipsum P 18 et om. Ca 19 dei] i. r. 01 spiritataliter /a ilia quippe F K 20 °modoficabatur Ioh. °tamquam] ut A2 °esset om. La Ioh. 22 quod] om. A C O* S KP*T, praem. uerbum J 24 uidet] uideretur T 25 °Quid est] quis est Ta, quidem Ioh. te ipsum P 27 feren¬ di] refellendi K 28 dicta uel gesta B C /x 30 desideranti] n s. 1. K1 31/32 °per — apparuerant om. Ioh. 31 hie S T fi Ioh.
PL 863
DE TRINITATE II,
117
xvi-xvii
apparuerant non creaturam deo seruientem sed hoc ipsum quod deus est cuiusquam oculis apparuisse mortalium ? [28] Et hie quidem quod postea dominus dicit ad Moysen : 35 Non poteris uidere faciem meant et uiuere ; non enim uidebit
homo faciem meam et uiuet. Et ait dominus : Ecce locus penes me, et stabis super petram statim ut transiet mea maiestas, et ponam te in spelunca petrae. Et tegam manu mea super te donee transeam, et auferam manum, et tunc uidebis posterior a mea ; 40 nam facies mea non apparebit tibi. xvii.
[XVII] Non incongruenter ex persona domini nostri Iesu Christi praefiguratum solet intellegi ut posteriora eius accipiantur caro eius in qua de uirgine natus est et mortuus et resurrexit, siue propter postremitatem mortalitatis posteriora dicta 5 sint, siue quod earn prope in fine saeculi, hoc est posterius, suscipere dignatus est. Facies autem eius ilia dei forma in qua non rapinam arbitratus esse aequalis deo patri, quod nemo utique potest uidere et uiuere ; siue quia post hanc uitam in qua peregrinamur a domino et ubi corpus quod corrumpitur aggra10 uat animam, uidebimus facie ad faciem sicut dicit apostolus.
32 Sap. 16, 24 ; Rom. i, 25.
35/40 Ex. 33, *20-23.
xvii. 1/2 uide Symb. ‘Quicumque,’ 27.28 ; Symb. Nicaen., 4 ; Symb. Rom.Mediol. I, 2. 2 Ex. 33, 23. 3 Symb. Rom.-Mediol. Ill, 3. Symb. Rom.Mediol. II, 4. 3/4 Symb. Nicaen., 16 ; Symb. Rom.-Mediol. II, 5 ; HI, 5 5 Symb. Afric., 5 ; uide Symb. ‘Quicumque,’ 36. 4 Ex. 33, 23. 6 Ex. 33, 23. 6/7 Phil. 2, *6. 7/8 1 Tim. 6, *16 ; Ex. 33, *20. 8/9 11 Cor. 5, 6. 9/10 Sap. 9, 15. 10 1 Ioh. 3, 2. 1 Cor. 13, 12 ; Ex. 33, 11.
Codd. : BC ; def. A
NOS
F J KP T
Test. : 32 apparuerant — 35 enim Ioh.,f. 103. f. iv], xvii.
(I L M R V). 35 Non pr.
36 uiuet [excerpt.,
1 Non — 10 apostolus Ioh.,f. 103.
32 apparuerunt F K 33 °aperuisse Ioh. 34 Et] praem. xvii P hie] id B C P T Ioh. fj., hoc F 36 Et] praem. xvii T 37 me] add. est B2 N O2 S F J K et pr. om. J statim] praem. et C transiet] transi/et 1 litt. eras. B, transibit C, transeat N maiestas mea J 38 spelunca] specula Ba CF KP T ix manum meam B N O S J P2 T 39 manum] ita C, earn F, add. meam cett. codd. /a. xvii.] om. B C S P T, xvi N J 1 “nostri Iesu om. Ioh. 2/3 accipiatur N Oa S J P 3 uirgine] praem. maria K est] eras. J mortuus] add. est J 4 siue] add. quod N\ praem. quae T “postremitatem] extremitatem TM posterioritatem fx 5 sint] n eras. J, est T “finem I M lob. 6 “eius] del Ioh. 7 arbitratus] add. est B2 N2 J KPT Ioh. p aequalem T quam S2 F K21 1 f* utique nemo V 8 quia] quod T 9 a domino om. T 9/10 et — animam om. Ioh. adgrabat Ka 10 uidebimus] add. eum V
DE TRINITATE II, xvii
n8
De hac enim uita in psalmis dicitur : Verumtamen uniuersa uanitas omnis homo uiuens, et iterum : Quoniam non iustificabitur in conspectu tuo omnis uiuens. In qua uita etiam secun¬ dum Iohannem nondum apparuit quod erimus. Scimus, inquit, 15 quia cum apparuerit, similes ei erimus quoniam uidebimus eum sicuti est; quod utique post hanc uitam intellegi uoluit cum mortis debitum soluerimus et resurrectionis promissum receperimus — siue quod etiam nunc in quantum dei sapientiam per quam facta sunt omnia spiritaliter intellegimus, in 20 tantum carnalibus affectibus morimur ut mortuum nobis hunc mundum deputantes nos quoque ipsi huic mundo moriamur et dicamus quod ait apostolus : Mundus mihi crucifixus est et ego mundo. De hac enim morte item dicit : Si autem mor-
tui estis cum Christo, quid adhuc uelut uiuentes de hoc mundo 25 decernitis ? — Non ergo immerito nemo poterit faciem, id est ipsam manifestationem sapientiae dei, uidere et uiuere. Ipsa est enim species cui contemplandae suspirat omnis qui affectat diligere deum ex toto corde et ex tota anima et ex tota mente ; ad quam contemplandam etiam proximum 30 quantum potest aedificat qui diligit et proximum sicut se
ipsum, in quibus duobus praeceptis tota lex pendet et prophetae. Quod significatur etiam in ipso Moyse. Nam cum dixisset propter dilectionem dei qua praecipue flagrabat :
Si inueni gratiam in conspectu tuo, ostende mihi temetipsum
11/12 Ps. 38, 6.
12/13 Ps. 142, *2. 14/16 I Ioh. 3, *2. 18/19 1 Cor. 1, 19 Symb. Nicaen., 11 ; Symb. Rom.-Mediol. I 2d’ 22/23 Gal. 6, *14. 23/24 Col. 2, *20. 25/26 1 Tim. 6, *16 ; Ex. 33,’*20. 26 Eccli. i, 3-4; 1 Cor. 1, 21.24. 27 11 Cor. 5, 7. 28/29 Matth. 22, *37 ; Deut. 6, *5 ; 10, *12 ; 11, 13 ; Marc. 12, *30*33 ; Luc. 10, 27. 30/31 Matth. 22, 24.21 ; Eccli. 1, *3-4.
*39 ; Leu. 19, *18 ; Marc. 12, *31*33 ; Luc. 10, *27 ; Rom. 13, *9 ; Gal. 5 lac. 2, *8. 31/32 Matth. 22, *40. 34/35 Ex. 33, *13.
Codd.
: B C ; def A
NOS
F J KP T
Test. : 18 siue — 19 intellegimus, 32 Quod -
12 uanitas] add. est S2 12/13 et — uiuens 14 quid S FT Scimus] add. autem P p uidebis
Ka
17 solueremus Ka
(I
*14 •
L M R V).
34 temetipsum loh.J. 103.
om. S&
12 quoniam] quia
J
15 quia] quoniam F J K, om. T 18 reciperemus Ka etiam quod B2
“quantum] quam lob. 21 deputatis C* nos quoque] nosque B CKPT 23 °dixit ft 25 potest C S F K P T 27 °enim est V 28 deum diligere F K /x anima] mente T 29 mente] anima T 30 et om O T 31 praeceptis] mandatis S 33 “flagrabat] 1, r r. O2, fraglabat M 34 o’si — tuo om. Ioh. te ipsum P ^ °
„
PL 864
R789
DE TR1NITATE II, xvn
119
35 manifeste ut sim inueniens gratiam ante te, continuo propter dilectionem etiam proximi subiecit atque ait : Et ut sciam quia populus tuus est gens haec. Ilia est ergo species quae rapit omnera animam rationalem desiderio sui tanto ardentiorem quanto mundiorem et tanto mundiorem quanto ad spiritalia 40 resurgentem, tanto autem ad spiritalia resurgentem quanto a carnalibus morientem. Sed dum peregrinamur a domino et per fidem ambulamus non per speciem, posteriora Christi, hoc est carnem, per ipsam fidem uidere debemus, id est in solido fidei fundamento stantes quod significat petra, et earn 45 de tali tutissima specula intuentes, in catholica scilicet ecclesia de qua dictum est : Et super hanc petram aedificabo ecclesiam meam. Tanto enim certius diligimus quam uidere desideramus faciem Christi quanto in posterioribus eius agnoscimus quantum nos prior dilexerit Christus. 50 [29] Sed in ipsa carne fides resurrectionis eius saluos facit atque iustificat. Si enim credideris, inquit, in corde tuo quia deus ilium suscitauit a mortuis, salmis eris ; et iterum : Qui traditus est, inquit, propter delicta nostra et resurrexit propter iustificationem nostram. Ideoque meritum fidei nostrae resur55 rectio corporis domini est. Nam mortuam esse illam carnem in cruce passionis etiam inimici eius credunt, sed resurrexisse non credunt. Quod firmissime nos credentes tamquam de petrae soliditate contuemur, unde certa spe adoptionem exspectamus redemptionem corporis nostri quia hoc in membris 60 Christi speramus quae nos ipsi sumus quod perfectum esse in ipso tamquam in capite nostro fidei sanitate cognoscimus.
36/37 Ex. 33, *13. 37 ir Cor. 3,7. 41/42 n Cor. 5, *6-7. 42/43 Ex. 33, 23. 44 Eccli. 26, 24 ; Matth. 7, 24-25 ; Luc. 6, 48. Ex. 33, 22. 46/47 Matth. 16, 18. 48 Ex. 33, 23. 49 1 Ioh. 4, *10.19. 51/52 Rom. 10, *9. 52/54 Rom. 4, 25. 56/57 Symb. Rom.-Mediol. I, 5 ; n Tim. 2, 8. 57/58 cf. II, xvn, 44/45. 58/59 Rom. 8, *23. 59/60 1 Cor. 12, 12.27 ; Eph. 4, 15 ; 5, 23 ; Col. 1, 18.
Codd. :BC ; def. A
NOS F J KPT loh.J. 103. 37
Test. : 35 manifeste — 37 haec
(I L M R V). Ilia — 41 morientem
[excerpt.,
/■ rr].
35 manifeste] ita S J P add. et cett. codd. °ut —— te om. Ioh. continuo] add. etiam NOS 36 etiam om. N O S proximi subiecit] proximis ubi ecit Ka Et om. J 39 quanto alt.'] quantum L 40 quanto] quando Ca, quan¬ tum S 43 id est om. N& 45 spelunca J 46 Et om. Ba C 47 diligemus Ca quam] quanto K P 48 eius om. B& 49 dilexit FT 50 saluos] praem. nos F 51 quia] quod J 53 inquit om. S 56/57 sed credunt
om.
Ta
58 solidate Ta
120
DE TRINITATE II, xvn
Inde non uult nisi cum transient uideri posteriora sua ut in eius resurrectionem credatur. Pascha enim hebraeum uerbum dicitur quod transitum interpretamur. Vnde et Iohannes euan65 gelista dicit : Ante diem autem festum paschae sciens Iesus quia uenit eius hot a ut transeat de hoc mundo ad patrem. [30] Hoc autem qui credunt nec tamen in catholica sed in schismate aliquo aut in haeresi credunt non de loco qui est penes eum uident posteriora domini. Quid enim sibi uult 70 quod ait dominus : Ecce locus est penes me, et stabis super petram ? Quis locus terrenus est penes dominum nisi hoc est penes eum quod eum spiritaliter attingit ? Nam quis locus non est penes dominum qui attingit a fine usque in finem fortiter et disponit omnia suauiter, et cuius dictum est caelum 75 sedes et terra scabellum pedum eius, et qui dixit : Quam domum aedificabitis mihi ? Aut quis locus quietis meae ? Nonne manus mea fecit haec omnia ? Sed uidelicet intellegitur locus penes eum in quo statur super petram ipsa ecclesia catholica ubi salubriter uidet pascha domini, id est transitum domini, et 80 posteriora eius, id est corpus eius, qui credit in resurrectionem eius. Et stabis, inquit, super petram statim ut transiet mea maiestas. Re uera enim statim ut transiit maiestas domini in clarificatione domini qua resurgens ascendit ad patrem solidati
62 Ex. 33, 22-23. 69 Ex. 33, 23.
63/64 Ex. 12, 11. 70/71 Ex. 33, *21. Sap. 8, 1. 72/73 Ex. 33, *21. Act. 7, *49-50. 77/78 Ex. 33, *21. 81/82 Ex. 33, *21-22. 82 Ex. 33, 26, *24; Ex. 33, *22 ; Matth. 7,
Codd. : usque ad 79 MR V).
salu(briter)
Test. : 63 Pascha — 66 patrem gitur — 83 solidati lob.,f. 103v
65/66 Ioh. 13, *1. 68/69 Ex. 33, *21. 71 Ex. 33, *21. 72 Ex. 33, *21. 73/74 Sap. 8, *1. 74/77 Is. 66, *1-2 ; 79 Ex. 12, 11. 79/80 Ex. 33, 22-23. 22. 83 Ioh. 20, 17. 83/84 Eccli.
24-25 ; Luc. 6, 48 ; Matth. 16, iE
def. A ; B C
NOS
F 1 KP T
(IF
Iob.,f. 93v.
67 Hoc — 69 domini, 77 intelle¬ 69 Quid — 74 suauiter Hadr.,p. 54, 8-11.
63 eius] eum per B2 resurrectionem] m eras. K, resurrecenim] add. grecum B hebraeum] praem. et B2 64 tran¬ /a interpretamur] interpreta/tur 1 lift. eras. B, interpretatur N O S F T lob. fj, 0 et om. Ioh. iohannis O 65 autem om. T lob. 66 °hora eius Ioh. °transirit Ioh. °de] ex Ioh. 67 °quicumque Ioh. °nec] non Ioh. catholica] add. ecclesia B2 O3, add. fide S2 68 in alt. om. T 69 uedent 6> 70 dominus quod ait J stabit 6> 71 °terrenum Hadr. V deum K nisi] si B C J, sed T 72 quod eum] quo deum (?) C 73 non om. T deum F K T °qui] praem. non K, quia Hadr. V in] ad B2 N, i. r. O2, F J P T Hadr. /j. 74 cui B N O 75 qui] quid S 76 manus] om. J*, praem. et K 77 meae fecerunt N O F omnia haec T 78 //ipsa 2 litt. eras. N 81 transit Aa B C O Ioh., transeat N, transiit K 81/82 maiestas mea J 82 transit J, transiet P 83 °qua] quia lob. 62 Inde] ipse Ta tione N O S F J sits B N O2 S2 F
PL 865
^
79°
DE TRINITATE II, xvii
121
sumus super petram. Et ipse Petrus tunc solidatus est ut cum 85 fiducia praedicaret quem priusquam esset solidatus ter timore negauerat, iam quidem praedestinatione positus in specula petrae sed adhuc manu dornini sibi superposita ne uideret. Posteriora enim eius uisurus erat et nondum ille transierat utique a morte ad uitam ; nondum resurrectione clarificatus 90 erat. [31] Nam et quod sequitur in exodo et dicit : Tegam manu mea super te donee transeam, et auferam manum et tunc uidebis posteriora mea. Multi israhelitae quorum tunc erat figura Moyses post resurrectionem dornini crediderunt in eum tam95 quam iam uidentes posteriora eius remota manu eius ab oculis suis. Vnde et Esaiae talem prophetiam euangelista commemorat : Incrassa cor populi huius et aures eorum oppila et oculos eorum graua. Denique in psalmo non absurde intellegitur ex eorum persona dici : Quoniam die ac node grauata est 100 super me manus tua ; die fortasse cum manifesta miracula faceret nec ab eis agnosceretur ; node autem cum in passione moreretur quando certius putauerunt sicut quemlibet hominem peremptum et exstinctum. Sed quoniam cum transisset ut eius posteriora uiderentur praedicante sibi apostolo Petro 105 quia oportebat Christum pati et resurgere, compuncti sunt
84/85 Act. 2, 14 sqq. ; 3, 12 sqq. ; 4, 8 sqq. Act. 4, 31. 85/86 Matth. 26, 75 ; Marc. 14, 72 ; Luc. 22, 61. 86/87 Ex. 33, *22. 88 Ex. 33, 22-23. 88/89 Ioh. 5, *24. 91/93 Ex. 33, *22-23. 93/94 Act. 4, 4. 95 Ex. 33, 23. 97/98 Is. 6, *9 ; Matth. 13, *15 ; Act. 28, *27. 99/100 Ps. 31, 4. 103/104 Ex. 33, 22-23. 105 Act. 17, *3 ; Matth. 16, 21 ; Marc. 8, 31 ; Luc. 9, 22 ; 24, 7.46 ; Ioh. 20, *9.
Codd. :
ABC
J05/106 Act. 2, 37-41.
NOS
F JKP T
(I L M R V).
Test. : 84 sumus — 86 negauerat, 91 quod — 98 graua, 103 cum — 105 compuncti
Ioh.,f.
103v.
84°tunc om.Ioh.
Ioh.
84/85 ut — praedicaret om. Ioh. 85°quil0/L 86°negauit speluncaP2 / 88 et] sed F 89 a] ad Ca nondum] quia necdum T resurrectionem Ca 91 °quod] add. autem Ioh. °in — dicit om. Ioh. manu om. A& 91/92 manum meam B N O Sa J P T Ioh. 92 manum] ita
ACS Ioh., add.
meam A2 cett. codd. 4. 92/93 uidebis tunc F 93 mea om. Ioh. °figura tunc erat Ioh. °figura erat /a 94 dornini] eius P 96 suis] eius S °et om. Ioh. °esaia Ioh. 97 Incrassa] add. inquit F huius om. T 98 oculis La 99 eorum] quorum Ca ac] et A B C K 100 me om. S& 101 cognosceretur T passione] praem. ipsa A2 102 quando] add. eum L2 103 °cum] add. ergo Ioh. transissent Ioh. 104 posteriore /a °praedicauit eis apostolus petrus Ioh. praedicantes ibi Ca sibi] s eras. T 105 quia] quoniam J °resurgere] add. et Ioh. °sunt] crediderunt Ioh.
122
DE TRINITATE II, xvn
dolore poenitentiae ut fieret in baptizatis quod in capite psalmi eius dicitur : Beati quorum remissae sunt iniquitates et quorum tecta sunt peccata. Propterea cum dictum esset : Grauata est super me manus tua, tamquam domino transeunte no ut iam remoueret manum et uiderentur posteriora eius, sequitur uox dolentis et confitentis et ex fide resurrectionis domini peccatorum remissionem accipientis : Conuersus sum, inquit, in aerumna dum confringeretur spina. Peccatum meum cognoui et iniustitiam meam non operui. Dixi : Pronuntiabo aduersum 115 me iniustitiam meam domino, et tu dimisisti impietatem cordis mei. Neque enim tanto carnis nubilo debemus inuolui ut putemus faciem quidem esse domini inuisibilem, dorsum uero uisibile, quandoquidem in forma serui utrumque uisibiliter apparuit; in forma autem dei absit ut tale aliquid cogite120 tur. Absit ut uerbum dei et sapientia dei ex una parte habeat faciem, ex alia dorsum sicut corpus humanum, aut omnino ulla specie uel motione siue loco siue tempore commutetur. [32] Quapropter si in illis uocibus quae fiebant in exodo et illis omnibus corporalibus demonstrationibus dominus 125 Iesus Christus ostendebatur, aut alias Christus sicut loci huius consideratio persuadet, alias spiritus sanctus sicut ea
107/108 Ps. 31, 1. 109 Ps. 31, 31, *4-5117/118 Ex. 33, 23.
109/110
4.
Ex. 33, 22-23.
112/116
Ps.
118
Phil. 2, 7. 119 Phil. 2, 6. 120 Eccli. 1, 5 ; Ioh. 1, 1.14 ; Apoc. 19, 13. Eccli. 1, 3-4 ; 1 Cor. 1, 21.24. 120/ 121 Ex. 33, 23. 123 Ex. 20, 18. 124 Ex. 3, 1-2 ; 13, 21-22 ; 14, 19-20.24 ;
16,10-12; 19,16-19; 2°,i8-22; 33.9~23; 34,5 sqq.
Codd.
:
ABC
106 poenitentiae] 108 esset] est I
NOS
F J KP T
(I L M R V).
patientiae K 106/107 eius psalmi N O S /a 107 eius] huius F 109 Grauata] ta s. 1. K1 tamquam] tarn C 111 dolentes Ca confitentes C& 112 accipientes Ta sum om. A& inquit om. N 113 aerumna] add. mea B2 O3 F J /u. dum] ita AFT, cum cett. codd. /a °confringeretur] ita M, configitur T, infigitur I, infigetur I2, infieretur S, infigeretur L2 cett. codd. /a spina] add. mihi F, praem. mihi J p 114 non] r. 1. N1 non operui om. A& operui/ 1 litt. eras. N aduersus J 115 iniustitiam] iniquitatem T dimisisti] remisisti P T /a °impietatem] iniquitatem M 116 enim om. T carnis] cordis F 117 domini esse A B, i. r. C2, /a 118 uisibilem (m eras.) O, S uisibiliter] ut similiter C, similiter C2 119 absit dei F tali (corr. 1 m.) T 121 faciem] add. et B2 N O F J K n 123 si om. T 124 illis] praem. in S2 K T demonstrationibus] r s. 1. J1 dominus] deus A C K 125 ostendabatur Ja 125.126 alias] alia S&, alio T
PL 866
M791
DE TRINITATE II, xvii-xvm
123
quae supra diximus admonent, non hoc efficitur ut deus pater numquam tali aliqua specie patribus uisus sit. Multa enim talia uisa facta sunt illis temporibus non euidenter nominato 130 et designato in eis uel patre uel filio uel spiritu sancto, sed tamen per quasdam ualde probabiles significationes nonnullis indiciis exsistentibus ut nimis temerarium sit dicere deum patrem numquam patribus aut prophetis per aliquas uisibiles formas apparuisse. Hanc enim opinionem illi pepererunt qui 135 non potuerunt in unitate trinitatis intellegere quod dictum est : Regi autem saeculorum immortali, inuisibili soli deo, et : Quem nemo hominum uidit nec uidere potest — quod de ipsa substantia summa summeque diuina et incommutabili ubi et pater et films et spiritus sanctus unus et solus deus per 140 sanam fidem intellegitur. Visiones autem illae per creaturam commutabilem deo incommutabili subditam factae sunt, non proprie sicuti est, sed significatiue sicut pro rerum causis et temporibus oportuit ostendentes deum. xviii.
5
[XVIII 33] Quamquam nescio quemadmodum isti intellegant quod Danieli apparuerit antiquus dierum a quo filius hominis quod propter nos esse dignatus est accepisse intelle¬ gitur regnum, ab illo scilicet qui ei dicit in psalmis : Filius meus es tu ; ego hodie genui te ; postula a me, et dabo tibi gentes haereditatem tuam, et qui omnia subiecit sub pedibus eius. Si ergo Danieli et pater dans regnum et filius accipiens apparuerunt in specie corporali, quomodo isti dicunt patrem
134/137 cf. II, ix, 41/42 ; xi, 139 Symb. Rom.-Mediol. I, 1 ;
5/6.
136
i Tim. i, 17.
137
1 Tim. 6, *16.
Ioh. 17, *3.
xviii. 2 Dan. 7, 9. 2/4 Dan. 7, 13-14. 4/5 Ps. 2, 7; Act. 13, 33 ; Hebr. 1, 5 ; 5, 5. 5/6 Ps. 2, 8. 61 Cor. 15, 26 ; Ps. 8, *8 ; Hebr. 2, *8. 7 Dan. 7, 14. 8/10 Symb. Rom.-Mediol. I, 1 ; Symb. Afric., 1.
Codd.
:ABC
NOS
F J KP T
(I L M R V).
127 amonent Ba 129 uisa] add. sunt J facta sunt] om. /a, praem. quae J2 131 probabilis significationis Ca 133 umquam J patribus] add. nostris F 134 Hanc] praem. xm A, praem. xn B, praem. xi C opinionem] bis, pr. del. V 134/135 qui non potuerunt om. Ta 135 potuerunt] add. qui non Ca unitate/ 1 lift. eras. O intellere Pa 139 et pr. om. P deus] add. est B2 fi, praem. est S2 T per om. V 139/140 per sanam] personam Ca, per solam N O F K2 P 142 sicuti] i alt. eras. B, sicut N 0 143 ostendere S. xviii.] om. ABC, xvn N apparuit F
6 qui]
Ba S F J KP T quia (a eras.) P
om. N 2 quod] exp. N2, qui K 4 illo] eo O S ei] et O psalmo om. F K ista T
1 nescio antiquos Xa 8 in
124
DE TRINITATE II, xvm
numquam uisum esse prophetis et ideo solum debere intellegi io inuisibilem, quem nemo hominum uidit nec uidere potest ? Ita enim narrauit Daniel : Aspiciebam, inquit, donee throni positi sunt, et uetustus dierum sedebat. Et indumentum eius quasi nix album, et capillus capitis eius quasi lana munda ; thronus eius flamma ignis, rotae eius ignis flagrans, et flumen 15 ignis trahebat in conspectu eius. Et mille milia deseruiebant ei, et dena milia denum milium assistebant ei. Et indicium conlocauit, et libri aperti sunt, et cetera. Et paulo post: Aspicie¬ bam, inquit, in uisu noctis ; et ecce cum caeli nubibus quasi -filius hominis ueniens erat, et usque ad ueterem dierum peruenit 20 et oblatus est ei. Et ipsi datus est principatus et honor et regnum ; et omnes populi, tribus, linguae ipsi seruient. Potestas eius potestas aeterna quae non praeteribit, et regnum eius non corrumpetur. Ecce pater dans et filius accipiens regnum sempiternum, et sunt ambo in conspectu prophetantis uisibili specie. 25 Non ergo inconuenienter creditur etiam deus pater eo modo solere apparere mortalibus. [34] Nisi forte aliquis dicet ideo non esse uisibilem patrem quia in conspectu somniantis apparuit, ideo autem filium uisibilem et spiritum sanctum quia Moyses ilia omnia uigilans 30 uiderit. Quasi uero uerbum et sapientiam dei uiderit Moyses carnalibus oculis, aut uideri spiritus uel humanus potest qui carnem istam uiuificat uel ipse corporeus qui uentus dicitur,
11/17 Dan. 7, *9-10. 17/23 Dan. 7, *13-14. 23/24 28 Dan. 7, 2. 28/29 Ambr., expl. symb., 4 (SC 25bis , p. 50 : ut uisibilem filium... designarenf). 29 Ex. 19, 3 sqq. 30 Eccli. 1, 5 ; Ioh. 1, 1.14 ; Apoc. 19, 13. Eccli. 1, 3-4 ; 1 Cor. 1, 21.24. 311 Cor. 2, *11. 31/32 Ioh. 6, 64; 11 Cor. 3, 6 ; 1 Petr. 3, 18 ; Gen. 2, 7. 32 Ps. 47, 8 ; Ez. 37, *9. 10 1 Tim. 6, *16. Dan. 7, 14.
Codd.
:
ABC
NOS
F J KP T
(I L M R V).
9 esse] fuisse J 11 narrabit Ka trhoni T 12 uetus A. Ba indumentu/m 1 litt. eras. O, indumenta J 13 alba A4 C J capilli (i ex us per ras.) B, NO JP mundus A Ba C K 14 tronus N “flagrans] 1, r i. r. O2, fraglans M 15 trahebat] transibat N2 P 1(5 dena/// 3 litt. eras. O denium N2 18 uisione N O T fj, nubibus caeli B quasi om. NO 21 omnis Ca Ka T populus T linquae\praem. et A F K P fj., praem. ac T ipsi seruient] seruiebant ei F K seruiunt T eius om. _/a 22 aeterna quae] aeter aque Ca 22/23 corrumpitur K 24 prophetatis Ca 25 “pater deus ju. deus] s. 1. T1 27 Nisi om. Ja dicat A N2 28/29 uisibilem filium A2 F K 29 uisibilem om. A Ba C T 31 aut] a eras. N,
sanctum] haut K1
add.
uisibiles T “possit /j.
30
uiderit]
ita J /a,
uidit
cett. codd.
PL 867
^ 792
DE TRINITATE II, xvm
125
quanto minus ille spiritus dei qui omnium hominum et angelorum mentes ineffabilii excellentia diuinae substantiae super35 greditur ; aut quisquam tali praecipitetur errore ut audeat dicere filium et spiritum sanctum etiam uigilantibus hominibus esse uisibilem, patrem autem non nisi somniantibus. Quomodo ergo de patre solo accipiunt : Quem nemo hominum uidit nec uidere potest ? An cum dormiunt homines, tunc non 40 sunt homines ? Aut qui formare similitudinem corporis potest ad se significandum per uisa somniantium non potest formare ipsam corpoream creaturam ad se significandum oculis uigilantium, cum eius ipsa substantia qua est ipse quod est nulla corporis similitudine dormienti, nulla corporea specie 45 uigilanti possit ostendi, sed non solum patris uerum etiam filii et spiritus sancti ? Et certe qui uigilantium uisis mouentur ut non patrem sed tantum filium uel spiritum sanctum credant corporalibus hominum apparuisse conspectibus, ut omittam tantam latitudinem sanctarum paginarum et tarn 50 multiplicem earum intellegentiam unde nemo sani capitis affirmare debet nusquam personam patris per aliquam speciem corporalem uigilantium oculis demonstratam ; sed ut hoc, ut dixi, omittam, quid dicunt de patre nostro Abraham cui certe uigilanti et ministranti, cum scriptura praemisisset 55 dicens : Visus est dominus Ahrahae, non unus aut duo sed tres apparuerunt uiri quorum nullus excelsius aliis eminuisse dictus est, nullus honoratius effulsisse, nullus imperiosius egisse ? [35] Quapropter quoniam in ilia tripertita nostra distributione primum quaerere instituimus utrum pater an filius an 60 spiritus sanctus ; an aliquando pater, aliquando filius, aliquando spiritus sanctus ; an sine ulla distinctione personarum
33 Gen. 1, 2 ; 1 Cor. 3, 55/56 Gen. 18, *i.*2.
Codd.
: ABC
16 ; e.a.
59/63
NOS
38/39 1 Tim. 6, *16. cf. II, vix, 18/22.
F JKP T
55/57
cf. II, xr, 16/18.
(I L M R V).
33 quanto] add. ergo N2 omnium om. F 35 praecipitatur C J 37 uisibiles N2 P T 38 solo patre T accipiunt] add. quod dicitur F 40 quis T 40/41 potest corporis P 41 ad — significandum om. S 43 ipsa] ipsam C, praem. et F substantiam C qua] quae Aa est] et S ipse] add. est S2, ipsa T 45 sed non] sed nec N2, nec T 46 monentur B2, mouetur T 47 uel] et NOS 47/48 credat T 52 uigilantistium (tis eras.) F ut pr.] i. r. O3, om. N K ut alt.) om. Ca, quod J ministranti] minis i. r. O* 1 55 dominus om. Na 56 aliis eminuisse] alii se minuisse Ka 57 efulsisse Aa 58 tripartita p. 60/61 an — sanctum om. T 60 aliquando pater om. C ali¬ quando alt.) praem. an P 60/61 aliquando] praem. an P 61 distinctione] distributione
T
PL 868
126
65
70
75
DE TRINITATE II, xvm
sicut dicitur deus unus et solus, id est ipsa trinitas, per illas creaturae formas patribus apparuerit; interrogatis quae potuimus quantum sufficere uisum est sanctarum scripturarum locis, nihil aliud, quantum existimo, diuinorum sacramentorum modesta et cauta consideratio persuadet nisi ut temere non dicamus quaenam ex trinitate persona cuilibet patrum uel prophetarum in aliquo corpore uel similitudine corporis apparuerit nisi cum continentia lectionis aliqua probabilia circumponit indicia. Ipsa enim natura uel substantia uel essentia uel quolibet alio nomine appellandum est idipsum quod deus est, quidquid illud est, corporaliter uideri non potest. Per subiectam uero creaturam non solum filium uel spiritum sanctum sed etiam patrem corporali specie siue similitudine mortalibus sensibus significationem sui dare potuisse credendum est. Quae cum ita sint, ne immoderatius progrediatur secundi huius uoluminis longitudo, ea quae restant in consequentibus uideamus.
62
Symb. Rom.-Mediol. I, 1 ; Ioh. 17, *3. 63.67/69 Gen. 3, 8 sqq. ; 12, 7 sqq. ; 18, 1-3 sqq. ; Ex. 3, 1-2 ; 13, 21-22 ; 14, 19-20.24 ; 16, 10-12 ; 19, 16-19 ; 20, 18-22 ; 33, 9-23 ; 34, 5 sqq. Ill'll Quae cum ita sint, ...progrediatur : Cic., catil. I,v, 10
{Quae cum ita sint, ... perge).
Codd. : ABC
62
NOS
FJKPT
(1LMR V).
sicuti T “trinitas ipsa fx 63 interrogatis quae] interrogatisque B 68 uel/>r.] et iC alicoC similitudinem Ca 69 continentiam T propabilia P 71 essentia] i. r. C2 72 est illud T 73 subiectam] substantiam Ta 74 sed] uel {corr. 1 m.) A. 78 uideamus] add. amen N.
LIBER III PROOEM.
[1] Credant qui uolunt malle me legendo quam legenda n 793 dictando laborare. Qui autem hoc nolunt credere, experiri PL 867 uero et possunt et uolunt, dent quae legendo uel meis inquisitionibus respondeatur uel interrogationibus aliorum quas 5 pro mea persona quam in seruitio Christi gero et pro studio quo fidem nostram aduersus errorem carnalium et animalium hominum muniri inardesco necesse est me pati, et uideant PL 868 quam facile ab isto labore me temperem et quanto etiam gaudio stilum possim habere feriatum. Quod si ea quae legamus 10 de his rebus sufficienter edita in latino sermone aut non sunt aut non inueniuntur aut certe difficile a nobis inueniri queunt, graecae autem linguae non sit nobis tantus habitus ut talium rerum libris legendis et intellegendis ullo modo reperiamur idonei, quo genere litterarum ex his quae nobis pauca inter- PL 869 15 pretata sunt non dubito cuncta quae utiliter quaerere possumus contineri; fratribus autem non ualeam resistere iure quo eis seruus factus sum flagitantibus ut eorum in Christo laudabilibus studiis lingua ac stilo meo quas bigas in me caritas agitat maxime seruiam. Egoque ipse multa quae 20 nesciebam scribendo me didicisse confitear ; non debet labor hie meus cuiquam pigro aut multum docto uideri superfluus cum multis impigris multisque indoctis inter quos etiam mihi non parua ex parte sit necessarius. Ex his igitur quae ab aliis de hac re scripta iam legimus plurimum adminiculati et 25 adiuti ea quae de trinitate uno summo summeque bono deo
prooem. 6/7 i Cor. 3, 1-2 ; 2, 14. 25 Cic., fin. bon. mal. Ill, 1, 2 ; e.a. ; Aug., c. acad. Ill, xn, 27 (Strom, patr. et med. II, 61, 15/16) ; cf. Aug., serm. dom.
in monte I, 3, 10 ; retr. I, 1, 9.
Codd. : ABC
NOS
F J KPT
(I L M R V).
prooem.] i AC 1 malle me] mallem A C1, malem C legendo] elegendo C, eligendo C2 legenda otn. K 2 experti S 3 °uero] autem /a uolunt] nolunt N dent quae] denique NOS, denique quod S2, dent quod F P, dent operam qua T legendo om. T 4 respondeant F, respondeantur K /x 6 aduersum C [x 7 et] del. S2 9 legamus] ita N O K, legimus N2 cett. codd. n 11 inuenire Ca queunt] que//unt 2 litt. eras. C 12 talium] alium C& 14 °his] iis fj. 17 christi A& 18 laudibus K& 19 quam K> 20 dedicisse C 20/21 hie labor N P T /a 22 pigris C etiam] add. et S2 24 descripta de
hac re
T
25 adiuti] adiu//ti 2
litt. eras. A
de] r. 1.
P1
128
30
35
40
45
50
DE TRINITATE III, prooem.
pie quaeri et disseri posse arbitror ipso exhortante quaerenda atque adiuuante disserenda suscepi, ut si alia non sunt huiusmodi scripta, sit quod habeamus, et legant qui uoluerint et ualuerint ; si autem iam sunt, tanto facilius aliqua inueniantur quanto talia plura esse potuerint. [2] Sane cum in omnibus litteris meis non solum pium lectorem sed etiam liberum correctorem desiderem, multo maxime in his ubi ipsa magnitudo quaestionis utinam tarn multos inuentores habere posset quam multos contradictores habet. Verumtamen sicut lectorem meum nolo esse mihi deditum, ita correctorem nolo sibi. Ille me non amet amplius quam catholicam fidem ; ille se non amet amplius quam catholicam ueritatem. Sicut illi dico : Noli meis litteris quasi scripturis canonicis inseruire, sed in illis et quod non credebas cum inueneris incunctanter crede, in istis autem quod certum non habebas nisi certum intellexeris noli firme retinere ; ita illi dico : Noli meas litteras ex tua opinione uel contentione sed ex diuina lectione uel inconcussa ratione corrigere ; si quid in eis ueri comprehenderis, exsistendo non est meum at intellegendo et amando et tuum sit et meum ; si quid autem falsi conuiceris, errando fuerit meum sed iam cauendo nec tuum sit nec meum. [3] Hinc itaque tertius iste liber sumit exordium quousque secundus peruenerat. Cum enim ad id uentum esset ut uellemus ostendere non ideo minorem ftatre filium quia ille misit, hie missus est, nec ideo minorem utroque spiritum sanctum
26 Tit. 1, 1. 29/30 cf. I, hi, 25/28. 49/52 cf. II, v, 1/7. 50 uide Symb. ‘Quicumque,’ 31 ; Ioh. 14, 28. 50/51 Ioh. 3, 17 ; 5, 23.24 ; 7, 16 ; 10, 36 ; Gal. 4, 4 ; Is. 48, 16.
Codd. : A; 41 retinere (ILM R V).
— ix,
28
transitura
def. B ; C
NOS
Test. : 31 Sane — 47 meum [Facund., defens. XI, vi (PL 67, 814-915)}. — 51 sanctum [Theodulf,., spir. (PL 105, 259-260)].
28 discripta S sint (n eras.) K, T 30 potuerunt (corr. per ras.) B, S F J
FJKP T 49
Cum
quod] quae T habeant F ye, habemus T 34 possit J2 35 °mihi esse L ye 36 correptorem da sibi nolo Ta 37/38 fidem — catholicam om. 37 fi¬ dem] ueritatem Ta °ille] iste ye 41 “firmiter/a 42 ilia Ta Noli meas] nolim eas Ca 43 incussa Pa 44 at] ad C K&, sed F 45 intellegendum C2, intellegendam Ta amandum C2 48 Hinc]praem. 11 A C,praem. 1 T iste] hie A C ye, om. S sumat A T yi, sumet F J K 49 enim om. T id] add. quod Ta 49/50 uelimus A&, uellimus O, uellem T 50 patrem (m eras.) S
ye 794
DE TRINITATE III,
129
prooem.
quia et ab illo et ab illo missus in euangelio legitur, suscepimus hoc quaerere cum illuc missus sit filius ubi erat quia in hunc mundum uenit et in hoc mundo erat, cum illuc etiam spiritus 55 sanctus ubi et ipse erat, quoniam spiritus domini repleuit orbem terrarum, et hoc quod continet omnia scientiam habet uocis, utrum propterea missus sit dominus quia ex occulto in came natus est et de sinu patris ad oculos hominum in forma serui tamquam egressus apparuit ; ideo etiam spiritus sanctus 60 quia et ipse corporali specie quasi columba uisus est et linguis diuisis uelut ignis ; ut hoc eis fuerit mitti, ad aspectum rnortalium in aliqua forma corporea de spiritali secreto procedere, quod pater quoniam non fecit tantummodo misisse non etiam missus esse dictus sit. Deinde quaesitum est cur et pater non PL 870 65 aliquando dictus sit missus si per illas species corporales quae oculis antiquorum apparuerunt ipse demonstrabatur. Si autem filius tunc demonstrabatur, cur tanto post missus diceretur cum plenitudo temporis uenit ut ex femina nasceretur, quandoquidem et antea mittebatur cum in illis formis corporaliter 70 apparebat. Aut si non recte missus diceretur nisi cum uerbum caro factum est, cur spiritus sanctus missus legatur cuius incarnatio tabs non facta est. Si uero per illas antiquas demonstrationes nec pater nec filius sed spiritus sanctus ostendeba-
52 Ioh. 14, 26. Ioh. 15, 26 ; 16, 7. 52/53 suscepimus : II, v, 8 sqq. 53 Is. 48, 16 ; Ioh. 3, 17 ; 5, 23.24 ; 7, 16 ; 10, 36 ; 16, 28 ; Gal. 4, 4. Ioh. 1, 10. 53/54 Ioh. 16, *28 ; 3, *17. Ioh. 1, 11. 54 Ioh. 1, *10. 54/55 Ioh. 14, 26 ; 15, 26; 16, 7. 55 Ps. 138, 7-8. 55/57 Sap. 1, 7. 57/58 Gal. 4, 4. 1 Ioh. 4, 2. 58 Symb. Rom.-Mediol. Ill, 3. Ioh. 1, 18. 58/59 Phil. 2, 7. 06 Matth. 3, 16 ; Marc. 1, *9-10 ; Luc. 3, *21-22 ; Ioh. 1, *32. 60/61 Act. 2, *1-4. 64 quaesitum est : II, vn, 1 sqq. 65/75II, vi, 4/17. 65/66 Ex. 3, 1-2 ; 13, 21-22 ; 14, 19-20.24; 16, 10-12 ; 19, 16-19 5 2°> 18-22 ; 33, 9-23 ; 34, 3 sqq. ; e.a. 68 Gal. 4, *4. 70/71 Ioh. 1, 14. 71 Ioh. 14, 26 ; 15, 26 ; 16, 7.
Codd. : AC ; def. B Test. :
52
quia —
57
NOS
F J KPT
(I L M R V).
uocis [Theodulf., spir. (PL 105, 260)].
52
et ab illo alt. om. M F /a Pa T 53 missus] sus x. /. C1 quia] qui NOS 55 replebit S K 57 uoces K utrum] uerum T occulto] hoc culto Ca 60 quia] qui S corporalis speciae O linguis] praem. in F 61 eis] praem. etiam exp. T 61/62 mortalium] hominum P 62 corporea de] corpore ad C, corporea C2 66 demostrabatur S 67 tunc] tantum T demonstrabatur] praem. per illas species corporales quae antiquorum apparuerunt aspectibus T tantum Aa C 69 ante amittebatur Ta /mittebantur 1 litt. eras. C 70 non om. Ta tionis C&
missus recte N J
73
sed] nec K
71
legitur F
cui N
72/73
demonstra-
130
DE TRINITATE III,
prooem.-i
tur, cur etiam ipse nunc diceretur missus cum illis modis et 75 antea mitteretur. Deinde subdiuisimus ut haec diligentissime tractarentur, et tripertitam fecimus quaestionem cuius una pars in secundo libro explicata est, duae sunt reliquae de quibus deinceps disserere aggrediar. Iam enim quaesitum atque tractatum est in illis antiquis corporalibus formis et 80 uisis non tantummodo patrem nec tantummodo filium nec tantummodo spiritum sanctum apparuisse, sed aut indifferenter dominum deum qui trinitas ipsa intellegitur aut quamlibet ex trinitate personam quam lectionis textus indiciis circumstantibus significaret. I.
[I 4] Nunc ergo primum quaerimus quod sequitur. Nam secundo loco in ilia distributione positum est utrum ad hoc opus tantummodo creatura formata sit in qua deus, sicut tunc oportuisse iudicauit, humanis ostenderetur aspectibus; an 5 angeli qui iam erant ita mittebantur ut ex persona dei loquerentur, assumentes corporalem speciem de creatura corporea in usum ministerii sui; aut ipsum corpus suum cui non subduntur sed subditum regunt mutantes atque uertentes in species quas uellent accommodatas atque aptas actionibus io suis secundum attributam sibi a creatore potentiam. Qua parte quaestionis quantum dominus dederit pertractata postremo erit uidendum id quod institueramus inquirere, utrum filius et spiritus sanctus et antea mittebantur, et si ita est quid inter illam missionem et earn quam in euangelio
74/75 Matth. 3, 16 ; Marc, i, 10 ; Luc. 3, 22 ; Ioh. 1, 32.33 ; Act. 2, 1-4. subdiuisimus : II, vn, 18 sqq. ; xvm, 58 sqq.
75/78
1. 2/10 II, vii, 23/31. 8 mutantes atque uertentes : cf. Cic., de or. Ill, xlv, 177 ; orat. part., vn, 23 ; supra p. 98, 30 ; infra p. 271, 24. 12/18 II, vii, 31/37 ; cf. Ill, x, 201/212. 14/15 Is. 48, 16 ; Ioh. 10, 36 ; Gal. 4, 4. Ioh. 14, 26 ; 15, 26 ; 16, 7.
Codd.
: AC ; def. B
Test. :
78
Iam —
84
NOS
F J KP T
(I L M R V).
significaret Coll. Nou.,p. 75, 26-30.
74 78
nunc ipse NOS 75 ante amitteretur Ca 77 reliquiae (i alt. eras.) L aggrediar] proposuimus P enim] add. ibi L2 79 tractum Ta corcporalibus (c alt. exp.) T 80 tantummodo pr.\ tanto modo C& patrem — tantummodo alt. om. Coll. Nou. 83/84 circumstantibus] stantibus P& 84 signi¬ ficant] add. Explicit proemium. Incipit liber tertius, id est utrum cum deus hominibus uisus est ipse per assumptam creaturae speciem apparuerit, an uero angeli ex persona ipsius sint locuti F. 1.0m. ACT 1 queremus O S&, queramus F g. Nam] add. et T 7 misterii Ca aut] uel T 8 regunt] gerunt 11 °quaestionis parte ^ 12 “uidendum erit ^ 13 ante amittebantur Ca 14 quid] quod La ilium P
P 795
DE TRINITATE III, i
131
legimus distet ; an missus non sit aliquis eorum nisi cum uel filius factus est ex Maria uirgine uel cum spiritus sanctus uisibili specie siue in columba siue in igneis linguis apparuit. [5] Sed fateor excedere uires intentionis meae utrum angeli manente spiritali sui corporis qualitate per hanc occultius 20 operantes assumant ex inferioribus elementis corpulentioribus quod sibi coaptatum quasi aliquam uestem mutent et uertant in quaslibet species corporates etiam ipsas ueras sicut aqua uera in uerum uinum conuersa est a domino, an ipsa propria corpora sua transforment in quod uoluerint accom25 modate ad id quod agunt. Sed quodlibet horum sit ad praesentem quaestionem non pertinet. Et quamuis haec quoniam homo sum nullo experimento possim comprehendere sicut angeli qui haec agunt, et magis ea norunt quam ego noui quatenus mutetur corpus meum in affectu uoluntatis meae 30 siue quod in me siue quod ex aliis expertus sum ; quid horum tamen ex diuinarum scripturarum auctoritatibus credam nunc non opus est dicere ne cogar probare et hat sermo longior de re qua non indiget praesens quaestio. [6] Illud nunc uidendum est utrum angeli tunc agebant et 35 illas corporum species apparentes oculis hominum et illas uoces auribus insonantes cum ipsa sensibilis creatura ad nutum seruiens conditoris in quod opus erat pro tempore uertebatur sicut in libro sapientiae scriptum est : Creatura enim tibi factori deseruiens extenditur in tormentum aduersus iniustos, 40 et lenior fit ad benefaciendum his qui in te confidunt. Propter
15
16 Gal. 4, 4 ; Symb. Rom.-Mediol., 3 ; Symb. Afric., 3. 16/17 Matth. 3, 16 ; Marc. 1, 10 ; Luc. 3, 22 ; Ioh. 1, 32. 17 Act. 2, 3. 21/22 mutent et uertant : cf. Cic., de or. Ill, xlv, 177 ; orat. part., vii, 23. 23 Ioh. 2, *9. 35/36 cf. II, xiii,
44/45.
36/37
Codd. :AC;def.B
Sap. 16, *24.
NOS
38/42
Sap. 16, *24-25.
F J KPT
(I L M R V).
15
non sit missus S 18 Sed] praem. in M excidere K& angele Ta 19 spiritale A& 20 operands Ca elementes Ta 20/21 corpolentioribus S 21 coaptatum] ta r. 1. J1 22 uertent Ca T2 24 sua] praem. et O L 24/25 accommodata AS F J 26 pertinent (n alt. exp.') N Et om. S 28 ea] ista P 29 quatinus F affectu] ita K /a, effectum A, affectum A2 cett. codd. 30 sim NO 33 quam NOSa 34 Illud nunc] praem. iv A, praem. in C ; nunc illud ACT nunc] praem. etiam F et om. C 35 ilia Ca corporum] corpor/um 1 litt. eras. J 36 °insonantes auribus /a sensibiliter A& C 37 conditores Ca, conditori T ^ quod] praem. id N2 P 39 aduersum A n 40 leuior Ta
bene dicendum T
°his] iis fx
PL 871
DE TRINITATE III, i-ii
132
hoc et tunc in omnia se transfigurans omnium nutrici gratiae tuae deseruiebat ad uoluntatem horum quia te desiderabant. Peruenit enim potentia uoluntatis dei per creaturam spiritalem usque ad effectus uisibiles atque sensibiles creaturae cor45 poralis. Vbi enim non operatur quod milt dei omnipotentis sapientia quae pertendit a fine usque ad finem fortiter et disponit omnia suauiter ? II.
[II 7] Sed alius est ordo naturalis in conuersione et mutabilitate corporum qui quamuis etiam ipse ad nutum dei seruiat perseuerantia tamen consuetudinis amisit admirationem, sicuti sunt quae uel breuissimis uel certe non longis 5 interuallis temporum caelo, terra, marique mutantur siue nascentibus siue occidentibus rebus siue alias aliter atque aliter apparentibus ; alia uero quamuis ex ipso ordine uenientia tamen propter longiora interualla temporum minus usitata, quae licet multi stupeant ab inquisitoribus huius saeculi 10 comprehensa sunt et progressu generationum quo saepius repetita et a pluribus cognita eo minus mira sunt, sicuti sunt defectus luminarium et raro exsistentes quaedam species siderum et terrae motus et monstrosi partus animantium et quaeque similia, quorum nihil fit nisi dei uoluntate sed plerisque 15 non apparet. Itaque licuit uanitati philosophorum etiam causis aliis ea tribuere uel ueris sed proximis, cum omnino uidere non possent superiorem ceteris omnibus causam, id est uolun¬ tatem dei, uel falsis et ne ab ipsa quidem peruestigatione cor-
45
Ioh. 3, 8.
11. part.,
45/46
46/47
1 Cor. i, 24.21 ; Eccli. i, 3-4.
Sap. 8, *1.
1/2 in conuersione et mutabilitate : cf. Cic., de or. Ill, xlv, 177; orat. 23. 2 lob 26, 11. 2/3 Sap. 16, 24.
vii,
Codd. : AC ; def. B
42 horum]
hominum / effectus] affectus N Oa F
NOS
F J KP T
(I L M R V).
quia] ita N, (a eras.) O, K ; qui K2 cett. codd. n dei om. S pertingit K2.
45
46
44
11 .om.AC 1 aliud T conuersionem C 1/2 mutabilitatem C 4 sicut T breuissimis — longis om. IVa apprentibus T 10 generationum]
7
gnationu K2 quae K 11 a om. K cognita eo minus] cognite ominus Ca recognita F, cognota Fa monstrosi] ita C N O S K, monstruosi IV2 O3 i”2 K2 cett. codd. fj. °quaecumque n °uoluntate dei /a
13/14
13
14
16
15
uanitate Ca philosophorum] philosopho/rum 1 litt. eras. S ea om. Fa ueris] praem. non ff2 ne] nec K2 peruestigationem C J
18
g. 796
DE TRINITATE III, ii-m
133
poralium rerum atque motionum sed a sua suspicione et errore 20 prolatis. [8] Dicam si potero quiddam exempli gratia quo haec apertiora sint. Est certe in corpore humano quaedam moles carnis et formae species et ordo distinctioque membrorum et temperatio ualetudinis. Hoc corpus inspirata anima regit 25 eademque rationalis, et ideo quamuis mutabilis tamen quae possit illius incommutabilis sapientiae particeps esse ut sit participatio eius in idipsum, sicut in psalmo scriptum est de omnibus sanctis ex quibus tamquam lapidibus uiuis aedificatur ilia Hierusalem mater nostra aeterna in caelis. Ita enim 30 canitur : Hierusalem quae aedificatur ut ciuitas, cuius participatio eius in idipsum. Idipsum quippe hoc loco illud summum et incommutabile bonum intellegitur quod deus est atque sapientia uoluntasque ipsius, cui cantatur alio loco : Mutabis ea et mutabuntur ; tu autem idem ipse es. III.
[Ill] Constituamus ergo animo talem sapientem cuius ani¬ ma rationalis iam sit particeps incommutabilis aeternaeque ueritatis quam de omnibus suis actionibus consulat, nec aliquid omnino faciat quod non in ea cognouerit esse fa5 ciendum ut ei subditus eique obtemperans recte faciat. Iste si consulta summa ratione diuinae iustitiae quam in secreto audiret aure cordis sui eaque sibi iubente in aliquo officio misericordiae corpus labore fatigaret aegritudinemque contraheret, consultisque medicis ab alio diceretur causam morbi esse 10 corporis siccitatem, ab alio autem humoris immoderationem ;
27 Ps. 121,3. 30/31 Ps. 121,
28/29
1 Petr. 2, 5 ; Eph. 4, 12.
Ps. 121, 3.
29 Hebr.
12, 22.
3. 31/32 Cic., fin. bon. mal. Ill, 1, 2 ; e.a. ; Aug., c. acad. Ill, xn, 27 (Strom, patr. et med. II, 61, 15/16) ; cf. Aug., serm. dom. in monte I, 3, 10 ; retr. I, 1, 9.
33/34
Codd. : AC ; def.B
Ps. 101, *27-28.
NOS
F J KPT
(/ L M R V).
22 Est] praem. iv C 25 rationales Ca quamuis] add. sit F 26 incommutabili K& 27 ipsum T psalmis S scriptum] dictum F 30 canitur] add. in psalmo F 30/31 paticipatio K& 31 Idipsum alt.'] praem. in K 32 incommutabilem (m tert. eras.) K est] s. 1. J1 33 cantator Ca, canitur J
34
°autem] uero /a.
hi.] v ^4, om. C T, iv / 1 animo om. T 3 actionibus suis T nec] ne NOJ 4 in] s. 1. P1 cognouerint (n alt. exp.) J 5 ei] eis (s eras.) O faciat] praem. cuncta J 6 summa om. J diuinae] e eras. O < audierit C aure] au/re 1 litt. eras. C, aurem (m eras.) K ea quae (a alt. eras.) K iu¬ bente] add. ut S2
8 egretudinemue i/3)> Gen. i, 20-21.
36/37
Verg., georg. IV, 201-204.
Codd. : C ; def. A B
Gen. 1, 24-25.
54
NOS
42/48
Symb. Nicaen., 3.
F JKP T
Gen. 1, 11-12.
52/54
54/55 Eccli. 24, *12.
(J L M R V).
Test. : 30 famulo — 56 progrediendi Fug., p. 91, 24-92, 23. semina, 42 Ecce — 56 progrediendi Iob.,f. 77^-78.
30
famulo — 35
30 fecerint S2 “ipsi eas /x ipsi om. J 31 °corporabiliter lob. 32 occulta] ocul/ta 1 litt. eras. C\ occulte K 33 °enim sunt lob. 34 °ex] praem. et lob. °animalibus lob. 35 unde] una S 36 natalia IVa La 37 prima pr.] ita C S T Eug. (D G P T v), praem. sui generis cett. codd., add. sui generis jix ger¬
38 in pr. om. T cuiuscemodi C 38/39 ut — sunt om. S& 42 “semen est] seminum lob. 43 mundatus JCa 43/44 subtilius surculi La 44 hue] ita N2 O3 J T Eug. {D G P T v) [x, hoc hue F P, hoc N& Oa cett. codd. 45 usque] utique S2 “uisibilem lob. ’ huius] eius S2 grani] praem. generis T 46 “conicerem lob. 47 “nisi quia lob. 48 quae] praem. ea N49/51 “nulla — tamen] siue in terra siue in aqua nulla marium seminarumque commixtionem praecedente Ioh. 50 aqua] qua Ta 52 “semen Ioh. 54 “creator est] creatorem lob. 56 “ex] praem et eras N mina] germinis ffa 39 desunt] sunt T
Eug. (DGP Tv)
’
^
800
PL 876
DE TRINITATE III, vn
141
primordia et incrementa debitae magnitudinis distinctionesque formarum ab originalibus tamquam regulis sumunt. Sicut ergo nec parentes dicimus creatores hominum nec 60 agricolas creatores frugum, quamuis eorum extrinsecus adhibitis motibus ista creanda dei uirtus interius operetur, ita non solum malos sed nec bonos angelos fas est putare creatores si pro subtilitate sui sensus et corporis semina rerum istarum nobis occultiora nouerunt et ea per congruas tem65 perationes elementorum latenter spargunt atque ita et gignendarum rerum et accelerandorum incrementorum praebent occasiones. Sed nec boni haec nisi quantum deus iubet, nec mali haec iniuste faciunt nisi quantum iuste ipse permittit. Nam iniqui malitia uoluntatem suam habent iniustam ; potes70 tatem autem non nisi iuste accipiunt siue ad suam poenam siue ad aliorum uel poenam malorum uel laudem bonorum. [14] Itaque apostolus discernens interius deum creantem atque formantem ab operibus creaturae quae admouentur extrinsecus et de agricultura similitudinem assumens ait : 75 Ego plantaui, Apollo rigauit, sed deus incrementum dedit. Sicut ergo in ipsa uita nostra mentem iustificando formare non potest nisi deus, praedicare autem extrinsecus euangelium et homines possunt non solum boni per ueritatem sed etiam mali per occasionem ; ita creationem rerum uisibilium deus 80 interius operatur, exteriores autem operationes siue bonorum siue malorum uel angelorum uel hominum, siue etiam quorumcumque animalium, secundum imperium suum et a se impertitas distributiones potestatum et appetitiones commoditatum ita rerum naturae adhibet in qua creat omnia quemadmo-
75
1 Cor. 3, 6.
77/79
Codd. : C ; def. AB
Phil, i, 18.
NOS
79
Symb. Nicaen., 3.
F JKP
T
(I L M R V).
Test. : 57 primordia — 84/85 quemadmodum Fug., p. 92, 23-93, 23. 57 pri¬ mordia — 58 sumunt Ioh.,f. 78. 62 non — 64 nouerunt Ficin.,p. 123, 14-16.
57 62
debite J 59/60 hominum — creatores om. Ta 60 frugum creatores JVa putari C S F J K P T Ficin. 63 °sublimitate R sensus sui P °sensui lob. 64 occultiora] occul//tiora 2 litt. eras. C 65/66 elementorum — accele¬ randorum om. La 65 °et om. ^ 68 °iuste] iste loh. °ipse om. lob. 69 iniquorum N2 malitiae T suam habent iniustam] ita N J1 Fug. D G P T v, suam habet iniustam A N2 O F J Fug. D2 /x, habet iniustam suam C K P loh., habent iniustam suam T 70 accipiunt] ita N J T Eug. D G P T v, accipit N2 cett. codd. Eug. D2 fj. quam K 74 sumens P
72
apostolus] praem. et S2, add. paulus F J P /a 73 76 °nostram fs 77 °euangelium extrinsecus /a
81/82 quorumcumque] ita J K Eug. (D G P T v) yc, quorumque cett. codd. 82 et] add. secundum S2 83 distributionis Ca potestatum — appetitiones om. S 84
naturam J
PL 877
142
DE TRINITATE III,
vii
dum terrae agriculturam. Quapropter ita non possum dicere angelos malos magicis artibus euocatos creatores fuisse ranarum atque serpentium, sicut non possum dicere homines malos segetis esse creatores quam per eorum operam uidero exortam. [15] Sicut nec lacob creator colorum in pecoribus fuit 90 quia bibentibus in conceptu matribus uariatas uirgas quas intuerentur apposuit. Sed nec ipsae pecudes creatrices fuerunt uarietatis prolis suae quia inhaeserat animae illarum discolor phantasia ex contuitu uariarum uirgarum per oculos impressa, quae non potuit nisi corpus quod sic affecto spiritu 95 animabatur ex compassione commixtionis afficere unde teneris fetuum primordiis colore tenus aspergeretur. Vt enim sic ex semetipsis afficiantur uel anima ex corpore uel corpus ex anima, congruentiae rationis id faciunt quae incommutabiliter uiuunt in ipsa summa dei sapientia quam nulla spatia locorum 100 capiunt; et cum sit ipsa incommutabilis, nihil eorum quae uel mutabiliter sunt deserit quia nihil eorum nisi per ipsam creatum est. Vt enim de pecoribus non uirgae sed pecora nascerentur, fecit hoc incommutabilis et inuisibilis ratio sapientiae dei per quam creata sunt omnia ; ut autem de uarietate uirga105 rum pecorum conceptorum color aliquid duceret, fecit hoc anima grauidae pecudis per oculos affecta forinsecus et interius secum pro suo modulo formandi regulam trahens quam de intima potentia sui creatoris accepit. Sed quanta sit uis animae ad afficiendam atque mutandam materiam corporalem no (cum tamen creatrix corporis dici non possit quia omnis causa mutabilis sensibilisque substantiae omnisque modus et numerus et pondus eius unde efficitur ut et sit et natura ita uel ita 85
86/87 Ex. 7, 11-12 ; 8, 7. 87/88 Matth. 13, 25-26. 89/96 Gen. 30, 37-41. 99 1 Cor. 1, 24.21 ; Eccli. 1, *3-4. 101/102 Ioh. i, *3. 102/103 Gen. 30, 37-41. 104 Symb. Nicaen., 11 ; Symb. Rom.-Mediol. I, 2d ; Ioh. i, *3 ; Col. 1, 16. 104/106 Gen. 30, 37-41.
Codd. : C ; def. A B
NOS
F J KP T
(7 L M R V).
Test. : 85 terrae — 112 ita alt. Eng., p. 93, 23-94, 22. sapientia, 102 Vt — 104 omnia [excerpt.,/. 2].
85 Quapropter — 99
85 possumus P T 86 artibus] arti/bus 1 litt. eras. J 87 possumus NOSa P T 88 “creatores esse segetis /a. opera J T 90 conceptu matribus] conceptum a tribus Ca conceptu] conceptu/ 1 litt. eras. O S, conceptum J, conspectu T maribus T uarias (2 91 ipse .S' J 93 “phantasiae I 95 commixtione J, commixtiones Ta unde] add. in S2 96 colere .Sa ex] a S 98 congruentiae] add. et N2, congruae S K fj. rationes N S J K n 100 et om. S cumque .S2 °ipsa sit /x 101 commutabiliter C F J fj., in¬ commutabiliter (in eras.) T 104 quem S 106 pecodis Ca 107 modolo O 108 sit] s. 1. J1 109 efficiendam K T 111 “sensibilis mutabilisque E
/x 801
DE TRINITATE III, vii-vm
143
sit ab intellegibili et incommutabili uita quae super omnia est exsistit et peruenit usque ad extrema atque terrena), multus 15 sermo est neque nunc necessarius. Verum propterea factum Iacob de pecoribus commemorandum arbitratus sum ut intellegeretur si homo qui uirgas illas sic posuit dici non potest creator colorum in agnis et haedis, nec ipsae matrum animae quae conceptam per oculos corporis phantasiam uarietatis I 20 seminibus carne conceptis quantum natura passa est asperserunt, multo minus dici posse ranarum serpentiumque creatores angelos malos per quos magi pharaonis tunc ilia fecerunt. VIII.
_ [IX 16] Aliud est enim ex intimo ac summo causarum cardine condere atque administrare creaturam, quod qui facit solus creator est deus ; aliud autem pro distributis ab illo uiribus et facultatibus aliquam operationem forinsecus ad5 mouere ut tunc uel tunc sic uel sic exeat quod creatur. Ista quippe originaliter ac primordialiter in quadam textura elementorum cuncta iam creata sunt sed acceptis opportunitatibus prodeunt. Nam sicut matres grauidae sunt fetibus, sic ipse mundus grauidus est causis nascentium quae in illo non 10 creantur nisi ab ilia summa essentia ubi nec oritur nec moritur aliquid nec incipit esse nec desinit. Adhibere autem forinsecus accedentes causas quae tametsi non sunt naturales tamen secundum naturam adhibentur ut ea quae secreto naturae sinu abdita continentur erumpant quodam modo et foris 15 creentur explicando mensuras et numeros et pondera sua quae in occulto acceperunt ab illo qui omnia in mensura et numero et pondere disposuit, non solum mali angeli sed etiam mali homines possunt sicut exemplo agriculturae supra docui.
115/120 Gen. 30, 37-41.
^
802
121/122 Ex. 7, *11-12 ; 8, 7.
viii. 3 Eccli. 1, *8. 18 supra : I, vii, 87/88.
Codd. ■. C ; def. A B
PL 878
16/17 Sap. 11, 21.
NOS
F J KP T
17/18 Matth. 13, 25-26.
(I L M R V).
Test. : 113 sit — 122 fecerunt Eug.,p. 94, 22-95, 5. viii.
11 Adhibere — 18 docui [excerpt.,/. 2],
114 multos Ca 117 sic om. P 119 conceptu K fantansiam (n alt. exp.) T 120 carne] cane Ca conceptis] conce//ptis 2 litt. eras. K 120/121 °asparserunt L. viii.] om. C, vii K T 2 condire K* * * * & 3 creator solus T 5 ut] et Oa 6 ac primordialiter om. Sa 7 elimentorum C& 10 nec alt.) uel F 12 acce¬ dentes] ita N O fi, accidentes cett. codd. 14/15 °et foris creentur quodam modo 71 16 omnia om. T 17 disposuit] praem. cuncta T 18 docuit T
i44
DE TRINITATE III, viii
[17] Sed ne de animalibus quasi diuersa ratio moueat quod 20 habent spiritum uitae cum sensu appetendi quae secundum naturam sunt uitandique contraria, etiam hoc est uidere quam multi homines nouerint ex quibus herbis aut carnibus aut quarumque rerum quibuslibet sucis et humoribus uel ita positis uel ita obrutis uel ita contritis uel ita commixtis quae 25 animalia nasci soleant. Quorum se quis tarn demens audeat dicere creatorem ? Quid ergo mirum si quemadmodum potest nosse quilibet nequissimus homo unde illi uel illi uermes muscaeque nascantur, ita mali angeli pro subtilitate sui sensus in occultioribus elementorum seminibus norunt unde ranae 30 serpentesque nascantur, et haec per certas et notas temperationum opportunitates occultis motibus adhibendo faciunt creari non creant ? Sed ilia homines quae solent ab hominibus fieri non mirantur. Quod si quisquam celeritates incrementorum forte mira35 tur quod ilia animantia tam cito facta sunt, attendat quem¬ admodum et ista pro modulo facultatis humanae ab hominibus procurentur. Vnde enim fit ut eadem corpora citius uermescant aestate quam hieme, citius in calidioribus quam in frigidioribus locis ? Sed haec ab hominibus tanto difficilius adhi40 bentur quanto desunt sensuum subtilitates et corporum mobilitates in membris terrenis et pigris. Vnde qualibuscumque angelis uicinas causas ab elementis contrahere quanto facilius est tanto mirabiliores in huiusmodi operibus eorum exsistunt celeritates. 45 [18] Sed non est creator nisi qui principaliter ista format, nec quisquam hoc potest nisi file penes quern primitus sunt omnium quae sunt mensurae, numeri et pondera et ipse est
19/20 Gen. 6, 1, *8.
17.
Codd. : C ; def. A B
29/30 Ex. 7,
NOS
11-12
; 8, 7.
F JKP T
47 Sap.
11, 21.
47/48 Eccli.
(I L M R V).
Test. : 19 Sed — 47 est Eug.,p. 95, 8-96, 9.
20habeantF 21 uitandiquae (a alt. eras.)0 22 nouerunt F P fx. 23 °quarumcumque L2 n ° et] aut Eug. (D G P T v) ^ 24 obtruteritis K2 quo J 25 se] si 28 nascuntur F P °sublimitate L 30 nascuntur P 31 opportunitatis Fa 32 non om. creant] creent T 34 celebritates (b eras.) T 34/35 miratur] mira/tur 1 lift. eras. N 36 et om. P modolo Ca K facultates Ta 37/38 umerscant Ta 38 in alt. om. F 38/39 locis quam in frigidioribus K 40 °quantum I 40/41 et — mobilitates om. T 41 mobilitatis K& Vnde] add. licet K 42 helimentis Ca 44 exstant S T
DE TRINITATE III, vm
145
unus creator deus ex cuius ineffabili potentatu fit etiam ut quod possent hi angeli si permitterentur ideo non possint quia 50 non permittuntur. Neque enim occurrit alia ratio cur non potuerint facere minutissimas muscas qui ranas serpentesque fecerunt nisi quia maior aderat dominatio prohibentis dei per spiritum sanctum, quod etiam ipsi magi confessi sunt dicentes : Digitus dei est hoc. Quid autem possint per naturam 55 nec possint per prohibitionem, et quid per ipsius naturae suae conditionem facere non sinantur homini explorare difficile est, immo uero impossibile nisi per illud donum dei quod apostolus commemorat dicens : Alii diiudicatio spirituum. Nouimus enim hominem posse ambulare et neque hoc posse si non 60 permittatur, uolare autem non posse etiamsi permittatur. Sic et illi angeli quaedam possunt facere si permittantur ab angelis potentioribus ex imperio dei; quaedam uero non pos¬ sunt nec si ab eis permittantur, quia file non permittit a quo illis est talis naturae modus, qui etiam per angelos suos 65 et ilia plerumque non permittit quae concessit ut possint. [19] Exceptis igitur illis quae usitatissimo transcursu temporum in rerum naturae ordine corporaliter Hunt, sicuti sunt ortus occasusque siderum, generationes et mortes animalium, seminum et germinum innumerabiles diuersitates, ne70 bulae et nubes, niues et pluuiae, fulgura et tonitrua, fulmina et grandines, uenti et ignes, frigus et aestus, et omnia talia ; exceptis etiam illis quae in eodem ordine rara sunt, sicut defectus luminum et species inusitatae siderum et monstra et terrae motus et similia ; exceptis ergo istis omnibus quorum 75 quidem prima et summa causa non est nisi uoluntas dei — unde et in psalmo cum quaedam huius generis commemorata
50/51 Ex. 8, 18. 8, 20 ; Ioh. 4, 10.
Codd. : usque ad 67 MR V).
51/52 Ex. 7, 11-12 ; 8, 7. 58 1 Cor. 12, *10.
return
def. A ; C ; def. B
53/54 Ex. 8, *19.
NOS
FJKP T
57 Act.
(I L
Test. : 48 unus — 65 possint Fug., p. 96, 9-27.
49 hii C P quia] qua Ca 52 quia] qui Ca prohibentis dei] dei s. /. P1, prohibendi (dei om.') C K T 57 non possibile K 58 Alii] add. datur N2 diiuditio Ta Nouimus] praem. vii C 59 si] praem. etiam K 61 per¬ mittatur N 62 imperium Ca 63 permittitur i’a 63/65 a — permittit om. /a 64 talis est F 66 usitatissime T 67 natura J, naturali T 68 generationis Ca mortis Ca 69 et germinum om. S 70 thonitrua K flumina Aa 71 ignis A& C 73 inusitate J 74 similia] praem. his T 76/77 0 essent commemorata /x
PL 879
fi
803
146
DE TRINITATE III,
viii-ix
essent : Ignis, grando, nix, glades, spiritus tempestatis, ne quis ea uel fortuitu, uel causis tantummodo corporalibus uel etiam spiritalibus tamen praeter uoluntatem dei exsistentibus agi 80 crederet, continuo subiecit : Quae fadunt uerbum eius.
5
io
15
20
[X] Sed his ut dicere coeperam exceptis, alia sunt ilia quae quamuis ex eadem materia corporali ad aliquid tamen diuinitus annuntiandum nostris sensibus admouentur, quae proprie miracula et signa dicuntur, nec in omnibus quae nobis a domino deo annuntiantur ipsius dei persona suscipitur. Cum autem suscipitur, aliquando in angelo demonstratur, aliquando in ea specie quae non est quod angelus quamuis per angelum disposita ministretur ; rursus cum in ea specie suscipitur quae non est quod angelus, aliquando iam erat ipsum corpus et ad hoc demonstrandum in aliquam mutationem assumitur, aliquando ad hoc exoritur et re peracta rursus absumitur. Sicut etiam cum homines annuntiant, aliquando ex sua persona uerba dei loquuntur sicuti cum praemittitur : Dixit dominus, aut : Haec didt dominus, aut tale aliquid ; aliquando autem nihil tale praemittentes ipsam dei personam in se suscipiunt sicuti est : Intellectum dabo tibi et constituam te in uia hac qua ingredieris. Sic non solum in dictis uerum etiam in factis dei persona significanda imponitur prophetae ut earn gerat in ministerio prophetiae, sicut eius personam gerebat qui uestimentum suum diuisit in duodecim partes
77 Ps.
148,
*8.
80 Ps.
148, 8.
ix. 14 Is. 3, 16 ; e.a. Ier. 2, 2 ; e.a. 15/17 cf. Hieron., in dan. Ill, xi, (CC 75a, 897, 820/822), ubi eodem utitur exemplo. 16/17 Ps. 31, *8. 19/22 hi Reg. 11, 30-31. 1
Codd.
: AC ; def. B
77 ignes Ca derent S*.
NOS
78 earn T
F J KP T
fortuito O Pa T
(/ L M R V).
corpralibus Ca
80 cre-
ix.] om. C, viii K T 1 ilia om. T quae] praem. vm C 2 materiae (a alt. exp.) C 8 angelos P ministrentur C, (n alt. eras.) P ; ministratur (at i. r.) N2 10 ad om. Sa aliqua N O mutatione NOS 11 ad] ex Ta rursum T 12 absumitur] assumitur A&, consumitur K& 13 sua] una J1 sicut J cum om. A& promittitur K 16 tibi dabo F fi instituam T 17 hac] ita F K, om. cett. codd. fj. qua/ 1 litt. eras. N, quam O gradieris F 19 misterio N P&, mysterio O S J KT sicuti F T
DE TRINITATE III, ix
147
et ex eis decern seruo regis Salomonis dedit regi futuro Israhel; aliquando etiam res quae non erat quod propheta et erat iam in terrenis rebus in huiusmodi significationem assumpta est, sicut somnio uiso euigilans Iacob fecit de lapide 25 quem dormiens habebat ad caput; aliquando ad hoc fit eadem species uel aliquantum mansura, sicut potuit serpens ille aeneus exaltatus in heremo, sicut possunt et litterae ; uel peracto ministerio transitura sicut panis ad hoc factus in accipiendo Sacramento consumitur. 30 [20] Sed quia haec hominibus nota sunt quippe quia per homines hunt, honorem tamquam religiosa possunt habere, stuporem tamquam mira non possunt. Itaque ilia quae per angelos hunt quo difhciliora et ignotiora eo mirabiliora sunt nobis, illis autem tamquam suae actiones notae atque 35 faciles. Loquitur ex persona dei angelus homini dicens : Ego sum deus Abraham et deus Isaac et deus Iacob, cum scriptura praedixisset : Visus est ei angelus domini ; loquitur et homo ex persona dei dicens : Audi populus meus et loquar, Israhel, et testificabor tibi : Deus, deus tuus sum ego. Assumpta est 40 uirga ad significationem et in serpentem angelica facultate mutata est; quae facultas cum desit homini, assumptus est tamen et ab homine lapis ad talem aliquam significationem. Inter factum angeli et factum hominis plurimum distat. Illud et mirandum est et intellegendum, hoc autem tantum45 modo intellegendum. Quod ex utroque intellegitur fortassis unum est, at ilia ex quibus intellegitur diuersa sunt, tam-
24/25 Gen. 28, 16.18.11. 3, *6. 37 Ex. 3, *2. 4, *3 ; 7, IO-
26/27 Num. 21, 9. 38/39 Ps. 80, *9.
32/33 Hebr. 2, 2. 39 Ps. 80, *11.
35/36 Ex. 39/41 Ex.
42 Gen. 28, 18.
A ; usque ad M R V). Codd. :
28 transitura
def. B ; C
NOS
F JKP T
(I L
21 eis] his S 22 prophetae T 23 significatione S 24 sicuti T euigilans uiso A& °Iacob euigilans ju. 25 caput] add. suum T 26 °aliquantulum fx. mensura Pa T 28 transiturae N O S F K2 30 hominibus] omnibus Pa quippe quia] ita L F, quippe quae T, quippe A B2 C O3 K, quia B N O J P fi 31 hominis T religiosa/ 1 lift. eras. K 33 quod T 34actionisT notae] no/tae 1 lift. eras. J 37 praedixerit T ei] et K, om. T 38 dei] domini C /x popule P meus] i. mg. J1 loquar] add. tibi B2 N O S F K P /x 39 ego sum B2 S J T \x 40 facultatem Ca, faciliente Ka 43 factum pr.] add. autem S2 K2 44 et pr.~\ exp. J, enim .S’2 °et intelbgendum est ju, 45 intellegen¬ dum] add. est O P Quod] add. autem S2 fortassis] add. enim T 46 est]
add.
esse
exp. A
at] t
i. r. K2
PL 880
jLt 804
148
DE TRINITATE III, ix
quam si domini nomen et auro et atramento scribatur. Illud est pretiosius, illud uilius ; quod tamen utroque significatur idipsum est. 50 Et quamuis idem significauerit serpens ex uirga Moysi quod lapis Iacob, melius tamen aliquid lapis Iacob quam serpentes magorum. Nam sicut unctio lapidis Christum in carne in qua unctus est oleo exsultationis prae participibus suis, ita uirga Moysi conuersa in serpentem ipsum Christum 55 factum obedientem usque ad mortem crucis. Vnde ait : Sicut exaltauit Moyses serpentem in heremo, sic oportet exaltari flium hominis ut omnis qui credit in eum non pereat sed habeat uitam aeternam, sicut mtuentes ilium serpentem exaltatum in heremo serpentium morsibus non peribant. Vetus enim homo 60 noster confixus est cruci cum illo ut euacuetur corpus peccati. Per serpentem autem mors intellegitur quae facta est a serpente in paradiso modo locutionis per efficientem id quod efficitur demonstra.nte. Ergo uirga in serpentem, Christus in mortem, et serpens rursus in uirgam, Christus in resurrectio65 nem totus cum corpore suo quod est ecclesia, quod in fine temporis erit quern serpentis cauda significat quam Moyses tenuit ut redigeretur in uirgam. Serpentes autem magorum tamquam mortui saeculi nisi credentes in Christum tamquam deuorati in corpus eius intrauerint resurgere in illo non 70 poterunt. Lapis ergo Iacob, ut dixi, melius aliquid significauit
50/52 Ex. 4, 3 ; 7, 10. Gen. 28, 18. 54 Ex. 4, *3 ; 7, 10. 54/55 Phil. 2, *8.
52 Gen. 28, 18. 53/54 Ps. 44, *8. 55/58 Ioh. 3, *14-15. 58/59 Num.
21,9. 59/00 Rom. 6, *6. 01 Num. 21, 9 ; Ex. 7, 10. 61/62 Gen. 3, 1-15. 63 Ex. 4, *3 ; 7, 10. 64 Ex. 4, 4. 65 Col. 1, 24. 66/67 Ex. 4, 4. 67 Ex. 7, 11-12. 70 Gen. 28, 18.
Codd.
-.ABC
Test. : 52 Nam
NOS
F J KP T
(I L M R V).
- 56 heremo, 58 sicut — 65 ecclesia
p. 515, 6-14.
Hadr., p. 28, 15-22 ; Paris ’
47 °nomen domini/a 48 tamen] add. in B2 N O F M utrumque N 49 est] O1, add. esse exp. A 50 significauerit] significatur uertit T& °ex uirga Moysi serpens /x 51 Iacob] add. significauit F 52 serpens T unctio] praem. significat F lapidis unctio C lapis 53 °exaltationis Paris, ed. particibus Aa 54 °serpente Hadr. 55 mortem] add. mortem autem F crucis] eius Paris. 57 °crediderit M °eum] ipsum ^ 58 sicut] si Had). V Paris. 59 serpentem (corr. 1 mi) O, T Hadr. V L, ; serpentum Paris. periebant Hadr., peribunt Paris. enim nm. Paris. homo] bis J'd 60
s. 1.
T Paris. cruci om. T ut — peccati om. Hadr. Paris. R, euacueretur cett. codd. ^ 61 °autem] add. et S2 enim u. °mtelhgxturmorsM 62 °id] hie Hadr. V, hoc Hadr. ed. 63 °serpente Hadr. Pans. 64 °morte Hadr. Paris. °uirga Hadr. Paris. 64/65 resurrectione C T l“ns\. 6;5 °cum] in Hadr■ Paris,i7 redigeretur] redderetur rediretur C, rediret S J K /x 70 potuerint A.a confixus] crucifixus °euacuetur] ita
DE TRINITATE III, ix
149
quam serpentes magorum ; at enim factum magorum multo mirabilius. Verum haec ita non praeiudicant rebus intellegendis tamquam si hominis nomen scribatur auro et dei atramento. 75 [21] Illas etiam nubes et ignes quomodo fecerint uel assumpserint angeli ad significandum quod annuntiabant etiam si dominus uel spiritus sanctus illis corporalibus formis ostendebatux, quis nouit hominum ? Sicut infantes non nouerunt quod in altari ponitur et peracta pietatis celebratione consumi80 tur unde uel quomodo conficiatur, unde in usum religionis assumatur. Et si numquam discant experimento uel suo uel aliorum et numquam illam speciem rerum uideant nisi inter celebrationem sacramentorum cum offertur et datur, dicaturque illis auctoritate grauissima cuius corpus et sanguis sit, 85 nihil aliud credent nisi omnino in ilia specie dominum oculis apparuisse mortalium et de latere tali percusso liquorem ilium omnino fluxisse. Mihi autem utile est ut meminerim uirium mearum, fratresque meos admoneam ut meminerint suarum, ne ultra 90 quam tutum est humana progrediatur infirmitas. Quemadmodum enim haec faciant angeli uel potius deus quemadmodum haec faciat per angelos suos, et quantum fieri uelit etiam per angelos malos siue sinendo siue iubendo siue cogendo ex occulta sede altissimi imperii sui, nec oculorum acie penetrare 95 nec fiducia rationis enucleare nec prouectu mentis comprehendere ualeo ut tarn certus hinc loquar ad omnia quae requin de his rebus possunt quam si essem angelus aut propheta aut
71 Ex 7 11-12.
75 Ex. 3, 1-2 ; 13, 21-22 ; 14, 19-20.24 ; 16, 10-12 ; 19, 16 19 ;
20, 18-22; 33, 9-23;34,
Codd.
: ABC
5sqq.;e.a.
NOS
86/87 Ioh. 19, 34.
FJKPT
(J L
M
R
92 Hebr. 2, 2.
V).
78 nouerunt] norunt A, norant A2 79 altario P T peracta] cum tanta C, praem. cum tanta et T 80 unde alt.] add. uel i'2 81 adsumitur f 83 celebrationes NO offerentur P dantur P 85 credunt J P in ilia omnino C illam speciem T 80 talem J 87 flexisse (corr. 1 m.) J 88 utile] praem. omnino F a 89 ut] add. et ipsi J P /a minerint Ta ne] ne/ 1 lift. eras. O, nec O3 90 quam om. Sa tutum] totum Ka 91 haec enim C enim om.A*T faciant] n s. 1. N1 92 angelos] an s. 1. C1 uelit] uel Ca etiam per om. P 93 siue pr. om. F 94 occulta om. Aa Pa C altissima sede A Ba C sui imperii F penitrare A* 95 enucleare] add. ualeo J prouecto A& Ca 96 ualeo om. J
PL 881
p
805
150
DE TRINITATE III, ix-x
apostolus. Cogitationes enim mortalium timidae, et incertae prouidentiae nostrae. Corpus enim quod corrumpitur aggrauat ioo animam, et deprimit terrena inhabitatio sensum multa cogitantem. Et difficile aestimamus quae in terra sunt, et quae in prospectu sunt inuenimus cum labore. Quae in caelis sunt autem quis inuestigauit ? Sed quia sequitur et dicit : Sensum uero tuum quis scit nisi tu dederis sapientiam et miseris spiritum 105 sanctum tuum de altissimis ?, quae in caelis sunt quidem non inuestigamus quo rerum genere et corpora angelica secundum propriam dignitatem et eorum quaedam corporalis actio continetur; secundum spiritum tamen dei missum nobis de altissi¬ mis et impertitam eius gratiam mentibus nostris audeo fidu110 cialiter dicere nec deum patrem nec uerbum eius nec spiritum eius, quod deus unus est, per id quod est atque idipsum est ullo modo esse mutabilem ac per hoc multo minus uisibilem. Quoniam sunt quaedam quamuis mutabilia non tamen uisibilia, sicut nostrae cogitationes et memoriae et uoluntates et 115 omnis incorporea creatura ; uisibile autem quidquam non est quod non sit mutabile. X.
5
[XI] Quapropter substantia uel si melius dicitur essentia dei, ubi pro nostro modulo ex quantulacumque particula intellegimus patrem et filium et spiritum sanctum, quandoquidem nullo modo mutabilis est, nullo modo potest ipsa per semetipsam esse uisibilis. [22] Proinde ilia omnia quae
98/103 Sap. 9, *14-16. 103/105 Sap. 9, *17. 105/100 Sap. 9, 16. Sap. 9, 17. 109 Rom. 12, 3. Ill Marc. 12, 29 ; Gal. 3, 20.
108/100
x. 5/8 Ex. 3, 1-2 ; 13, 21-22 ; 14, 19-20.24 ; 16, 10-12 ; 19, 16-19 1 2°> 18-22 ; 33, 9-23 l 34, 3 sqq. ; e.a.
Codd.
: ABC
NOS
F JKP T
Test. : 105 quae — 107/108 continetur 116 mutabile [coll.,f,. isq. x.
1 Quapropter — 5 quae
(I L M R V).
Licin., p. 123, 17-19.
109 audeo —
[coll.,f. 18^-19],
add. sunt .S'2, add. inquid T 99 enim] s. 1. A* 1 100 sensum] sensu/m 1 litt. eras. K multam Ca 101 aestimamus] inuestigamus P 102 autem in caelis sunt F T 103 inuestigabit O3 S'2 * F K P 7> quia] quod Ma ouero] autem /x 101/105 sanctum spiritum C P 105 quidem om. Licin. 106 quo] quos et Licin. E angelica/ 1 litt. eras. K 109 °impartitam 71 110/111 spiri¬ tum eius nec uerbum eius A nec spiritum eius om. S 110 spiritum] add. sanctum T 111 unus] add. et uerus F id om. A& Ba Ca Pa 112 °minus] add. esse /j, 113quonamC quaedam sunt T 115 omnes incorporeae creaturae C autem] tamen T. 98 enim]
x.]
om. ABC,
villi
K T
quantumlacumque (Ta
T om. Ta
1 dicitur] dici potest
4 mutabilis — modo
2 modulo nostro
S /i C
5 °uisibilis esse
PL 882
DE TRINITATE III, x
151
patribus uisa sunt cum deus illis secundum suam dispensationem temporibus congruam praesentaretur per creaturam facta esse manifestum est. Et si nos latet quomodo ea ministris angelis fecerit, per angelos tamen esse facta non ex nostro 10 sensu dicimus ne cuiquam uideamur plus sapere praeter quam oportet sapere, sed sapimus ad temperantiam sicut deus nobis partitas est mensuram fidei, et credimus propter quod et loquimur. Exstat enim auctoritas diuinarum scripturarum un¬ de mens nostra deuiare non debet, nec relicto solidamento di15 uini eloquii per suspicionum suarum abrupta praecipitari ubi nec sensus corporis regit nec perspicua ratio ueritatis elucet. Apertissime quippe scriptum est in epistula ad hebraeos, cum dispensatio noui testamenti a dispensatione ueteris testamenti secundum congruentiam saeculorum ac temporum 20 distingueretur, non tantum ilia uisibilia sed ipsum etiam sermonem per angelos factum. Sic enim dicit : Ad quern autem angelorum dixit aliquando : Sede ad dexteram meam donee ponam inimicos tuos scabellum pedum tuorum ? Nonne ornnes sunt rninistri spiritus ad ministrationem missi propter eos qui 25 futuri sunt haereditate possidere salutem ? Hinc ostendit ilia omnia non solum per angelos facta sed etiam propter nos facta, id est populum dei cui promittitur haereditas uitae aeternae. Sicut ad corinthios etiam scriptum est : Omnia autem haec in figura contingebant illis ; scripta sunt autem ad 30 correptionem nostram in quos finis saeculorum obuenit. Deinde quia tunc per angelos nunc autem per filium sermo factus est,
8/9 Ps. 103, 4; Hebr. i, 7.H4. 9 Hebr. 2, 2. 10/12 Rom. 12, *3. 10/11 Eccle. 7, *17. 12/13 11 Cor. 4, *13. 20/21 Hebr. 2, 2. 21/25 Hebr. 1, *13-14. 26 Hebr. 2, 2. 27/28 1 Petr. 3, 22. 28/30 1 Cor. io, *11. 31
Hebr. 2, *2.
Codd. :
ABC
NOS
F JKP T
(I L M R V).
Test. : 6 patribus — 9 facta, 23 Nonne — 28 aeternae
9 factam i' 10 didicimus K2 10/11 °praeter — sapere om. y ita A B, prae C, om. A2 C2 cett. codd. 11 sapiamus Ha B N, (a alt. eras) O, F nobis deus J P deus] dominus K 13 exstat] exsta/t 1 lift. eras. O autoritas / 14 nec] ne A& T 15 praecipitetur T 18/19 a — testamenti om. S 18 ueteris] ueris Ta 20 non] praem. in monte syna */. P etiam ipsum J 21 Sic] sicut (ut eras.) N autem om. AC 22 dixit] add. deus T °donec] ita N O S V, quousque L, y, quoadusque cett. codd. 23 omnis Ca 24 in administrationem C T 25 hereditatem K T salutis T hie A& Ba C T 27 facta om. F °populum] praem. propter y 29 autem alt. om. A Ja ^ figuram C illis] praem. in Ca K 30 correctionem F fines S J P T obuenit] deuenit F, deuenerunt S ] T
8 earn
K
[coll.,f. 19].
10 praeter]
DE TRINITATE III, x
152
consequenter aperteque demonstrans : Propterea, inquit, abundantius debemus attendere nos ea quae audiuimus ne forte defluamus. Si enim qui per angelos dictus sermo factus est 35 firmus, et omnis praeuaricatio et inobedientia iustam accepit mercedis retributionem, quomodo nos effugiemus tantam neglegentes salutem ? Et quasi quaereres quam salutem, ut ostenderet se de nouo testamento iam dicere, id est sermonem qui non per angelos sed per dominum factus est : Quae cum initium 40 accepisset, inquit, ut enarraretur per dominum, ab his qui audierunt in nos confirmata est coatestante deo signis et ostentis et uariis uirtutibus et spiritus sancti diuisionibus secundum suam uoluntatem. [23] 'Sed,' ait aliquis, ‘cur ergo scriptum est : Dixit domi45 nus ad Moysen, et non potius : Dixit angelus ad Moysen ?’ Quia cum uerba iudicis praeco pronuntiat, non scribitur in gestis : ‘Ille praeco dixit,’ sed : ‘Ille iudex.' Sic etiam loquente propheta sancto etsi dicamus : ‘Propheta dixit,’ nihil aliud quam dominum dixisse intellegi uolumus. Et si dicamus : 50 Dominus dixit, prophetam non subtrahimus, sed quis per eum dixerit admonemus. Et ilia quidem scriptura saepe aperit angelum esse domini quo loquente identidem dicitur : Dominus dixit, sicut iam demonstrauimus. Sed propter eos qui cum scriptura illic angelum nominat ipsum per se ipsum filium 55 dei uolunt intellegi quia propter annuntiationem paternae ac suae uoluntatis a propheta dictus est angelus, propterea uolui ex hac epistula manifestius testimonium dare ubi non dictum est : per angelum, sed : per angelos.
32/37 Hebr. 2, *1-3. 39/43 Hebr. 2, *3-4.
Codd. :
ABC
37 Hebr. 2, 3. 38/39 Hebr. 2, 2. 39 Hebr. 2, 3. 53 demonstrauimus : II, xii-xiu. 58 Hebr. 2, 2.
NOS
F JKP T
(I
L M R V).
32 demonstrans] demonstras K, demonstrat K2, monstrans P 33 debemus] ita B“ N O, oportet Ba cett. codd. fi nos] eras. B 34 enim] add. inquid T di¬ ctus] add. est Aa B N O J T fj. 35 accipit O O 3(5 tantam] praem. si F 36/37 negligentes C2 O3, neglexerimus F 38 sermone ABCS J /x qui] add. iam A2 39 deum Pa factus] dictus T 40 inquit accepisset B2 N O S enarraretur] ra s. /. J1 °his] iis /x 41 in nos om. fla coatestante] at .r. 1. P1, contestante T /x deo] domino T ostentis] portends B2 N J /jl, praem. portends F P 42 et alt. om. A& C diuisionibus] distributionibus j 44 Sed~\ praem. xi A, praem. x B C 47 iudex] add. dixit J 48 sancto om. P etsi] si P propheta/ 1 litt. eras. C 49 °intellegi uolumus] intellegamus M 51 dixit S Et] ex O aperit] apparet O3 52 esse om. Pa °domini] dei S, dominum /x 54 nominet K2 semetipsum B2 N O F J P, semet L 55 annontiationem Ca 56 a] per P prophetam P 57 uoluit S
^
806
PL 885
DE TRINITATE III, x
153
[24] Nam et Stephanus in actibus apostolorum eo more 60 narrat haec quo etiam in ueteribus libris conscripta sunt : Viri fratres et patres, audite, inquit : Deus gloriae apparuit Abrahae patri nostro cum esset in Mesopotamia. Ne quis autem arbitraretur tunc deum gloriae per id quod in se ipso est cuiusquam oculis apparuisse mortalium, in consequentibus 65 dicit quod Moysi angelus apparuerit. Fugit, inquit, Moyses in uerbo isto, et factus est inquilinus in terra Madian ubi genuit filios duos. Et completis illic annis quadraginta apparuit illi in deserto montis Sina angelus domini in flamma ignis in rubo. Moyses autem uidens mirabatur uisum. Qui cum accederet 70 considerare, facta est uox domini : Ego deus patrum tuorum, deus Abraham et deus Isaac et deus lacob. Tremefactus autem Moyses non audebat considerare. Dixitque illi dominus : Solue calceamentum pedum tuorum, et cetera. Hie certe et angelum et dominum dicit eundemque deum Abraham et deum Isaac 75 et deum lacob sicut in genesi scriptum est. [25] An forte quisquam dicturus est quod Moysi per an¬ gelum apparuit dominus, Abrahae uero per se ipsurn ? At hoc ab Stephano non quaeramus. Ipsum librum interrogemus unde Stephanus ista narrauit. Numquid enim quia scriptum 80 est : Et dixit dominus deus ad Abraham, et paulo post : Et uisus est dominus deus A brahae, propterea ista non per angelos facta sunt ? Cum alio loco similiter dicat : Visits est autem ei deus ad ilicem Mambre, sedente eo ad ostium tabernaculi sui
60 in ueteribus libris : Gen. 12, 1 ; Ex. 2, 15 ; 3, *1-6. 61 Act. 7, *2. 65/73 Act. 7, *29-33. angelum : Ex. 3, *2 ; Act. 7, 30. 74 dominum : Gen. 12, *1 ; Act. 7, *2. 76/77 Act. 7, 30. 77 Ex. 3, 2. Gen. 12, 1 ; Act. 7, 2. 78 Act. 7, 2.30. 78/79 Gen. 12, 1 ; Act. 7, 2. 80 Gen. 12, *1. 80/81 Gen. 12, *7. 81 Hebr. 2, 2. 82/84 Gen. 18, *1.
73
Codd.
-.ABC
NOS
F J KPT
(J
L M R V).
60 quo/ 1 litt. eras, (o i. r.) O1 °libris ueteribus /x libris] litteris T 61 inquit et patres audite J inquit audite N S KP T deus] om. Ca, dominus N 62 Mesopotamia] add. siriae F J 63 arbitretur J T deum] dominum K, om. T 65 apparuit A& B C 66 isto om. AC 67 duos filios N F illic] illis A J °quadraginta annis /x 70 domini] ita A B C K, add. dicens cett. codd. ^ Ego] add. sum NOSFJPTp 73 calciamenta J 76 quod] d s. 1. O1 77 semetipsum J P At] ut J, et K 78 ab] a F fx 78/79 °unde Stephanus ista narrauit interrogemus fx 80 ad om. A Ca abra¬ hae A2 81 °deus om. M 82 alio] praem. in F ei om. P 83 deus] add. et P mambrae B C N F K P sedenti A& S F J K T fx eo] ei ABC,
eras. N,
O
S ; om. A2 F J /a
hostium
KP
154
DE TRINITATE III, x
meridie, et tamen consequenter adiungat : Respiciens autem 85 oculis suis uidit, et ecce tres uiri stabant super eum, de quibus iam diximus. Quomodo enim poterunt isti qui uel a uerbis ad intellectum nolunt assurgere uel facile se ab intellectu in uerba praecipitant, quomodo poterunt explicare uisum esse deum in uiris tribus nisi eos, sicut etiam consequentia docent, 90 angelos fuisse fateantur ? An quia non dictum est, ‘Angelus ei locutus est’ uel ‘apparuit,’ propterea dicere audebunt Moysi quidem illam uisionem ac uocem per angelum factam quia ita scriptum est, Abrahae autem quia commemoratio angeli facta non est per substantiam suam deum apparuisse atque 95 sonuisse ? Quid quod nec apud Abraham de angelo taciturn est ? Nam ita legitur cum immolandus eius filius peteretur : Et factum est post haec uerba temptauit deus Abraham et dixit ad eum : Abraham, Abraham. Et ille dixit : Ecce ego. Et dixit ei : Accipe filium tuum dilectum quern diligis, Isaac, et uade 100 in terram excelsam et offeres eum ibi holocaustum super unum montium quern tibi dixero. Certe hie deus non angelus commemoratus est. Paulo post uero ita se habet scriptura : Extendens autem Abraham manum suam sumpsit gladium occidere filium suum. Et uocauit eum angelus domini de caelo et dixit ei: Abra105 ham, Abraham. Et dixit: Ecce ego. Et dixit: Ne inicias manum tuam super puerum neque facias ei quidquam. Quid ad haec respondetur ? An dicturi sunt deum iussisse ut occideretur Isaac et angelum prohibuisse ; porro ipsum patrem aduersus dei praeceptum qui iusserat ut occideret no obtemperasse angelo ut parceret ? Ridendus et abiciendus hie sensus est. Sed neque huic tarn grosso et abiecto ullum
84/85 Gen. 18, *2. 86 diximus : II, x, 112 sqq. 88/89 Gen. 18, 1-2. Gen. 19, 1. 97/101 Gen. 22, *1-2. 102/106 Gen. 22, *10-12. Gen. 22, 2. 108 Gen. 22, 12.
Codd. : ABC
NOS
F JKP T
89/90 107/108
(I L M R V).
84 °meridiem (m alt. eras.) M adiungit C2, adiungatur O3 86 poterunt] praem. iam J 87 nolunt assurgere] non assurgunt T 89 tribus uiris F sicut eos F 93 ita] igitur S commemoratio] memoratio Pa 94 “non est facta /r 96 immolandus] immo//landus 2 litt. eras. J °filius eius p, praeciperetur T 71 97 temtabat C, temptauat C2 98 ego] add. domine P 100 offer A& Ca p °eum om. S eum ibi] i. r. et s. 1. C2 holocaustum] praem. in P /a 101 montem ABa C F T tibi dixero] ostendero tibi T 102 Extendens] -tendens i. r. C2 103 occidere] ut occideret P T 105 dixit alt.] add. ei F J T 106 facies C 107 haec] hoc AT n, hue C 109 aduersum A* B C p occiderit Ca 111 grosso] crasso AS C2 K P /x, grasso C, crasso egeno T
m 807
PL
884
DE TRINITATE III, x
155
locum esse scriptura permittit continuo subiungens : Nunc enim cognoui quia times deum tu et non pepercisti filio tuo dilecto 'propter me. Quid est, propter me, nisi propter eum qui 115 occidi iusserat ? Idem igitur deus Abrahae qui angelus, an potius per angelum deus ? Accipe sequentia ; certe iam hie angelus manifestissime expressus est. Attende tamen quid contexatur : Respiciens Abraham oculis suis uidit, et ecce aries unus tenebatur in arbore sabech cornibus / et abiit Abra120 ham et accepit arietem et obtulit eum holocaustum pro Isaac filio suo. Et cognominauit Abraham nomen loci illius : dominus uidit, ut dicant hodie quod in monte dominus uisus est. Sicut paulo ante quod dixit deus per angelum : Nunc enim cognoui quia times deum, non tunc deus cognouisse intellegendus 125 est sed egisse ut per deum ipse Abraham cognosceret quantas haberet uires cordis ad obediendum deo usque ad immolationem unici filii, illo modo locutionis quo significatur per efficientem id quod efficitur, sicut dicitur frigus pigrum, quod pigros facit, ut ideo cognouisse diceretur quia ipsum Abraham 130 cognoscere fecerat quern poterat latere hdei suae firmitas nisi tali experimento probaretur ; ita et hie cognominauit Abra¬ ham nomen loci illius : dominus uidit, id est quod uideri se fecit. Nam continuo secutus ait : Vt dicant hodie quod in monte dominus uisus est. Ecce idem angelus dominus dicitur. Quare 135 nisi quia per angelum dominus ? Iam uero in eo quod sequitur prophetice omnino angelus loquitur et prorsus aperit quod per angelum deus loquatur. Et uocauit, inquit, angelus domini Abraham iterum de caelo dicens : Per me iuraui, dicit dominus,
112/114 Gen. 22, *12. 114/115 Gen. 22, 2. 115 Gen. 22, 1. 115/116 Gen. 22, 11. 116/117 Gen. 22, 11. 118/122 Gen. 22, *13-14. 123/124 Gen. 22, *12. 131/132 Gen. 22, *14. 133/134 Gen. 22, *14. 134 Gen. 22, 11. Gen. 22, 1. 136 Gen. 22, 15. 137/140 Gen. 22, *15-16 sqq.
Codd. -.ABC
NOS
Test. : 127 per —129 facit
112
“scriptura esse fi
F J KPT
(I L M R V).
[Isid., orig. I, xxxvn, 10].
continuo] praem. quae T subiungens] add. ait T P timens Ca tu] exp. A2, om. F 117 tamen 119/120 “abraham abiit S 121 cognominabit Ka 122 uidet J quod] quia A 123 paulo] s. 1. J1 Nunc] hinc A Ba C& S F J, hie N Oa K enim] iam A2 124 quia] quod F times] timens Ca, praem. tu F non] add. quia B2 N O F J P g, 130 facerat Ca 132 uidet J uidere A& 134 dominus angelus K angelus] praem. et T dominus alt.] praem. et T 135 quia nisi Oa dominus] add. loquitur F 136 “loquitur angelus /x 113 enim] autem O S F K om. Ba 119 in] inter K2
n
808
156
DE TRINITATE III, x
propter quod fecisti hoc uerhum et non pepercisti filio tuo dilecto propter me, et cetera. Haec certe uerba ut dicat ille per quem loquitur dominus, Haec dicit dominus, etiam prophetae solent habere. An filius dei de patre ait : Dicit dominus, et ipse est ille angelus patris ? Quid ergo de illis tribus uiris, nonne respiciunt quomodo urgeantur qui uisi sunt Abrahae cum 45 praedictum esset : Visus est ei dominus ? An quia uiri dicti sunt non erant angeli ? Danielem legant dicentem : Et ecce uir Gabriel. [20] Sed quid ultra differimus ora eorum euidentissimo atque grauissimo alio documento oppilare ubi non angelus 50 singulariter nec uiri pluraliter sed omnino angeli dicuntur, per quos non sermo quilibet factus sed lex ipsa data manifestissime ostenditur, quam certe nullus fidelium dubitat deum dedisse Moysi ad subiugandum populum Israhel sed tamen per angelos datam ? Ita Stephanus loquitur : Dura ceruice, 55 inquit, et non circumcisi corde et auribus, uos semper spiritui sancto restitistis sicut et patres uestri. Quem prophetarum non persecuti sunt patres uestri ? Et occiderunt eos qui praenuntiabant de aduentu iusti, cuius nunc uos proditores et interjectores fuistis qui accepistis legem in edictis angelorum nec custodistis. 60 Quid hoc euidentius ? Quid tanta auctoritate robustius ? In edictis quidem angelorum illi populo lex data est, sed domini Iesu Christi per earn disponebatur et praenuntiabatur aduentus, et ipse tamquam uerhum dei miro et ineffabili 40
142 Matth. 14, 33 ; 16, 16 ; Marc, i, i ; 3, 12 ; Luc. 6, 7° ; IO> 36 ; 20, 31 ; 1 Ioh. 3, 8 ; 4, 15 ; 5, 5.20 ; e.a. 22,16. 143 Gen. 22, 15. 143/144 Gen. 18, 2. 146 Gen. 18, 2. 146/147 Dan. 9, *21. 149/150 18, 2. 150/151 Hebr. 2, 2. 151 Gal. 3, *21 ;
1, 35 ; 4, 41 ; Ioh. 1, 34.49 ; ; Symb. Nicaen., 5. Gen. 145 Gen. 18, *1. 145/ Gen. 22, 11.15. 150 Gen. Act. 7, 38. 152/153 Ex.
20, 1 sqq. ; Deut. 9, 10. 154 Hebr. 2, 2 ; Act. 7, 38. 154/159 Act. 7, *51-53. 161 Act. 7, *53. Gal. 3, 21. 162/163 1 Cor. 1, 8 ; 1 Thess. 3, 13. Act. 7, 52. 163 Eccli. 1, 5 ; Ioh. 1, 1.14; Apoc. 19, 13.
Codd. :
ABC
NOS
F J KP T
(I L M R V).
139 propter] pro eo Ay. 140 dicat] diceret T 141 dominus pr.] deus F Ta dominus alt. om. Ta etiam] add. sic T 142 dei om. F K dominus dicit F K 143 angelus ille F ille om. K 144 urguentur P 146 Et] ita T, om. cett. codd. /j. 149 opilari F K 150 nec — pluraliter om. T uiri] uere C, uero C2 151 °sermo non fj. data] add. lege C2 154 Ita om. A& C 155 circumciso B N2 O T 156 sancto om. O resistitis C2, restitis Fa et] ita S2 J fi, om. cett. codd. 157/158 praenuntiabant] prophetebant ] 158 cuius om. K uos nunc PT 159 nec] et non BP 161 lex illi populo ABC J T /j. 162 domini] add. nostri B F ea K P
PL 885
DE TRINITATE III, x
157
modo erat in angelis in quorum edictis lex dabatur. Vnde 65 dicit in euangelio : Si crederetis Moysi, crederetis et mihi ; de me enim ille scripsit. Per angelos ergo tunc dominus loquebatur, per angelos flius dei mediator dei et hominum futurus ex semine Abrahae suum disponebat aduentum ut inueniret a quibus reciperetur, confitentes reos quos lex non impleta fece70 rat transgressores. Vnde et apostolus ad galatas dicit : Quid ergo lex ? Transgressionis gratia proposita est donee ueniret se¬ men cui promissum est, dispositum per angelos in manu mediatoris, {hoc est dispositum per angelos in manu sua. Non enim natus est per conditionem sed per potestatem.} Quod 75 autem non aliquem ex angelis dicit mediatorem sed ipsum dominum Iesum Christum in quantum homo fieri dignatus est liabes alio loco : Vnus, inquit, deus, unus et mediator dei et hominum homo Christus Iesus. Hinc illud pascha in interfectione agni; bine ilia omnia quae de Christo uenturo in came 80 atque passuro sed et resurrecturo in lege figurantur quae data est in edictis angelorum, in quibus angelis erat utique et pater et filius et spiritus sanctus ; et aliquando pater, aliquando filius, aliquando spiritus sanctus, aliquando sine ulla distinctione personae deus per illos figurabatur etsi uisibilibus et 85 sensibilibus formis apparens, per creaturam tamen suarn non
164 Act. 7, *53. 165/166 Ioh. 5, *46. 166 Hebr. 2, 2 ; Act. 7, 38 ; Ex. 20, 1 sqq. 167 Hebr. 2, 2. Matth. 14, 33 ; 16, 16 ; Marc. 1, 1 ; 3, 12 ; Luc. 1, 35 ; 4, 4x ; Ioh. 1, 34.49 ; 6, 70 ; 10, 36 ; 20, 31 ; 1 Ioh. 3, 8 ; 4, 15 ; 5, 5.20 ; e.a. ; Symb. Nicaen., 5. 1 Tim. 2, 5. 167/168 Matth. 1, 1. 168/166 Ioh. 1, 11-12. 169 lac. 2, 10. 170 lac. 2, 9.11. 170/173 Gal. 3, *19. 173 Gal. 3, *19. 174 Symb. Rom.-Mediol. Ill, 3. 175 Gal. 3, 19. 176 Symb. Nicaen., 4. Symb. Nicaen., 15 ; 1 Tim. 2, 5. 177/178 1 Tim. 2, 5. 178/179 Ex. 12, 3 sqq. 179 1 Ioh. 4, 2 ; Rom. 8, 3 ; 1, 3. 180 Act. 17, 3. Gal. 3, 21. 181 Act. 7, *53.
Codd.
181/184 cf. II, vn, 18/21.
: ABC
NOS
(I L M R V).
165 °crederetis pr.] crederitis Ca Va, cre//deretis °crederetis alt.] crederitis V& et]praem. forsitan T 166 dominus] deus F 167 dei pr.] add. loquebatur T 169 reos] praem. se C* 2, i. mg. O3, n 171 transgressionis] gres r. /. J1 posita N [a 172 promissum est] promiserat F P dispositum] ita J K /a, disposita cett. codd. 173/174 hoc — potestatem om. A B& C Oa T T 173 disposita B3 N 177 alio] praem. in P unus et] ita J, et unus cett. codd. y, 180 resurrectu Pa data] dicta T 181 angelorum] add. donee ueniret semen dispositum per angelos in manu mediatoris F J K P quibus om. Na 182 et filius om. A Ba C 184 etsi] et K 164 lex]
add. ipsa 0s F J K P
F JKP T
2 litt. eras. J, creditis Ma
uisibilibus]
add.
formis T
PL 886
158
DE TRINITATE III, x
per substantiam suam cui uidendae corda mundantur per haec omnia quae oculis uidentur et auribus audiuntur. [27] Sed iam satis quantum existimo pro captu nostro n 809 disputatum et demonstratum est quod in hoc libro susce190 peramus ostendere, constititque et probabilitate rationis quantum homo uel potius quantum ego potui, et firmitate auctoritatis quantum de scripturis sanctis diuina eloquia patuerunt, quod antiquis patribus nostris ante incarnationem saluatoris cum deus apparere dicebatur uoces illae ac species 195 corporales per angelos factae sunt, siue ipsis loquentibus uel agentibus aliquid ex persona dei sicut etiam prophetas solere ostendimus, siue assumentibus ex creatura quod ipsi non essent ubi deus iigurate demonstraretur hominibus, quod ge¬ nus significationum nec prophetas omisisse multis exemplis 2.00 docet scriptura. Superest igitur iam ut uideamus cum et nato per uirginem n 810 domino et corporali specie sicut columba descendente spiritu sancto uisisque igneis linguis sonitu facto de caelo die pentecostes post ascensionem domini, non ipsum dei uerbum per 205 substantiam qua patri aequale atque coaeternum est, nec spiritus patris et filii per substantiam qua et ipse utrique coaequalis atque coaeternus est, sed utique creatura quae illis modis formari et exsistere potuit corporeis atque mortalibus sensibus apparuerit ; quid inter illas demonstrationes et has 210 proprietates filii dei et spiritus sancti quamuis per creaturam uisibilem factas intersit, quod ab alio uolumine commodius ordiemur.
18(i Matth. 5, 8. 192/195 IV, xxi, 36/39. 193 uide Symb. ‘Quicumque,’ 27. 194/195 Gen. 12, 1.7 ; 18, 1-2 ; 22, 1-16 ; Ex. 3, 1-2.6 ; 13, 21-22 ; 14, 19-20.24 ; 16, 10-12 ; 19, 16-19 ; 20> 18-22 ; 33, 9-23 ; 34, 5 sqq. ; e.a. 195 Hebr. 2, 2 ; Gal. 3, 19. 201/212 cf. II, vn, 31/37 ; III, 1, 12/18. 201/202 Symb. Rom.-Mediol., 3 ; Symb. Afric., 3. 201 Symb. Nicaen., 15. 202/203 Luc. 3, 21. Matth. 3, 16 ; Marc. 1, *10 ; Ioh. 1, *32. 203/204 Act. 2, 3.2.*i. 204 Eccli. 1, *5 ; loh. 1, 1.14 ; Apoc. 19, *13. 206 libell. fid. (Clauis 552), 3 (CC 9, 129, 25) ; Matth. 10, 20 ; Gal. 4, 6.
Codd.
: ABC
NOS
F J KP T
(I L M R V).
186°suamo«?. fj. uidendae] uiuendaed'a 187oculos(