137 64 17MB
Polish Pages 299 Year 1975
HENRYK ZINS
HISTORIA KANADY
WROCŁAW ■WARSZAWA ■KRAKÓW • GDAŃSK Z A K Ł A D NARO DO W Y IM. O SSO L IŃ SK IC H WYDAWNICTWO 1975
Okładkę, obw olutę i wyklejkę projektował JA C E K SIK O R SK I
Redaktor W ydawnictwa A N N A LE R G ETPO R ER-JA K IM O W
Redaktor techniczny A D A M PRZYLIBSKI
Printed in Poland Z ak ład Narodow y im. Ossolińskich — Wydawnictwo, W rocław 1975. N akład: 9000 egz. O bjętość: ark. wyd. 19,20, ark. druk. 18,75, ark. A l. 23. Papier ilustr. kl. II I, 80 g, 6 6 x 9 8 . O ddano do składania 7 I 1975. Podpisano do druku 20 VI 1975. D ru k ukończono w lipcu 1975. W rocławska D ru k arn ia N aukow a. Zam. 2023/75 —■ A-17. Cena zł 70.—
PRZEDMOWA
p r a c o w a n i e niniejsze jest pierw szym w języku polskim zarysem historii Kanady. Jego celem jest zwięzłe przedstawienie głównych etapów rozwojowych tego kraju od czasów naj dawniejszych do 1967 r., kiedy to Kanada obchodziła 100-lecie swego nieza leżnego politycznego istnienia jako Dominium. Całość książki została po dzielona zasadniczo na 4 rozdziały, w których kolejno ukazano — po omó wieniu najpierw podstaw geograficznych tego ogromnego kraju — zagadnie nie jego najdawniejszych mieszkańców, następnie okres Nowej Francji (1534—1760), Brytyjskiej Ameryki Północnej (1760—1867) i wreszcie D o minium Kanady (1867—1967). W przeciwieństwie do większości historii różnych państw ukazujących się w tym cyklu wydawniczym Ossolineum, nie zamknięto zarysu na II wojnie światowej, która w dziejach Kanady nie sta nowi tak wyraźnej granicy, jak w historii tylu innych krajów. W oddzielnym rozdziale przedstawiona została historia Polaków w Kanadzie, próba zarysu dziejów kanadyjskiej Polonii, jej struktury i organizacji. Obok Kanadyjczyków anglosaskiego i francuskiego pocho dzenia do coraz większego znaczenia w Kraju Klonowego Liścia dochodzą imigranci z innych stron świata. Wśród nich poważną rolę odgrywa ele ment słowiański, a wraz z nim i ludność polskiego pochodzenia. Kanada jest do dnia dzisiejszego krajem dosyć luźno zintegrowanym, toteż niemałą trudność stanowiło przedstawienie głównej jej problematyki historycznej i wyważenie właściwych proporcji pomiędzy sprawami ogólnopaństwowymi federacji a zagadnieniami lokalnymi poszczególnych pro wincji, składających się na Dominium Kanady, lecz zachowujących nadal własną specyfikę i odrębności. Po napisaniu dla Ossolineum Historii Anglii (Wrocław 1971) autor odczuwał w czasie pisania tej książki pewien niedosyt, nie mogąc, tak jak w tamtym zarysie, poświęcić więcej miejsca zagadnieniom kulturalnym, literaturze, sztuce i nauce, życiu intelektual nemu, wkładowi tego kraju do cywilizacji powszechnej. Kanada jest jednak
5
jeszcze bardzo młodym krajem, jej dorobek kulturalny nie jest wyraźniej odczuwalny w skali światowej, chociaż rozwój jej w tych dziedzinach zazna cza się w ostatnich dekadach coraz wyraźniej. Do książki został dołączony wykaz premierów kanadyjskich od 1867 r. do chwili obecnej oraz wskazówki bibliograficzne, informujące o podsta wowych opracowaniach do różnych zagadnień i okresów historii Kanady. Na zakończenie autor pragnie wyjaśnić, że jeśli jako mediewista i badacz epoki renesansu podjął się napisania dziejów Kanady, państwa tak histo rycznie młodego i późno politycznie zorganizowanego, to uczynił to pod wpływem swego blisko trzyletniego pobytu w Laurentian University w Ka nadzie, gdzie jako Visiting Professor wykładał historię średniowiecza i epoki Odrodzenia. Pobyt w Kanadzie przyczynił się do lepszego poznania problematyki historycznej i współczesnej tego pięknego i gościnnego pań stwa. Pragnę przy tej okazji podziękować profesorom i pracownikom Laurentian University w Sudbury za pomoc i życzliwość okazaną mi w czasie mego pobytu w Kraju Klonowego Liścia. Podobne podziękowania kieruję pod adresem profesorów i bibliotekarzy uniwersytetu w Toronto.
ŚRODOWISKO GEOGRAFICZNE
V A ^ - a n a d a zajmuje północną część Ameryki Północnej i stanowi drugi po Związku Radzieckim co do wielkości obszaru kraj na świecie. Jej powierzchnia, wynosząca 9 976 200 km2, jest trzydziestokrotnie większa od Polski, mniej więcej tak duża, jak cała Euro pa, o jedną trzecią większa od Australii, rozleglejsza niż Stany Zjednoczone wraz z Alaską. Z tego olbrzymiego terytorium jednak w chwili obecnej czło wiek wyzyskuje jedynie około 15% zarówno z uwagi na trudności klimatycz ne, zwłaszcza w strefie subarktycznej i arktycznej, jak i słabe zaludnienie kraju. W porównaniu ze Stanami Zjednoczonymi jest Kanada większa o ok. 2 min km2, ludności posiada jednak niewiele ponad 20 min, co stanowi tyl ko jedną dziesiątą część liczby mieszkańców USA. Ciągle jeszcze zdjęcia lot nicze wykrywają nieznane terytoria, niewiele mniejsze od całych woje wództw naszego kraju. Terytorium Kanady graniczy na długości ok. 6500 km ze Stanami Zjednoczonymi. Na południu granica ta biegnie wzdłuż 49° szerokości geograficznej północnej i ma charakter konwencjonalny, a nie fizyczny. Na wschodzie, na obszarze Wielkich Jezior, granica skręca ku południo wi, przekraczając nawet 42°, czyli osiąga mniej więcej szerokość geogra ficzną Madrytu w Hiszpanii czy Neapolu we Włoszech. Następnie ciągnie się wzdłuż Rzeki Św. Wawrzyńca na północny wschód. Od strony Alaski granica Kanady przebiega na znacznej długości wzdłuż południka 141° długości geograficznej zachodniej. W przeciwieństwie do prostych linii południowej granicy Kanady, jej granica północna gubi się w załamaniach linii brzegowej wysp Archipelagu Arktycznego od 75° do 83° szerokości geograficznej północnej. Poważne miejsce w rozległym terytorium Kanady zajmują wyspy (ok. 16%), skupione zwłaszcza na północy w postaci Archi pelagu Arktycznego (ok. 1,4 min km2), w znacznej mierze pokryte lodami. Niezmierna przestrzeń stanowi kluczowe zagadnienie w historii Kanady. Do dnia dzisiejszego utrudnia zagospodarowanie tego kraju, pełniejsze wykorzystanie jego niezmierzonych bogactw naturalnych, stanowi prze
7
szkodę w dążeniach do silniejszego scalenia oraz integracji politycznej, ekonomicznej, administracyjnej i kulturalnej, wywiera wpływ na mental ność mieszkańców. O ogromnych rozmiarach Kanady może mówić od ległość blisko 7 tys. km od jej wschodnich do zachodnich wybrzeży, którą przebywa się koleją w ciągu 5 i pół doby. Rozciągłość równoleżnikowa jest przyczyną podziału Kanady na 7 stref czasu. Gdy na Nowej Fundlandii, najbardziej na wschód wysuniętej części tego kraju, zegary wybijają go dzinę 12, na zachodnim krańcu, w Brytyjskiej Kolumbii nad Pacyfikiem jest dopiero 730 rano, a w górach Jukonu nawet godzina 630. Czynniki naturalne, przestrzeń, rzeźba terenu, klimat, podział na strefy i regiony, odgrywały i nadal odgrywają tak istotną rolę w historii i życiu Kanady, że nieco uwagi należy poświęcić zagadnieniom fizjograficznym tego kraju. Polityczny, równoleżnikowy podział kontynentu Ameryki Północnej na Stany Zjednoczone i Kanadę nie wynika z żadnych przesłanek geogra ficznych. Kontynent ten ma schemat południkowy i cały zespół warunków przyrodniczych, jak rzeźba, klimat, gleby, sieć hydrograficzna, roślinność i fauna, stanowią w Kanadzie południowej naturalne przedłużenie i modyfi kację podobnych czynników występujących na pozostałym terenie Ameryki Północnej. Brak jest bowiem jakichkolwiek większych przeszkód, które oddzielałyby krajobrazy Kanady i Stanów Zjednoczonych. Na wschodzie Appalachy sięgają od Zatoki Św. Wawrzyńca w Kanadzie do stanu Ala bama w Stanach Zjednoczonych. Pasma Kordylierów ciągną się na całym zachodnim wybrzeżu od Alaski do Ameryki Południowej. Wielkie doliny pochylają się trzema stopniami do wnętrza lądu obu krajów północno amerykańskich. Podkreślmy, że najważniejsze zarysy rzeźby tego konty nentu przebiegają długimi południkowymi pasami, które wiążą Kanadę z całością północnoamerykańskich regionów fizjograficznych. Spośród oś miu takich regionów Kanady cztery stanowią całkowite przedłużenie ob szarów położonych w Stanach Zjednoczonych na południe od Kanady. Ponad połowę powierzchni Kanady zajmuje najważniejszy jej region zwany tarczą kanadyjską (Canadian Shield) lub tarczą łaurentyjską (Laurentian Shield), której centrum tworzy niejako Zatoka Hudsona. Tarcza kanadyjska obejmuje ok. 5,8 min km2, czyli ok. 60% powierzchni całego kraju. Zbudowana z prekambryjskich skał, jest ona jednostką geologiczną, będącą jedną z pradawnych części składowych naszej planety. Do obszaru tarczy kanadyjskiej należy znaczna część Archipelagu Arktycznego, ob szerny Płaskowyż Laurentyjski, okalający wgięcie Zatoki Hudsona oraz Nizinę Hudsońską. Na południu i na zachodzie granica tarczy kanadyj skiej biegnie wzdłuż Wielkich Jezior. Tarcza zbudowana jest głównie 8
z archaicznych skał krystalicznych, na których miejscami pojawiają się osady algonckie i piaskowce. Utwory te są poprzecinane licznymi intruzjami granitowymi, wskutek czego obfitują one w złoża rud metali. Krajobraz tych obszarów odznacza się surowością, dzikością i monotonią, jedynie miejscami występują tam liczne parowy i zagłębienia. Często spod cienkiej pokrywy glebowo-roślinnej występują nagie, wypolerowane skały. Cały obszar tarczy jest odwadniany przez uchodzące koncentrycznie do Zatoki Hudsona rzeki. Odznaczają się one niezdecydowanym biegiem. Tworzą liczne wodospady i bystrza, między którymi grupują się w jeziora, a nie kiedy w rozległe bagna. Północną część całego obszaru zajmują zupełnie niemal bezwartościowe gleby tundrowe. Arktyczna tundra przechodzi na południu w ogromną strefę lasów borealnych, złożonych głównie z drzew iglastych (świerk, jodła, czarna i biała sosna), które jedynie lokalnie, zwłaszcza nad rzekami, bywają zastąpione przez białą brzozę, olchę, wieizbę, topolę i klon. Lasy są bogate w zwierzynę, głównie w łosia i jelenia, w zimie również w renifera. Jest to obszar polowań na liczne zwierzęta futerkowe, jak bobry, lisy, wydry, piżmowce i kuny. Obszar nadatlantycki obejmuje kopulaste, niskie Appalachy kanadyj skie, zbudowane głównie z prekambryjskich skał krystalicznych. Dzielą się one na dwa pasma: bardzo zniszczone wschodnie i znacznie lepiej zacho wane zachodnie. Pasmo wschodnie składa się z fragmentów wyżynnych na południu Nowej Fundlandii oraz w Nowej Szkocji i na południu Nowego Brunszwiku. Pasmo zachodnie ciągnie się z terenu Stanów Zjednoczonych w postaci niezbyt wysokich wzniesień. Wschodnia część kanadyjskich Appalachów, zwana również Akadią, obejmuje półwysep Nowej Szkocji oraz półwysep Nowego Brunszwiku. Stanowi ona obszar falisty ze wznie sieniami dochodzącymi do 700 m n.p.m. Wybrzeża tego obszaru są prze ważnie skaliste, silnie rozczłonkowane z licznymi głębokimi i malowniczymi zatokami. Największa wyspa u wschodnich wybrzeży, Nowa Fundlandia (110,6 tys. km2), została oddzielona od lądu prawdopodobnie dopiero w czwartorzędzie na skutek ruchów, które spowodowały zatopienie wschod niej części wyspy i powstanie zespołu ławic. Pomiędzy obszarem tarczy kanadyjskiej na wschodzie i systemem Kordylierów na zachodzie rozpościera się rozległy pas równin i nizin. Stosun kowo niewielką, lecz niezmiernie ważną w historii Kanady krainę stanowi pagórkowata Nizina Wielkich Jezior oraz Rzeki Św. Wawrzyńca. Rzeka ta odegrała szczególnie istotną rolę w dziejach Kraju Klonowego Liścia jako oś, wokół której kształtowało się życie gospodarcze kraju, jako droga komunikacyjna otwierająca wnętrze kontynentu. Wypływa ona z jeziora Ontario i po 500 km biegu uchodzi koło miasta Quebecu ogromnym 4009
-kilometrowej długości lejkowatym estuarium do Zatoki Św. Wawrzyńca. System wodny Rzeki Św. Wawrzyńca sięga ponad 3 tys. km w głąb kraju, a dorzecze obejmuje ponad 1 min km2. Dzięki temu, że statki oceaniczne mogą docierać tą rzeką daleko aż do Montrealu, stała się ona pierwszym wielkim szlakiem komunikacyjnym i handlowym wiodącym w głąb Nowego Świata. Rzeka Św. Wawrzyńca tworzy wraz z Wielkimi Jeziorami naj ruchliwszy wodny szlak komunikacyjny świata, przewyższający ruch w Kanale Sueskim czy Kanale Panamskim. Klimat Niziny Wielkich Jezior charakteryzują stosunkowo wysokie temperatury lata, ujemną jednak cechę tego obszaru stanowią — na skutek jego położenia na szlaku cyklonów — częste burze i zmiany pogody. Na północny zachód od Niziny Wielkich Jezior i Rzeki Św. Wawrzyńca rozciąga się obszar Równin Wewnętrznych, obejmujących cały obszar Ka nady zawarty między tarczą kanadyjską i Górami Skalistymi. Część połu dniowa równin to prerie, opadające podobnie jak i Niziny Wielkich Jezior trzema stopniami o szerokości ok. 1 tys. km w kierunku północno-wschod nim. Na najniższym stopniu leży równina Manitoby, usiana pasami moren oraz kamienistymi usypiskami osadów polodowcowych. Zachodnie krańce równiny przechodzą w łańcuchy wzgórz o płaskich szczytach. Na zachód od tych pagórków leży drugi stopień prerii, również pokryty osadami polodowcowymi. Trzeci, najwyższy stopień prerii nosi nazwę Wyżyny Alberty i ma falisty charakter. W południowej Albercie znajduje się grupa Wzgórz Cyprysowych, które dochodzą do 1440 m wysokości. Zachodnią Kanadę zajmuje, zamykając na długości ok. 2500 km swo bodny dostęp do Oceanu Spokojnego, kanadyjska część Kordylierów, ciągnąca się od granicy ze Stanami Zjednoczonymi aż po Alaskę. Potężny system górski określany zwykle tym mianem obejmuje swoim zasięgiem trzy wielkie, prawie równoległe łańcuchy górskie: Góry Skaliste, Góry Nad brzeżne i Góry Wyspowe. Góry Skaliste mają przeciętnie ok. 2500 m wy sokości, najwyższe ich szczyty dochodzą niemal do 4000 m (Mt. Robson ma 3954 m). Łańcuch górski o szerokości około 80 km posiada w swej części południowej tylko kilka przełęczy, którymi samochody i koleje mogą przejechać na drugą stronę gór, do Brytyjskiej Kolumbii, najdalej na zachód położonej prowincji kanadyjskiej. Sieć wodna Kanady jest na ogół dobrze rozwinięta i dzieli cały obszar Dominium na cztery zlewiska: Atlantyku, Pacyfiku, Oceanu Lodowatego i Zatoki Meksykańskiej. Najobficiej ze wszystkich jest zaopatrzony w wodę wilgotny obszar tarczy kanadyjskiej i Kanady wschodniej. Znacznie uboższe w wodę są obszary prerii oraz wnętrze Kordylierów. 10
K anada
We wschodniej Kanadzie naczelne miejsce zajmuje cały system rzek i jezior związany z Rzeką Św. Wawrzyńca, która różnie nazywana na róż nych swych odcinkach przepływa przez Wielkie Jeziora. Między Jeziorem Górnym a jeziorem Huron jest to St. Mary, dalszy jej odcinek zwie się St. Clair, do jeziora Erie wpada jako Detroit, a następnie aż do jeziora Ontario jest zwana Niagarą. Na niej to, na granicy ze Stanami Zjednoczony mi, znajduje się słynny wodospad o tej samej nazwie. Dopiero z zachodniej zatoki jeziora Ontario wypływa właściwa Rzeka Św. Wawrzyńca, wielki szlak komunikacyjny prowadzący w głąb kraju. U
Największym systemem rzeezno-jeziornym Kanady jest system rzeki Mackenzie, której długość przekracza 4000 km. Podobnie jak Rzeka Św. Wawrzyńca i ona tworzy cały system rzek nazywanych różnie w kolejnych jej odcinkach. Jest ona żeglowna na całej swej długości od zatoki Wielkiego Jeziora Niewolniczego aż do ujścia w Oceanie Lodowatym. Stanowi najważ niejszy szlak komunikacyjny na olbrzymich przestrzeniach tajgi i tundry ka nadyjskiej północy. Dorzecze rzeki Mackenzie oraz Wielkiego Jeziora Nie wolniczego i Wielkiego Jeziora Niedźwiedziego zajmuje 930259 km2. D o większych rzek wpadających do Zatoki Hudsona należą: Nelson (2570 km), Severn, Eastmain, Ruppert, Albany, Churchill i in. Ważniejsze rzeki w zachodniej Kanadzie to Jukon (3186 km), Fraser, Kolumbia, Skeena i in. Największe jeziora t o : Wielkie Niedźwiedzie, Wielkie Niewol nicze, Winnipeg, Reniferowe oraz graniczące ze Stanami Zjednoczonymi Wielkie Jeziora (Górne, Huron, Erie i Ontario). Znaczna rozciągłość południkowa, przekraczająca 40° szerokości geogra ficznej, sprawia, że Kanada znajduje się w dwóch strefach klimatycznych: umiarkowanej i zimnej. Bogate rozczłonkowanie linii brzegowej oraz różno rodne rozczłonkowanie powierzchni kraju dzieli obydwie strefy na szereg typów klimatów oceanicznych i kontynentalnych, od umiarkowanego ciepłego i umiarkowanego chłodnego na południu do subpolarnego i po larnego na północy. W porównaniu z Europą, której znaczna część znajduje się pod działaniem ciepłego Prądu Zatokowego, klimat Kanady jest znacz nie zimniejszy. Przyczynia się do tego sąsiedztwo Oceanu Lodowatego, który oblewa najdłuższą granicę Kanady, a przez Zatokę Hudsona dociera w głąb kraju aż do 51° szerokości geograficznej północnej. Ocean Lodowaty oddziaływa również i na wschodnie wybrzeża Kanady, ponieważ masy zim nych wód arktycznych spływają z północy jako Prąd Labradorski wzdłuż Labradoru i Nowej Fundlandii, zamieniając wschodnie wybrzeża Labrado ru w obszar tundry. Tundra występuje nawet miejscami na szerokości 51 równoleżnika, odpowiadającego w Polsce szerokości geograficznej Wroc ławia. Poważne znaczenie dla stosunków klimatycznych w Kanadzie posiada południkowy układ łańcuchów górskich. System Kordylierów oraz pasma gór Mackenzie biegnące z północnego zachodu na południowy wschód otwierają przed lodowatymi wiatrami północy wnętrze kraju w dorzeczu rzeki Mackenzie i dalej poprzez równiny prerii aż do granicy Stanów Zjedno czonych. Tą drogą spływa na Kanadę z obszarów wysokiego ciśnienia nad Arktyką masa zimnego powietrza, która na swej drodze nie napotyka więk szej przeszkody poza masą ciepłego powietrza wędrującego z południa. Na ogromnym obszarze Kanady można wydzielić szereg odrębnych 12
regionów klimatycznych. Tak zwane prowincje morskie (Nowa Fund landia, Nowa Szkocja, Nowy Brunszwik, Wyspa Księcia Edwarda) wraz z południową częścią Quebecu i Ontario należą do strefy klimatu umiarko wanie chłodnego. Bliskość morza równoważy tam wpływy kontynentu, silniej nagrzewającego się w ciągu lata, lecz łatwiej niż ocean ochładzają cego się w zimie. Dzięki temu południowo-wschodnia część Kanady mniej więcej przez pół roku ma ciepło z temperaturą dość wysoką, by mogły rozwinąć się i dojrzeć wszystkie warzywa i drzewa owocowe znane i u nas. Lato jest cieplejsze i słoneczniejsze w dolinie Rzeki Św. Wawrzyńca i Wiel kich Jezior, chłodniejsze nad Atlantykiem. Bardziej na północ, już nad obszarem tarczy kanadyjskiej, klimat się zmienia. Lato staje się krótkie, temperatura obniża się. Nad Zatoką Hud sona temperatura lipca dochodzi do +15°C , a przeciętna stycznia wynosi —26°. Klimat kanadyjski zmienia się nie tylko w kierunku północnym. W miarę posuwania się na zachód powiększają się amplitudy zimy i lata, zmniejsza się długość cyklu wegetacyjnego. Trzy prowincje preryjne (Manitoba, Saskatchewan i Alberta), położone w głębi lądu i oddzielone od za chodnich brzegów wysokimi łańcuchami górskimi Kordylierów, mają klimat typowo kontynentalny. Po krótkim, lecz upalnym lecie następuje tam ostra, sucha i mroźna zima. Prowincje preryjne cierpią na dość duży niedostatek opadów. N a skutek tego w Albercie, Saskatchewan i południo wej Manitobie lasy znajdują się tylko na północy, gdy w Kanadzie wschod niej dochodzą do samych Wielkich Jezior. Prerie są także w porównaniu z Kanadą wschodnią uboższe w dni ciepłe. Gdy w południowo-wschodnim Ontario okres bez przymrozków trwa do pięciu i pół miesiąca, w prowincjach preryjnych wynosi tylko dwa do trzech miesięcy, ograniczając tym samym poważnie możliwości rolnicze prerii tylko do południowych ich obszarów. W północnych częściach Alberty i Saskatchewan liczba dni wolnych od mrozów zmniejsza się do 70, a jeszcze dalej na północ w dolinie rzeki Mackenzie spada do 45. Wspomniane wyżej warunki klimatyczne sprawiły, że granice stref glebowych i roślinnych układają się w Kanadzie odmiennie niż w Europie czy Azji. Na kontynencie euroazjatyckim bowiem biegną równoleżnikowo, w Kanadzie natomiast z północnego zachodu na południowy wschód. Drugi czynnik to położenie olbrzymiego łańcucha gór i kotlin Kordylie rów na zachodzie, na drodze wiatrów zachodnich przynoszących wilgoć znad Pacyfiku. Góry nie dopuszczają wilgoci na swoją wschodnią stronę. Trzecim czynnikiem kształtującym strefy glebowe i roślinne Kanady wschodniej aż do Wielkich Jezior jest wpływ wilgotnego powietrza napły wającego znad Atlantyku. 13
Tundra, północna strefa bezleśna Kanady, obejmuje większość Północ no-Zachodnich Terytoriów (Northwest Territories) oraz równiny Jukonu, stoki i wyżyny północnych łańcuchów Kordylierów, zachodnie brzegi Zatoki Hudsona oraz północne i wschodnie wybrzeża Labradoru. W cie plejszej strefie tundry i na bardziej suchych jej terenach występuje bujna roślinność, trawy, karłowate lasy, świerk? i brzozy. W wilgotniejszych miejscach trawiasty polarny step przechodzi w gruby kobierzec mchów i skrzypów. W tundrze żyją m. in. łasice, susły, białe lisy, lemingi, jelenie i wilki, natomiast prawie doszczętnie zostały wybite przez Indian i Eski mosów jelenie „karibu” oraz woły piżmowe, które stanowiły dawniej podstawę wyżywienia i ubrania dawniejszych mieszkańców Kanady. W celu uchronienia przed śmiercią głodową tubylczych mieszkańców pół nocy rząd kanadyjski zakupił w Europie i Azji renifery, aklimatyzowane na Alasce jako zwierzęta domowe. W Kanadzie występuje kilka typów lasów. Największą przestrzeń zajmuje pierwotna knieja-tajga. Jest to stary szpilkowy bór o przewadze sosen, świerków i modrzewi, z mniej licznymi białymi brzozami i topolami. Surowe warunki klimatyczne oraz nadmiernie kwaśna gleba sprawiają, że podszycie jest w lasach iglastych ubogie. Lasy te stanowią niewyczerpane źródło miękkiego drzewa, które dostarcza surowca do produkcji papieru i miazgi. Posuwający się od dawna wyrąb lasów, łowy oraz rozwój przemysłu zmieniają pierwotne środowisko leśne i powodują odchodzenie zwierzyny na północ. Coraz rzadziej na południu spotyka się łosie, bobry, tumaki i inne cenne zwierzęta tajgi. Na południu i wschodzie, nad granicą Wielkich Jezior i doliny Rzeki Św. Wawrzyńca stopniowo kurczy się wielka niegdyś knieja kanadyjska, jej miejsce zajmują lasy mieszane, iglaste (sosny, świerki, jodły, cedry) oraz liściaste (dęby, wiązy, klony, orzechy, jesiony), o twardym i pięknym drze wie, poszukiwanym m. in. do budowy okrętów. Jeszcze dzisiaj wśród lasów tych można spotkać brzozy o tak grubych pniach, jak drzewa, które In dianom ze szczepu Irokezów czy Czipewajów dostarczały kory na łodzie i namioty. Nad jeziorami Ontario i Erie lasy mieszane przechodzą w lasy szerokolistnych drzew amerykańskich, wśród których pojawia się klon cukrowy, wydzielający sok o dużej zawartości cukru. Sporządza się z niego syrop używany zamiast cukru buraczanego. Liść klonu cukrowego stał się mo tywem godła państwowego Kanady. W lasach prowincji nadmorskich drzewa iglaste tajgi mieszają się z liściastymi, dzięki łagodnemu klimatowi rosną nawet na lichej zbielicowanej ziemi. Na wybrzeżu Pacyfiku rosną piękne cedry czerwone, sosny 14
i świerki, sięgające 70 m wysokości. Ich pnie dochodzą do 3 m średnicy. W Kordylierach również rosną lasy szpilkowe, wysoko na Górach Skalis tych występują świerki, sosny i jodły, spławiane do tartaków i fabryk produkujących papier i wyroby z drewna. Bogactwem Kanady są również zasoby rybne licznych jezior, ogromnych rzek i obu oceanów oblewających jej wybrzeża od wschodu i zachodu. Rybołówstwo zawsze stanowiło, obok myślistwa, jedno z głównych zajęć mieszkańców Kraju Klonowego Liścia, a później ważną gałąź produkcji. Na wybrzeżu atlantyckim łowi się łososie, śledzie i płastugi, zapędzają się tam i delfiny, a w głębi zatoki Labradoru i Nowej Szkocji znajdują się tereny połowów homara i hodowli ostryg. Bogatsze w ryby są zachodnie brzegi Kanady (zwłaszcza łososie, foki, wieloryby itd.). W jeziorach po siada Kanada bogactwo pstrągów, szczupaków, siei, okoni i innych ryb stanowiących podstawę gospodarki rybnej tego kraju. Kanada należy do krajów szczególnie uprzywilejowanych pod wzglę dem bogactw kopalnianych, w niewielkim zresztą dotąd stopniu eksploato wanych. Pierwsze miejsce w świecie zajmuje w produkcji niklu, platynow ców i azbestu, drugie w wydobyciu cyny, jedno z pierwszych w produkcji srebra, złota, rud metali. Główne obszary eksploatacji ropy naftowej, gazu ziemnego i węgla kamiennego znajdują się w prowincji Alberta, rudy żelaznej na Labradorze, nad Jeziorem Górnym i na Nowej Fundlandii, rudy miedzi i niklu w Ontario i w Manitobie, rudy cynku i ołowiu w Bry tyjskiej Kolumbii itd. Scharakteryzowane wyżej warunki naturalne środowiska geograficz nego Kanady wywarły przemożny wpływ na jej dzieje, zajęcia mieszkańców oraz ich mentalność. Ogromne przestrzenie tego młodego i słabo zaludnio nego kraju (niecałe 2 osoby na 1 km2) sprawiły, że do dnia dzisiejszego jest on słabo zintegrowany, stanowiąc w istocie federację 10 prowincji oraz 2 terytoriów północnych (Północno-Zachodnie Terytoria i Jukon), tworzących razem Dominium Kanady, należące do Brytyjskiej Wspólnoty Narodów. W nowszych czasach równolegle z procesem rozluźniania wię zów z Wielką Brytanią występuje zjawisko coraz silniejszego oddziaływa nia gospodarczego, politycznego i kulturalnego Stanów Zjednoczonych. Dominium Kanady, stanowiące przez długi czas ważny element w polityce dawnego imperium morskiego Wielkiej Brytanii, w coraz poważniejszym stopniu odczuwa presję i różnorakie wpływy idące od amerykańskiego sąsiada. Przyszłość Kanady zależeć będzie w dużym stopniu od rozwiąza nia tego problemu, wynikającego z jej geograficznego położenia.
I. POCZĄTKI DZIEJÓW
NAJDAWNIEJSI MIESZKAŃCY
T ^ T
-L ^ azw a Kanady wywodzi się od in diańskiego wyrażenia Kanała, oznaczającego osiedle, osadę. Ludność tubylcza, Indianie i Eskimosi, liczą obecnie tylko około 220 tys. osób, czyli jedynie ok. 1% wszystkich mieszkańców Kraju Klonowego Liścia. Jeszcze w 1901 r. Indianie i Eskimosi stanowili 2,4% ogółu ludności kana dyjskiej, w ciągu X X w. zaznaczył się postępujący proces wymierania auto chtonów ziemi kanadyjskiej. Indianie i Eskimosi byli pierwotnymi mieszkańcami Kanady, ich liczbę przed przybyciem do Ameryki ludności europejskiej ocenia się na ok. 500 tys. Indianie przedostali się na teren Ameryki z północno-wschodniej Azji przez Cieśninę Beringa w ostatnim tysiącleciu cofania się lodowca przed 25 tys. lat. Migracja ta odbywała się powoli, wieloma falami, lecz jej dokład niejszy przebieg nie jest znany. Ludzie ci należeli do rasy premongoloidalnej, podobnie jak przodkowie dzisiejszych Mongołów, Chińczyków czy Japończyków. Główne cechy tej rasy to żółtawa skóra, w odcieniach od jasnożółtego do brązowego, twarde, proste, czarne włosy na głowie, słabe uwłosienie ciała, wystające kości policzkowe. Wielu uczonych jest zdania (nie brak i innych teorii), że pierwsze mi gracje przodków Indian z Azji do Ameryki poprzez Cieśninę Beringa bądź przez istniejący kiedyś pomost lądowy odbywały się 25 tys. lat temu. Grupy myśliwych miały przedostać się wówczas na teren Alaski, niosąc ze sobą z azjatyckiej ojczyzny różne narzędzia kamienne. Kolejnym etapem wędrówki była dolina rzeki Mackenzie, skąd przodkowie Indian przedostali się dalej na południe wolnymi od lodu dolinami. W znacznych odstępach czasu, w zależności od drożności przejść lądowych z Azji do Ameryki, miały napływać dalsze grupy ludności, zwłaszcza 12 tys. lat temu. Mieli byśmy więc tutaj do czynienia z dwiema głównymi falami migracyjnymi, oddzielonymi od siebie długim dystansem około 10 tys. lat. W tej drugiej fali osadniczej mieli przybyć do Ameryki 12 tys. lat temu przodkowie 16
dzisiejszych Eskimosów. Migracje z Azji miały ustać około 10 tys. lat temu, gdy ostatecznie zniknął pomost lądowy pomiędzy Azją i Ameryką. Opuszczając kontynent azjatycki przodkowie Indian stali już — jak się zdaje — na dosyć wysokim stopniu rozwojowym. Z Azji wywodziły się ich wierzenia i obyczaje, w Azji jeszcze nauczyli się obrabiać kość i kamień, posługiwać się oszczepem i harpunem, łowić zwierzęta strefy podbiegunowej. W Ameryce najdawniejsi Indianie zdobyli umiejętność polowania na wy marłego dziś olbrzymiego bizona i stopniowo zaadaptowali się do nowych warunków. Pod wpływem różnorodnych czynników, m. in. odmiennych środowisk geograficznych, przybyła ludność uległa zróżnicowaniu, co tłu maczy istniejącą wśród Indian różnorodność typów antropologicznych. Pewien wpływ na to mogła mieć według niektórych uczonych migracja z Melanezji, tłumacząca zbieżności kulturowe między ludnością Ameryki i Oceanii. W okresie zetknięcia się z Europejczykami na przełomie XV i XVI w. znajdowali się Indianie na różnych stopniach rozwoju kulturalnego. Obok ludów zbieracko-myśliwskich żyły w Ameryce również ludy znajdujące się na znacznie wyższym szczeblu rozwoju gospodarczego, społecznego, politycznego i kulturalnego (np. Inkowie, Majowie, Aztekowie). Siedziby ich znajdowały się w Ameryce Południowej i Środkowej, nie należą więc do zakresu naszego tematu. N a dużych obszarach Ameryki Północnej spotykamy głównie pierwszy typ cywilizacji indiańskich, ludy zbieracko-myśliwskie, stojące na znacznie niższym stopniu rozwojowym niż ich połu dniowi pobratymcy. Wśród Indian Ameryki Północnej można rozróżnić kilka odmian. Grupa Indian północno-zachodnich wybrzeży żyła nad Pacyfikiem, zaj mując się głównie rybołówstwem. Indianie ci mieszkali w prostokątnych domach swoich wiosek, posiadali dość rozwinięte tkactwo, plecionkar stwo i rzeźbę. Zalicza się do nich plemiona Tlingitów, Haida, Nutka, Kuakiutl i inne. Dalej na wschód znajdowały się siedziby Indian prerii, myśliwych opierających swą gospodarkę na polowaniu na bizony, które dostarczały im wszystkich środków do życia, pożywienia, odzieży, ozdób i tworzywa do budowy domów. Indianie ci również dobrze byli obznajomieni z tkactwem i plecionkarstwem. Mieszkali w namiotach, a po wytępie niu bizonów przez białych w XIX w. pozbawieni zostali środków do życia. Do Indian prerii należeli: Indianie Dakota, Czarnonodzy, Czejenowie, Komańcze, Paunisi. Indianie dorzecza Jukonu i Mackenzie polowali na karibu, ubierali się w skóry i prowadzili koczowniczy tryb życia. Należeli do nich m. in. Czipewejowie, Kotana, Kuczin, Niedźwiedzie, Bobry i inne plemiona. 2 — H. Zins, H istoria K anady
17
Plemiona
i
narodowości Ameryki Północnej przed kolonizacją europejską
18
Nie ma potrzeby wchodzić z braku miejsca głębiej w zagadnienie roz mieszczenia i charakterystyki różnych plemion indiańskich Kanady. Licz bę plemion w całej Ameryce ocenia się w okresie przed Kolumbem na mniej więcej 2 tys., ogólną liczbę Indian w Ameryce Północnej na 900 tys., z czego niewiele ponad 200 tys. mieszkało na obszarze Kanady. Warto natomiast podkreślić rolę plemienia Algonkinów, siedzącego nad Wielkimi Jeziorami i Rzeką Św. Wawrzyńca. Z pierwotnych siedzib w północnej Kanadzie przesunęli się oni pod naporem Indian Atapasków na południowy wschód, nad Zatokę Hudsona i Wielkie Jeziora. Część Algonkinów, tzw. Czarnonodzy, myśliwi prerii, dotarła do Gór Skalistych, zajmując się głównie myślistwem. Warto dodać, że Algonkinowie osiągnęli dosyć wysoki poziom rozwoju gospodarczego i kulturalnego, zbliżając się w pewnym stopniu do stojących znacznie wyżej Indian Ameryki Środkowej i Południowej. Nad Wielkimi Jeziorami mieszkali też Irokezi, stanowiący związek plemion algonkińskich. Osiedlili się oni w dorzeczu Rzeki Św. Wawrzyńca i nad Wielkimi Jeziorami w V—VI w. Mieszkali w zwartych, otoczonych palisadami osiedlach, w długich na 20—30 m domach prostokątnych. Główne zajęcia Irokezów to kopieniacza uprawa ziemi (kukurydza, fasola, dynia, tytoń), zbieractwo, myślistwo, rybołówstwo. Znali Irokezi obróbkę drewna, garncarstwo, wyprawianie skór, plecionkarstwo i prymitywną formę tkactwa. Ustrój społeczny Irokezów cechowała silna organizacja rodowa, w której wysoką pozycję zajmowały kobiety. Plemię składało się z kilku rodów macierzystych, na których czele stał wódz. Dzieje plemienia przekazywano następnym pokoleniom za pomocą wampumów (jest to skrót algokińskiego wyrazu wampumpeag oznaczającego białe paciorki z muszli). Wampumy, pasy wykonywane z różnych gatunków muszli, miały kształt niewielkich cylindrycznych bryłek, a barwa ich posiadała znaczenie symboliczne. Kolor biały oznaczał pokój i pomyślność, czerwony wojnę, czarny wrogość, śmierć i żałobę. Łącząc odpowiednio paciorki odmiennych barw, Indianie Ameryki Północnej, głównie Irokezi, układali różne wzory i figury mające określone znaczenie. Wampumy służyły nie tylko do przekazywania wiadomości, ale również stanowiły środek płatniczy oraz oznakę rangi społecznej. Naszyte na pasy spełniały funkcję pisma uwierzytelniającego ważne uchwały i decyzje plemienne. Jako środek płat niczy używane były w postaci oddzielnych sznurków, a wartość ich zależała od staranności wykonania paciorków oraz od ich barwy. Należy wspom nieć, że wampumy odgrywały rolę środka płatniczego aż do początków XVIII w. zarówno pomiędzy Indianami, jak i między białymi a Indianami. Niektórzy badacze we wzorach wampumów dopatrują się początków pisma hieroglificznego Indian. 19
Jak fajka stanowiła symbol pokoju, a wampumy wyraz pokoju i auto rytetu, tak noże do skalpowania i maczugi, które później przerodziły się w topory wojenne, zwane tomahawkami, oznaczały wojnę. Pierwotnie tomahawk nie był bronią, miał zrazu kształt buławy i taką pełnił u Algon kinów funkcję. Był wyrazem prawa i autorytetu. W czasie ważnych narad plemiennych wódz przybierał go w pióra i stawiał na honorowym miejscu. Dopiero gdy przybyli Europejczycy i za futra dostarczali Indianom żelazne ostrza toporów, osadzano je na dawnych wodzowskich buławach, nadając tomahawkom charakter groźnej broni. Pewną odrębność zachowali mieszkańcy północy Kanady — Eskimosi. Sami nazywali siebie „ludźmi” (innuit), lecz przylgnęła do nich wzgardliwa nazwa, wzięta z jednego z języków grupy Indian algonkińskich — eskimo, co oznaczało zjadaczy surowego mięsa. Eskimosi byli najpóźniejszymi przybyszami z Azji, a proces ich migracji zakończył się około 10 tys. lat temu, nie licząc podejmowanych przez nich i później na mniejszą skalę wędrówek. Byli oni doskonale dostosowani do arktycznego klimatu, żywili się rybami, na lądzie polowali na karibu, lisy i niedźwiedzie polarne. Jako broni używali harpunów, oszczepów i łuków. Z drewna i kości tworzyli różne przedmioty użytkowe i dzieła sztuki. Ich organizacja społeczna była luźna, oparta na rodzinie jako podstawowej jednostce. W religii przewa żała wiara w duchy i szamanizm. Z badań archeologicznych zdaje się wy nikać, że przed przybyciem Europejczyków do Ameryki osiągnęli Eskimosi stopień kultury i organizacji wyższy od tego, jaki istniał w XVI w. W wierzeniach Indian Ameryki Północnej wielką rolę odgrywała wiara w istnienie bezosobowej, nadnaturalnej mocy, tkwiącej w wyróżniających się swą niezwykłością przedmiotach, zwierzętach, ludziach i duchach. Moc ta nosiła różne nazwy u poszczególnych plemion. U Algonkinów zwa no ją manitu, u Siuksów wakonda, u Irokezów orenda itd. Powszechny był również animizm, wiara w duchy, a zwłaszcza w osobiste duchy opiekuńcze, objawiające się młodym chłopcom w okresie ich dojrzewania. Spotykamy również wśród Indian Ameryki Północnej totemizm. Liczne praktyki magiczne, zaklęcia, modlitwy, ofiary, stosowanie tabu miały na celu zys kanie przychylności życzliwych człowiekowi mocy. Wykonywaniem praktyk magicznych, zwłaszcza przy uzdrawianiu chorych, zajmowali się szamani. U niektórych Indian północnoamerykańskich rozwinęły się złożone formy obrzędowości religijnej, widowiska z tańcami i maskami, dramatyczne inscenizacje mitów. W bogatej mitologii Indian wiele miejsca zajmują mity o stworzeniu świata, pochodzeniu człowieka, bohaterach i ich czynach. Indiańskie wierzenia dążyły do wytłumaczenia czynnikami nadprzyro dzonymi zjawisk biologicznych i atmosferycznych, do uświęcenia zajęć 20
myśliwskich, rolniczych i społecznych, do wyjaśnienia historii poszczegól nych plemion. Obejmowały naukę, sztukę, gospodarkę i poezję. Każde niemal plemię posiadało swoją mitologię i legendy, na swój sposób wy jaśniające jego przeszłość. W różnych wariantach powtarzały się mity o po chodzeniu gwiazd od kobiety-pramatki, zapłodnionej przez bóstwo. Według, niektórych opowieści kobieta ta miała pochodzić z gwiazd. Gwiazdy bowiem, a także słońce i księżyc czczone były jako najwyższe bóstwa przez wiele plemion indiańskich, inne ukształtowały sobie pojęcie bóstwa abstrakcyj nego. Mity były jedną z podstaw ogromnego znaczenia kapłanów, czarowników i znachorów. Szamani-czarownicy wprawiali w stan ekstazy przez taniec i muzykę lub stosowanie szeroko rozpowszechnionych wywarów odurza jących. Posiadali oni gruntowną wiedzę przyrodniczą, przekazywaną z poko lenia na pokolenie, odgrywali rolę lekarzy. Wyspecjalizowani byli w chirur gii i prymitywnymi narzędziami wykonywali nieraz skomplikowane ope racje. Do dzisiaj mieszkający w rezerwatach indiańscy szamani cieszą się powodzeniem również wśród białej ludności amerykańskiej. Rozbici na liczne plemiona Indianie Ameryki Północnej nie utwo rzyli szerszej organizacji państwowej, co w połączeniu z brakiem żelaza, broni palnej, konnego i kołowego transportu skazywało ich z góry na nie powodzenie w starciu z przybyszami z Europy. Pomijając hipotezy na temat obecności żeglarzy starożytnych, a nawet prób osadniczych Fenicjan i Egipcjan w Ameryce, kilka słów należy obec nie poświęcić podróżom i wyprawom wikingów do wybrzeży Kanady w X i XI w. WIKINGOWIE W AMERYCE PÓŁNOCNEJ NA PRZEŁOMIE X I XI W.
Około pół tysiąca lat przed Krzysztofem Kolumbem docierali do wschod nich wybrzeży Ameryki Północnej żeglarze skandynawscy, zwani ówcześ nie wikingami lub Normanami. W okresie od VIII do XI w. rozwinęli oni na szerszą skalę łupieskie i zdobywcze wyprawy w strefie Morza Bałtyckiego i Północnego, w IX w. opanowali znaczną część Anglii, na terytorium północno-zachodniej Francji otrzymali w lenno podbitą Normandię, pod jęli dalekie wyprawy przez Zatokę Ryską na Ruś i do Bizancjum, w XI w. usadowili się we Włoszech południowych i na Sycylii. Normanowie nor wescy opanowali w ciągu VIII—IX w. m. in. Wyspy Owcze, Szetlandy, Orkady, Hebrydy, w IX —X w. Islandię, wyspę Man, część Szkocji i Ir landii. W X w. założyli osady na Grenlandii i stąd pod koniec X w. dotarli do wybrzeży Ameryki Północnej. Wyprawy wikingów ułatwiała niezwykła 21
sprawność żeglarska Skandynawów, obytych z morzem, z nawigacją według gwiazd, z techniką budowy statków. Ich długie i wąskie okręty (ok. 20 m długości i 5 m szerokości) poruszane były wiosłami łub siłą wiatru za pomo cą żagli. Osiągały dużą szybkość, około 10 węzłów, dzięki której wikingo wie zaskakiwali przeciwnika. Wikingowie byli nie tylko rozbójnikami i pira tami, ale również kupcami, oży wiającymi wymianę handlową tamtych czasów. Posiadamy dosyć pewne in formacje o kolonizacji norwes kiej w Islandii. Pochodzą one wprawdzie dopiero z XII i XIII w., ale oparte są na wiarygodnej tradycji wcześniejszej. Okazuje się, że Islandia, bezludna wyspa, na której istniały tylko eremy (klasztory) irlandzkich pustelni ków, opanowana została pod koniec IX w. przez możnych norweskich. Kolejno przybywali na Islandię dalsi osadnicy i na początku X w. liczba mieszkań ców tej wyspy miała wynosić około 30 tys. osób. Klimat ów czesnej Islandii pozwalał na upra wianie roli, ale ludność zajmo wała się głównie hodowlą owiec oraz rybołówstwem. Z Islandii żeglarze skandyPom nik Leifa Ericssona w Bostonie nawscy podejmowali dalsze po dróże w kierunku zachodnim i w 982 r. islandzki wiking Eryk Rudy założył pierwszą osadę na zachodnim wybrzeżu Grenlandii. W dalszych podróżach z Islandii do Grenlandii, pełnych ofiar i niebezpieczeństw, docierali wikingowie pod koniec X w. do lądu amerykańskiego. Jednym z nich był Bjarni Herjulfsson, którego statek zniosła szalejąca burza z kursu na Grenlandię i za gnała do nieznanego lądu. Do wybrzeży amerykańskich dotarł w 1003 r. syn Eryka Rudego imieniem Leif Ericsson. Odkrytym krajem mogły być wybrzeża Labradoru lub bardziej na południe leżące wybrzeża Ameryki Północnej. Saga skandynawska opowiada, jak to dzielni żeglarze skandy 22
nawscy dotarli do nieznanego kraju, który nazwali Helluland (kraj płaskich kamieni), jak wylądowali w Markland (kraj lasów), by następnie dotrzeć do pięknej, żyznej okolicy. Dali jej miano Winlandii ze względu na rosnące tam winoroślą. Do dnia dzisiejszego nie ma wśród uczonych zgody co do lokalizacji odkrytych wówczas przez wikingów ziem amerykańskich. Większość badaczy jest zdania, że była to jedna z części Kanady, Nowa Szko cja lub Nowa Fundlandia bądź Labrador lub Nowa Anglia. Nowsze ba dania archeologiczne z początku lat sześćdziesiątych naszego stulecia zdają się wskazywać na Nową Fundlandię. Saga skandynawska dodaje, że był to kraj piękny, porośnięty bujną trawą, żyzny i odpowiedni do uprawy i hodowli. Rosły tam smukłe, wysokie drzewa, nadające się świetnie na maszty okrętowe. Wody roiły się od ryb. Inni synowie Eryka Rudego od bywali podróże ze zmiennym szczęściem, jeden z nich miał nawet zostać pochowany w Ameryce. Sagi wspominają również o żonach i dzieciach wikingów lądujących wraz z nimi w Ameryce. Sagi opowiadają, że w tym samym mniej więcej czasie podjął podróż do Winlandii kupiec i żeglarz skandynawski Torfinn Karlsefni. Przypusz czalnie miał on zamiar podjąć kolonizację nowych ziem, gdyż wśród człon ków jego wyprawy znajdowały się również kobiety, a ponadto zabrał ze sobą zwierzęta domowe. Saga o Eryku Rudym właśnie jemu przypisuje odkrycie Hellulandu i Marklandu. Torfinn dotarł do Winlandii, gdzie niebawem żona jego powiła syna. Nadano mu imię Snorri i było to być może pierwsze dziecko białego człowieka urodzone w Ameryce. Towarzysze Torfinna zetknęli się z tubylcami, których opisali jako ludzi smagłych i szkaradnych, o wystających kościach policzkowych, wyłupias tych oczach i noszących ohydne fryzury. Przybyszom udało się nawiązać z Indianami pokojowe stosunki i wymianę handlową. Odkryty ląd przypadł Islandczykom do gustu ze względu na łagodny klimat i żyzność gruntów. Niesnaski wśród nich oraz opór Indian zmusiły ich jednak do powrotu na Grenlandię. Według innej sagi zakończyła się również niepowodzeniem wyprawa córki Eryka Rudego, Freidis. Miała ona wyruszyć na dwóch okrętach do Winlandii i tam przezimować. Nie ulega dzisiaj wątpliwości, że wikingowie urządzali z Grenlandii i Islandii wyprawy do Ameryki Północnej i że sagi zawierają na ten temat prawdziwe wzmianki. W Grenlandii zachodniej znaleziono indiańskie oku cia strzały. Trudność sprawia jedynie identyfikacja Winlandii oraz kwestia głębokości penetracji Ameryki przez wikingów. W każdym razie ich próby osiedlenia się w Winlandii i założenia stałych osiedli nie powiodły się z powodu odległości od ojczyzny oraz oporu stawianego przez ludność indiańską. 23
Sagi nie stanowią jedynego dowodu wypraw wikingów do wybrzeży Kanady. W Nowej Szkocji w Kanadzie oraz na północno-wschodnich wy brzeżach Stanów Zjednoczonych odnaleziono toporki wikingów, resztki ich łodzi, a także kamienie z dziwacznymi znakami, stanowiącymi prawdzi-
Kamień runiczny (?) z Kensingtonu
wą zagadkę dła uczonych. Olaf Strandwold w specjalnej na ten temat pracy omówił około 30 takich kamieni, które uznawał za skandynawskie znaki drogowe, postawione w Ameryce przez wikingów dla orientacji później szych podróżników. Inne kamienie mogły wyznaczać miejsca obrzędowe. 24
Jedno takie znalezisko odczytał wspomniany badacz jako kronikę osiedlo nych w Zachodniej Wirginii Norwegów. Napis miano wyryć około 1037 r., co niektórzy przyjmowali na podstawie analizy pisma, inni zaś badacze uznali te napisy za falsyfikaty. Wiele zamieszania w świecie naukowym wywołał znaleziony w 1898 r. w miejscowości Kensington w Minnesocie kamień ze znakami runicznymi, świadczący o pobycie Skandynawów w Ame ryce w 1362 r. i o ich walkach z Indianami. Mimo iż specjaliści stwier dzili, że runiczny kamień jest falsyfikatem, w niektórych pracach naukowych i popularnych nadal powtarzana jest wersja o jego autentyczności. Waż niejsze natomiast jest to, że w ostatnich latach archeologowie norwescy znaleźli na Nowej Fundlandii szczątki zabudowań o cechach charaktery stycznych dla domów skandynawskich epoki wikingów. Odkryto również ślady kuźni, być może założonych przez towarzyszy wyprawy Leifa Eric ssona do wschodnich wybrzeży Kanady. JOHN CABOT I ANGIELSKIE WYPRAWY DO KANADY NA PRZEŁOMIE XV I XVI W.
Pod koniec średniowiecza zaznaczyło się znaczne ożywienie żeglugi krajów Europy Zachodniej, poszukujących nowych dróg handlowych na Wschód oraz nowych łowisk na Atlantyku. Poważnym problemem gospo darki europejskiej stał się u progu nowej ery brak dostatecznej ilości me tali szlachetnych, tak potrzebnych w okresie rozwijającej się gospodarki towarowo-pieniężnej, charakteryzującej się m. in. procesem akumulacji pierwotnej. Zapotrzebowanie na metale szlachetne dało się odczuć w Euro pie Zachodniej szczególnie silnie w drugiej połowie XV w., kiedy ilość kruszcu okazała się zupełnie niewystarczająca dla zapewnienia właściwej wymiany towarów, co z kolei niekorzystnie rzutowało na produkcję. Nie zaspokajała rosnącego zapotrzebowania na szlachetne kruszce intensyfi kacja eksploatacji istniejących złóż metali szlachetnych w Europie, pod ko niec XV w. powstała konieczność poszukiwania metali i kruszców poza Europą. Była to jedna z przyczyn wielkich odkryć geograficznych końca XV i początków XVI w. Równie doniosłą rolę odegrały zmiany, jakie zaszły w połowie XV w. w handlu lewantyńskim. Od wieków Morze Śródziemne stanowiło wielką i niezmiernie ważną drogę handlową między Europą a Wschodem, tym szla kiem okręty należące do miast włoskich zaopatrywały Europę w liczne towary luksusowe krajów muzułmańskich Wschodu, a także Indii oraz Chin, płacąc za nie kupcom arabskim głównie metalami szlachetnymi. Handel śródziemnomorski, rozwijający się tak świetnie głównie od czasu 25
wypraw krzyżowych, zaczął jednak w XV w. przeżywać swój kryzys. Liczba pośredników w nim stale wzrastała, ceny sprowadzanych ze Wscho du towarów szły w górę, ponadto wydarzenia polityczne, a mianowicie usadowienie się Turków Osmańskich w Azji Mniejszej, były czynnikiem utrudniającym handel Europy ze Wschodem. Pozycja Turków stała się szczególnie silna po zajęciu przez nich Konstantynopola w 1453 r. i częś ciowym zaryglowaniu tradycyjnej drogi handlowej z Zachodu na Wschód. Nie bez znaczenia były też napady korsarzy na statki europejskie na Morzu Śródziemnym. W tym stanie rzeczy głównym zadaniem dla kupiectwa europejskiego w XV w. stało się znalezienie bezpośredniej drogi morskiej do krajów Wschodu, zwłaszcza Indii, pozwalającej ominąć drogę lądową przez Azję Mniejszą. Była to jedna z zasadniczych przyczyn podjęcia wypraw ocea nicznych na przełomie XV i XVI w., które w konsekwencji doprowadziły m. in. do odkrycia Ameryki. Warto dodać, że obok kupiectwa również i szlachta, zwłaszcza portugalska, hiszpańska czy angielska, była tam czyn nikiem, który w XV i XVI w. torował drogę europejskiej kolonizacji do krajów zamorskich. Kryzys gospodarki feudalnej tych krajów pchał zubo żałą szlachtę w kierunku poszukiwania w handlu i żegludze rekompensaty za pogorszenie się jej gospodarczego i społecznego położenia. Czynnik ten odgrywał znaczną rolę w Anglii, gdzie od dawna obowiązywała zasada majoratu i primogenitury, zapewniająca jedynie najstarszemu synowi szlacheckiemu dziedziczenie majątku i tytułu. W tej sytuacji młodsi syno wie szlacheccy musieli szukać dla siebie kariery gdzie indziej, m. in. w han dlu, wojsku, na morzach itd. Nie wiadomo dokładnie, w jakim stopniu przetrwały do XV w. wieści 0 wyprawach Normanów do Ameryki. W każdym razie wierzono wówczas w możliwość dotarcia przez Atlantyk do Indii i bogactw Wschodu, nie zdając sobie sprawy z odległości i trudności nawigacyjnych związanych z tego rodzaju przedsięwzięciem. Zainteresowanie podróżami eksploracyj nymi istniało również i w Anglii, gdzie początkowo szukał Krzysztof Kolumb poparcia dla swej wyprawy. Jedynie ówczesnym trudnościom gospodarczym Anglii czasów Henryka VII, powoli wyprowadzającego kraj z kryzysu spowodowanego przez wojnę stuletnią oraz walki Białej 1 Czerwonej Róży, należy przypisać, że nie pod angielską banderą udał się w 1492 r. Krzysztof Kolumb na poszukiwanie zachodniej drogi do Indii. Pod angielską flagą popłynął natomiast na zachód i pierwszy przed Kolumbem stanął na ziemi amerykańskiej inny żeglarz włoskiego pochodze nia, Giovanni Caboto, naturalizowany w Anglii jako John Cabot. Wyprawa jego miała ścisły związek z handlowymi i rybackimi aspiracjami kupców 26
Bristolu, najważniejszego ośrodka handlowego i portowego Anglii za chodniej. Początkowo znaczenie Bristolu związane było z wymianą z Ir landią, skąd sprowadzano śledzie, łososie, dorsze, skóry, len itd. Stopniowo Bristol zaczął odgrywać większą rolę w handlu z Francją, by pod koniec średniowiecza zaangażować się na szerszą skalę w wyprawach rybackich na Atlantyku, sięgających ławic w pobliżu Grenlandii i Labradoru. Istnieje przypuszczenie, że w 1494 r. kupcy Bristolu dotarli do Nowej Fundlandii, wiadomo, że osiedlali się w Islandii. Wśród kupców, którzy z Bristolu mieli dotrzeć w 1494 r. do Kanady (Nowa Fundlandia), wymienia się Roberta Thorne’a i Hugha Eliota. W każdym razie pod koniec XV w. kupcy Bristolu utrzymywali handel z Islandią oraz być może z Grenlandią, prze mierzali Atlantyk jako rybacy, posiadali doświadczenie w podróżach ocea nicznych. Nic więc dziwnego, że plan Cabota zorganizowania wyprawy do Azji drogą zachodnią przez Atlantyk znalazł w Bristolu poparcie i zro zumienie. John Cabot (ok. 1450—1498) był z pochodzenia Genueńczykiem, w 1476 r. przyjął obywatelstwo Wenecji i zajmował się handlem lewantyńskim, głównie korzeniami wschodnimi. Wydaje się, że osobiste doświad czenia i trudności, z jakimi zetknął się w tym handlu, nasunęły mu myśl podjęcia wyprawy w celu znalezienia bezpośredniej drogi na Wschód poprzez Ocean Atlantycki. Prawdopodobnie zabiegał Cabot na różnych dworach o poparcie dla swych planów (Hiszpania, może Francja), zanim osiadł w Bristolu, gdzie znalazł zrozumienie i materialną pomoc dla swej idei. W marcu 1496 r. uzyskał przywilej od króla Anglii Henryka VII upo ważniający go i trzech jego synów do podjęcia pod banderą angielską na 5 statkach wyprawy „w celu znalezienia, odkrycia i zbadania wszelkich wysp, krajów, regionów i prowincji pogan i niewiernych, znajdujących się w jakiejkolwiek części świata, nie znanych dotąd chrześcijanom”. Ze swej strony król angielski zarezerwował dla siebie prawo pobierania jednej piątej wszystkich dochodów z nowo odkrytych ziem. Późną wiosną 1497 r. wyruszył Cabot wraz z 18 ludźmi załogi na nie wielkim statku o nazwie „Matthew” z Bristolu na północny zachód, by pod koniec czerwca dotrzeć do wschodnich wybrzeży Kanady, prawdo podobnie na terenie Nowej Fundlandii lub Labradoru. Tam 24 czerwca 1497 r. zatknął flagę Anglii i Wenecji. N a rok przed Kolumbem stanął na ziemi amerykańskiej. Był jednak przekonany, że dotarł do Azji, i tego ro dzaju pogląd się utrzymywał. Współczesne źródła mówią o podróży Ca bota do „państwa wielkiego chana”, o tym, że Cabot „zdobył bez użycia broni kawałek Azji”, że miał nadzieję dotrzeć z odkrytego lądu do Lewantu. Sam Cabot wspomniał, że znalazł wybrzeże Chin. W nagrodę za swe 27
trudy uzyskał od Henryka VII sumę 10 funtów szterlingów oraz dalsze 20 funtów rocznie z ceł Bristolu. W Londynie i Bristolu był bardzo uroczy ście podejmowany. Cabot jeszcze w rok później wyprawił się do Ameryki i w czasie tej podróży zginął. Po jego śmierci dowódcą wyprawy został syn jego Sebastian. Podróż Cabota do Ameryki Północnej, a następnie dalsze wyprawy angielskie z udziałem jego syna, Sebastiana Cabota (ok. 1470—1555), miały poważne znaczenie dla przyszłości brytyjskiej ekspansji w Ameryce. Już u zarania epoki Tudorów stały się zapowiedzią ekspansji morskiej Anglii, zrealizowanej na szerszą skalę pod koniec rządów tej dynastii. Zapowiadały ponadto niejako kierunek angielskiej ekspansji, która mieć będzie tak duże znaczenie w dziejach krajów anglosaskich, zwłaszcza w perspektywie historii Stanów Zjednoczonych i Kanady. Na przełomie XV i XVI w. żeglarze Bristolu kontynuowali wyprawy do Kanady, rozpoczęte przez Johna Cabota w 1497 r. Obok nich pojawili się na tym samym szlaku również i Portugalczycy. Przypuszcza się, że w w 1498 r. towarzyszył Cabotowi portugalski żeglarz Fernandes, mający później poparcie króla Hiszpanii oraz Henryka VII. W 1500 r. wyprawił się z Lizbony do Grenlandii Gaspar Corte-Real. Tenże żeglarz w swej drugiej wyprawie z 1501 r. wylądował na Labradorze, spenetrował wybrzeże Nowej Fundlandii, gdzie zetknął się z Indianami. Na początku XVI w. wielokrotnie docierali do wschodnich wybrzeży Kanady żeglarze angielscy z Bristolu, a angielscy rybacy rozwijali w tamtym regionie połowy ryb. O zainteresowaniu dworu angielskiego tymi wyprawami świadczy przy wilej króla Henryka VII z 1502 r. dla kompanii rozwijającej eksplorację Nowej Fundlandii (Company of Adventurers to the New Found Lands). W latach 1502—1505 kompania utrzymywała regularną łączność z wybrze żami Kanady, lecz niczego bliższego na ten temat nie wiadomo. Tradycje Johna Cabota kontynuował jego syn, Sebastian Cabot. W poszukiwaniu nowej drogi do Indii wysunął on jako jeden z pierwszych tezę, że nowy kontynent uda się być może opłynąć od póhiocy i tą drogą dotrzeć do Azji. Sebastian Cabot rozpoczął więc poszukiwania tzw. szlaku północno-zachodniego (North-West Passage). Mając poparcie Henryka VII Tudora wyruszył w 1509 r. (data jest sporna) do Ameryki i dotarł do wejścia do Zatoki Hudsona, przekonany, że znalazł drogę wiodącą do Azji. Wyprawa Cabota z 1509 r. (niektórzy historycy wątpią w jego udział w tym przed sięwzięciu) była ostatnim większym epizodem w staraniach kupców an gielskich o założenie emporium w Kanadzie na początku XVI w. Jak na razie angielskie wyprawy do Kanady ustały, rozwijały się tylko połowy rybaków angielskich na łowiskach u wschodnich wybrzeży kanadyjskich. 28
Nie tylko Anglicy, ale i Francuzi zaczęli w tym czasie przejawiać za interesowania połowami w łym regionie, a niebawem i możliwościami osad nictwa w Ameryce Północnej. Również Hiszpanie i Portugalczycy podejmo wali próby penetracji i eksploracji wybrzeży północnoamerykańskich na początku XVI w. Decydujące znaczenie dla wczesnych losów Kanady będzie mieć jednak ekspansja Francuzów w tym okresie.
II.
POCZĄTKI KOLONIZACJI FRANCUSKIEJ W KANADZIE W XVI W.
NOWA FRANCJA (1534-1760)
F
rancja później niż Anglia przystą piła do eksploracji Ameryki Północnej, chociaż była do tego nie gorzej przygotowana niż inne kraje. Posiadała dużą flotę rybacką, wypływającą na dalekie oceaniczne połowy od samego początku XVI w. Już około 1504 r. francuscy rybacy dotarli do wybrzeży Nowej Fundlandii. Wyprawy hisz pańskich, portugalskich i angielskich statków do nowych ziem były za chętą i dla bogatego kupiectwa francuskiego. N a przeszkodzie jednak stał, odwrotnie niż np. w Anglii czy Hiszpanii, brak poparcia ze strony dworu królewskiego, uwikłanego od końca XV w. w ciężkie wojny z Habsbur gami we Włoszech. Król Franciszek I francuski, walczący z Hiszpanią we Włoszech, dostrzegł w końcu możliwości uderzenia na nią na terenie Nowe go Świata, tym bardziej że jego poddani, zwłaszcza w bogatych miastach nadatlantyckich Francji, byli zainteresowani śmiałymi przedsięwzięciami handlowymi oraz wyprawami do dalekich krajów. Żeglarzy francuskich przyciągała przede wszystkim Ameryka Północna. Już w 1506 r. Jean Denys z Honfleur zbadał wschodnie wybrzeża Nowej Fundlandii i cieśninę Bełłe Isle, dzielącą tę wyspę od Labradoru. Dalsze poszukiwania na tych terenach prowadził w 1508 r. Thomas Aubert z Dieppe na statku „Pensee” . W roku następnym powrócił on do Rouen, przy wożąc ze sobą 7 Indian, ich stroje, broń, a nawet czółno. Protegowanym kupca i bankiera francuskiego z Dieppe Jeana Ango był osiadły w Rouen Florentyńczyk Giovanni da Verrazzano. Podobnie jak Sebastian Cabot chciał on dotrzeć do Chin opływając nowo odkryty kontynent amerykań ski. Uzyskał poparcie Franciszka I i w 1523 r. udał się w pierwszą podróż na zachód. Burza rozproszyła jego wyprawę i musiał powrócić, by w 1524 r. na samotnej karaweli „Dauphine”, obsadzonej przez 50 ludzi i zaopa trzonej w żywność na 8 miesięcy, wyruszyć do Ameryki. Płynąc wzdłuż wybrzeży Karoliny Północnej, Wirginii, Delaware i New Jersey ominął ujście rzeki Hudson i dotarł do Nowej Fundlandii. Stąd dopiero powrócił
30
do Francji i natychmiast wysłał obszerny raport do króla Franciszka I, stanowiący pierwsze dokładniejsze źródło historyczne do dziejów Ameryki Północnej i jej pierwotnych mieszkańców. Odkryte i zbadane ziemie nazwał Verrazzano „Francesca” na cześć króla Francji Franciszka I. Ziemie kanadyjskie określano zaś Nową Francją i nazwę tę przyjmuje się dla historii Kanady XVI—XVIII w. (do 1760 r.), kiedy to Francuzi dominowali w jej dziejach. Verrazzano nie znalazł oczy wiście cieśniny wiodącej ku Oceanowi Spokojnemu i wybrzeżom Chin. Poznał jednak i skartografował całe niemal wybrzeże wschodnie Ameryki Północnej, wskazał dogodne przystanie i zgromadził wiele cennych wiado mości o mieszkańcach odkrytych przez siebie krajów. Ustalił, że Ameryka Północna nie była archipelagiem wysp, lecz kontynentem, ułatwił swymi eksploracjami podróże następnych żeglarzy i odkrywców. Kontynuatorem jego, zwłaszcza w odniesieniu do ziem kanadyjskich, będzie niebawem Jacąues Cartier, którego rola w dziejach Nowej Francji była szczególnie ważna. Jacąues Cartier (ok. 1492—1557) brał prawdopodobnie udział już w 1524 r. w podróży Giovanniego da Verrazzano do Ameryki Północnej, chociaż nie wszyscy badacze są tego zdania. Wspomniany wyżej raport Verrazzana wzbudził większe zainteresowanie na dworze francuskim, cho ciaż Franciszek I, zajęty ówcześnie niezbyt szczęśliwymi dla Francji woj nami z Habsburgami we Włoszech, nie był w stanie zorganizować wyprawy do Ameryki. Dopiero po uporządkowaniu spraw politycznych podjął Franciszek I w Rzymie kroki w celu uchylenia przez papieża Klemensa VII bulli Aleksandra VI z 1493 r., przyznającej na rzecz Hiszpanii prawo do wszystkich odkrytych ziem w Nowym Świecie w jej sporze o podział nowych lądów z Portugalią. Działającemu w imieniu Francji kardynałowi Le Veneur udało się uzyskać w Rzymie zapewnienie, że postanowienia bulli Aleksandra VI będą stosowane jedynie do ziem rzeczywiście odkrytych i posiadanych przez Hiszpanów i Portugalczyków. Tego rodzaju interpre tacja otwierała szersze możliwości eksploracji i kolonizacji w Ameryce Północnej przed innymi krajami, zwłaszcza Francją i Anglią. Ta nowa sy tuacja wiąże się też właśnie z genezą pierwszej podróży francuskiego żeg larza Jacąuesa Cartiera do Kanady w 1534 r. Cartier opłynął Nową Fundlandię i południowy brzeg Labradoru, przepłynął południową stronę Zatoki Św. Wawrzyńca i jako pierwszy zna ny Europejczyk żeglował w górę Rzeki Św. Wawrzyńca. Odkrył Wyspy Księcia Edwarda i Magdaleny, zetknął się z Indianami i uroczyście wziął odkryte ziemie Indian kanadyjskich w posiadanie króla Francji, stawiając wielki krzyż zdobny herbami monarchy francuskiego. Moment też uważany 31
jest za symboliczne narodziny Nowej Francji i początek nowego okresu w historii Kanady. Przed zimą 1534 r. powrócił Cartier do Francji wraz z dwoma Indianami, synami jednego z wodzów, którzy podczas pobytu w Bretanii nauczyli się na tyle języka francuskiego, że w czasie następnych wypraw Cartiera słu żyli mu jako tłumacze. Opowiadali cuda o leżących na zachód od ich sie dzib potężnych królestwach Saguenay, Kanata i Hochelaga, które po dróżnik francuski utożsamiał z Chinami. Opowieści Indian wzmogły zain teresowania Franciszka I ziemiami kanadyjskimi. W 1535 r. ponownie wysłał Cartiera do Kanady w celu znalezienia bajecznych królestw. Posu wając się w głąb Zatoki Św. Wawrzyńca przekonał się Cartier z wielkim rozczarowaniem, że rzekome królestwo Saguenay to tylko nazwa niewiel kiej rzeczki. Dotarł do osiedla Stadacona, na którego miejscu wznosi się dzisiaj miasto Quebec, stwierdził, że Kanata oznaczało w miejscowym dialekcie indiańskim po prostu wieś. Na początku października 1535 r. dotarł też Cartier do rzekomego królestwa Hochelaga, które okazało się wsią Irokezów, położoną w miejscu, gdzie znajduje się dzisiaj Montreal. W porównaniu z poziomem półkoczowniczych plemion Algonkinów wieś Irokezów, złożona z długich wielorodzinnych domów i otoczona po dwójną palisadą, reprezentowała wyższą kulturę, wspólną dla plemion indiańskich znad Wielkich Jezior. Dla Cartiera było to jednak dalsze gorzkie rozczarowanie. Mimo poszukiwań nie znalazł fantastycznych bogactw, o których wspominali mu jego indiańscy przewodnicy. W 1536 r. powrócił do Francji, która znajdowała się znowu w stanie wojny z Habsbur gami o wpływy we Włoszech. Dwie pierwsze wyprawy Cartiera do Kanady nie dały wprawdzie żad nych rezultatów osadniczych czy politycznych, niemniej otworzyły per spektywę dla ekspansji francuskiej na tym terenie i przyczyniły się do po szerzenia znajomości geografii Kanady wschodniej. Wnętrze nowego kraju zostało otwarte dla następnych podróżników. Jacąues Cartier spenetrował główne wrota Kanady — Zatokę i Rzekę Św. Wawrzyńca. W imieniu króla Francji objął ten kraj w posiadanie. Krokiem następnym, zapewniającym Francji korzyści z tego symbolicznego na razie tylko aktu, mogła być kolonizacja Kanady, problem niezwykle trudny dla Francji do rozwiązania. N a przeszkodzie stała coraz mniej pomyślna dla Franciszka I sytuacja międzynarodowa, niepowodzenia w rywalizacji z Habsburgami, brak pie niędzy na finansowanie osadnictwa zamorskiego oraz zwrot w polityce króla francuskiego. Franciszek I coraz niechętniej spełniał postulaty miesz czaństwa i na starość skłaniał się raczej ku sojuszowi z wielką magnaterią, a nawet z Habsburgami, przeciwko wpływowym wśród mieszczaństwa 32
francuskiego zwolennikom reformacji. Król zabronił nawet kupcom fran cuskim zapuszczać się na terytoria zajęte przez Hiszpanów i Portugalczyków, toteż przygotowywana nowa wyprawa francuska do Ameryki szermowała również hasłem nawracania pogan, co miało na celu zjednanie sobie po parcia Rzymu. Faktycznie celem wyprawy było podjęcie próby zasiedle nia i trwałego przyłączenia do Francji nowych terenów amerykańskich. N a czele ekspedycji stanął bogaty szlachcic francuski, Jean Franęois de la Rocąue, pan de Roberval (ok. 1500—1560), protestant finansujący w pew nym stopniu ekspedycję z własnej szkatuły. Właściwym jednak organiza torem wyprawy był tak już dobrze znający wschodnie wybrzeża Kanady Jacąues Cartier, przygotowujący już od 1538 r. plan nowej podróży do Ameryki Północnej. Pierwszy opuścił Francję Cartier jeszcze w maju 1541 r. na czele 5 stat ków, wyekwipowanych w żywność na 3 lata. Pod jego rozkazami znajdowało się 300 ludzi, w tym również i przyszli koloniści. Zbadał dokładnie dolny bieg Rzeki Św. Wawrzyńca i przezimował w okolicach wspomnianej wsi indiańskiej Stadacony, czekając daremnie na naczelnego dowódcę wyprawy, Robervala, który zamiast udać się do Kanady zajął się korsarstwem u wy brzeży Francji. Następnie Cartier zbudował na nadbrzeżnej skale fort dla osadników, założył pierwsze gospodarstwa, które wraz z fortem otoczył palisadą. Wiosną 1542 r. w drodze powrotnej do Francji spotkał Cartier koło Nowej Fundlandii 3 okręty Robervala. Przywiezione przez Cartiera wieści o Kanadzie rozwiały nadzieje Francuzów na znalezienie tajemniczego i bogatego królestwa, zwłaszcza że sprowadzone z Kanady próbki skał i róż ne błyskotki okazały się bezwartościowe. Powstało nawet odtąd w języku francuskim powiedzenie: „fałszywy jak diamenty z Quebecu” . Pierwsze francuskie przedsięwzięcie kolonialne w Kanadzie zakończyło się fiaskiem i marzenia o Nowej Francji trzeba było na razie odłożyć. Nowa wojna Francji z cesarzem Karolem V również nie sprzyjała podejmowaniu na stępnych wypraw zamorskich. N a długie lata zamarła na dworze francus kim inicjatywa kolonialna, Francja wchodziła w trudny okres wojen reli gijnych i konfliktów wewnętrznych późnego okresu dynastii Walezjuszy. Warto wspomnieć, że wódz obozu protestanckiego we Francji, admirał Gaspard de Coligny (1519—1572), popierał dążenia kolonialne miesz czaństwa swego kraju i że z jego inicjatywy powstały nawet dwie kolonie francuskie w Nowym Świecie: w latach 1555—1560 w Brazylii, a w 1562—1565 na północnych krańcach Florydy. Koniec obu tych przedsięwzięć był jednak tragiczny. Osadnicy francuscy w Brazylii zostali wymordowani przez Portugalczyków, a na Florydzie przez Hiszpanów. Mimo braku oficjalnego poparcia ze strony dworu francuskiego, który 33
dopiero pod koniec XVI w. znowu zacznie podejmować skromne próby założenia stałej kolonii w Kanadzie, odkrycia Cartiera nie poszły w zapo mnienie. Francuskie statki rybackie nadal wykorzystywały bogate ławice przybrzeżne Nowej Fundlandii, a nawet w poszukiwaniu bogactw zapusz czały się na spenetrowane przez Cartiera tereny kanadyjskie. Rozwijał się w ten sposób na niewielką skalę handel żeglarzy i kupców francuskich z Indianami, coraz większego znaczenia nabierał import kanadyjskich fu ter bobrowych. Mający podstawowe znaczenie handel futrzany rozwijał się od początkowych sporadycznych kontaktów przybrzeżnych do wypraw kupców francuskich w głąb Kanady, do ujścia rzeki Saguenay i położonych tam osad indiańskich Algonkinów. W ten sposób podtrzymywali kupcy francuscy ideę Nowej Francji i przyczyniali się do ułatwienia późniejszej francuskiej kolonizacji w Kanadzie, zwłaszcza w Akadii, jak wówczas nazywano leżący na wschodzie półwysep Nowej Szkocji. Aż do XVII w. utrzymywał się swego rodzaju sojusz pomiędzy Algonkinami, Huronami oraz Francuzami, oparty m. in. na handlowej wymianie. Głównym towarem eksportowym Indian były futra. Pragnienie zdobycia coraz większej ich ilości nastawiało całe życie Indian kanadyjskich na system łowiecki przy zaniedbaniu uprawy roli. Handel futrami w coraz szerszym zakresie ogarniał Indian kanadyjskich, a „granica bobrowa” stale przesuwała się dalej przy tak intensywnych łowach na to zwierzątko futerkowe. We Francji utrwalało się przekonanie, że Nowa Francja stanie się głównie bogatym rynkiem zaopatrzenia w futra, specjalne honory czyniono wodzom indiań skich plemion sprzedających Francuzom bobrowe futra. Rozpowszechnił się też wówczas zwyczaj pozostawiania na zimę wśród Indian młodych Francuzów, którzy po nauczeniu się języka i lepszym poznaniu kraju sta wali się przewodnikami i ekspertami dla kupców francuskich. Cały XVI w. był okresem rozwoju francuskiego rybactwa dalekomorskiego na Atlan tyku oraz handlu futrzanego na terenie Kanady. Anglicy przykładali początkowo niedużą wagę do odkryć na stałym lądzie Ameryki Północnej. Henryk VIII wysłał wprawdzie kilka ekspedycji, ale żeglarze angielscy, hołdując złudzeniom Sebastiana Cabota, kierowali się na północ w stronę rzekomego szlaku północno-zachodniego, prowadzą cego wokół Ameryki do Azji. Istniało w Anglii wyrażone np. w 1527 r. przekonanie, że ponieważ Hiszpanie „odkryli całe Indie i wszystkie morza na Zachodzie”, natomiast Portugalczycy „całe Indie i wszystkie morza na Wschodzie”, naturalnym terenem do eksploracji dla Anglików pozostawała Północ, gdzie penetracja angielska mogła się, jak sądzono w Londynie, rozwijać bez groźby popadnięcia w konflikty ze starszymi od Anglii potęgami morskimi Hiszpanii i Portugalii. W połowie XVI w. większe zainteresowanie 34
wzbudziły w Anglii próby znalezienia szlaku północno-wschodniego, ekspansji żeglarskiej i handlowej w północnych rejonach Europy w poszuki waniu m. in. rynków dla sukna angielskiego. Wyprawa Richarda Chancellora z 1553 r. doprowadziła do otwarcia północnej drogi do Moskwy przez Morze Białe i powstania angielskiej Kompanii Moskiewskiej dla handlu z ziemiami rosyjskimi. W celu rozwijania handlu ze strefą Morza Bałtyc kiego została w 1579 r. założona angielska Kompania Wschodnia. Obie one, w połączeniu z istniejącą od dawna Kompanią Kupców Ryzykantów (Mer chant Adventurers), stanowiły główne oparcie dla angielskiej ekspansji handlowej w Europie Północnej. Równocześnie inne kompanie handlowe, złożone przede wszystkim z kupców londyńskich, organizowały angielską ekspansję handlową w innych regionach Europy, Azji i Afryki w drugiej połowie XVI w. Za czasów Elżbiety I (1558—1603) podjęła Anglia na szerszą skalę ekspansję morską, kierując swoje zainteresowania żeglarskie coraz bardziej na obszar Atlantyku w związku z walką z głównym rywalem — Hiszpanią. W tej sytuacji ponownie więcej uwagi zaczęto w Anglii poświęcać w dru giej połowie XVI w. Ameryce Północnej. Ekspedycje Martina Frobishera (1539—1594) z lat 1576—1578 pogłębiły znajomość arktycznych rejonów Kanady w związku z podejmowanymi przez niego, mimo niepowodzeń poprzedników, próbami eksploracji północno-zachodniej drogi wokół Ameryki. Istotną rolę w angielskich podróżach do Ameryki odegrał Humphrey Gilbert (ok. 1539—1583). Przy poparciu dworu Elżbiety I i on starał się penetrować szlak północno-zachodni, a gdy się przekonał o bezskutecz ności tych zabiegów, dotarł do Nowej Fundlandii i w 1583 r. wziął jej wy brzeże w posiadanie korony angielskiej, co miało na razie symboliczne jedynie znaczenie wobec minimalnego napływu osadników angielskich. Gilbert ustanowił nawet prawa dla nowej kolonii, na razie nie tyle dla nie licznych osadników, co dla sezonowo przybywających tam rybaków angiel skich i francuskich. Wyprawa Gilberta skończyła się jednak tragicznie. Ludzie jego podnieśli bunt, więcej myśleli o korsarstwie niż o zakładaniu kolonii, brakowało żywności i broni. W drodze powrotnej do Anglii statek dowodzony przez Gilberta zatonął z całą załogą. Wysiłki Gilberta kontynuował słynny żeglarz angielski Walter Ralegh (ok. 1552—1618), założyciel angielskiej kolonii Wirginii w Ameryce. Już w 1579 r. odbył on podróż do Nowej Fundlandii, a w latach 1584—1585 zorganizował dwie wyprawy angielskie na Florydę na zasadzie przywileju Elżbiety I, która zezwoliła mu na wyszukiwanie i kolonizowanie „pogań skich i barbarzyńskich lądów, krajów i terytoriów nie posiadanych jeszcze przez żadnego chrześcijańskiego władcę ani nie zamieszkanych przez chrześ 35
cijański naród”. Rozpoczęte przez Waltera Ralegha próby kolonizacyjne nie przyniosły również trwalszych wyników. Indianie wymordowali osad ników i spalili ich osady w odwecie za akty gwałtu dokonywane przez bia łych. Chwilowo niepowodzeniem skończyły się angielskie próby osadnicze w Ameryce Północnej. Wyprawy Ralegha zamykają w zasadzie okres wy praw odkrywczych, ich miejsce zajmie na początku XVII w. era angielskiej ekspansji kolonialnej, opartej na znacznie mocniejszych już podstawach materialnych i organizacyjnych. Wyprawa Johna Smitha i 120 kolonistów z 1607 r. będzie początkiem systematycznej już angielskiej ekspansji na terenie Ameryki Północnej. Nasilenie się angielskiej penetracji w Ameryce Północnej w drugiej połowie XVI w. zaniepokoiło Francję i w 1578 r. wspomniany już markiz de la Rocąue otrzymał tytuł gubernatora Nowej Francji. Wojny religijne i trudności polityczne Francji sprawiły, że nominacja ta nie miała żadnego jednak praktycznego znaczenia, a podjęta w 1584 r. ekspedycja francuska do Kanady poniosła wielkie straty w czasie przeprawy przez Atlantyk. Brak było ochotników chętnych do osiedlenia się w Nowym Świecie nawet z perspektywą otrzymania monopolu na eksploatację zajętych ziem. Tego rodzaju monopol na handel futrami otrzymał m. in. w 1600 r. hugenocki żołnierz z Dieppe, Pierre Chauvin, który od 1594 r. zajmował się handlem futrzanym w Kanadzie. W 1600 r. dostał on wspomniany monopol na 10 lat w dolinie Rzeki Św. Wawrzyńca pod warunkiem, że co roku sprowadzi do Nowej Francji po 50 kolonistów. Trudne warunki klimatyczne zdziesiąt kowały osadników, sam Chauvin zmarł w 1602 r. Człowiekiem, który najwięcej zrobił na początku XVII w. dla kolonizacji Nowej Francji, był dopiero Samuel de Champlain. SAMUEL DE CHAMPLAIN I POCZĄTKI NOWEJ FRANCJI (1603-1660)
Pionierem kolonizacji francuskiej i faktycznym pierwszym guberna torem Nowej Francji był Samuel de Champlain (ok. 1570—1635). Po czątek jego działalności przypadł na czasy panowania pierwszego z Burbonów, Henryka IV (1598—1610), dawnego hugenoty, który za cenę przyjęcia katolicyzmu zdołał zjednoczyć rozdarty walkami religijnymi kraj. Główną jego troską stał się rozwój gospodarczy Francji, jego minister Maximilien de Sully odbudował francuską potęgę morską. Nadeszła pora na podjęcie na nowo planów kolonialnych. Już w tej nowej sytuacji działał wspomniany wyżej markiz de la Rocąue. W 1598 r. osadził on 50 kolonistów na wysepce u wybrzeży kanadyjskich, lecz miejsce to zostało dosyć nieszczęśliwie wybra 36
ne i tylko 11 z nich powróciło od kraju. Patent Henryka IV przewidywał kolonizację Akadii, półwyspu na wschodnich krańcach Kanady, noszącego dziś nazwę Nowej Szkocji. Wyprawy podjął się towarzysz walk Henryka IV, hrabia Pierre de Monts (ok. 1558—1628). Założył on kompanię kupiecką dla kolonizacji Kanady, stanął na jej czele i w 1604 r. udał się do Akadii, by osadzić na jednej z małych wysp przy brzeżnych 120 francuskich kolonistów. Przenieśli się oni w następnym roku do nowego osiedla Port Royal, późniejszego Annapolis. W wyprawie markiza de Monts wziął udział w 1604 r. Samuel de Champlain, który już od 1603 r. uczestniczył w podróżach francuskich do Kanady, prowadzo nych początkowo głównie w celu zorganizowania wymiany handlowej, głównie skupu futer. Champlain był synem marynarza z Brouage, w czasie wojen domowych walczył po stronie katolickiej, a po zawarciu pokoju po walkach wewnętrz nych we Francji zaciągnął się do floty hiszpańskiej i w 1599 r. wyruszył z nią do Ameryki. Opracowany wówczas przez niego raport z tej podróży do tego stopnia spodobał się na dworze Henryka IV, że Champlain otrzymał tytuł i pensję królewskiego geografa. W 1603 r. wszedł on do ekspedycji francuskiej wysłanej przez Henryka IV do Kanady i popłynął z nią w górę Rzeki Św. Wawrzyńca. Zbadał wówczas znaczną część jej biegu, zasięgnął wieści o innych szlakach wodnych oraz o możliwościach komunikacyjnych z Zatoką Hudsona i ujściem rzeki Hudson. Zebrał też jako pierwszy chyba Europejczyk informacje o leżących w górze rzeki Wielkich Jeziorach, opracował mapę tej części Kanady. W 1604 r. dotarł Champlain wraz z wyprawą markiza de Monts do Aka dii i był jednym z najczynniejszych członków założonej tam kolonii fran cuskiej. W czasie pobytu w Akadii do 1607 r. zbadał też wybrzeża Akadii i Nowej Anglii. Poszukując dobrego miejsca na założenie silniejszego ośrod ka tej kolonii, dotarł do okolic osady indiańskiej Stadacony, zbadanych już przez Cartierą. Od czasu wypraw Cartiera wiele się już jednak w tej części Kanady zmieniło. Zniknęły Stadacona i Hochelaga, Irokezi zostali wyparci na południe przez wojownicze plemiona Huronów i Algonkinów. W 1607 r. Samuel de Champlain pojawił się z dwoma okrętami na Rzece Św. Wawrzyńca i u stóp potężnego urwiska Przylądku Diamentowego zbudował niewielką warownię, która dała początek miastu Quebec. Miej scowi Indianie przyjęli go przyjaźnie, od dawna zresztą łączyły ich dobre stosunki z kupcami francuskimi. Za zgodę na założenie francuskiej kolonii, odstąpienie swych ziem i wspomaganie pierwszych osadników zażądali, by Champlain udzielił im pomocy przeciwko Irokezom. W okresie tym u szczytu potęgi znajdowała się irokeska Liga Pięciu 37
Narodów, konfederacja plemion indiańskich powstała w połowie XVI w. W drugiej połowie XVI w. Algonkinowie odzyskali część utraconych na rzecz Irokezów terenów i wraz z Huronami zepchnęli Irokezów znad Rzeki Św. Wawrzyńca dalej na południe. Północna granica uprawy dzieliła osiedla Irokezów od puszcz przebieganych przez polujących Algonkinów. Plemiona indiańskie skonfederowane w Lidze Pięciu Narodów żyły w urodzajnej dolinie sięgającej górnego biegu rzeki Hudson na zachód w stronę Wielkich Jezior. Były to plemiona Seneka, Kajuga, Ondonaga, Oneida i Mohawk. Wszystkie plemiona związku były sobie równe, o wszys tkim decydowała rada związkowa, złożona z 50 sachemów wybieranych przez poszczególne rody, fratrie i plemiona. Rada rozstrzygała jednogłośnie, a w jej obradach mógł brać udział każdy Irokez. W razie wojny naczelną władzę przejmowali dwaj wodzowie o równych uprawnieniach. Wszyscy członkowie Ligi mieli równe prawa, tworzyli swego rodzaju republikę, nie znali zasadniczo własności prywatnej. Potrzeby starców, sierot i kalek zaspokajano wspólnymi siłami. Irokezi byli przede wszystkim ludem wojowników i chociaż konfede racja ich powstała w celu wspólnej obrony przed koczownikami z północy, wkrótce sama stała się narzędziem swoistej plemiennej zaborczości. Celem wojen nie było zresztą samo uzależnienie przeciwników, lecz zdobycie jeńców. Chłopców zazwyczaj przyjmowano do plemienia, natomiast los pojmanych wojowników zależał od decyzji kobiet irokeskich. Zwyczaj kazał za każdego własnego wojownika zabitego w czasie wojny zamordo wać jednego z jeńców. Nie miało to charakteru zemsty, było raczej reli gijnym obrzędem połączonym z okrutnymi torturami. Samuel de Champlain nie zdawał sobie zapewne sprawy z potęgi Iro kezów, gdy podejmował z nimi walkę w obronie sprzymierzonych z Francu zami Indian algonkińskich. Bez pomocy Indian nie można było jednak li czyć na uzyskiwanie dostaw tak poszukiwanych futer bobrowych, stano wiących podstawę pomyślności osiedli Nowej Francji. Na wiosnę 1609 r. wyruszył Champlain na czele licznych Huronów, Algonkinów oraz innych Indian i kilku uzbrojonych w broń palną Francuzów w górę rzeki Richelieu. Nad odkrytym wówczas jeziorem, noszącym dziś imię Champlaina, doszło do starcia z Irokezami, którzy ustąpili przed nie znaną im jeszcze bronią palną. Jednak w roku następnym z trudem tylko odnieśli Francuzi i Huroni zwycięstwo nad Irokezami, którzy nie okazywali strachu przed muszkietami i stawiali bohaterski opór. Już wkrótce sytuacja stanie się dla Francuzów mniej pomyślna. Irokezi byli zaopatrywani w broń palną przez białych, od czasu zwłaszcza gdy uzyskali poparcie angielskiego żeglarza Henry 38
Hudsona (zm. 1611), działającego wówczas w imieniu holenderskich kom panii, eksploratora regionów północnych. Hudson zjawił się u wybrzeży Nowej Fundlandii w tym samym czasie, gdy Champlain zakładał miasto Quebec i penetrował brzegi Rzeki Św. Wawrzyńca. Będąc entuzjastą idei szlaku północno-zachodniego wokół
A tak Champlaina na w ioskę Irokezów w 1615 r.
Ameryki Północnej oraz szlaku północno-wschodniego dokoła północnej Azji, odbył Hudson szereg wypraw do strefy arktycznej. Z ramienia an gielskiej Kompanii Moskiewskiej podjął poszukiwania drogi do Azji po przez szlak północny, dotarł w 1607 r. do wybrzeży Grenlandii do 73° szerokości geograficznej północnej. Z polecenia tejże kompanii dotarł w 1608 r. do wybrzeży Nowej Ziemi, a w 1609 r. już w służbie holender skiej Kompanii Wschodnioindyjskiej dopłynął do wybrzeży Nowej Fund landii, by następnie odkryć ujście rzeki nazwanej później jego imieniem. 39
W latach 1610—1611, tym razem już w służbie angielskiej Kompanii Wschodnioindyjskiej, opłynął południowe brzegi Grenlandii, dotarł do cieśniny, a następnie do zatoki nazwanej później Zatoką Hudsona. W tym samym czasie Samuel de Champlain dzielił czas między Kanadę i Paryż, pilnując spraw swojej kolonii. W 1613 r. podjął nową ekspedycję do Kanady. Po zbadaniu prawego dopływu Rzeki Św. Wawrzyńca, Richelieu, wyruszył w górę lewego dopływu rzeki Ottawy, stanowiącej najkrótszą drogę do Wielkich Jezior. Nadal był jeszcze przekonany, że będzie mógł tędy dotrzeć do Chin. W 1615 r. wybrał się Champlain w swoją ostatnią i największą podróż odkrywczą na terenie Kanady. Odkrył jeziora Nipissing, Simcoe, Huron, dotarł do jeziora Ontario. W walce z Irokezami na wiązał sojusz z Huronami, tradycyjnymi odtąd sojusznikami Francuzów. Przekonawszy się ostatecznie o niemożliwości znalezienia w tej części Ame ryki drogi na Ocean Spokojny, Champlain podjął badania kraju Huronów, śmiertelnego wroga Ligi Pięciu Narodów. Ufni w pomoc francuską pod jęli Huroni wyprawę odwetową przeciwko swoim wrogom. Broń palna towarzyszy Champlaina niewiele Huronom tym razem pomogła. Irokezi, a ściślej Senekowie odparli atak zza świetnie ufortyfikowanych palisad swojej twierdzy, sam Champlain został ranny i wyprawa przeciwko Irokezom skończyła się niepowodzeniem. Ekspedycja ta z 1616 r. nie przynio sła wprawdzie Francuzom sukcesów, dała jednak Champlainowi dosko nałą znajomość kraju, którego został gubernatorem. Zalążek Nowej Francji (nazwa ta została wówczas już oficjalnie wprowadzona) stanowiło założone przez Champlaina w 1608 r. miasto Quebec. Przymierze zawarte przez Francuzów z Huronami i Algonkinami miało dla młodej kolonii francuskiej podstawowe znaczenie. Rozwój kolonii był jednak bardzo powolny i przez wiele lat liczba Francuzów w Kanadzie ograniczała się do niewielkiej ilości rodzin osiadłych w Quebecu. Trudności sprawiała surowa zima kanadyjska, groźni Irokezi oraz niedołężna biuro kracja paryska, jak i bałagan panujący we Francji po zamordowaniu Hen ryka IV w 1610 r. Trzeba było zabiegać o przedłużenie królewskiego mono polu, zapewniającego środki na prowadzenie kolonii, kłopoty sprawiali też angielscy korsarze, którzy napadali na Akadię i ją łupili. Nie należy też zapominać o strukturze społecznej i ekonomicznej Francji, odmiennej pod wieloma względami od bardziej sprzyjającej ekspansji strukturze ów czesnej Anglii. W Anglii znajdowały się liczne rzesze ludzi pozbawionych pracy, brakowało zaś własnych płodów rolnych i drewna na budowę stat ków. Francja natomiast była raczej samowystarczalna w zakresie płodów rolnych i leśnych, nie miała też wiele zbędnych rąk do pracy. Problem oka zał się głębszy, gdy zabroniono dostępu do Kanady prześladowanym w swej 40
41
Mapa
Nowej
Francji
Samuela
de
Champlain
z 1632
r.
ojczyźnie tak zaangażowanym w handlu i żegludze hugenotom. Dla porów nania warto przypomnieć, że w wypadku Anglii właśnie różnowiercy stano wili podstawowy zrąb ludności osiedlającej się na terenie Ameryki Pół nocnej. Inaczej też niż w Anglii brak było we Francji bogatych finansistów zainteresowanych w rolniczej eksploatacji zamorskiej. W tych warunkach sojusz z Indianami stawał się głównym celem Champlaina. Rozpoczęta została na szerszą skalę akcja szkolenia tłumaczy poprzez wysyłanie Indian na studia do Francji oraz pozostawianie Francuzów w ośrodkach indiań skich. Nie bez znaczenia w tym względzie była też akcja sprowadzania zakonów katolickich do Kanady. Sam Samuel de Champlain wyobrażał sobie Nową Francję jako kraj zarządzany przez kolonistów francuskich, ale składający się z ludności tubylczej nawróconej na chrześcijaństwo. Szło tu przy tym nie tyle o cele religijne, ile o polityczne i kulturalne. Dążył do zaszczepienia Indianom europejskiego stylu życia, zasymilowania ich z Francuzami, którzy w prze ciwieństwie do Anglików nie żywili rasowych uprzedzeń. Na plan pierwszy musiały się przy takim założeniu wysunąć zagadnienia wychowania, opieki społecznej i oświaty. Zadania te można było najlepiej wówczas powierzyć zakonom katolickim i tylko wśród nich można było znaleźć wystarczającą liczbę ochotników do ciężkiej i niebezpiecznej pracy w puszczach kanadyj skich. Już w 1608 r. zaprosił Champlain do Quebecu jezuitów, lecz na razie sprawa ta okazała się przedwczesna. Na pierwszy ogień poszli francisz kanie bosi, którzy przybyli w 1615 r. i założyli klasztor w Quebecu, rozpo czynając nauczanie wśród Huronów. Po nich przybyły urszulanki i zajęły się wychowaniem indiańskich dziewcząt. Działalność tych zakonów, nie posiadających większych środków, rozwijała się tylko na małą skalę. W tej sytuacji Champlain zwrócił się w 1625 r. nie bez oporów, obawiając się reakcji hugenockich akcjonariuszy, o pomoc do potężnego i wpływowego, lecz mało popularnego Towarzystwa Jezusowego. Jezuici istotnie spełnili pokładane w nich nadzieje. Dostosowali się szybko do nowych warunków, poznali język i mentalność Indian, potrafili zdobyć sobie ich zaufanie. Stali się pożądani i pożyteczni. Umocniwszy sobie w ten sposób pozycję za częli stopniowo szerzyć katolicyzm, wspomagając niejednokrotnie akcję misjonarską odwagą i poświęceniem. Dzięki ich działalności wzrastał też autorytet władzy francuskiej wśród Indian kanadyjskich. We Francji tymczasem zakończył się długi okres zamieszek i rozłamów wewnętrznych, charakterystyczny dla początków panowania Ludwika XIII (1610—1643), wywołujących i w Nowej Francji stan niepewności i pro wizoryczności. Stopniowo młody król wzmocnił swoją władzę, a jego pierw szym doradcą stał się kardynał Richelieu. Wśród licznych ich planów, zmie 42
rzających do wzmocnienia międzynarodowej pozycji Francji, nie zabrakło myśli o dalekiej kolonii w Kanadzie. W celu wzmocnienia administracji Nowej Francji utworzył kardynał Richelieu w styczniu 1628 r. całkiem nową organizację kupiecką: Kompanię Stu Wspólników. Każdy z nich miał zadeklarować 3000 liwrów, z czego 1 tys. miał wypłacić od razu. W ten sposób powstał kapitał w wy sokości 100 tys. liwrów, moc na podstawa materialna do dalszych operacji w Kanadzie. Sam kardynał zgłosił goto wość przystąpienia do Kom panii Stu Wspólników, za jego przykładem poszli znaczniejsi dostojnicy. Wśród udziałow ców znalazł się i Samuel de Champlain, który w latach 1615—1627 tak wiele zrobił dla umocnienia kolonii fran cuskiej w Kanadzie i rozwi nięcia tam handlu futrami. Wzrost zainteresowania Francji Ludwika XIII sprawa mi kolonii kanadyjskiej nie od razu przyniósł praktyczne efekty. Trudności powstały ze Indianin kanadyjski według sztychu strony Anglii, która na tle ryz 1664 r. walizacji kolonialnej podjęła w 1627 r. działania wojenne przeciwko Francji, poparła hugenotów i udzieliła pomocy swym korsarzom atakującym francuskie posiadłości w Akadii. Na wiosnę 1628 r. ujrzał Champlain pod wałami obronnymi Quebecu żagle nie przyjacielskiego okrętu zamiast oczekiwanej floty Kompanii Stu Wspólni ków. Napastnikami okazali się szkoccy korsarze bracia Kirke. Dowodzący nimi Lewis Kirke podążył pod Quebec i wezwał Champlaina do kapitualacji. W tym samym czasie David i Thomas Kirke czekali na Rzece Św. Wa wrzyńca na flotę Kompanii. Korsarzom istotnie udało się zagarnąć bez bronne statki francuskie, po czym powrócili do Wielkiej Brytanii pozosta wiając Champlaina w trudnej sytuacji, bez żywności w wygłodzonym Quebecu. W następnym roku bracia Kirke stowarzyszyli się ze szkockim magna 43
tem Williamem Alexandrem, który otrzymał od króla angielskiego Karola I (1625—1649) przywilej na kolonizację Akadii. To właśnie Sir William Alexander nazwał później półwysep ten Nową Szkocją. W bitwie morskiej pod miastem Quebec flota francuska Kompanii Stu Wspólników została pokonana, Szkoci zdobyli okręty francuskie i w tych warunkach Champlain był zmuszony poddać się. Quebec stał się posiadłością angielską, a jego dawny gubernator został jako jeniec przewieziony do Londynu. Po rychłym podpisaniu traktatu pokojowego między Anglią i Francją wypuszczono Samuela de Champlaina na wolność, a w 1632 r. francuscy pełnomocnicy przybyli do Quebecu, by przejąć władzę nad miastem z rąk Lewisa Kirke. W 1633 r. powrócił do Nowej Francji jej pierwszy gubernator Champlain, przywożąc ze sobą oprócz zapasów żywności i broni również i 200 osadni ków, którzy podwoili liczbę kolonistów francuskich nad Rzeką Św. Wa wrzyńca. Na skutek klęsk militarnych i straty floty Kompania Stu Wspól ników popadła jednak w ruinę, a rychła śmierć Champlaina w 1635 r. była dalszym powodem chwilowego załamania się ekspansji francuskiej w Kanadzie. Samuel de Champlain był bez wątpienia największym francuskim eks ploratorem i organizatorem w historii dawnej Kanady. Całe swe życie poświęcił idei władztwa francuskiego w Ameryce Północnej. W staraniach 0 Nową Francję wykazał wiele talentów, charakter i wysoki poziom moral ny, cechy, jakie rzadko tylko można spotkać wśród kolonizatorów. Po śmierci Samuela de Champlaina sytuacja Nowej Francji stała się niezmiernie trudna. Zamiast obiecanych przez Kompanię Stu Wspólników 4 tys. osadników mieszkało w Quebecu zaledwie około 250 Francuzów. W Paryżu brak było wówczas zainteresowania kolonizacją Kanady, wojna trzydziestoletnia angażowała poważne siły i fundusze. Ponadto nieudolni urzędnicy francuscy popełniali wiele błędów w polityce wobec Indian 1 poczynaniach handlowych w Nowej Francji. Poważne trudności wynikały z rosnącej wrogości Irokezów, orientują cych się lepiej niż inne indiańskie plemiona w istotnych celach przybyszów zza Oceanu. Nie pomogły pokojowe misje, odnoszące niekiedy sukcesy, lecz na ogół kończące się tragicznie. Wielu jezuitów zostało przez Indian zamordowanych, niejeden zdobył sławę męczeńską śmiercią. Szczególne zaniepokojenie Irokezów wzbudziło posuwanie się osiedli francuskich w górę Rzeki Św. Wawrzyńca. Jeszcze za życia Cartiera założono osadę u ujścia rzeki Saint-Maurice w Trzech Rzekach (Trois-Rivieres), w 1642 r. zaś u ujścia rzeki Richelieu, tam gdzie Cartier zastał osiedle Hochelaga, zbudo wano kolonię Ville-Marie, stanowiącą początki Montrealu. Położony w po bliżu zbiegu rzek Św. Wawrzyńca, Richelieu i Ottawy, w punkcie gdzie 44
Irokezi zwykli czatować na Huronów wiozących do Quebecu futra, za bezpieczał Montreal francuskie szlaki handlowe i komunikacyjne. I chociaż był początkowo pomyślany jako fundacja charytatywna, rychło stał się wysuniętym francuskim posterunkiem wojskowym, żyjącym w stanie ciągłego oblężenia. Wobec braku większego poparcia ze strony Kompanii
Huroni uprawiający zboże według sztychu z 1664 r.
Stu Wspólników sytuacja Montrealu nie była pomyślna, nie najlepiej zresztą w tym czasie rozwijał się handel futrami na skutek trudności orga nizacyjnych i finansowych oraz rosnącego oporu Indian. Decydujące uderzenie Irokezów rozpoczęło się w 1647 r. i trwało przez kilka następnych lat. Otoczeni w swych warowniach nie byli Francuzi w stanie uprawiać gruntów i prowadzić handlu, a tym bardziej udzielać pomocy swym sojusznikom Huronom. Ataki Irokezów skierowały się też nad jeziora Michigan i Górne, gdzie istniały misje jezuickie. Irokezi spalili budynki misji, wymordowali księży i rozbili po krwawej walce Huronów. Nad brzegami jeziora Hurón istniało w tym czasie szereg misji jezuickich, które przyczyniły się do chrystianizacji plemienia Huronów. Jezuici uzy skali wpływ na około 6 tys. nawróconych Indian, zorganizowali przy ich pomocy uprawę roli i handel futrami bobrowymi, dostarczający jezuitom poważnych dochodów. W tych nowych warunkach Huroni złagodnieli, zatracili swe wojownicze skłonności, a jezuici zdobyli monopol na dostawę towarów europejskich. Wobec tego, że Huroni odwykli od swego natural nego trybu życia, irokeska Liga Pięciu Narodów nie miała większych 45
trudności w rozbiciu ich w latach 1648—1649. Tylko niewielka liczba Huronów uratowała się z pogromu. Osiedla Huronii zostały spalone, a niedobitki pokonanego plemienia rozpierzchły się wśród innych Indian, bądź też schroniły się pod opiekę Francuzów i osiedliły się pod samym miastem Quebec. Od tego czasu Huroni nigdy już nie odzyskali swego daw nego znaczenia. Natomiast przewaga Irokezów była tak duża, że Francuzi musieli prosić ich o rozejm. Irokezi uzyskali kontrolę nad drogą w głąb Kanady, do krainy futer, i rozwinęli handel z angielskimi i holenderskimi osiedlami położonymi bardziej na południe. W zamian za skóry bobrowe otrzymywali Irokezi w coraz większych ilościach muszkiety, proch, wódkę i noże do skalpowania. Sprzedając Irokezom broń Anglicy i Holendrzy nie przestawali ich namawiać do wyeliminowania francuskiej konkurencji z kontynentu amerykańskiego. Decydująca dla Nowej Francji chwila nadeszła w 1660 r. Już w 1658 r. obie strony zerwały wspomniany wyżej rozejm i osiedla francuskie znalazły się w stanie oblężenia. Na wiosnę 1660 r. kilka tysięcy Irokezów ruszyło na Quebec, broniony zaledwie przez kilkudziesięciu żołnierzy, niewielką liczbę zebranych pośpiesznie kolonistów oraz pewne siły Huronów. Zano siło się na nieuniknioną klęskę i masakrę Francuzów, tym bardziej że za cenę darowania życia Huroni złożyli broń. Po dramatycznej walce opór Francuzów został złamany pod Long Sault, wszyscy obrońcy zginęli, lecz dzięki nim Quebec ocalał. EKSPANSJA NOWEJ FRANCJI W LATACH 1660-1689
Mimo przegranej w 1660 r. bitwy z Indianami Nowa Francja została uratowana. Irokezi, zadziwieni oporem białych, nie odważyli się na razie kontynuować walki, co dało kolonistom czas na odbudowanie zniszczonych osiedli. Większą uwagę na Kanadę zwróciła też Francja. Ludwik XIV (1643—1715) położył stopniowo kres niepokojom i zamieszkom wewnętrz nym, a jego minister Jean Baptiste Colbert okazał więcej zainteresowania Kanadzie. Zjawili się tam nowi koloniści, wprowadzono bardziej sprawny system organizacyjny. W 1665 r. wylądował w Quebecu pułk regularnych wojsk francuskich złożony z 1300 żołnierzy. Od razu zniszczyli oni osiedla zaskoczonych Mohawków i zbudowali forty, które przez dłuższy czas stanowiły główne ośrodki wojskowe Nowej Francji. W krótkim czasie wsie Irokezów spalono, wielu Indian zginęło z głodu. Potęga Irokezów została złamana, a Nowa Francja na razie bezpieczna i ocalona. Wydarzenia z połowy XVII w. dowodnie wykazały, że dawny system kolonialny w Kanadzie, oparty na działalności Kompanii Stu Wspólników, 46
wyraźnie nie spełnił nadziei Francji. Kompania okazała się niezdolna do przeprowadzenia kolonizacji terenów kanadyjskich i ich obrony przed najazdami Irokezów. W 1663 r. Kompanię Stu Wspólników rozwiązano i Kanada stała się oficjalnie królewską prowincją, zarządzaną przez urzędni ków króla francuskiego. Wyrazicielem mocarstwowej polityki Ludwika XIV na kontynencie amerykańskim stał się wielki intendent Nowej Francji, Jean Talon (ok. 1625—1694). Jego urząd miał stanowić przeciwwagę dla sta nowiska gubernatora, ulegają cego wpływom wielkiej arysto kracji. Miał ściślej związać Ka nadę z Koroną francuską. Gu bernatorzy zatrzymali zarząd wojskowy i różne honorowe ra czej uprawnienia, natomiast in tendenci kierowali całokształtem spraw cywilnych, a zwłasz cza polityką gospodarczą. Re forma ta, wprowadzająca pe wien dualizm, powodowała starcia między dwoma repre zentantami władzy, jeśli jed nak początkowo dawała do bre rezultaty, to głównie dzięki energii i zdolnościom Talona. Jean Talon objął urząd wielkiego intendenta Nowej Francji w 1665 r. (pełnił go do 1672 r.) i z miejsca rozpoczął ożywioną działalność zmierza jącą do zbudowania w Ameryce Północnej podstaw rozległego francuskiego imperium kolonialnego. Pracę swą podejmował w sytuacji niezmiernie trudnej i dla Francji niekorzystnej. Po 60 latach istnienia kolonii mieszkało w niej wówczas niewiele ponad 3 tys. Francuzów (dane z 1666 r.), z tego 800 w samym Quebecu. Po siedmiu latach urzędowania Talona było już w Kanadzie blisko 7 tys. Francuzów, pod koniec XVII w. już około 15 tys., a w 1760 r. około 60 tys., a więc bardzo mało w stosunku do ogromych ob szarów Kanady. Dodać należy, że osadnictwo francuskie, skupione dotąd jedynie w okolicy 3 warownych miast, zaczęło rozciągać się wąskim pasem wzdłuż Rzeki Św. Wawrzyńca, a nawet nad rzeką Richelieu. Interesujący był skład nowych osadników. Znajdujemy wśród nich wysłużonych żoł 47
nierzy nagradzanych przydziałami ziemi, ubogą szlachtę szukającą łatwych bogactw, wychowanków królewskich sierocińców, bankrutów i przestęp ców. Najwięcej jednak było chłopów nadmorskich prowincji francuskich, zahartowanych w walce z ciężką do uprawy ziemią. Inaczej niż w północnoamerykańskich koloniach angielskich, rozwija jących się na gruncie gospodarki wczesnokapitalistycznej, we francuskich koloniach Kanady święcił triumfy ustrój feudalny. System ten faworyzował szlachtę i magnaterię, która otrzymywała w Kanadzie wielkie posiadłości pod warunkiem ich zasiedlenia swymi poddanymi. Trudne warunki życia w nowym kraju sprawiły, że pan i jego chłopi musieli pracować jednakowo ciężko przy karczowaniu terenów pod osadę i wznoszeniu budynków miesz kalnych. Stąd więc specjalnie dla Kanady uchylono obowiązujące we Francji prawo, odbierające szlachectwo osobom pracującym fizycznie na roli. Zwykle wyglądało to tak, że ubogi lub zbankrutowany szlachcic francuski zaciągał pożyczkę, brał ze sobą kilkanaście rodzin swych poddanych i je chał z nimi do Ameryki, gdzie otrzymywał wielkie, lecz całkowicie dzikie i nie zagospodarowane ziemie. Grunty te dzielono pomiędzy chłopów, a szlachcic otrzymywał czynsz. Czasem też osadzeni przez niego rolnicy musieli odpracować 3 lata w zamian za podróż na jego koszt do Kanady. Później stawali się w praktyce wolni, niezależni i zamożni. Niejednokrotnie nowy właściciel otrzymywał nadania na znacznie większy obszar, niż mógł go obsadzić. By temu zapobiec, edykty królewskie przewidywały odbieranie przydzielonych ziem, o ile nie zostały w oznaczonym czasie zagospodarowane. W przeciwieństwie do angielskich kolonii w Ameryce Północnej, wy kazujących dążenie do niezależności i większej równości wśród osadników, życie Nowej Francji opierało się na ścisłej zależności od Paryża oraz silnej władzy seniorów i klas wyższych. Feudalna w istocie organizacja podkreśla ła zależność klas niższych od bogatych właścicieli ziemi i hierarchii kościel nej. Pomiędzy tą grupą a masą drobnych osadników uprawiających ziemię znajdowali się kupcy futrzani. Nowa Francja nie posiadała średnich warstw. Bogaci kupcy powiązani byli ze sferami rządzącymi, brak było ośrodków rzemieślniczych o większym znaczeniu. Zwykli kupcy futrzani nie nale żeli natomiast na dobrą sprawę do struktury społeczeństwa Nowej Francji. Wędrowali po odludnych puszczach i lasach w poszukiwaniu cennego su rowca, handlowali z Indianami, zjawiając się w osadach francuskich jedynie w celu zabawienia się, wydania pieniędzy i uzupełnienia wyposa żenia. Ci „gońcy leśni” cieszyli się wolnością i niezależnością, tryb ich życia pociągał wielu kolonistów Nowej Francji. System senioralny w Kanadzie stanowił o wiele mniej uciążliwą formę 48
wyzysku niż system feudalny we Francji. Stosunek seniora do osadników był w trudnych warunkach kolonialnych, w obliczu licznych niebezpie czeństw, bardziej przyjazny i bliski niż w starym kraju. I w Kanadzie pio nierskie warunki życia przyczyniły się do powstawania pewnych elementów wolności i niezależności, chociaż nie w tym stopniu co w angielskich ko loniach w Ameryce Pół nocnej. Faworyzując rol nictwo, zaciążył jednak sys tem senioralny poważnie na dalszych losach Kana dy, powodując, że rozwój tego kraju pozostawał da leko w tyle za amerykań skimi koloniami Anglii, opartymi na zasadach wczesnokapitalistycznych. Dostrzegając wspomniane trudności starał się Talon wprowadzać do Kanady nowe gałęzie produk cji. Popierał rybołówstwo, sprowadzał bydło hodo wlane, ściągał francus kich rzemieślników, przede wszystkim dążył do zakła dania manufaktur, głów nie odzieżowych. Los ich był na ogół krótkotrwały, np. upadła ze względu na brak zapotrzebowa nia manufaktura wyrabiająca kapelusze, bo nie miał ich kto nosić. W po dobny sposób zbędna się okazała manufaktura obuwnicza — trwalsze i bardziej przystosowane do warunków kanadyjskich były wytwarzane przez osadników mokasyny z nie wyprawianej skóry jeleni. Podobnie nie dawały dobrych rezultatów próby dworu francuskiego ujęcia kanadyjskiego handlu skórzanego w formę monopolu. Podstawę materialnej pomyślności francuskich kolonistów w Kanadzie stanowił han del z Indianami, którego nie można było wtłoczyć w ramy monopolu kompanii handlowych czy wpływowych seniorów francuskich. Na próżno starano się pozbawić Kanadyjczyków zyskownego handlu skórami bo browymi, nie na wiele przydały się próby stosowania przez władze kolonii sankcji administracyjnych. Koloniści francuscy woleli w takim 49
wypadku opuścić nawet gospodarstwo i udać się w puszcze kana dyjskie na poszukiwanie futer niż w spokoju uprawiać ziemię i pia cie z niej czynsze. Daremnie posiadacze monopolów skarżyli się na nielegalną konkurencję. Wkrótce trzeba było zrezygnować z prób wpro wadzenia monopolu do handlu futrami. Następca Talona, Louis de Frontenac (ok. 1622—1698), zezwolił na wolny handel. Amnestia poszła tak daleko, że schwytanym po przednio nie zalegalizowanym kupcom zwrócono nawet ściąg nięte z nich grzywny. Frontenac, gubernator Nowej Francji w la tach 1672—1682 oraz 1689— —1698, okazał się człowiekiem rozsądnym i praktycznym i wiele zdziałał dla rozwoju handlu fu trzanego i eksploracji Kanady. Powyższe zmiany przyczyniły się do rozwoju nadającej ton życiu kanadyjskiemu grupie spo łecznej, słynnych „gońców leś nych”, handlarzy zapuszczają cych się ze swym towarem w puszcze nie tknięte dotąd stopą białego człowieka. Wraz z nimi wędrowali tam najmowani przez nich do przewożenia towa ru wioślarze i tragarze, zwani wojażerami. Stopniowo handla rze ci opanowali cały handel z plemionami indiańskimi we wnątrz kraju. Perspektywy zys ków płynących z handlu kazały krytycznie patrzyć młodym rolni kom na system senioralny, mniej wprawdzie dokuczliwy od feudalizmu we Francji, lecz ogra niczający te możliwości, jakie dawały bogactwa lasów kana, „ . „ ,, . dyjskich. Las nie wymagał czynHrabia de Frontenac. Pom nik w Quebecu J . .. . szow i stwarzał możliwości szyb 50
kiego wzbogacenia się głównie na handlu skórkami i innej wymianie z In dianami. Administracja francuska od początku stała w obliczu trudnego proble mu osadniczego. Wobec powolnego napływu kolonistów ze starego kraju forsowała wczesne małżeństwa, dawała posagi, nagradzała wielodzietne rodziny. Początkowo, gdy osiedla były małe, a okoliczne puszcze roiły
Pertraktacje Frontenaca z Indianami w 1673 r.
się jeszcze od różnej zwierzyny, synowie chłopscy mogli łączyć pracę na roli z myślistwem, które dawało im dodatkowe dochody. Nauczyciel, duchowny czy rzemieślnik, gdy potrzebował pożywienia lub pieniędzy, szedł polować w okoliczne lasy. Ten tryb życia, pełen niebezpieczeństw i trudów, kształtował nowe pokolenie zahartowanych do pracy i walki Kanadyjczyków, wysoko ceniących sobie wolność i swobodę, jakie da wały wielkie i puste obszary ich kraju. Ponieważ brakowało kobiet, spro wadzano je z Europy. Gdy przybywał statek z niewiastami, schodzili się kawalerowie z okolicznych wsi i wybierali sobie żony. Jeśli się ktoś od ożen ku uchylał, groziła mu utrata praw łowieckich. Wszystko to przyczyniało się do stopniowego wzrostu kolonii i powstawania w niej nowego społeczeń stwa, dynamicznego, przedsiębiorczego, wolnego, zahartowanego i twar dego, tak różnego od feudalnego stylu życia starej ojczyzny. 51
Hart, waleczność i nieustępliwość były też cechami wytworzonymi u kolonistów w toku walk z Indianami. Plemiona Huronów, które dawniej opanowały całe pośrednictwo w handlu między kupcami z Quebecu a wnę trzem kraju, zostały stopniowo wytępione i wyparte w kierunku siedzib plemion należących do grup językowych Athapasków i Dakota. Posiadane przez Huronów wytwory metalurgii europejskiej wzbudziły u nich podziw i niemal religijną cześć dla żelaza, którego Indianie amerykańscy nie znali. Za bezcen więc, za wyszczerbiony nóż, dawali stosy skórek bobrowych, pragnąc rozwijać handel z mieszkającymi we wschodniej Kanadzie Fran cuzami. Czynnikiem ułatwiającym kupcom drogę do wnętrza konty nentu było złamanie w latach sześćdziesiątych XVII w. przewagi Irokezów. Ponieważ w międzyczasie tropiony przez myśliwych bóbr opuścił swoje siedziby nad Rzeką Św. Wawrzyńca, sprawą podstawową stało się dotarcie do nowych terenów myśliwskich. Już w połowie XVII w., po zawarciu chwilowego rozejmu z Irokezami, łatwiejsza stała się penetracja głębiej położonych terytoriów kanadyjskich. Ruszyli wtedy na zachód dwaj młodzi Francuzi, Pierre Esprit Radisson (ok. 1636—1710) oraz Medard Chouart des Groseilliers (1618—1696?), i przywieźli wiadomości o znajdujących się tam niezmierzonych bogactwach futrzanych. Pierwszy z nich przybył do Kanady w 1651 r., w rok później dostał się do niewoli Mohawków, z którymi przez dwa lata wędrował po północno-wschodnim terytorium dzisiejszych Stanów Zjednoczonych. Po licznych przygodach uciekł z niewoli i połączył się w 1659 r. ze swym szwagrem Groseilliersem, który już od 1641 r. przebywał w Kanadzie, docierając z ramienia jezuitów do dosyć odległych terenów indiańskich. Obaj poszukiwacze futer zbadali dokładnie okolice Jeziora Górnego, do tarli aż nad Zatokę Hudsona i powrócili do francuskich osiedli z ogromnym ładunkiem futer. Ku swojemu zdumieniu nie zostali z aprobatą przyjęci przez gubernatora francuskiego w Kanadzie. Nie poparł on ich planów dalszych wypraw, a nawet odebrał licencje na handel z Indianami. Obra żeni i rozgoryczeni opuścili Kanadę i wstąpili na służbę kupców angielskich, którzy potrafili wykorzystać nadarzającą się okazję. W 1668 r. obaj fran cuscy „gońcy leśni”, Radisson i Groseilliers, poprowadzili angielskie okręty ku wybrzeżom Zatoki Hudsona, nabyli wielkie ilości futer i przyczynili się do założenia przez Anglików w 1670 r. kompanii do rozwijania handlu w Zatoce Hudsona (Hudson Bay Company). Możnym protektorem kom panii został książę Rupert, kuzyn króla angielskiego, znany wódz kawa lerii Karola I w czasie wojny domowej w Anglii w połowie XVII w. Karol II Stuart udzielił swego patentu na zawładnięcie nowym krajem, nazwanym odtąd Ziemią Ruperta (mniej więcej dzisiejsza Manitoba, część prowincji 52
Przywilej K om panii Z atoki H udsona z 1670 r.
Ontario i Quebecu). W ten sposób stali się Anglicy konkurentami kupców francuskich, tym groźniejszymi, że towary angielskie były lepsze i tańsze od francuskich. Francuska penetracja Kanady nie osłabła na skutek chwilowego przej ścia obu „gońców leśnych” do służby angielskiej. Wkrótce porzucili oni zresztą pracę dla Anglików i wzięli czynny udział w dalszych wyprawach 53
francuskich w głąb kontynentu amerykańskiego. Coraz liczniejsi kupcy i eksploratorzy francuscy zjawiali się w Kanadzie, pod koniec XVII w. działalność kolonizacyjna Francuzów w tym kraju rozwijała się na coraz szerszą skalę. W górę rzeki Ottawy, przez Wielkie Jeziora i dalej na zachód podążały dziesiątki i setki łodzi z francuskimi towarami. Warto wspo mnieć, że były to niezmiernie trudne i wyczerpujące wyprawy, należało wiosło wać pod bystry prąd rzek, pokonywać różne przeszkody i płycizny, przede wszystkim słynne kanadyjskie „portaże”, gdzie przez dział wodny musiano przenosić na własnych plecach ładunek i łódź. Całymi tygodniami trzeba było wędrować i płynąć do Saskatchewan czy innych części środkowej Kanady, gdzie czekali na kupców francuskich spragnieni towarów europejskich Indianie. Pod koniec XVII w. było już około 500 francuskich „gońców leśnych”, żyjących miesiącami i latami w niedostępnych lasach kanadyj skich ze strzelbą i nożem myśliwskim w dłoni, często między Indianami, wśród których zakładali nieraz rodziny. Przyswojenie sobie indiańskiego sposobu życia, umiejętność posługiwania się ich sprzętem, strojem i wiedzą były warunkiem powodzenia w tych dalekich i trudnych wyprawach. Tylko sporadycznie owi „gońcy leśni” nawiązywali kontakt z cywilizacją, który sprowadzał się do wizyt handlowych i hulanek w Montrealu oraz innych, nielicznych jeszcze miastach kanadyjskich czy odwiedzin w wysu niętych daleko na zachód misjach jezuickich. Gdy Anglicy wznowią walki z Irokezami, gońcy leśni stanowić będą najlepszy trzon oddziałów fran cuskich. Torturowani przez Indian potrafili bohatersko znosić nieraz okrutne męczarnie. Sami też stawali się okrutni, bardziej czasem od In dian. Najgorszym jednak skutkiem ich działalności stało się rozpowszech nianie wśród Indian nałogu pijaństwa. Póki na czele administracji cywilnej Nowej Francji stał Jean Talon, „gońcy leśni” trzymani byli w ryzach. Za sprzedaż Indianom alkoholu karano nawet śmiercią. Administracja była jednak za słaba, a ponadto zbyt wielu wpływowych ludzi ciągnęło duże dochody z handlu futrami, by można było podjąć kroki w celu zwalczania nielicencjonowanego handlu. Nowy gubernator, wspomniany już Frontenac, zapewnił władzy francu skiej silniejszą pozycję w Kanadzie. Rozwinął administrację, lepiej zabez pieczył Nową Francję przed Irokezami, rozbudował system fortów obej mujących również wybrzeża Wielkich Jezior. Doceniał też znaczenie handlu futrzanego, obalił wszystkie nieżyciowe ograniczenia, a nawet zliberalizo wał przepisy dotyczące sprzedaży alkoholu. Roztoczył opiekę nad „goń cami leśnymi”, uzyskując w nich swoich sprzymierzeńców. W zabiegach o rozszerzenie władztwa francuskiego w Kanadzie nie liczył się Frontenac z dotychczasowymi przywilejami, feudałów i kościoła, co wywołało wzrost 54
opozycji przeciwko niemu ze strony sfer obawiających się o swą pozycję. Zdecydowanymi jego przeciwnikami byli jezuici, posiadający nadal duże wpływy w Kanadzie. Potrafili oni rozbudować swój system administracji kościelnej tzw. Górnego Kraju, leżącego nad jeziorami Michigan i Górnym, działali nieraz bez oglądania się na decyzje administracji kanadyjskiej, nawet w samym Quebecu uzyskali duże wpływy. Kościół katolicki odgrywał poważną rolę w procesie formowania się Nowej Francji. Inaczej niż w koloniach angielskich w Ameryce Północnej, zasiedlonych głównie przez różnych nonkonformistów protestanckich, tutaj dominowała ortodoksja katolicka, różnowierców nie dopuszczono do społeczności kanadyjskiej w tym okresie. W tym kierunku działał już Champlain, a kardynał Richelieu wydał w związku z tym odpowiednie zarządzenia. D o Kanady udawali się w XVII w. gorliwi katoliccy duchowni, pozycja kościoła i jezuitów była w Nowej Francji silniejsza nawet niż w sta rym kraju. Wpływy kościoła nie ograniczały się jedynie do spraw religij nych, sięgały głęboko w życie polityczne i społeczne, szkolnictwo i obyczaj. Szczególnie ważną rolę w zapewnieniu kościołowi katolickiemu sil nego stanowiska w Kanadzie odegrał biskup Franęois Xavier de Laval (1623—1708), wychowanek kolegiów jezuickich, od 1659 r. wikariusz ge neralny Nowej Francji, biskup Quebecu od 1674 r. W czasie swej pracy w Kanadzie w latach 1659—1688 zabezpieczył kościołowi katolickiemu silną pozycję. Zwalczając opozycję zwolenników gallikanizmu, dążących ówcześnie do zapewnienia kościołowi we Francji większej niezależności od papiestwa, był Laval rzecznikiem ultramontanizmu, ścisłego pod porządkowania kościoła Rzymowi, przy równoczesnym zaprzeczeniu czynnikowi państwowemu prawa ingerencji w sprawy kościelne. Od czasów Lavala i dynamicznych misji jezuickich w XVII w. pozostał w życiu fran cuskiej Kanady silny element ortodoksji katolickiej, sojusznik późniejszej odrębności kulturalnej Quebecu (od 1635 r. istniało tam kolegium jezu ickie, szkoła prowadzona przez Towarzystwo Jezusowe od 1633 r.). Nowy gubernator Nowej Francji, Louis de Frontenac, nie uląkł się potężnego zakonu jezuickiego i wypowiedział mu ostrą walkę, która nie osłabiła jego pozycji. Uzyskał on silną władzę, rozwinął handel futrzany, wzmocnił militarne panowanie Francuzów w Kanadzie. Ustępując, pozo stawił po sobie wybitnego swego współpracownika La Salle’a, który nadał ekspansji francuskiej nowy kierunek. Rene Robert Cavallier de La Salle (1643—1687) był synem bogatego hurtownika, bratankiem jednego z członków Kompanii Stu Wspólników. Uczył się w kolegium jezuickim i otrzymał nawet niższe święcenia. Rychło zmienił jednak plany życiowe, opuścił zakon i w 1667 r. udał się do Mon 55
trealu, gdzie jego starszy brat wstąpił do zakonu sulpicjanów (zakon po wstał w Paryżu w 1641 r.)- Sulpicjanie byli ówcześnie seniorami Montrealu, znajdowali się też w stałej rywalizacji z jezuitami o wpływy w Kanadzie. La Salle otrzymał dzięki pomocy brata znaczny majątek ziemski w pobliżu Montrealu, na którym osiadł jako bogaty senior feudalny. Pod wpływem rozmów z Indianami i „gońcami leśnymi” zainteresował się opowieściami o wielkiej rzece Ohio i możliwościami znalezienia wodnej drogi do Oceanu Spokojnego. Udał się do Quebecu, uzyskał dla swych planów poparcie Talona, a następnie sprzedał majątek i wyruszył w 1669 r. na czele 20 to warzyszy na zachód. Podróż ta zakończyła się niepowodzeniem, towarzy sze opuścili La Salłe’a zrażeni trudnościami wyprawy. On sam nie stracił jednak zapału i w 1670 r., tym razem na koszt Talona, wyruszył na poszuki wanie drogi rzecznej do Pacyfiku. Ekspedycja przebyła jeziora Erie i Huron, osiągnęła jezioro Michigan i przebadawszy jego brzegi udała się indiań skim szlakiem handlowym przez szereg „portaży” nad nie znaną dotąd rzekę Illinois. Płynąc nią dotarł La Salle do rzeki Missisipi. W tym samym czasie zorganizowali wyprawę na zachód jezuici, pa trzący niechętnym okiem na działalność sulpicjanów. Na jej kierownika wyznaczono Louisa Jolieta (1645—1700), wychowanka jezuitów. Brał on już wcześniej udział w wyprawach nad Jezioro Górne. W 1673 r. udał się Joliet wraz z jezuitą o nazwisku Jacąues Marąuette indiańskim szlakiem nad rzekę Wisconsin i dotarł do Missisipi, a po dalszej wędrówce nad rzekę Missouri oraz Ohio i Arkansas. Drogi „do Chin” nie znaleziono, jednak gubernator Frontenac właściwie docenił znaczenie komunikacyjne odkry tej drogi na zachód Kanady. Postanowił oprzeć się w dalszej penetracji zachodniej Kanady na doświadczonym La Salle’u, który w 1674 r. udał się jako wysłannik Frontenaca do Francji i przedstawił tam szerokie plany eksploracyjne gubernatora Nowej Francji. Uzyskał w Paryżu poparcie samego ministra Ludwika XIV, Jeana Baptiste Colberta (1619—1683). La Salle otrzymał wówczas tytuł szlachecki oraz nadano mu Fort Fron tenac, leżący u wypływu Rzeki Św. Wawrzyńca z jeziora Ontario, w punkcie przynoszącym znaczny dochód z handlu futrami. Nie licząc się z opozycją jezuitów wyjednał La Salle franciszkanom bosym pozwolenie na powrót do Kanady, zraził sobie ponadto wielu wpływowych kupców, którzy za częli w nim widzieć zbyt groźnego konkurenta. Nie zważając na nic, opa nowany własną ambicją oraz ideą stworzenia dla Francji potężnego im perium w Ameryce Północnej, uzyskał poparcie finansowe Paryża i roz począł przygotowania do nowej wyprawy. W latach 1679—1680 zapuścił się daleko na zachód na rzekę Illinois, zetknął się z nie znanymi dotych czas plemionami Indian, w sumie nie zdołał jednak niczego zorganizować 56
wobec ogromnych trudności i odległości. W 1681 r. dotarł do osiedli In dian Arkansas i symbolicznie wbił tam kolumnę z herbami Francji i Lud wika XIV na znak objęcia przez niego władzy nad tym krajem. Dotarł też do Zatoki Meksykańskiej. Kazał tam wznieść wielki krzyż, a u jego stóp umieścił tablicę z napisem stwierdzającym objęcie władzy nad tą zie mią przez Ludwika XIV. Na cześć tego króla nadał jej nazwę Luizjany. Po pokonaniu ogromnych przeszkód powrócił La Salle ze swymi ludźmi na wschód, snując plany zbudowania stałych osiedli francuskich w Luizjanie. Nie znalazł już jednak poparcia dla swoich zamierzeń, a szykanowany przez przeciwników porzucił Kanadę, by na dworze paryskim szukać pomocy. W Wersalu przedstawił Ludwikowi XIV znaczenie nowej drogi wodnej dla handlu kanadyjskiego, ukazał bogactwa Luizjany i wzywał do jej opanowania przez Francję. Przy poparciu swych francuskich przyja ciół otrzymał La Salle polecenie udania się drogą morską do ujścia Missi sipi i założenia tam nowej kolonii francuskiej. W lutym 1685 r. statki fran cuskie dotarły do brzegów Luizjany, lecz wyprawa zakończyła się całko witym niepowodzeniem. Zginął też wówczas w 1687 r. sam odkrywca Luizjany, zastrzelony przez jednego ze swych niezadowolonych podwład nych. Śmierć La Salle’a położyła kres istnieniu tej kolonii, zniszczonej przez Indian. Jedynie 7 ludzi La Salle’a zdołało się uratować i zanieść do Kanady wieść o tragicznym końcu wybitnego jej eksploratora i organiza tora. RYWALIZACJA ANGIELSKO-FRANCUSKA W AMERYCE PÓŁNOCNEJ I KONIEC NOWEJ FRANCJI (1689-1760)
W dwa lata po śmierci La Salle’a rozpoczął swoją drugą kadencję na stanowisku francuskiego gubernatora Kanady wielokrotnie już cyto wany Louis de Frontenac (okres drugiej jego kadencji obejmował lata 1689—1698). Blisko 70-letni starzec przybywał po raz drugi do kraju, w którym w ciągu 7 lat dzielących obie jego kadencje głupota i niedołęstwo przysyłanych z Francji urzędników zniweczyły owoce jego pracy z lat 1672—1682. Nie udzielono większego poparcia, a nawet torpedowano wielkie przedsięwzięcia La Salle’a, zburzono Fort Frontenac, sprowokowa no nowe napady Irokezów, zrażając nieudolną polityką nawet Indian przychylnych dotąd Francji. Niepowodzenia Francuzów stały się tylko za chętą dla Anglików do osłabiania francuskiego władztwa w Kanadzie. W 1688 r. miała miejsce w Anglii tzw. „rewolucja wspaniała”, przewrót polityczny usuwający z tronu Jakuba II Stuarta i powołujący na tron an gielski Wilhelma Orańskiego. Obalony został absolutyzm i ustanowiona
57
monarchia konstytucyjna, ograniczona przez parlament. Oznaczało to równocześnie wzrost pozycji politycznej burżuazji i szlachty oraz reprezen towanych przez nie tendencji kapitalistycznych. Zmiany te stanowiły rów nież punkt zwrotny i na terenie Ameryki Północnej. Dopóki był na tronie angielskim Jakub II (1685—1688), zwolennik przyjaznej polityki wobec
Obrona Quebecu przed atakami A nglików w 1690 r. (sztych współczesny)
Francji, nie groziło Nowej Francji bezpośrednie niebezpieczeństwo ze strony Anglii. Wstąpienie na tron angielski znanego ze swego antyfrancus kiego nastawienia Wilhelma III Orańskiego (1689—1702) przekreśliło sojusz anglo-francuski i umożliwiło Anglii podjęcie politycznej i han dlowej rywalizacji z najważniejszym konkurentem angielskim, monarchią Ludwika XIV, i zagarnięcie szeregu kolonii w Azji i Ameryce. Stało się to sygnałem dla brytyjskich kolonistów w Ameryce oraz sprzymierzonych z nimi Irokezów do ataku na osiedla francuskie w Kanadzie. Na kilka ty godni przed ponownym przyjazdem Frontenaca do Kanady ponad 1 tys. Irokezów napadło na dawną własność La Salle’a, wieś Lachine pod Mon trealem, wycinając w pień 200 mieszkańców i uprowadzając drugie tyle. Frontenakowi udało się odbudować zniszczone forty, odnowić przymierza z przychylnymi Francji wodzami indiańskimi i zabezpieczyć posterunki i szlaki handlowe w rejonie Wielkich Jezior. Wysłał też świeżo zorganizo wane 3 nieduże korpusy wojsk przeciwko osiedlom podległym władzy angielskiej. Jedna z kolumn zaatakowała w 1690 r. wspólnie z Indianami brytyjską warownię w dolinie Hudsonu, zniszczyła ją i dokonała rzezi jej mieszkańców. Druga dotarła do granicy Maine i New Hampshire, zabiła 58
Wyprawa przeciwko Irokezom według sztychu z 1695 r.
30 Anglików i uprowadziła 50, by po połączeniu się z trzecim oddziałem francuskim uderzyć w rejonie Maine na angielskie osady tam położone. Dwa forty angielskie zostały zdobyte, wielu jeńców okrutnie zmasakrowano. Prestiż Francuzów wśród plemion indiańskich wydatnie wzrósł, brytyjscy koloniści otrzymali natomiast poważne ostrzeżenie. W tym samam czasie Francja i Anglia toczyły ze sobą ciężkie zmaga nia na froncie europejskim. Wilhelm III jeszcze jako stadhouder Holandii 59
wziął czynny udział w walce Ligi, złożonej z szeregu krajów z Niemcami, Hiszpanią, Holandią i Szwecją na czele, z ekspansją Francji Ludwika XIV. Wojna ta oraz działania floty angielskiej przy brzegach Wielkiej Brytanii sprawiły, że angielskie i francuskie kolonie w Ameryce Północnej liczyć mogły tylko na własne siły w nasilającym się między nimi konflikcie. Inicjatywę dali brytyjscy purytanie z Massachusetts, którzy od dawna mieli spory z Francuzami, m. in. na tle połowów przy brzegach Akadii. Z Bos tonu wyruszył w 1690 r. pod dowództwem Williama Phipsa korpus ekspe dycyjny, bez oporu zajął bezbronną Akadię, obrabował doszczętnie Port Royal i powrócił z bogatym łupem. W roku następnym podobny atak został skierowany na Quebec, tym razem bez powodzenia. Gubernator Frontenac nie dał się zaskoczyć, flota Phipsa poniosła straty i musiała wycofać się do Bostonu. Bezpośrednie działania nieprzyjacielskie sił angielskich i fran cuskich na razie ustały. Ich miejsce zajęły walki z udziałem Indian. Nie praktyczne i kosztowne w terenie amerykańskim kampanie wojsk regular nych zamieniły się w działania partyzanckie przeciw wysuniętym osiedlom nieprzyjacielskim. Ich celem było niszczenie zabudowań i zasiewów, terro ryzowanie i trzebienie ludności. Warto dodać, że to od Anglosasów nau czyli się Indianie nieoszczędzania ludności cywilnej, wycinania w pień całych osiedli. Nielicznych jeńców zachowywali Indianie dla swoich kobiet, by miały na kim wywrzeć zemstę za zabitych na wojnie mężów i braci. Oficerowie francuscy nie starali się na ogół łagodzić postępowania krajow ców. Po stronie angielskiej ciężar walki spoczywał głównie na Irokezach, którzy bronili doliny Hudsonu, głównej drogi do Nowego Jorku i innych angielskich kolonii nadatlantyckich. Dopiero pod sam koniec XVII w. ożywiły się działania wojenne. Król Ludwik XIV zdecydował się wówczas udzielić pomocy swym koloniom kanadyjskim i w 1698 r. wysłał flotę, która pod dowództwem Pierre’a Iberville’a (1661 —1706) wylądowała w Akadii, odzyskała dla Nowej Francji większą część słabo zresztą bronionego kraju. Iberville zwrócił się następnie przeciwko angielskim osadom rybackim na Nowej Fundlandii i opanował je. W krótkim czasie Francuzi zawładnęli angielskimi kantorami kupieckimi nad brzegami Zatoki Hudsona, przygotowując się do ofensywy przeciwko swym południowym sąsiadom — koloniom angielskim, które dadzą w przy szłości początek Stanom Zjednoczonym. W 1697 r. zawarty został w Ryswicku w Holandii pokój między Ludwi kiem XIV a Holandią, Anglią i Hiszpanią, kładący kres wojnie koalicji europejskiej z Francją. Ludwik XIV, dotychczasowy stronnik profrancusko nastawionego zdetronizowanego Jakuba II Stuarta, uznał Wilhelma III Orańskiego królem Anglii i zobowiązał się do niepopierania jego wrogów. 60
Francja i Anglia wyrzekły się zabranych sobie w Ameryce terytoriów i mia ły je sobie zwrócić. Francuzi wracali do Akadii, Anglicy na Nową Fundlandię i do Zatoki Hudsona. W rok po zawarciu traktatu w Ryswicku zmarł gubernator Nowej Francji Frontenac, którego staraniom francuska Kanada tak wiele zawdzię czała. Jego następcy wzmoc nili sojusz z plemionami indiań skimi i ufortyfikowali wiele no wych placówek handlowych i wojskowych. Najważniejszą z nich, Fort Detroit, założono w 1701 r. w celu zabezpieczenia kontroli drogi komunikacyjnej pomiędzy jeziorami Erie i Huron. Wymienione środki ostroż ności podjęli Francuzi w samą porę, bo szybkimi krokami zbli żała się nowa wojna europejska, mająca również wpływ na sytu ację w Kanadzie. Była to wojna sukcesyjna hiszpańska (1702— 1714), której przyczynę stanowi ły obawy Anglii i innych krajów Pierre D ’Iberville przed nadmiernym wzrostem pozycji Francji. Oto w 1700 r. zmarł bezpotomnie król Hiszpanii Karol II (1665—1700), wyznaczając przed śmiercią swoim następcą wnuka Ludwika XIV. Ponadto król Francji za jedynego prawnego następcę Jakuba II angiel skiego uznał syna jego Jakuba, zwanego Starym Pretendentem, drażniąc tym faktycznego i legalnego króla Anglii, Wilhelma III. Obawiając się wzrostu potęgi francuskiej zmontowała Anglia wspólnie z Holandią i Au strią koalicję antyfrancuską i w 1702 r. rozpoczęła się wojna, która w swym efekcie doprowadzi do zasadniczej zmiany układu sil politycznych. Jednym z jej głównych wyników będzie wyraźny upadek dotychczasowej hegemonii francuskiej i wzrost znaczenia Anglii. W Europie działaniami wojennymi koalicji antyfrancuskiej dowodził John Churchill książę Marlborough (1650—1722) oraz książę Eugeniusz Sabaudzki (1663—1736). Odparli oni początkowe ataki Francuzów, prze szli do kontrataku coraz bardziej pomyślnego dla koalicji. W Ameryce Północnej działania wojenne rozgrywały się głównie w Akadii. 61
Akadia była kolonizowana przez Francuzów od końca XVI w. Bry tyjskie roszczenia do niej opierały się na podróży Johna Cabota do Kanady z 1497 r., francuskie natomiast na podróżach Giovanniego Verrazzano z z 1524 r. oraz Jacąuesa Cartiera z lat 1534—1535, o czym była już wyżej mowa. Osiedla francuskie Akadii poniosły znaczne straty na skutek na jazdu Sir Samuela Argalla w 1613 r., działającego z ramienia kolonistów
Quebec, stolica N ow ej Francji, na początku X V III w.
angielskich w Wirginii. Zniszczony został wówczas Port Royal, jeden z waż niejszych francuskich ośrodków w Akadii. Pretensje brytyjskie do Akadii wzrosły zwłaszcza od czasu, gdy Sir William Alexander otrzymał ją od rządu angielskiego jako Nową Szkocję w 1621 r., a korsarz szkocki David Kirke umocnił tam brytyjskie wpływy pod koniec lat dwudziestych XVII w. W 1632 r. Anglia musiała zwrócić Akadię, która w 1667 r. została kolonią korony francuskiej, zależną bezpośrednio od rezydującego w Quebecu gubernatora Nowej Francji. W praktyce jednak, wobec dużej odległości od Quebecu oraz słabości ówczesnej administracji, cieszyła się Akadia sporą niezależnością. Pod względem gospodarczym znaczenie jej nie było wielkie. Miejscowa ludność francuska zajmowała się uprawą roli i rybołów stwem, nie biorąc ze względu na swe położenie udziału w zyskownym hand lu futrzanym. Posiadała jednak Akadia znaczenie strategiczne, jej pół wysep wcinał się w Ocean Atlantycki i oddzielał ujście Rzeki Św. Wa wrzyńca od Nowej Anglii. Akadia zabezpieczała komunikację morską 62
pomiędzy Francją i Kanadą, a jednocześnie zagrażała koloniom brytyj skim oraz angielskim i nowoangielskim łowiskom na północnym Atlantyku. Po pierwszych sukcesach francuskich wkrótce przewagę w wojnie uzys kali Jankesi. W 1714 r. wyruszyła z Bostonu wyprawa złożona z 550 kolo nistów angielskich i 150 Indian pod dowództwem Benjamina Churcha. Spustoszyła ona Akadię, niszcząc francuskie zabudowania i plony. Kolo niści angielscy nie osiągnęli jednak swego głównego celu i nie zdołali zdobyć Port Royal, głównej bazy francuskich kaprów. Nie zdobyła też tego portu wyprawa podjęta z Nowej Anglii przez ponad 1 tys. żołnierzy i marynarzy pod wodzą Johna Marcha. Niezależnie od tych większych operacji toczyły się walki w różnych miejscach pogranicza z udziałem In dian po obu stronach. Na Atlantyku odnieśli wówczas Francuzi szereg sukcesów, w 1708 r. np. pojmali i zniszczyli 35 statków angielskich. Na jechali też brytyjskie osiedla na Nowej Fundlandii, zagrażając poważnie brytyjskim szlakom morskim wiodącym do Nowej Anglii. Pod koniec sukcesyjnej wojny hiszpańskiej szala zwycięstwa prze chyliła się na stronę Wielkiej Brytanii zarówno w Europie, jak i w Ameryce Północnej. Zgromadzenie ustawodawcze kolonii angielskiej Massachusetts przyspieszyło uchwałę w sprawie zorganizowania nowej wyprawy w celu zdobycia Portu Royal. Podjęta w 1710 r. przy poparciu Anglii wyprawa liczyła 5 okrętów wojennych, 24 statki transportowe oraz blisko 2 tys. ludzi pod dowództwem pułkownika Francisa Nicholsona. Po tygodniu bombardowania Port Royal poddał się siłom angielskim i na murach stolicy Akadii w miejsce burbońskich lilii zawisł brytyjski sztandar z krzy żem św. Jerzego. Zawarty niebawem w 1713 r. traktat w Utrechcie dawał Anglii bardzo korzystne warunki rozejmu. Francja nie tylko zwracała tereny nad Zatoką Hudsona, tzw. Kraj Ruperta, oraz Nową Fundlandię, lecz także zrzekała się na rzecz korony brytyjskiej Akadii z Port Royal. Francuski szaniec broniący dostępu do właściwej Kanady przestał istnieć, droga do Quebecu stanęła przed Anglikami otworem. Minie jednak jeszcze pół wieku, zanim Kanada stanie się kolonią brytyjską. Traktat w Utrechcie nie zaspokoił wprawdzie wszystkich aspiracji poli tycznych Wielkiej Brytanii, przyniósł jednak lata pokoju i większego bez pieczeństwa na kontynencie amerykańskim. Nie bez znaczenia były też .zmiany na tronach Anglii (Jerzy I) i Francji (Ludwik XV), dojście do głosu polityków nastawionych pokojowo. Zmiany te stały się dla Francuzów w Kanadzie okazją do znacznego rozszerzenia swych posiadłości i handlu. Opanowanie Luizjany dawało im władzę nad ogromnymi terenami ło wieckimi, zamieszkałymi przez liczne plemiona indiańskie. Natomiast an gielskie kolonie amerykańskie znajdowały się jedynie w wąskim pasie 63
wzdłuż Atlantyku i pozornie były okrążone przez posterunki francuskie. Faktycznie jednak garnizony francuskie zbyt były szczupłe, by powstrzy mać angielskich kupców handlujących z terenami należącymi nominalnie do Francji. Dodać należy, że angielskie towary były lepsze i tańsze od fran cuskich. Anglia znacznie wyprzedzała już Francję pod względem kapitali stycznego rozwoju przemysło wego i w ciągu XVIII w. róż nica ta wyraźnie wzrośnie na korzyść przemysłu brytyjskie go. Kolonie angielskie w Ameryce Północnej były lud- niejsze i lepiej zagospodaro wane. Francuzi okazali się zbyt słabi, by pokusić się o opanowanie nominalnie po siadanych rozległych terenów. W przeciwieństwie do kapita listycznych osiedli Nowej Anglii struktura kanadyjskie go rolnictwa zachowała wiele ujemnych cech francuskiego feudalizmu, a przyjęty w No wej Francji system senioralny nie był atrakcyjny dla nowych osadników. Ludność Nowej Francji, pozbawiona prawie M arkiz de Yaudreuil dopływu z zewnątrz, powięk szała się tylko dzięki wielkiemu przyrostowi naturalnemu (regułą było kilkanaścioro dzieci w rodzinie). Według danych z okresu bezpośrednio po pokoju w Utrechcie francuska Kanada miała wówczas tylko 4424 mieszkańców zdolnych do noszenia broni, natomiast kolonie angielskie Nowej Anglii posiadały blisko 60 tys. ludzi zdolnych do walki. Podając te liczby gubernator markiz Philippe de Vaudreuil (ok. 1643—1725) ostrzegał, że Anglicy po zerwaniu traktatu będą się mogli pokusić o zdo bycie Kanady. Dodajmy, że w połowie XVIII w. proporcje ludności wzrosły jeszcze bardziej na korzyść Angłosasów. Było wówczas ich w Ame ryce Północnej ponad 1 min, francuskich Kanadyjczyków zaledwie ok. 60 tys., nie licząc stojących w większości po ich stronie znacznych sił indiań skich. Zagrożenie kolonii francuskich wzrosło wskutek utraty Akadii, która
64
ówcześnie składała się z położonej na wyspie dzisiejszej Nowej Szkocji oraz Akadii kontynentalnej, zwanej obecnie Nowym Brunszwikiem. Ta Akadia kontynentalna pozostała mimo protestów brytyjskich w rękach francuskich wraz z dwiema wyspami położonymi na północ od Nowej Szkocji (Wyspa Św. Jana, dzisiaj Księcia Edwarda, oraz Wyspa Królew ska, czyli Cape Breton). Po pokoju w Utrechcie zwrócili Francuzi większą uwagę na obie wymienione wyspy, dotychczas prawie bezludne i odwie dzane tylko przez rybaków. Gubernator Vaudreuil podjął plan zbudowania na Cape Breton potężnej bazy morskiej, która by skutecznie zabezpieczała te tereny przed atakami Anglosasów. Zjednano dla tego planu poparcie Ludwika XIV, który przed śmiercią przeznaczył na ten cel ogromną sumę 30 min franków. W 1720 r. twierdza była gotowa i na cześć monarchy na zwano ją Louisbourg (budowa trwała ód 1713 r.). Obwarowana potężnymi murami, palisadami i fosą, wyposażona w liczne baterie dział, cytadelę, koszary, szpital itp., stała się ważnym ośrodkiem wojskowym i rybac kim o znaczeniu międzynarodowym. Był to jednak jeden z nielicznych przykładów celowego i planowego rozwoju Kanady. W stosunku do szyb kiego wzrostu 13 kolonii angielskich w Ameryce Północnej, z których po wstaną Stany Zjednoczone, postęp gospodarczy francuskiej Kanady był bardzo powolny. Na początku XVIII w. nic jeszcze jednak nie wskazywało na to, że w drugiej połowie tego stulecia cała niemal Ameryka Północna stanie się kontynentem anglosaskim. Ludne i bogate kolonie brytyjskie zajmowały jedynie wąski pas nadatłantycki, oddzielony od wnętrza kontynentu przez osady francuskie i terytoria sprzymierzonych z Francją plemion indiańskich. Anglicy pierwsi rozpoczęli w 1739 r. działania wojenne, najpierw prze ciwko posiadłościom hiszpańskim. W walkach na Florydzie i w Georgii nie odnieśli początkowo sukcesów, chociaż powstrzymali Hiszpanów przed inwazją na Georgię. Podjęli równocześnie w 1744 r. kroki ofensywne prze ciwko francuskim posiadłościom w Kanadzie w okresie tzw. wojny króla Jerzego, stanowiącej echo toczącej się właśnie w Europie wojny sukcesyjnej austriackiej (1740—1748). Po pierwszej nieudanej wyprawie wyruszyła w 1745 r. w celu zdobycia potężnego Louisbourga silna flota z Nowej Anglii licząca 12 okrętów wojennych o 150 działach oraz blisko 100 statków trans portowych wiozących 4 tys. żołnierzy z Massachusetts, Connecticut i New Hampshire. Siły te zostały jeszcze wzmocnione 4 okrętami regularnej floty brytyjskiej. Francuzi byli w stanie przeciwstawić napastnikom niecałe 2 tys. żołnierzy, niekarnych i źle żywionych, oraz 80 armat. Pod koniec kwietnia 1745 r. Anglosasi rozpoczęli atak na Louisbourg, stosując jedno cześnie blokadę źle zaopatrzonej w żywność twierdzy. Po 7 tygodniach 5 — H. Zins, Historia Kanady
65
oblężenia Louisbourg kapitulował i 17 czerwca najpotężniejsza twierdza francuska w Kanadzie poddała się. W 3 lata później, w wyniku pokoju w Akwizgranie, Louisbourg na krótko powrócił do Francji, by dostać się w ręce brytyjskie ostatecznie w 1758 r. W 1760 r. jego mury i fortyfi kacje zostały rozebrane. Pokój akwizgraóski z 1748 r. nie miał większego znaczenia na terenie Ameryki i w połowie XVIII w. nasiliły się walki brytyjsko-francuskie. Granice wpływów obu stron nie były wyraźnie ustalone, sprawy indiańskie pozostawały nie uregulowane, w 1753 r. rozpoczęły się nowe starcia zbrojne. Zostały one zainicjowane atakami Anglosasów przeciwko kolonistom fran cuskim, którzy starali się zabezpieczyć władztwo Francji w Kanadzie linią fortów wznoszonych nad Wielkimi Jeziorami, rzeką Niagara, Ohio i Missisipi. Na czele amerykańskiego oddziału, wysłanego na początku grudnia 1753 r. przeciwko Francuzom, stał nie znany wówczas jeszcze młody oficer George Washington (1732—1799), przyszły bohater amerykań ski i pierwszy prezydent Stanów Zjednoczonych. W dolinie Ohio, wzdłuż której posuwała się kolonizacja francuska, doszło już w 1754 r. do pierw szych walk anglo-francuskich, które poprzedziły wybuch wojny siedmio letniej (1756—1763), nazywanej przez historyków amerykańskich wojną indiańską. Strzały i pierwsze potyczki w dolinie Ohio z 1754 r. stały się prologiem do rozpoczętej w Europie w 1756 r. wojny siedmioletniej, w której Prusy i Anglia stanęły przeciwko silnej koalicji złożonej z Francji, Austrii, Rosji, Szwecji i Saksonii. W anglo-francuskich zmaganiach w Nowym Świecie szło o hegemonię nad całym kontynentem północnoamerykańskim. Po pierwszej porażce Washingtona kolonie angielskie w Ameryce, skłócone wówczas z rządem brytyjskim, podjęły na większą skalę przygotowania wojenne, a Benjamin Franklin w redagowanej przez siebie gazecie rzucił 9 maja 1754 r. słynne hasło ,,Join or Die” (połączyć się albo umrzeć). Na czerwiec 1754 r. zwołano do Albany kongres delegatów kolonii an gielskich w Ameryce oraz sprzymierzonych Indian, wysuwając projekt połączenia wszystkich kolonii amerykańskich w jedno państwo, posiada jące własną konstytucję. Początki wojny anglo-francuskiej w Ameryce Północnej nie zapowiadały jeszcze zwycięstwa Anglosasów i opanowania przez nich Kanady. Po stro nie francuskiej stanęły wszystkie niemal plemiona indiańskie, stanowiące nadal jeszcze bardzo trudnego przeciwnika w głębi puszczy kanadyjskiej. Przewaga angielskich wojsk regularnych została ponadto zrazu zmarnowana na skutek nieznajomości terenu i braku zdecydowania dowódców bry tyjskich. 66
Angielski plan strategiczny zakładał równoczesny atak czterech kolumn. Pierwsza z nich pod wodzą przysłanego z Anglii generała Edwarda Braddocka (1695—1755), naczelnego dowódcy armii brytyjskiej w Ameryce Północnej, miała opanować dolinę Ohio, będącą głównym przedmiotem sporu. N a początku lipca 1755 r. doszło do potyczki pomiędzy ponad 1 tys. fatalnie przez Braddocka dowodzonych żołnierzy brytyjskich a niewiel kim oddziałem znających świetnie miejscowe warunki Francuzów i Indian. Braddock został otoczony, stracił połowę swych ludzi i zmarł na skutek odniesionych ran. Z największym trudem udało się pozostającemu pod jego rozkazami Washingtonowi wyprowadzić z rzezi niespełna 500 żołnierzy angielskich. Bez powodzenia walczyła też druga kolumna wojsk brytyjskich pod dowództwem Williama Pepperella. Na widok przewagi Francuzów wycofał się on znad jeziora Ontario. Najbardziej liczyli koloniści angielscy na trzecią kolumnę wojsk pozostającą pod rozkazami Williama Johnsona (1715—1774), żołnierza znającego dobrze Kanadę, tamtejsze warunki oraz system walki Indian. Jako kupiec utrzymywał z nimi od dawna stosunki handlowe i posiadał wśród nich, zwłaszcza plemion Mohawków, znaczne wpływy. W 1754 r. został Johnson nawet superintendentem do spraw in diańskich, a w roku następnym generałem majorem. 8 września 1755 r. stoczył Johnson na czele 5 tys. żołnierzy zwycięską walkę ze słabszymi nieco siłami francuskimi wspieranymi przez Indian. Nie wykorzystał jednak zwycięstwa, nie kontynuował marszu, tracąc zna komitą okazję zajęcia francuskich umocnień na drodze do Montrealu. Za zwycięstwo otrzymał jednak od króla angielskiego Jerzego III (1760— 1820) tytuł baroneta i dar w wysokości 5 tys. funtów szterlingów. Johnson wybudował nad Jeziorem Jerzego dosyć silny Fort William Henry. Czwarta kolumna wojsk brytyjskich została wysłana na granicę Nowej Szkocji i Akadii francuskiej z rozkazem wysiedlenia tamtejszych koloni stów francuskich, którzy uprzednio zachowywali zresztą na ogół lojalność wobec władz brytyjskich. Zostali oni w nieludzkich warunkach przepędzeni i wysiedleni, co przyjęto z oburzeniem na całym świecie. Tymczasem siły brytyjskie w Ameryce, dowodzone na ogół przez bardzo niedołężnych do wódców, wzmocnione zostały regularnymi pułkami angielskich „czerwonych kurtek” oraz szkockich górali. Tworzono też pułki „prowincjałów”, mieszkańców kolonii, o bardzo różnej wartości bojowej. Najlepszą for macją brytyjską, przystosowaną do miejscowych warunków, był tzw. Batalion Leśny pod dowództwem Roberta Rogersa (1731 — 1795), znakomi tego żołnierza, znającego świetnie taktykę bojową Indian. Oddziały Ro gersa stanowiły jak gdyby formacje komandosów, działających na tyłach 67
wroga, przecinających linie komunikacyjne i dokonujących niespodzie wanych napadów. Francuzi również nie próżnowali, umacniali forty i pod dowództwem nowego generała Louisa de Montcalm-Gozona, markiza de Saint-Veran (1712—1759), przystąpili do zabezpieczania swoich linii komunikacyjnych. W 1756 r. zdobyli kilka angiel skich fortów nad jeziorem On tario, co zachęciło kilka neutral nych dotąd plemion indiańskich do przejścia na ich stronę. In dianie w większości przyłączyli się do Francuzów, przy Angli kach wytrwali w niewielkim stop niu Mohawkowie i resztki Mo hikanów. Natomiast pozostali Irokezi, dawni sojusznicy Bry tyjczyków, stali się teraz neu tralni. W tej sytuacji następny rok przyniósł serię zwycięstw francuskich. Wielka ekspedycja Montcalma-Gazona, złożona z 8 tys. ludzi (w tym 2 tys. in diańskich wojowników), zmu siła do kapitulacji brytyjski gar nizon Fortu William Henry, skła dający się z 3 tys. żołnierzy. MiM arkiz de M ontcalm r , .. ,, mo francuskich gwarancji częsc obrońców fortu, wolno puszczona przez Francuzów po jego zdobyciu, zo stała zmasakrowana przez Indian bądź uprowadzona do niewoli, co strona brytyjska uznała za złamanie warunków układu. Dodajmy, że w tym samym 1757 r. niepowodzeniem skończyła się również angielska próba zdobycia Louisbourga. Sytuacja Anglii w walkach z Francją na terenie Ameryki Północnej wybitnie zmieniła się na korzyść od czasu, gdy na czele nowego gabinetu w Londynie stanął William Pitt Starszy (1708—1778), rzecznik brytyjskiej ekspansji kolonialnej. W 1756 r. został on ministrem spraw zagranicznych, podporządkował sobie sprawy wojskowe i faktycznie objął ster państwa. Rozbudował flotę, wprowadził porządek w armii, dokonał nowych zacią gów i wysłał do kolonii angielskich świeże, dobrze wyszkolone i uzbrojone oddziały. W ten sposób stał się Pitt współtwórcą zwycięstw, które dały Anglii 68
zarówno Indie, jak i Kanadę oraz rozbiły morską i kolonialną potęgę Francji. N a sukcesy nowej polityki angielskiej w Ameryce nie trzeba było długo czekać. W lecie 1758 r. spora armia brytyjska (ok. 20 tys. żołnierzy) podjęła oblężenie Louisbourga i po silnym bombardowaniu z lądu i morza zmusiła 27 łipca 1758 r. tę naj większą francuską twierdzę w Ameryce do kapitulacji. Ponad 5 tys. żołnierzy francuskich do stało się do niewoli. Pod wodzą generałów Jeffreya Amhersta (1717-1797) i Jamesa Wolfe’a (1727—1759) ruszyli następnie Anglicy przeciwko francuskiej Kanadzie. W jesieni 1758 r. wojska francuskie doznały dalszych klęsk. Generał John Forbes i pułkownik George Washington zaatakowali i zdobyli Fort. Duąuesne, przemianowany od tąd na Fort Pitt (dzisiaj Pittsburgh), który stał się bazą wy James W olfe padową do dalszych działań wojsk brytyjskich. Pod ich naciskiem musieli Francuzi rozpocząć od wrót z doliny Ohio. W 1759 r. William Johnson zdobył Fort Niagara, niemal bez wystrzału padały kolejne forty francuskie. Droga do Mont realu stanęła otworem. Odcięcie drogi do Europy przez flotę brytyjską i utrudnienia handlowe komplikowały jeszcze bardziej i tak już niepomyślną sytuację gospodarczą francuskiej Kanady. Spośród 60 tys. ówczesnej jej ludności jedna czwarta stała pod bronią, co powodowało zaniedbania w gospodarce rolnej. Trzeba było też żywić około 6 tys. żołnierzy przysłanych z Francji. Spekulacja żywnością i nieudolność administracji stanowiły dalsze źródło kłopotów. Brakowało broni i żywności. Indianie zaczęli odchodzić od swych dawnych sojuszników i zawierali pokój z Anglikami. Plan podboju Nowej Francji przewidywał równoczesny atak sił lądo wych pod dowództwem Jeffreya Amhersta i desantu morskiego pod ko mendą Jamesa Wolfe’a. Wobec bardzo powolnego pochodu głównych sił Amhersta podjął Wolfe na własną rękę wyprawę w górę Rzeki Św. Wa 69
wrzyńca na czele floty brytyjskiej, złożonej z 49 okrętów wojennych, 76 transportowców oraz 152 lekkich pomocniczych jednostek pływających. Wolfe miał pod swoją komendą ogółem około 18 tys. marynarzy i 8600 żołnierzy. Flota dopłynęła bez przeszkód do Quebecu i na początku lipca 1759 r. wysadził Wolfe swoją armię na południowym brzegu, na leżącej
Anglicy zdobywają Quebec w 1759 r.
poniżej tego fortu Wyspie Orleańskiej. Potężne szańce obronne wielkiej twierdzy, dysponującej silną artylerią, wydawały się nie do pokonania i próbny desant Anglików na reduty północnego brzegu przyniósł im poważ ne straty. Po dwóch miesiącach nieskutecznych ataków udało się Angli kom dokonać desantu pod samą twierdzą i odnieść 13 września 1759 r. walne zwycięstwo nad Francuzami. W walce zginęli bohatersko dowódcy obu stron, generał angielski James Wolfe i markiz francuski Montcalm-Gozon. 18 września kapitulowała stolica Nowej Francji i wojska angielskie wkroczyły do Quebecu. Los Kanady został w ten sposób przesądzony. Znaczne siły francuskie broniły się wprawdzie nadal i atakowały w różnych częściach kraju, na wiosnę 1760 r. np. uderzyły nawet na Anglików w Quebecu, jednak nie miało to już poważniejszego znaczenia. Znaczna armia generała Amhersta opanowała szereg francuskich fortów i w liczbie 32 tys. żołnierzy zbliżyła się do Rzeki Św. Wawrzyńca. W tej sytuacji guber 70
nator markiz de Vaudreuil, następca Montcalma-Gozona, podpisał 8 września 1760 r. akt bezwarunkowej kapitulacji francuskiej Kanady. Oznaczało to koniec Nowej Francji. Zawarty 10 lutego 1763 r. pokój paryski przypieczętował ostatecznie upadek francuskiego imperium kolo nialnego w Ameryce Północnej. Kanada, wschodnia Luizjana i hiszpańska Floryda przypadły Wielkiej Brytanii. ŻYCIE POLITYCZNE, SPOŁECZNE I KULTURALNE NOWEJ FRANCJI
Cechą szczególną życia politycznego Nowej Francji w XVII i XVIII w, była jej całkowita zależność od Paryża i dworu francuskiego. Zarówno sami królowie francuscy, zwłaszcza Ludwik XIV oraz Ludwik XV, jak i ich ministrowie bezpośrednio bądź poprzez gubernatorów francuskich ingerowali głęboko w życie kolonii francuskich w Ameryce Północnej. Najwyższym urzędnikiem w Nowej Francji był mianowany przez mo narchę francuskiego gubernator generalny. Był on przedstawicielem króla francuskiego, przysługiwał mu tytuł Monseigneur, a władza jego rozciągała się na obszar całej Nowej Francji. Posiadał on najwyższą władzę w sprawach wojskowych i polityki zagranicznej, w innych dziedzinach dzielił ją z in tendentem. Intendent uzyskał dla siebie w ciągu XVII w. coraz większy zakres kompetencji i stał się faktycznie najbardziej wpływowym dygnitarzem N o wej Francji. Podlegało mu całe życie gospodarcze, a ponadto policja i sądownictwo. Uzyskał też zwierzchność nad sprawami morskimi, trans portem, bezpieczeństwem kraju, stanem jego zdrowotności itd. Układał on budżet kolonii, określał wydatki wojskowe, podatki i ceny, kontrolował rolnictwo, rybołówstwo, przemysł i wydawał w związku z tym odpowiednie przepisy i zarządzenia. Przewodniczył Radzie Najwyższej. Rada Najwyższa (Conseil Superieur) ustanowiona została w 1663 r. jako ciało wykonawcze i sąd apelacyjny. Pierwotnie składała się z guberna tora i biskupa oraz mianowanych przez nich 5 dalszych członków. Pod ko niec Nowej Francji decydujący wpływ na działalność Rady Najwyższej wywierał intendent. W okresie tym składała się już ona z 16 mianowanych przez króla członków oraz kilku zastępców sędziów, zwykle synów możnych rodzin, zamierzających poświęcić się karierze prawniczej. Gubernatorowi generalnemu, intendentowi oraz Radzie Najwyższej podlegała dosyć rozbudowana machina źle płatnych urzędników, na któ rych opierała się administracja rozległych kolonii francuskich w Ameryce Północnej. W zakresie sądownictwa działał początkowo tylko sąd gubernatora,
71
dopiero w 1651 r. powstał sąd seneszala i stopniowo rozwinęła się sieć sądów podlegających Radzie Najwyższej oraz intendentowi. Intendent w imieniu króla francuskiego mianował sędziów i notariuszy, przewodni czył trybunałom i posiedzeniom sądu apelacyjnego, określał procedurę, interpretował prawo zwyczajowe itd. W zależności od typu spraw działały sądy królewskie, duchowne i senioralne, ferujące wyroki w imieniu monar chy francuskiego. Administracja wojskowa Nowej Francji podlegała gubernatorowi ge neralnemu, w którego imieniu działali w poszczególnych okręgach kapita nowie milicji. Cała męska ludność była podzielona na oddziały milicji, najodleglejsze nawet osady handlowe stanowiły jednocześnie ośrodki ob rony i podlegały administracji wojskowej. Sporadycznie wysyłała też Fran cja do swych amerykańskich posiadłości oddziały regularnych wojsk; w 1665 r. pierwszy francuski pułk przybył do Nowej Francji. W tym sa mym mniej więcej czasie zostały zorganizowane korpusy milicji z rozkazu Ludwika XIV. Nie przedstawiały one większej wartości bojowej w regular nych bitwach, natomiast wykazywały wiele zalet w walkach podjazdowych i. potyczkach w trudnym terenie. Wojskowa obrona Nowej Francji opierała się na sieci fortów, wśród których do najważniejszych należały trzy ufortyfikowane miasta: Louis bourg, Quebec i Montreal. Najpotężniejsze mury obronne miał Louis bourg, będący aż do zdobycia go przez Anglików w 1758 r. główną bazą wojenną Nowej Francji (por. wyżej). Quebec posiadał świetne naturalne warunki obronne, uzupełnione w 1620 r. murami obronnymi, rozbudowany mi następnie pod koniec XVII w. oraz w połowie XVIII w. Gorsze warunki naturalne były w Montrealu. Zbudowane głównie w XVIII w., jego fortyfi kacje nigdy nie zostały poddane próbie oblężenia i rychło je rozebrano, by nie hamować rozwoju przestrzennego miasta. Inne miasta Nowej Fran cji nie miały fortyfikacji, natomiast istniał cały system fortów w celu obrony Nowej Francji przed koloniami angielskimi. W Akadii były to m. in. Forty Gaspareau i Beausejour, nad rzeką Richelieu przede wszystkim Chambly, Saint-Jean i Ile-aux-Noix, nad Jeziorem Champlaina forty Carillon i Saint-Frederic, nad Rzeką Św. Wawrzyńca zaś Frontenac, Niagara i La Presentation. Pod koniec Nowej Francji ludność jej wynosiła zaledwie około 85 tys. osób. W 1641 r. mieszkało tam około 500 osób, w 1670 r. około 2500, w 1689 r. około 12000, w grę wchodzą więc niezmiernie małe liczby lud ności. Przypływ osadników z Francji był bardzo niewielki, Nowa Francja nie dawała bowiem żadnych widoków na szybkie wzbogacenie się w rol nictwie, handlu czy przemyśle. W tej sytuacji władze Nowej Francji popie 72
rały wielodzietne rodziny i przyrost naturalny wśród tamtejszej ludności — jak już była mowa — był wysoki. Po 1666 r. wprowadzono spore premie pieniężne dla młodych małżeństw oraz dla rodzin posiadających liczne potomstwo (10 dzieci i więcej). Na skutek tego rodzaju polityki Nowa Fran cja w XVIII w. miała najwyższy na świecie przyrost naturalny. Wśród imigrantów z Francji największą część stanowili kupcy, żoł nierze oraz panny pragnące wstąpić w związek małżeński w Ameryce Północnej. Przybywający do Nowej Francji kupcy uzyskiwali przywileje mistrzowskie po 6-letnim pobycie w kolonii, umożliwiające im urucho mienie własnego przedsiębiorstwa po powrocie do Francji. Szyprowie stat ków francuskich udających się do Nowej Francji mieli obowiązek przywie zienia 3 osadników, jeśli ładunek towarów wynosił 60 ton, natomiast 6 osadników od 100 ton ładunku. Osobną grupę stanowiły francuskie panny, wyjeżdżające do Nowej Francji w celach matrymonialnych. Oblicza się, że w latach 1634—1673 przybyło tu znacznie ponad 1 tys. dziewcząt. Warunki kolonialne i pionierskie sprawiły, że podziały społeczne sła biej zaznaczały się w Nowej Francji niż w starym kraju. Trudności i liczne niebezpieczeństwa życia codziennego oraz niewielkie zaludnienie kolonii sprawiły, że działały tu czynniki niwelujące i łagodzące bariery społeczne. Szlachta Nowej Francji pochodziła z arystokracji francuskiej bądź spośród bardziej przedsiębiorczych kolonistów, którzy doszli do większych majątków. Inaczej niż we Francji arystokracja Nowej Francji musiała pra cować i wykonywać te same zajęcia rolnicze i kupieckie (handel futrami), które były udziałem wszystkich osadników. Oblicza się, że w XVII w. znaj dowało się na terenie Nowej Francji jedynie około 20 rodzin szlacheckich. Styl ich życia oraz pozycja społeczna w istocie nie różniły się niemal od zwykłych seniorów, właścicieli ziemskich, na których opierała się odmiana feudalizmu, przyjętego jako podstawa ustroju rolnego Nowej Francji. Mieszczaństwo, a głównie kupiectwo, było nielicznie reprezentowane, nie posiadało wyraźnych cech klasowych, stanowiło grupy dynamiczne i otwarte, opierające swe znaczenie jedynie na zamożności i majątku. Przedstawiciele mieszczaństwa sprawowali różne funkcje publiczne, admi nistracyjne i sądowe, przez małżeństwa z córkami rodów szlacheckich mieszali się z arystokracją. Poniżej szlachty i zamożnego mieszczaństwa znajdowało się pospól stwo miejskie i drobni rolnicy oraz pracownicy najemni, w jakimś stopniu zależni od obu wyżej wymienionych bogatych grup społecznych. Granice pomiędzy poszczególnymi warstwami były jednak płynne i mało ostre, wszystko zależało od przedsiębiorczości i powodzenia w podejmowanych przedsięwzięciach pionierskich i kupieckich. Pusty, bogaty kraj stwarzał 73
większe niż we Francji możliwości awansu i kariery, nawet na dole drabiny społecznej (służba rolna). W Nowej Francji istniał w XVII i XVIII w. handel niewolnikami murzyńskimi. Liczbę ich określa się na mniej więcej 4 tys. Pochodzili oni z angielskich kolonii w Ameryce Północnej oraz w Indiach Zachodnich. Posiadanie niewolników było uważane za dowód prestiżu społecznego. Rozległość terytorium oraz konieczność jego zasiedlenia sprawiły, że Nowa Francja przyjęła za podstawę stosunków społeczno-gospodarczych na roli system senioralny, oparty na dużych nadaniach ziemi na rzecz przed siębiorcy czy ziemianina, który następnie brał na siebie zadanie zagospodaro wania i zorganizowania wielkiej własności senioralnej. Sam senior zatrzy mywał część ziemi do swego użytkowania, resztę zaś wydzierżawiał rolni kom. Znajdujące się na jego ziemi zasoby górnicze i minerały były włas nością królewską. Senior składał na ręce intendenta uroczystą przysięgę wierności, był zobowiązany do szeregu świadczeń na rzecz państwa, m. in. do płacenia podatku sięgającego jednej piątej wartości jego ziemi (droit de quint). Wymagano też od seniora zagospodarowania ziemi, zbudowania młyna i kościoła, powołania sądu senioralnego i opłacania jego urzędników. Od swoich dzierżawców otrzymywał senior symboliczny raczej czynsz, będący wyrazem uznania jego zwierzchności. Ponadto pobierał różne świad czenia pieniężne oraz osobiste, odpowiadające pojęciu pańszczyzny (je dynie kilka dni w roku). System senioralny był zmodyfikowaną i złago dzoną formą ustroju feudalnego, dostosowaną do odmiennych niż we Fran cji warunków społecznych, gospodarczych i naturalnych. Podobnie jednak jak i europejski feudalizm stanowił on podstawę społecznego i gospodar czego konserwatyzmu i przeszkodę w przyjmowaniu bardziej nowoczesnych tendencji ekonomicznych. Trudności sprawiał też fakt, że ok. 75% imigrantów przybyłych do N o wej Francji nie posiadało doświadczenia w pracy na roli. Sytuacja tego rodzaju hamowała postęp techniczny i prowadziła do różnych zaniedbań oraz marnotrawstwa sił i środków. Dalsze kłopoty wynikały z braku ryn ków zbytu na produkty rolne. W XVII i XVIII w. Francja była krajem całkowicie samowystarczalnym w zakresie rolnictwa, toteż bardzo niewiele pszenicy eksportowali koloniści Quebecu do starego kraju. Do tego należy jeszcze dodać trudności wynikające z braku okrętów oraz kapitału. Rol nictwo Nowej Francji produkowało więc w istocie głównie na potrzeby rynku wewnętrznego. Również i przemysł Nowej Francji nie znajdował bodźców do rozwoju. Był on ponadto ograniczony przez politykę protekcyjną Paryża, zabrania jącą uruchamiania w koloniach francuskich różnych gałęzi produkcji manu 74
fakturowej. Od początków XVIII w. rozwijało się jedynie budownictwo okrętowe, cierpiące — podobnie jak i przemysł żelazny — na brak wykwalifi kowanych robotników i szerszego zaplecza przemysłowego. O rozwoju przemysłu drzewnego oraz rybołówstwa była już mowa wyżej. Podstawowym artykułem wymiany handlowej w Nowej Francji były futra, zwłaszcza bobrowe. Handel ten został zmonopolizowany przez fran cuską kompanię handlową (Compagnie des Indes Occidentales), mającą swoją sie dzibę w Paryżu. W handlu z Indianami kupcy francuscy sprzedawali tekstylia, narzę dzia, broń i amunicję oraz alkohol. Próby ograniczenia sprzedaży wódki Indianom nie dały rezultatów m. in. ze względu na rywalizację kup ców francuskich i angielskich oraz dochodowość handlu fu trami. Władze kolonii usiło wały kontrolować wymianę handlową Nowej Francji, wy dawały odpowiednie przywi leje, określające dokładnie rejon handlu, liczbę członków ekspedycji i łodzi, ilość za branej wódki na własny użyBiskup Quebecu, Franęois Xavier de Laval tek itp. Wobec rozległości kraju oraz bliskości angielskich kolonii, znacznie lepiej gospodarczo rozwiniętych od Nowej Francji, utrzymanie kontroli handlowej było rze czą bardzo trudną, a walka z przemytem stawała się sprawą wręcz nie wykonalną. Na życie społeczne Nowej Francji od początku XVII w. znaczny wpływ wywierał kościół katolicki. W pierwszej połowie XVII w. dużą rolę odgry wały zakony, od 1674 r. zaś ustanowiony wówczas urząd biskupa Quebecu jako głowy kościoła katolickiego Nowej Francji. Był on drugą po guberna torze generalnym najbardziej wpływową postacią w życiu politycznym kraju, nominację swoją otrzymywał od króla francuskiego, któremu skła dał przysięgę lojalności przy obejmowaniu stolca biskupiego. Wielu bisku pów Quebecu przebywało całymi latami we Francji i podczas ich nieobec 75
ności w Nowej Francji zastępowali ich wikariusze generalni. Biskup Franęois de Laval np. niemal połowę lat swej kadencji biskupiej spędził we Francji. Należał on zresztą do najwybitniejszych biskupów Qucbecu, w 1663r. ufundował tu seminarium duchowne. Wiek XVII stanowił okres wzrostu znaczenia zakonu jezuitów w Nowej Francji, o czym była już wy żej mowa. Pierwsza parafia w Nowej Francji powstała w 1664 r. (Notre-
Siedziba biskupa w Quebecu według starego sztychu
-Dame-de-Quebec), ale już w 1678 r. biskup Laval zorganizował 14 dal szych parafii. Pod koniec okresu Nowej Francji istniało w Kanadzie już ponad 100 parafii. Odgrywały one dużą rolę w życiu prowincji kanadyj skiej, odciętej od świata i żyjącej głównie swoim własnym życiem. Spełniały one nie tylko religijną, ale również i społeczną, wychowawczą i intelektual ną funkcję na pustkowiu Nowej Francji. Ogólnie poziom kultury i szkolnictwa Nowej Francji stał na niskim poziomie, bardzo znaczny był wskaźnik analfabetyzmu. Władze państwowe nie przyczyniały się do rozwoju szkolnictwa, nauczanie należało do pry watnych instytucji, m. in. do kościoła. Szkoły uczyły jedynie czytania, pisania i rachunków, a przede wszystkim katechizmu. Poważne zasługi w zakresie szkolnictwa miały różne zakony katolickie, głównie jezuici. Jedy ną szkołę wyższą Nowej Francji stanowiło kolegium jezuickie założone w Quebecu w 1635 r. Brak było bogatszych bibliotek i ośrodków nauki, nie rozwijała się własna literatura i sztuka o trwalszym znaczeniu. 76
III. BRYTYJSKA AMERYKA PÓŁ NOCNA (1760-1867)
EPOKA REWOLUCJI AMERYKAŃSKIEJ (1760-1791)
P
OKÓJ paryski z 1763 r. zakończył walnym sukcesem Wielkiej Brytanii długoletnie zmagania angielsko-francuskie w różnych stronach świata. W odniesieniu do Ameryki Północnej zatwierdził tylko dokonaną faktycznie już w 1760 r. likwidację Nowej Fran cji i przejście Kanady pod panowanie zwycięskiej Wielkiej Brytanii. Fran cuzi zachowali jedynie prawo połowu u wybrzeży Nowej Fundlandii oraz dwie niewielkie wysepki w Zatoce Św. Wawrzyńca (St. Pierre i Miąuelon). Wyeliminowanie Francji z rywalizacji o posiadłości w Ameryce Półmocnej oznaczało ogromny wzrost władztwa brytyjskiego, rozciągającego się od Zatoki Hudsona na północy do Zatoki Meksykańskiej na południu. Dawna Nowa Francja stała się brytyjską prowincją Quebecu. Francuska Akadia była już od 1713 r. jako Nowa Szkocja w rękach brytyjskich, chociaż istniały wątpliwości i dyskusje na temat jej granic. W 1763 r. zaliczono do Nowej Szkocji cały obszar dawnej Akadii. Jednocześnie wybrzeża Labradoru poddano pod zwierzchnictwo Nowej Fundlandii. W rezultacie brytyjska Kanada składała się z czterech następujących po siadłości: Quebec, Nowa Szkocja, Nowa Fundlandia i Ziemia Ruperta (nad Zatoką Hudsona). Dwa ostatnie terytoria były jeszcze bardzo słabo rozwinięte i zaludnione, najważniejszy ośrodek Kanady stanowiła dzielnica Quebecu. W okresie tym cztery wymienione posiadłości brytyjskie nie two rzyły jeszcze jednolitego organizmu i nie myślano o nich jako o Kanadzie. Wraz z 13 koloniami amerykańskimi uważano je za części Brytyjskiej Ameryki Północnej. Weszły one w skład Imperium Brytyjskiego. Anglicy od początku starali się zdobyte w 1760 r. terytoria kanadyjskie zintegrować ze swymi posiadłościami amerykańskimi, zorganizowanymi w 13 kolonii. Nową Szkocję traktowali niemal jak kolonię Nowej Anglii, a Quebec na równi z innymi swymi posiadłościami w Ameryce, mimo tak poważnych odrębności oraz francuskiego podłoża etnicznego i kulturo wego ziem dawnej Nowej Francji. 77
Nowa Szkocja otrzymała już w 175S r. swoją reprezentację parlamentar ną i własny rząd podlegający władzy gubernatora brytyjskiego. Organizacja władz i życia politycznego tej prowincji oparta była na takim samym sy stemie, jaki wprowadzili Brytyjczycy do wszystkich swoich kolonii północno amerykańskich. Po usunięciu francuskich kolonistów z Akadii przejęli Anglicy ich gospodarstwa i rozwinęli własne osadnictwo wzdłuż wybrzeży
Port w Halifaxie w X V III w.
atlantyckich. Napływ przybyszów z Nowej Anglii był znaczny w latach sześćdziesiątych XVIII w. Zorganizowali oni rybołówstwo Nowej Szkocji, zasiadali w prowincjonalnych ciałach samorządowych, wywierali wpływ na życie religijne w duchu kongregacjonalizmu protestanckiego. Do po ważniejszego znaczenia doszedł zbudowany dopiero w 1749 r. Halifax, będący brytyjskim odpowiednikiem francuskiej bazy morskiej Louisbourga. W okresie rewolucji amerykańskiej stał się Halifax stolicą Nowej Szkocji, główną brytyjską bazą morską w Ameryce. Wpływowa oligarchia handlowa Halifaxu, skupiona wokół osoby brytyjskiego gubernatora, kontrolowała życie polityczne prowincji, ograniczając rozwój jej samorządu. Zamieszki wała Nową Szkocję ludność pochodzenia brytyjskiego, stąd ustrój i in stytucje wzorowane tu były na modelu angielskim. Całkiem inna sytuacja istniała w Quebecu. Ludność, tradycja, język i zwyczaje tej prowincji były francuskie, toteż od samego początku stanowiła ona dużą francuską wyspę w amerykańskim Imperium Brytyjskim. Wpraw 78
dzie od 1763 r. czynili Brytyjczycy wysiłki w celu ściągnięcia do Quebecu osadników angielskich i wzmocnienia tam elementu anglosaskiego, jednak nie udało się im osłabić francuskiego charakteru prowincji. Bardzo niewielu zresztą Brytyjczyków przybyło do tej prowincji w odpowiedzi na apel z 1763 r. Po 1760 r. opuściły Quebec dawne władze, kupcy i jezuici francuscy, wielu wielkich posiadaczy ziemskich (seniorów) powróciło do starej oj czyzny. Ogół ludności był jednak francuski, jeśli idzie o pochodzenie, ka tolicki pod względem religijnym. Potępiony w Anglii kościół katolicki pozostał w Quebecu jako jedyna niemal organizacja religijna i brytyjska administracja wojskowa tej prowincji zaakceptowała taki stan rzeczy w la tach 1760—1763. W ten sposób 65 tys. francuskich Kanadyjczyków zna lazło się wśród 2,5 min Brytyjczyków w Ameryce Północnej w ramach Imperium Brytyjskiego. Niewielka liczba kupców brytyjskich, którzy osiedlili się w Montrealu i mieście Quebecu, zaczęła stopniowo dominować w życiu gospodarczym ziem kanadyjskich. Kupcy brytyjscy przejęli w swe ręce handel futrzany, bazując na finansowej pomocy Londynu oraz kapitale jankesów z kolonii amerykańskich Wielkiej Brytanii. W ten sposób już pod koniec XVIII w., podobnie jak i dzisiaj, niewielka mniejszość anglosaska uzyskała kontrolę nad życiem ekonomicznym Quebecu. Nastąpił swoisty podział ról. Więk szość francuska prowincji wzięła w swe ręce rolnictwo, mniejszość anglo saska opanowała handel (a później i przemysł). Od samego początku zarysowały się podstawy przyszłych antagonizmów i konfliktów pomiędzy zamożnymi Brytyjczykami a ubogimi Francuzami w Quebecu. W 1764 r., już po podpisaniu pokoju paryskiego, zarząd wojskowy Quebecu ustąpił miejsca administracji cywilnej. Gubernatorem został James Murray (1722—1794), brytyjski oficer z czasów wojny siedmioletniej, który od 1760 r. sprawował urząd wojskowego gubernatora Quebecu. Za rządził on wprowadzenie angielskiego prawa, mianował członków tymczaso wego ciała ustawodawczego, działał przy tym rozważnie, by nie wywołać silniejszej opozycji społeczności francuskiej prowincji. Z tych m. in. wzglę dów nie spieszył się ze zorganizowaniem wyborów do zgromadzenia ustawo dawczego, ponieważ istniejące przepisy brytyjskie wyeliminowałyby od udziału ludność katolicką, oddając władzę w ręce nielicznej grupy pro testanckiej. Zresztą warto dodać, że Murray był admiratorem życia i kultury francuskiej Kanady, stawiał ją wyżej od kupieckiej ekspansji ludności anglosaskiej w Ameryce. W konfliktach Francuzów Quebecu z angielskimi kupcami stawał nieraz po stronie tych pierwszych, opóźniał też wprowadza nie w życie tej prowincji brytyjskich instytucji. Jego pokojową politykę 79
kontynuował od 1768 r. nowy gubernator Quebecu, Guy Carleton (1724—1808), również dawny oficer angielski w walkach o Quebec. W 1770 r. udał się on nawet do Londynu w celu przedstawienia swego punktu widzenia w sprawie polityki angielskiej w Kanadzie. Był on entuzjastą społeczeństwa francusko-kanadyjskiego z jego arystokratyczno-senioralnym syste mem, który stawiał wyżej od demokratycznych tendencji występujących w 13 koloniach amerykańskich Wielkiej Bry tanii. Uważał, że francuski charakter Quebecu wymaga pełnego uznania przez rząd angielski tego faktu łącznie z podjęciem prób pozyskania francuskiej arystokracji miejs cowej i duchowieństwa kato lickiego. W związku z tym miał nadzieję, że w ten spo sób pozyskana Kanada mogła się stać brytyjskim sojuszni kiem i bazą militarną w nad ciągającym buncie kolonii amerykańskich przeciwko An glii. Na początku lat sie demdziesiątych XVIII w. James Murray Londyn uznał trafność orien tacji Carletona i zostały zaniechane próby narzucania Quebecowi siłą polityki asymilacyjnej. W 1774 r. wyszedł A k t Quebecu, zapewniający tej prowincji szereg od rębności i przywilejów. Zachowując nadrzędną pozycję brytyjskiego gu bernatora, uczyniono kompromis, przyjmując w sprawach kryminalnych prawo angielskie, w sprawach cywilnych zaś francuskie. Dano gwarancje dla systemu senioralnego i wolności kościoła katolickiego. Odwrotnie niż w Anglii, wyznawcy religii rzymskokatolickiej zostali dopuszczeni w Quebecu do urzędów państwowych po podpisaniu formalnej dosyć przysięgi, nie naruszającej w niczym ich przekonań religijnych. W dziedzinie politycznej akt z 1774 r. oznaczał przyłączenie do Quebecu ziem zachodnich, położonych pomiędzy rzekami Ohio i górną Missisipi. Myślą przewodnią tego posunięcia były zarówno względy handlowe, chęć 80
zaspokojenia aspiracji futrzanych kupców Quebecu, jak i polityczne, a mianowicie pragnienie przyłączenia rozległych terenów nad Ohio do bardziej lojalnego wobec Anglii Quebecu niż do podnoszących coraz wy raźniej przeciwko niej bunt kolonii amerykańskich. To posunięcie stało się zresztą jednym z istotnych argumentów rewolucji amerykańskiej przeciwko Wielkiej Brytanii. Od daw na traktowali koloniści amerykańscy tereny Za chodu jako swoje, walczyli 0 nie zwycięsko w wojnie siedmioletniej. Z oburze niem przyjęli więc wia domość, że ziemie te przy znała Anglia ich pokona nemu przeciwnikowi, kato lickim Francuzom Quebecu. Podejrzewali nawet, że Anglicy zamierzali przy po mocy Kanady ograniczyć wolność kolonii amerykań skich, co istotnie leżało w planach Londynu tego okresu. Brytyjska Ameryka Północna w 1774 r. Podłoże i przyczyny re wolucji amerykańskiej wykraczały oczywiście daleko poza wspomniane wyżej postanowienia A ktu Quebecu z 1774 r. Konflikty poszczególnych kolonii z metropolią brytyjską ciągnęły się na przestrzeni długiego okresu od pierwszej połowy XVII w. i narastały z biegiem czasu coraz poważniej. Trzynaście kolonii północnoamerykańskich Wielkiej Brytanii nie stanowiło jednolitego organizmu ani pod względem narodowościowo-językowym, ani ekonomicznym czy społecznym. W prze dedniu wojny o niepodległość liczyły one około 1,8 min mieszkańców 1 wykazywały tendencję do stałego wzrostu dzięki nieustannemu napływowi imigrantów. Dominował element anglosaski, pod względem religijnym kalwiński, zaznaczały się liczne różnice w sytuacji i strukturze poszczegól nych kolonii. W południowych koloniach (Georgia, Karolina Południowa, Karolina Północna, Wirginia, Maryland) rozwinęły się na wielką skalę plantacje ryżu i bawełny, wykorzystujące w dużym stopniu siłę niewolni czą Murzynów. Stanowiły one przeważnie własność wielkich posiadaczy i produkowały na eksport, znajdujący się całkowicie w rękach kupców 81
angielskich. Kolonie środkowe (Delaware, New Jersey, Pennsylvania, New York) odznaczały się znaczną liczbą niewielkich posiadłości farmerskich, uprawiających zboże i kukurydzę oraz prowadzących hodowlę. Cztery ko lonie północne (Massachusetts, New Hampshire, Rhode Island, Connec ticut), zwane Nową Anglią, stanowiły najbardziej rozwiniętą pod względem gospodarczym i kulturalnym część amerykańskich posiadłości brytyj skich. Dosyć jednolite pod względem narodowościowym (zdecydowana przewaga Anglików) i wyznaniowym (purytanie), rozwijały życie publiczne i kulturalne na wzór brytyjski. Bogactwo Nowej Anglii opierało się na han dlu, kontrabandzie, rybołówstwie, żegludze, manufakturze i przemyśle. W ciągnących się od XVII w. konfliktach z Anglią, będących wynikiem ekspansywnej i egoistycznej polityki Londynu, amerykańskie kolonie dłuższy czas działały w pojedynkę, często skłócone ze sobą, co tylko ułat wiało Wielkiej Brytanii utrzymywanie ich w posłuszeństwie. Połowa XVIII w. przyniosła dość istotną zmianę. Wskutek nieustannych walk z Indianami i Francuzami wytworzyło się większe poczucie jedności wśród mieszkań ców 13 kolonii, świadomość wspólnych interesów. Na bardzo niekorzystny grunt padły w tej sytuacji wysiłki rządu brytyjskiego, pragnącego prze rzucić po zakończeniu wojny siedmioletniej na barki amerykańskich kolo nistów znaczną część wielkiego długu państwowego. Coraz bardziej nie do przyjęcia było traktowanie przez Anglię amerykańskich kolonistów jako ludzi pozbawionych wolności, ograniczanie ich podstawowych swobód gospodarczych i politycznych. Wolnościowe idee, docierające do Ameryki z Europy w dobie Oświecenia, odgrywały również poważną rolę w przygoto wywaniu rewolucji amerykańskiej, której efektem będzie oderwanie się 13 kolonii od Wielkiej Brytanii i utworzenie Stanów Zjednoczonych. Rozpoczynając w 1775 r. działania wojenne przeciwko panowaniu Wielkiej Brytanii w Ameryce, koloniści mieli nadzieję, że Nowa Szkocja i Quebec przyłączą się do powstania. Stało się inaczej, odrębności interesów i tradycji dały o sobie znać. W Nowej Szkocji doszły do głosu sympatie do powstańców amerykańskich, w 1776 r. istniała tam nawet niewielka próba przyłączenia się do powstania. Nie bez znaczenia było jednak duże oddalenie od głównego centrum rewolucji amerykańskiej, ponadto program powstania w niewielkim tylko stopniu zawierał postulaty aktualne dla ziem kanadyjskich. Tutaj administracja brytyjska nie była dokuczliwa i brak było sprzyjającego do powstania klimatu. Oligarchia kupiecka stolicy Nowej Szkocji, Halifaxu, okazywała we własnym interesie lojalność wobec Lon dynu, a ponadto fakt pobytu silnej załogi wojskowej w tej potężnej bazie Wielkiej Brytanii również nie sprzyjał myślom o buncie. Również i Quebec nie przyłączył się do rewolucji amerykańskiej, nie 82
wykorzystał tej okazji do pozbycia się panowania brytyjskiego. Jego kato licka ludność francuska odczuwała raczej niechęć do protestanckich jan kesów, silna była jeszcze pamięć o niedawnych wojnach z amerykańskimi kolonistami. Francuscy kupcy futrzani z Quebecu rywalizowali z Ameryka nami w tym handlu, istniały antagonizmy na tle konkurencji. Dodajmy, że A kt Quebecu z 1774 r. i początki rządów brytyjskich po upadku Nowej Francji zapowiadały pewne rozluźnienie dawnych zależności senioralno-feudalnych. Mieszkańcy Quebecu z wielu względów woleli zachować neutralność i kształtować swój los w oparciu o swoje odrębności. Nie przy stąpili do rewolucji amerykańskiej, nastawili się praktycznie na rozwój swojej prowincji, której dobrobyt w dużym stopniu zależał od angielskiego rynku zbytu. Początkowo przywódcy rewolucji amerykańskiej mimo wszystko mieli nadzieję, że Quebec przyłączy się do powstania i w 1775 r., w celu wywarcia presji w tym kierunku, wysłali wojska z Nowego Jorku na północ. Opano wali słabo broniony Montreal i rozpoczęli w czasie zimy 1775—1776 r. oblężenie miasta Quebecu. Jego potężne fortyfikacje, bronione egnergicznie przez Guya Carletona, okazały się zbyt trudne do zdobycia dla niezbyt licznych wojsk amerykańskich. Ponadto w porę nadciągnęła z posiłkami flota brytyjska i w tej sytuacji Amerykanie wycofali się, rezygnując z dal szych prób inwazji na Kanadę. Amerykańska próba opanowania Quebecu miała tylko ten skutek, że wytworzyła w Kanadzie silniejsze nastroje antyamerykańskie i wzmocniła jej więzy z Wielką Brytanią. W 1783 r. międzynarodowy traktat wersalski potwierdził powstanie Sta nów Zjednoczonych jako suwerennego państwa. Wytyczona została gra nica między Stanami Zjednoczonymi a Kanadą od brzegów Atlantyku pomiędzy Maine i Nową Szkocją do Wielkich Jezior i dalej na zachód, w sposób sztuczny i mało precyzyjny przecinając „futrzane królestwo” doliny Św. Wawrzyńca i stwarzając problemy na przyszłość. Trudności wywoływać też będzie uregulowana wówczas sprawa połowu ryb w Zatoce Św. Wawrzyńca, gdzie od dawna mieszkańcy Nowej Anglii mieli swoje rozbudowane udziały. W 1783 r. Wielka Brytania zgodziła się na dalsze amerykańskie połowy na tych wodach, co z czasem stanie się powodem ustawicznych zadrażnień pomiędzy Stanami Zjednoczonymi a Brytyjską Ameryką Północną. Poważniejszy problem stwarzali wówczas tzw. amerykańscy lojaliści, którzy w liczbie ok. 40 tys. przeszli po zawarciu pokoju w 1783 r. z terenu Stanów Zjednoczonych pod panowanie brytyjskie w Kanadzie. Byli to zwolennicy Brytyjskiej Ameryki Północnej i przeciwnicy rewolucji amery kańskiej przeciwko Wielkiej Brytanii. Oblicza się, że około jednej trzeciej
83
mieszkańców kolonii amerykańskich stanowili przed 1783 r. zwolennicy związków z Wielką Brytanią, około 50 oddziałów lojalistów walczyło po stronie Anglii w bitwach okresu rewolucji. Znaczna ich część należała do klas posiadających i poniosła silne straty w wyniku represji zastosowanych następnie przeciwko nim przez zwycięskich jankesów. W obliczu różnych sankcji oraz zwycięstwa rewolucji amerykańskiej pewna część lojalistów powróciła do Wielkiej Brytanii, inni osiedlili się w Indiach Zachodnich i na hiszpańskiej Florydzie, około 40 tys. wyemigrowało do Kanady. Pewna ich część osiedliła się na półwyspie Niagara, większość osiadła w N o wej Szkocji, zwłaszcza w Halifaxie, oraz w Quebecu. W 1783 r. władze brytyjskie zorganizowały masowy transport lojalistów drogą morską do Nowej Szkocji (ok. 30 tys. osób). Przybycie tak znacznej grupy Brytyj czyków wywarło poważny wpływ na dalsze dzieje dawnej Akadii. Angielscy przybysze z 1783 r. należeli do mieszkańców od dawna osiadłych w nadmorskich prowincjach amerykańskich. Reprezentowali dosyć wysoki poziom wykształcenia, wielu z nich doszło do zamożności. Przejście do surowych warunków życia prymitywnej jeszcze Nowej Szkocji było dla nich trudne, niejeden powrócił do Stanów Zjednoczonych lub udał się do Anglii. Ogromna większość lojalistów adaptowała się w Kana dzie i zaczęła wywierać wpływ na losy swej nowej ojczyzny, tym bardziej że w chwili przybycia 30 tys. lojalistów do Nowej Szkocji ludność tej pro wincji wynosiła zaledwie około 20 tys. osób. Nowa Szkocja uzyskiwała w swych nowych mieszkańcach element wykształcony i politycznie wyro biony. Tak duży — jak na ówczesne warunki kanadyjskie — napływ lud ności anglosaskiej z południa sprawił, że można było podzielić Nową Szkocję na dwie prowincje, tworząc z jej północno-zachodniej części w 1784 r. Nowy Brunszwik. Do Quebecu przybyło ówcześnie około 10 tys. lojalistów drogą morską z Nowej Szkocji, a ich wpływ na życie tej prowincji nie był już tak znaczny, jak w wypadku Nowej Szkocji. Część z nich udała się nad Wielkie Jeziora i tam się osiedliła (zwłaszcza nad jeziorem Ontario). Gubernator Quebecu Frederick Haldimand (1718—1791) podjął szeroką akcję osiedlania przy byszów nad górnym biegiem Rzeki Św. Wawrzyńca i nad Ottawą na ko rzystnych dla nich warunkach. Hojne nadania ziemi doprowadziły do fali nowego osadnictwa tzw. „późnych lojalistów”, probrytyjsko nastawionych Amerykanów, którzy i po 1783 r. przybywali z południa. Lojaliści stali się faktycznymi założycielami prowincji Ontario i oddziałali na jej brytyjski charakter. Dotąd Ontario było częścią prowincji Quebec i dopiero w 1791 r. zostało wydzielone jako Górna Kanada. Na mocy wydanego przez władze brytyjskie w 1791 r. Aktu konstytucyj 84
nego Quebec podzielony został na dwie części: Górną i Dolną Kanadę.
Leżąca na zachodzie Górna Kanada, zamieszkana głównie przez ludność pochodzenia brytyjskiego, otrzymała angielskie prawo i instytucje, by w przyszłości stać się prowincją Ontario. Część wschodnia, czyli Dolna Kanada, mająca głównie ludność francuską, zachowała prawo francuskie, kościół katolicki i system senioralny. Górna i Dolna Kanada miały posiadać oddzielnych gubernatorów i swoje odrębne ciała par lamentarne. Przy guber natorach prowincji utwo rzono zgromadzenia na rodowe, wybierane przez zamożniejszą ludność, oraz rady ustawodawcze, powo ływane w większości przez gubernatorów spośród klas wyższych. Gubernatorzy mieli przy tym prawo unieważnienia decyzji obu tych organów, Nieco wcześ niej, w 1786 r., ustanowio no urząd gubernatora ge Brytyjska Am eryka Północna w 1784 r. neralnego (governour-inchief), mającego posiadać zwierzchnictwo nad gubernatorami prowincji. W ten sposób przestał faktycznie istnieć historyczny Quebec i A k t kon stytucyjny z 1791 r. można uważać za początek nowego okresu w dziejach Kanady. FO R M O W A N IE SIĘ BRYTYJSK IEJ A M E R Y K I PÓŁNOCNEJ (1 7 9 1 -1 8 2 0 )
A k t konstytucyjny z 1791 r. stanowił przez następne półwiecze podstawę ustrojową brytyjskich posiadłości w Ameryce Północnej. Nastąpiły w tym czasie zmiany w strukturze administracyjnej ziem kanadyjskich. Nowa Fundlandia i Ziemia Ruperta pozostały w zasadzie w nie zmienionym kształcie, natomiast Quebec podzielono na Górną i Dolną Kanadę, z No wej Szkocji zaś powstały cztery prowincje: Nowa Szkocja, Nowy Brunszwik, Wyspa Księcia Edwarda i Cape Breton (wyspa u wschodnich wybrzeży kanadyjskich). Ta ostatnia została włączona do Nowej Szkocji w 1820 r.
85
Od czasu rewolucji amerykańskiej polityka Wielkiej Brytanii wobec jej kolonii kanadyjskich opierała się na dwóch zasadach, wypływających z an gielskich doświadczeń tego okresu. Londyn starał się za pomocą metody „dzielenia i rządzenia” utrzymać kolonie w ścisłej zależności od metro polii, ponadto dążył do ograniczenia samorządu i kompetencji kolonial nych zgromadzeń narodowych. Tego rodzaju polityka została też zasto sowana przez Wielką Brytanię do kolonii kanadyjskich po oderwaniu się 13 kolonii amerykańskich. Opierając się na wspomnianych zasadach dążył Londyn do zachowania uległości i porządku w Kanadzie, spokoju i lojal ności jej mieszkańców. Uznał za niebezpieczne hasła demokratyczne i wo łania o szerszy samorząd. Nietrudno zresztą było w słabo zaludnionej i nie zorganizowanej-jeszcze Kanadzie, mając do dyspozycji brytyjski sy stem polityczny i gospodarczy oraz środki wojskowe, zapewnić sobie abso lutną kontrolę i wpływy. Podział administracyjny Quebecu i Nowej Szkocji ułatwiał jeszcze bardziej Wielkiej Brytanii stosowanie zasady „divide et impera” . Sami zresztą koloniści kanadyjscy w dużym stopniu byli nie chętni ideom rewolucji amerykańskiej. Podkreślali raczej lojalność wobec Wielkiej Brytanii, a nie walkę o wolność, tradycyjne więzy, a nie hasła ze rwania z przeszłością. Obawiali się rosnącego znaczenia Stanów Zjednoczo nych i szukali oparcia w Wielkiej Brytanii. Stąd też niewielkie ich sprze ciwy napotykała nowa polityka kolonialna Londynu w Kanadzie, dążąca do ograniczenia samorządu i ściślejszego podporządkowania tego kraju metropolii. W tzw. prowincjach morskich (Maritime Provinces), powstałych z przed stawionego wyżej podziału Nowej Szkocji, ciała parlamentarne i samorządo we były niezmiernie słabe i pozbawione większego znaczenia, władza zaś gubernatorów ściśle uzależniona od Wielkiej Brytanii. Podobnie wyglądała sytuacja na terenie dawnego Quebecu. Anglia ograniczyła kompetencje wybieranych zgromadzeń narodowych na korzyść władzy gubernatorów. Wzmocniła też element oligarchiczny w obawie przed rewolucyjnymi i de mokratycznymi dążeniami warstw niższych. Hojnie wyposażyła w ziemię duchowieństwo protestanckie, zwłaszcza anglikańskie. Kościół anglikański stał się jednym z filarów rządów brytyjskich w Kanadzie, konserwatywnych tendencji w polityce i stosunkach społecznych. Tego rodzaju posunięcia istotnie zapewniły na razie spokój i aż do wojny z 1812 r. stanowiły podstawę probrytyjskich rządów oligarchii kupieckiej i ziemiańskiej. Kanada była jeszcze krajem zbyt słabo rozwiniętym i nazbyt mało zaludnionym, by mogły tam powstać w tym czasie dążenia do większej autonomii i samorządu. Nie posiadały jeszcze ciał reprezentacyjnych dalekie terytoria na za chód od Górnej Kanady, przyszłe prowincje preryjne, w których z wolna 86
powstawało rozległe „królestwo” handlu futrzanego. Również nie miała organów parlamentarnych leżąca całkiem na wschodzie Nowa Fundlandia, znajdująca się pod zarządem brytyjskich władz morskich i rozwijająca na coraz większą skalę rybołówstwo morskie. Pod koniec XVIII w. wyspa ta miała tylko 15 tys. ludności. W oparciu o morze rozwijały się też cztery prowincje morskie z Nową Szkocją na czele. Podstawą ich rosnącej zamożności był handel i rybołów stwo. Zamieszkiwało je ówcześnie około 80 tys. osób, w przeważającej mie rze pochodzenia brytyjskiego. Wśród nich decydującą rolę odgrywali lojaliści, probrytyjsko nastawieni emigranci ze Stanów Zjednoczonych. Poza nimi niewielu było tam nowych przybyszów na przełomie XVIII i XIX w. Przyczyniał się do tego brak żyznej ziemi pod uprawę i stąd nowi imigranci woleli osiedlać się w Górnej Kanadzie (przyszłe Ontario). Obok rybołówstwa i handlu rozwijało się w prowincjach morskich budownictwo okrętowe oraz wyrąb drzewa. Żegluga Nowej Szkocji włączyła się do sys temu handlowego Brytyjskich Indii Zachodnich. Mimo niewielkich roz miarów eksportu (głównie drewno i suszone ryby) Nowa Szkocja bogaciła się, tym bardziej że znajdowała się pod ochroną angielskich aktów nawi gacyjnych, stawiających ją w korzystnej sytuacji wobec konkurencji Stanów Zjednoczonych na terenie Indii Zachodnich. Pogarszające się na początku XIX w. stosunki Wielkiej Brytanii ze Stanami Zjednoczonymi dawały Nowej Szkocji nowe korzystne szanse handlowe. Podstawą egzystencji drugiej prowincji morskiej, Nowego Brunszwiku, był wyrąb lasów i budownictwo okrętowe, w mniejszym stopniu rybołów stwo. Zarządzenie z 1794 r. preferujące drewno z Brytyjskiej Ameryki Północnej na rynku angielskim było dodatkowym bodźcem dla rozwoju wyrębu lasów w Nowym Brunszwiku. W tym samym kierunku działały wydarzenia epoki napoleońskiej i tak szybko rozwijający się tonaż floty angielskiej. Wielka Brytania popierała jeszcze wówczas północnoamerykań ski rynek zaopatrzenia w drewno dla swojej floty, chcąc się uniezależnić całkowicie od dostaw europejskich. Z każdym rokiem rosła liczba nowobrunszwickich drwali, wycinających lasy tej prowincji. Drzewo spławiano następnie do portów nadatlantyckich, skąd statki brytyjskie zabierały ładunek do stoczni angielskich. Również obie Kanady, Górna i Dolna, rozwijały się gospodarczo w ramach Imperium Brytyjskiego. Wyrąb i wywóz drzewa do Wielkiej Brytanii kwitł w całej dolinie Rzeki Św. Wawrzyńca, podobnie jak i w pro wincjach nadmorskich. Drzewo było spławiane znad jeziora Ontario do Montrealu i miasta Quebecu. Na przełomie XVIII i XIX w. wyrąb drzewa zajął obok handlu najważniejsze miejsce w życiu gospodarczym Górnej 87
i Dolnej Kanady. W miarę cofania się lasów na skutek wyrębu powsta wały warunki do zakładania uprawy zbóż, zwłaszcza pszenicy. Dotych czas Dolna Kanada (Quebec) produkowała tylko niewielkie ilości zboża na własny użytek. Rozwój Górnej Kanady (Ontario) stworzył lepsze wa runki do produkcji zboża na eksport do Wielkiej Brytanii, zwłaszcza w okre sie napoleońskim, kiedy to Anglia przechodziła poważne trudności żywnoś ciowe w związku z francuską blokadą. Stopniowo zboże, obok futer i drew na, stanie się trzecim najważniejszym produktem wywozowym ziem kana dyjskich do Wielkiej Brytanii. Inaczej niż w wypadku prowincji morskich istniał stały dopływ ludności do Górnej i Dolnej Kanady, głównie ze Stanów Zjednoczonych. W 1791 r. w obu tych prowincjach mieszkało około 180 tys. ludności, z tego zaledwie 14 tys. w Górnej Kanadzie. Według danych z 1812 r. w Dolnej Kanadzie było już 330 tys. mieszkańców, a w Kanadzie Górnej 90 tys., widać więc, że przyrost w przyszłym Ontario następował szczególnie szybko. O ile w Dolnej Kanadzie był on przede wszystkim wynikiem przyrostu natural nego tamtejszej ludności francuskiej, w Kanadzie Górnej stanowił głównie rezultat imigracji z USA. Bardzo jeszcze niewielu było przybyszów z Wielkiej Brytanii, dopiero po 1820 r. przybierze na sile emigracja Anglików i Szko tów do Kanady. Rzecznikiem popierania imigracji amerykańskiej do Kanady był pierw szy gubernator Górnej Kanady, John Graves Simcoe (1752—1806). Dawny brytyjski żołnierz walczący przeciwko rewolucji amerykańskiej i komendant słynnego pułku Queen’s Rangers, z góry patrzył Simcoe na republikanizm amerykański. Ten entuzjasta brytyjskiego systemu politycznego doceniał jednak pewne zalety życia amerykańskiego i chętnie popierał dopływ kolonistów ze Stanów Zjednoczonych w celu szybszego zaludnienia i za gospodarowania pustych obszarów Górnej Kanady. Simcoe osiedlił też w Górnej Kanadzie dawnych żołnierzy swego pułku i przy ich pomocy rozpoczął na większą skalę budowę osiedli i dróg. Za jego rządów gubernatorskich rozpoczęto wznoszenie stolicy Górnej Ka nady, miasta Yorku — przyszłego Toronto. Założony w 1793 r. York był na początku XIX w. małą wioską i nie stanowił wówczas jeszcze żadnego ośrodka handlowego. Późniejszy bardzo szybki rozwój Toronto, liczącego dzisiaj ponad 2 min mieszkańców, stanowi dobrą ilustrację ekonomicznego i demograficznego awansu prowincji Ontario w nowszych czasach. Na przełomie XVIII i XIX w. rozwijała się również i Dolna Kanada (Quebec) ze swoim głównym miastem Montrealem, liczącym wówczas oko ło 30 tys. ludności (dzisiaj ponad 2 min). Ta dawna osada Irokezów (Hochelaga) od dawna była ważnym ośrodkiem handlu futrzanego, skupionego 88
w Montrealu w rękach bogatych kupców francuskich i angielskich. Przy pomnieć przy tej okazji warto, że mimo iż dawny Quebec miał ludność w ogromnej większości francuską, to jednak w życiu gospodarczym Mon trealu znaczny udział posiadali kupcy angielscy. Oni też stanowili dosyć duży procent w ciałach ustawodawczych prowincji Dolnej Kanady i odgry-
Toronto w XVIII w.
wali znaczną rolę w jej życiu politycznym. Dochodziło nieraz do ostrych sporów anglo-francuskich w Dolnej Kanadzie, istniały już skrajne ugrupo wania, zwłaszcza francuskie, operujące hasłami narodowymi. Wśród ich działaczy można wymienić polityka i dziennikarza francuskiego o nazwisku Pierre Stanislas Bedard (1762—1829), rzecznika i obrońcę interesów fran cuskich Kanadyjczyków w Dolnej Kanadzie. Był on w 1806 r. założycielem gazety „Le Canadien” , organu narodowej partii francuskiej. Od pokoju wersalskiego z 1783 r. do wojny ze Stanami Zjednoczonymi z 1812 r. zachodnia granica kanadyjska stale była niespokojna. Konflikty wybuchały na południe od Wielkich Jezior, w dolinie Ohio, przyznanej oficjalnie Stanom Zjednoczonym, ale powiązanej gospodarczo z handlem futrzanym całego systemu obszaru Rzeki Św. Wawrzyńca. Po pokoju z 1783 r. Wielka Brytania zwlekała z oddaniem tych terenów Stanom Zjedno czonym z uwagi na interesy kanadyjskich kupców futrzanych, dominu jących nadal w zachodniej części Ohio. Przeciwko postanowieniom tery 89
torialnym traktatu wersalskiego protestowali też mieszkający nad Ohio Indianie, mający pretensje do Anglii, że oddała Stanom Zjednoczonym ich ziemie. Niepewna sytuacja przeciągała się do końca XVIII w., a Bry tyjczycy, korzystając z mało precyzyjnego brzmienia traktatu z 1783 r., zwlekali z oddaniem wspomnianych terytoriów. Obie strony obawiały się przy tym Indian, niezadowolonych z nowych rozwiązań terytorialnych. Gubernator Quebecu Guy Carleton, przewidujący wojnę Kanady ze Sta nami Zjednoczonymi, myślał nawet o stworzeniu nad Ohio buforowego państwa Indian pomiędzy Dolną Kanadą a USA w celu zabezpieczenia granicy kanadyjskiej. Wysyłane przez Amerykanów pod koniec XVIII w. ekspedycje przeciwko Indianom z południowego Ohio miały na celu osła bienie ich pozycji w tym regionie. W 1784 r. udało się im rozbić Indian pod Fallen Timbers i nadzieje na indiańskie państwo buforowe rozwiały się. N a mocy zawartego pomiędzy Wielką Brytanią a Stanami Zjednoczonymi porozumienia z 1784 r. mieli Brytyjczycy oddać do 1796 r. przetrzymywane od 1783 r. tereny zachodnie, co jednak nie rozwiązało spornych kwestii. Indianie przenikali na stronę kanadyjską w celach handlowych i łowiec kich, mając w tym zachętę i poparcie ze strony brytyjskiej. Wywołało to na wet w Stanach Zjednoczonych przypuszczenie, że Wielka Brytania przy gotowuje wspólnie z Indianami sojusz przeciwko USA. Dalszym powodem zadrażnienia pomiędzy obu krajami była pgólnopolityczna sytuacja epoki wojen napoleońskich oraz zastosowane przez Fran cję i Wielką Brytanię blokady morskie. Początkowo Stany Zjednoczone próbowały zachować neutralność i prowadziły handel z obu wojującymi stronami. Niedługo stan taki dał się utrzymać, gdyż Wielka Brytania, sil niejsza od Francji na morzu, nie dopuszczała statków amerykańskich do portów francuskich, pragnąc osłabić Napoleona. Stosując blokadę, statki wojenne Anglii dokonywały rewizji na okrętach USA w poszukiwaniu zbiegłych marynarzy brytyjskich oraz płynących dla Napoleona towarów wojennych i żywności. Amerykanie ostro protestowali przeciwko posunię ciom Wielkiej Brytanii, w 1807 r. doszło nawet do bitwy morskiej między angielskim statkiem „Leopard” a amerykańskim okrętem „Chesapeake”, co o mało nie doprowadziło do wojny. Prezydent Stanów Zjedno czonych Thomas Jefferson zabronił wprawdzie handlu zarówno z Anglią, jak i Francją, lecz posunięcie to wywołało poważny kryzys gospodarczy w Stanach Zjednoczonych i dalsze pogorszenie stosunków z Wielką Brytanią. Wzrost nastrojów antybrytyjskich w Stanach Zjednoczonych odbił się na najbliższym sąsiedzie USA — Brytyjskiej Ameryce Północnej. W Wa szyngtonie uważano, że tutaj najłatwiej będzie można wziąć odwet za re 90
presje stosowane przez Anglię na początku XIX w. Wysuwano nawet hasło przyłączenia Górnej Kanady do Stanów Zjednoczonych i definitywnego rozwiązania trudności „niespokojnej granicy” z Kanadą. Pretekstem do wojny z 1812 r. stała się sprawa Indian, wypieranych od dawna ze swych siedzib przez postępujące osadnictwo amerykańskie. W 1811 r. Indianie utworzyli ligę w celu przeciwstawienia się atakom Amerykanów. Wódz Indian, Tecumseh, usiłował połączyć siły wielu ple mion indiańskich, w czym Amerykanie dopatrzyli się zagrożenia ich stanu posiadania. W bitwie pod Tippecanoe w listopadzie 1811 r. Indianie zostali przez Amerykanów całkowicie rozbici i upadło marzenie o federacji in diańskiej. W Stanach Zjednoczonych istniało natomiast silne przeświad czenie, że próby zjednoczenia Indian przeciwko USA były inspirowane przez Wielką Brytanię oraz że jedynie podbój Kanady i usunięcie z niej wpływów brytyjskich będą mogły zapewnić spokój i bezpieczeństwo od strony północy. Wśród tego rodzaju nastrojów wypowiedział Kongres amerykański 18 czerwca 1812 r. wojnę i prezydent James Madison kazał rozpocząć atak na Kanadę. Wojna amerykańsko-brytyjska w Ameryce Północnej w 1812 r. była w historii Anglii drobnym tylko epizodem na tle jej zwycięstw i zdobyczy epoki napoleońskiej. W historii Stanów Zjednoczonych nazwano ją „drugą wojną o niepodległość” . W dziejach Kanady była to wojna o ziemię prze ciwko amerykańskiej inwazji. Miała ona dla tego kraju znaczenie walki 0 istnienie i niezależność, była prowadzona z przeciwnikiem dziesięcio krotnie potężniejszym, bogatszym i stojącym na znacznie wyższym stopniu rozwoju gospodarczego. Dysproporcji tych nie wyrównywały niewielkie siły wojskowe Wielkiej Brytanii, stacjonujące w liczbie zaledwie 5 tys. żołnierzy na terenie Kanady na początku działań wojennych. Mimo to przebieg wojny był dla Stanów Zjednoczonych na ogół mało pomyślny, 1 to nie tylko na morzu, gdzie górowali Brytyjczycy, ale i na lądzie. Amery kanie nie byli w stanie zgromadzić większych sił wojskowych, co w połącze niu ze złym dowództwem i planowaniem zrównoważyło liczebną słabość wojsk angielskich, których Londyn nie mógł wzmocnić w dobie decydują cych walk z Francją Napoleona Bonapartego. Działania wojenne toczyły się głównie na terenie Dolnej i Górnej Ka nady. Nie były nimi objęte prowincje morskie, lepiej zabezpieczone przed atakiem przez potęgę morską Wielkiej Brytanii. Sąsiadująca po stronie USA z tymi prowincjami Nowa Anglia nie popierała zresztą tej wojny, narażającej jej handel na poważne ograniczenia. Dodajmy, że z drugiej strony Nowa Szkocja i Nowy Brunszwik bogaciły się w tym okresie w dzia łaniach kaperskich przeciwko żegludze amerykańskiej. 91
Zgodnie ze swymi planami strategicznymi usiłowali Amerykanie prze nieść wojnę na teren Dolnej Kanady, by następnie opanować Górną Ka nadę. W latach 1813 i 1814 podejmowali wyprawy na Montreal, lecz zo stali odepchnięci. Zamiast skoncentrować większe siły do ataku na tym najważniejszym odcinku, rozpraszali swój potencjał wojskowy w za chodnich prowincjach. Na skutek błędnej taktyki nie udało się liczniejszym woj skom amerykańskim zdobyć posiadającego kluczowe zna czenie Montrealu ani opano wać Dolnej Kanady. Poważ ne siły wysłali przeciwko Ka nadzie Górnej, lecz na sku tek złego dowodzenia nie mogli sprostać mniej licznym, ale sprawniejszym siłom bry tyjskim, pozostającym pod rozkazami generała Izaaka Brocka (1769—1812), admi nistratora Górnej Kanady, dobrego organizatora i żoł nierza. W lipcu 1812 r. siły brytyjskie zdobyły ważny ame rykański fort Michilimackinac, co dało im kontrolę nad Sir Isaac Brock amerykańskim handlem fu trzanym na zachodzie. Sukcesy Brytyjczyków skłoniły wiele plemion indiańskich do przejścia na ich stronę. Zachęcony powodzeniem zaata kował generał Brock i zajął w sierpniu tegoż roku Detroit, zginął jednak następnie w walkach nad rzeką Niagarą. Jego sukcesy organizacyjne i wojenne okresu czerwiec-październik 1812 r. w dużym stopniu zadecy dowały o korzystnym dla Wielkiej Brytanii zakończeniu wojny ze Sta nami Zjednoczonymi. Pod koniec 1812 r. nie było już znaczniejszych sił amerykańskich na terytorium Kanady i zażegnane zostało niebezpie czeństwo utraty Kanady Górnej. W latach 1813—1814 wojna toczyła się nadal, lecz Brytyjczycy skutecz nie odpierali ataki Amerykanów. Jedna z wypraw amerykańskich dotarła nawet do stolicy Górnej Kanady, zdobyła York i spaliła m. in. budynek parlamentu tej prowincji. Za każdym razem najeźdźcy byli jednak odpie 92
rani przez wojska brytyjskie, milicję kanadyjską i Indian. W 1814 r. Brytyj czycy podjęli działania zaczepne, atakowali wybrzeża atlantyckie Stanów Zjednoczonych za pomocą floty, którą po klęsce Napoleona mogli już przerzucić do Ameryki. Po sprowadzeniu na drugą półkulę żonierzy księcia Wellingtona, dobrze zahartowanych w bojach i wspomaganych przez In dian, urządzili szereg wypadów na terytorium USA. W odwet za spalenie Yorku zajęli i zniszczyli Waszyngton, a nawet dokonali desantu na Nowy Orlean. Wojna brytyjsko-amerykańska została zakończona pokojem zawartym w grudniu 1814 r. w Gandawie na warunkach status quo ante. Przywrócone zostały przedwojenne granice, walki ustały, jedyną przegraną stroną byli Indianie. Zostali oni zmuszeni do odstąpienia Amerykanom dwóch trzecich swego terytorium na wschód od południowych brzegów Missisipi. Wśród warunków traktatu gandawskiego znalazło się też zobowiązanie Anglików, że nie będą w przyszłości popierać Indian. Na dłuższy czas ustąpiły kon flikty amerykańsko-kanadyjskie i powody do wzajemnego niezadowolenia. Koniec wojen napoleońskich oznaczał zniesienie angielskiej blokady, problem indiański zmalał wraz z nasileniem się amerykańskiej kolonizacji na zachodzie. Amerykanie skierowali swoją ekspansję na południe i niebez pieczna dotąd granica amerykańsko-kanadyjska stała się spokojną gra nicą demarkacyjną, chociaż nadal istniały różne polityczne i handlowe spra wy sporne. W 1818 r. została bardziej precyzyjnie określona zachodnia część granicy pomiędzy Stanami Zjednoczonymi i Kanadą, nie definiowa na dotąd bliżej w szczegółach w związku z niewielką przedtem kolonizacją tych pustych niemal terenów. W 1818 r. wytyczono zachodni odcinek gra niczny wzdłuż 49° szerokości geograficznej północnej aż do Gór Skalistych. Dalsze terytoria, leżące pomiędzy tymi górami a Pacyfikiem, miały być aż do przyszłego ustalenia wspólnie użytkowane przez Stany Zjednoczone i Brytyjską Amerykę Północną. Jednocześnie konwencja z 1818 r. ograni czała amerykańskie prawa połowu ryb na wodach kanadyjskich. Brytyjska Ameryka Północna wychodziła z okresu wojny ze Stanami Zjednoczonymi z lat 1812—1814 wzmocniona wewnętrznie i w ostatecz nym rozrachunku zwycięska. Wyszła obronną ręką z niebezpiecznego star cia ze znacznie od niej potężniejszym sąsiadem. Wojna przyczyniła się do zacieśnienia więzów między angielską i francuską Kanadą oraz pomiędzy ziemiami kanadyjskimi a Wielką Brytanią. Wspólne niebezpieczeństwa wojenne i wspólne zwycięstwa wzmocniły więzy wzajemnej solidarności. Nastroje antyamerykańskie stanowiły również grunt dla kształtowania się sentymentów i uczuć patriotycznych, wspólnych dla angielskiej i francuskiej Kanady, zalążków kanadyjskiego poczucia narodowego. 93
ROZWÓJ WEWNĘTRZNY W PIERWSZEJ POŁOWIE XIX WIEKU
Wydarzenia związane z wojną 1812—1814 r. zakończyły na razie okres imigracji Amerykanów do Brytyjskiej Ameryki Północnej. Napływ ten był dosyć znaczny od czasu upadku Nowej Francji. Z 13 kolonii, a następnie ze Stanów Zjednoczonych przybywali po 1783 r. głównie lojaliści, zwolen nicy związków z Wielką Brytanią, nie brak też było republikanów. Po 1815 r. imigracja Amerykanów do Kanady ustała niemal całkowicie, jej miejsce zajęli Brytyjczycy. Zmiana ta miała poważne znaczenie z punktu widzenia formowania się młodego państwa. Przeciwko dalszemu napływo wi Amerykanów wymierzone były zarządzenia ograniczające im prawo nabywania ziemi. Dopiero po 7 latach zamieszkania mogli oni kupować majętności ziemskie w Górnej Kanadzie, dokąd głównie udawali się przed 1812 r. Już wcześniej przestali Amerykanie osiedlać się w prowincjach mor skich, nie docierali w ogóle do Nowej Fundlandii. Duża fala imigracji brytyjskiej do prowincji kanadyjskich zaczęła się niemal od razu po zakończeniu wojen napoleońskich. D o końca przewle kłych walk z Francją, a przedtem z 13 koloniami amerykańskimi, odpływ ludności z Anglii był niewielki. W warunkach wojennych, dużego wysiłku militarnego i gospodarczego, wszyscy znajdowali zatrudnienie i brak było w Wielkiej Brytanii bodźców do emigracji. Nowa sytuacja, jaka powstała w Anglii po zakończeniu wieloletnich wojen, bezrobocie i kryzys ekonomicznny wywołały znaczny odpływ ludności do Brytyjskiej Ameryki Północnej. Zjawisko to będzie się utrzymywać na większą skalę aż do połowy XIX w. Wprawdzie niebawem poprawiła się sytuacja gospodarcza Wielkiej Bry tanii, to jednak szybki proces uprzemysłowienia tego kraju prowadził do pogarszania się sytuacji mas ludowych, m. in. na skutek spadku wartości pieniądza i wzrostu cen na artykuły spożywcze. Warto w związku z tym wspomnieć, że w ostatniej dekadzie XVIII w. płaca realna tkacza angiel skiego zmniejszyła się o około 64%, a w latach 1805—1812 spadła jeszcze 0 połowę. Rozwijający się od czasu wojen napoleońskich bardzo żywo przemysł angielski doznał silnego wstrząsu na skutek utraty w latach wojny rynków europejskich. W wyniku bezrobocia, bankructwa wielu manufaktur 1 fabryk tysiące robotników znalazło się w trudnej sytuacji życiowej. Po wyeliminowaniu konkurencji francuskiej tanie angielskie towary zaczęły znajdować dla siebie coraz większy zbyt za granicą, przynosząc wielkie zyski angielskim klasom posiadającym. Masy ludności robotniczej nadal jednak znajdowały się w złym położeniu materialnym i społecznym, tym bardziej że na skutek stosowania przez rząd angielski tzw. praw zbożo wych utrzymywały się wysokie ceny artykułów spożywczych. Szczególnie 94
trudna była sytuacja ekonomiczna, polityczna i religijna w Irlandii, stano wiąca stały bodziec do emigracji. Oprócz ludzi biednych, pozbawionych większych szans w swym starym kraju, wyjeżdżali również z Wiel kiej Brytanii do Kanady ludzie zamożni, pragnący pomnożyć tam swój majątek. Nasilenie brytyjskiej emigracji do Brytyjskiej Ameryki Północnej zaznaczyło się szczególnie mniej więcej od 1820 r. do połowy XIX w., kiedy to gorączka złota zaczęła kierować strumień wychodźców raczej do Australii. W tym czasie ludność prowincji kanadyjskich wzrosła z około 230 tys. w 1792 r. do 700 tys. w 1818 r. i 3 min w 1850 r., z czego znaczna część przypadła na imigrantów. Byli to zdemobilizowani żołnierze armii Wellingtona, irlandzcy tkacze i biedota, szkoccy rzemieślnicy i zagrodnicy, angielscy robotnicy fabryczni i pracownicy wiejscy. Obok nich przybywali też przedstawiciele klas średnich, ludzie przedsiębiorczy i z inicjatywą. Wielu przyjeżdżało bez pensa, kupując bilet ną statek za ostatnie posiadane pieniądze i odbywając podróż przez Atlantyk w koszmarnych warunkach na statkach towarowych. Oblicza się, że w latach 1815—1838 przybyło do Nowej Szkocji około 40 tys. Brytyjczyków, głównie Szkotów. W 1838 r. ludność Nowej Szkocji osiągnęła liczbę 200 tys. Szkoci udawali się też na Wyspę Księcia Edwarda. Irlandczycy kierowali się głównie do Nowego Brunszwiku w liczbie około 5 tys. rocznie. Ich napływ byl szczególnie duży w latach czterdziestych XIX w., kiedy to Irlandia przechodziła wielki głód i represje polityczne w związku ze swą walką o niepodległość. W latach 1846—1848 zginęło w Irlandii z głodu około 800 tys. ludzi, a ponad 1 min wyemigrowało. Napływ przybyszów z Wielkiej Brytanii zmieniał w dużym stopniu układ sił politycznych w prowincjach morskich, chociaż nadal lojaliści posiadali tam przewagę. W niewielkim stopniu przybywali Irlandczycy i Anglicy do Nowej Fundlandii, która nadal była bardzo słabo zaludniona. Nie wielu też nowych brytyjskich osadników dotarło do Dolnej Kanady, z wy jątkiem Montrealu i miasta Quebecu. Większość kierowała się do Górnej Kanady (przyszła prowincja Ontario). Oblicza się, że w 1828 r. przyjechało tam 12 tys. Brytyjczyków, w 1830 r. już 30 tys., w 1832 r. aż 66 tys. Ludność Górnej Kanady podwoiła się niemal w ciągu dekady po wojnie z łat 1812— 1814, osiągając w 1824 r. 150 tys., w 1838 r. blisko 400 tys., a w połowie XIX w. około 1 min osób. Napływ tak wielu imigrantów angielskich w pierwszej połowie XIX w. nadał brytyjski charakter Górnej Kanadzie. Osadnictwo angielskie, szkoc kie czy irlandzkie było na jej wielkich obszarach mocno rozproszone, cho ciaż nie brak było prób tworzenia zwartego zasiedlenia. W zachodnich 95
stronach Górnej Kanady, nad jeziorem Erie, jednym z pięciu Wielkich Je zior, zwarte osadnictwo angielskie w dużym stopniu zmieniło amerykań ski dotąd charakter tego regionu. Organizatorem i założycielem szeregu nowych osad był angielski pułkownik Thomas Talbot (1771 — 1853), Irlandczyk z pochodzenia, sekretarz tak zasłużonego dla Kanady wspomnia nego już Johna Simcoe. Do końca 1800 r. walczył on w Europie przeciwko Napoleonowi, w 1801 r. udał się do Górnej Kanady i odegrał ważną rolę w rozwoju brytyjskiego osadnictwa w tej prowincji. Ściągnął i osiedlił około 30 tys. kolonistów nad jeziorem Erie, założył kilka miasteczek (m. in. St. Thomas), rozbudował drogi. Podobną działalność nad jeziorem Huron rozwijała Kanadyjska Spółka Ziemska (Canada Land Company), utworzo na w 1823 r. Założyła ona m. in. takie miasta, jak Guelph i Goderich. Brytyjscy przybysze przynieśli ze sobą do Kanady narodowe i reli gijne tradycje swoich krajów. Szkoci wycisnęli piętno na Nowej Szkocji, wyczuwalne do dnia dzisiejszego. Irlandzkie osiedla katolickie Nowego Brunszwiku, Montrealu i miasta Quebecu stanowią ważny składnik tych okolic. W Górnej Kanadzie wywarli wpływ protestanccy Irlandczycy, trzykrotnie tam liczniejsi od irlandzkich wyznawców katolicyzmu. Irlandzcy protestanci wzmocnili probrytyjskie nastawienie reprezentowane tam głów nie przez lojalistów. W tym samym kierunku działały też wpływy przyby łych z Anglii osadników Górnej Kanady. Z drugiej strony za pośrednictwem brytyjskich imigrantów docierały do Kanady liberalne i demokratyczne idee, poruszające zagadnienia społeczne i ustrojowe Brytyjskiej Ameryki Północnej. Efektem tego fermentu będzie walka o samorząd, stanowiąca przedmiot żywych dyskusji w połowie XIX w. (por. niżej). Główne kierunki rozwoju gospodarczego Brytyjskiej Ameryki Pół nocnej po 1815 r. były w zasadzie kontynuacją okresu sprzed wojny 1812— 1814 r. Nadal podstawową rolę odgrywał w Dolnej i Górnej Kanadzie wyrąb lasów i uprawa zboża, w prowincjach zaś morskich wyrąb drzewa i budowa statków oraz rybołówstwo. Wszystkie te dziedziny rozwijały się coraz intensywniej w pierwszej połowie XIX w. Do rozwoju gospodarczego przyczyniała się imigracja oraz rozbudowa środków transportu i komuni kacji, co w kraju tak rozległym, jak Kanada, posiadało niezmiernie ważne znaczenie. Mówiąc o transporcie na pierwszym miejscu należy wspomnieć o poja wieniu się statków parowych, sprawniej łączących Brytyjską Amerykę Północną z brytyjską macierzą. Zwiększyły one napływ wyrobów przemysłu angielskiego oraz wywóz kanadyjskiego drewna i pszenicy do Anglii. Statki parowe pojawiły się na początku XIX w. również na wodach i jezio rach Brytyjskiej Ameryki Północnej. W 1809 r. został spuszczony na wodę 96
w Montrealu parowy statek „Accomodation”, kursujący po Rzece Św. Waw rzyńca pomiędzy Montrealem a miastem Quebec. Od 1816 r. kanadyjskie statki parowe kursowały już na Wielkich Jeziorach. Szczególnie istotne znaczenie dla rozwoju Kanady miała budowa dróg i komunikacji śródlądowej. D o tego czasu jedynie wodą lub konno można było przemierzać gęstwiny lasów kanadyjskich w sposób nie różniący się od pradawnych wzorów indiańskich. Nieliczne drogi wojskowe istniały tylko na niewielkich trasach, system budowania prowizorycznych dróg z pni drzewnych nie zdawał egzaminu i nie wystarczał na długo. Deszcze oraz błota jesienne i wiosenne uniemożliwiały w praktyce komunikację lądową, zima była z tego punktu widzenia idealną porą roku. Transport saniami był znacznie szybszy i wygodniejszy. W istocie aż do czasu zbudo wania kolei podróżowanie lądem stanowiło bardzo trudny problem w Ka nadzie. Rozwój kolei przypadł jednak dopiero na okres po 1850 r. i zaj miemy się tym zagadnieniem w dalszych częściach książki. W pierwszej połowie XIX w. nadal transport wodny odgrywał podsta wową rolę. W Górnej Kanadzie był on związany z Wielkimi Jeziorami i całym systemem wpadających do nich rzek. W Dolnej Kanadzie tradycyj nie Rzeka Św. Wawrzyńca stanowiła główny szlak komunikacyjny. Rów nież i w prowincjach morskich komunikacja i transport rozwijały się przede wszystkim wodą, handel tych prowincji miał również zasadnicze oparcie w żegludze przybrzeżnej wzdłuż Zatoki Św. Wawrzyńca oraz wybrzeży atlantyckich. Po 1815 r. zaczęto rozbudowywać w Brytyjskiej Ameryce Północnej system kanałów wodnych, stosowany wcześniej szeroko w Wiel kiej Brytanii i Stanach Zjednoczonych. Amerykanie połączyli w ten spo sób jezioro Erie z rzeką Hudson, wiążąc systemem wodnym Wielkie Je ziora z Nowym Jorkiem. W Brytyjskiej Ameryce Północnej zbudowano w 1829 r. pierwszy z ośmiu kanałów łączących jezioro Erie z jeziorem Ontario z ominięciem wodospadu Niagara. W 1832 r. otwarty został ka nał Rideau, łączący jezioro Ontario z rzeką Ottawą. Przed połową XIX w. miała już Kanada rozbudowany system kanałów, wiążących w jedną całość główne jeziora i rzeki z Rzeką Św. Wawrzyńca, stanowiącą nadal główną arterię komunikacyjną wiodącą w głąb kraju. Wzrost liczby ludności oraz usprawnienie systemu komunikacyjnego szły w parze z rozwojem gospodarczym Brytyjskiej Ameryki Północnej. We wschodnich jej prowincjach dawne „królestwo futrzane” zostało za stąpione przez wyrąb lasów, rybołówstwo, handel i uprawę roli. W pro wincjach morskich brak było jednak silnego centrum w rodzaju Montrealu dla Dolnej Kanady. Ważnym ośrodkiem przemysłu okrętowego stawał się Saint John, stolica Nowej Fundlandii, a dalej Halifax, centrum handlowe 97
i polityczne Nowej Szkocji. Saint John był od dawna głównym portem rybackim prowincji morskich, a w epoce statków parowych również por tem na szlaku Ameryka—Europa. W głąb kraju prowadził rozwinięty system komunikacyjny i handlowy związany z Rzeką Św. Wawrzyńca oraz Montrealem i miastem Quebec jako ważnymi i bogatymi jego ośrod kami. Tędy szło kanadyjskie drzewo i zboże do Europy, tym szlakiem od-
Wejście do portu St. John w N ow ej Fundlandii według
sztychu z 1786 r.
bywał się import brytyjskich wyrobów przemysłowych. „Imperium han dlowe” Rzeki Św. Wawrzyńca (określenie znanego historyka kanadyjskiego D. G. Creightona) kontrolowało, mimo coraz silniejszej konkurencji amerykańskiej, handel strefy Wielkich Jezior korzystając ze wspomnia nego systemu kanałów łączących cały ten obszar jednolitą siecią komuni kacji wodnej. Dopiero rozwój amerykańskich kolei zapewni Stanom Zjed noczonym przewagę w strefie Wielkich Jezior. W Brytyjskiej Ameryce Północnej system związany z „Imperium Św. Wawrzyńca” nadal będzie stanowić oś wiążącą gospodarczo obie Kanady z prowincjami morskimi. Podział na Górną i Dolną Kanadę działał nieraz hamująco na rozwój tego szlaku komunikacyjnego, nieraz wybuchały zadrażnienia na tle po lityki celnej, spory handlowe między kupcami w Dolnej Kanadzie, w znacznym procencie anglosaskiego pochodzenia, a francuską większością tej prowincji. W sumie rola komunikacyjnego i handlowego systemu Rzeki Św. Wawrzyńca była jednak jednocząca i podstawowa w życiu gospodar czym Kanady. Jemu to zawdzięczał swój wspaniały rozkwit Montreal, cho 98
ciaż coraz bardziej dawała o sobie znać konkurencja amerykańska. W osta tecznym wyniku Nowy Jork zwycięży Montreal jako najważniejsze centrum handlowe i portowe w tej części świata. SZKOLNICTWO, LITERATURA I SZTUKA
Mimo rozwoju handlu i komunikacji nadal panowały w Brytyjskiej Ameryce Północnej pierwszej połowy XIX w. stosunki z epoki pionier skiej. Poza bardzo nielicznymi miastami życie na pustkowiu kanadyjskim pełne było niebezpieczeństw, wymagało dużego wysiłku fizycznego, odwagi i umiejętności przystosowania się do trudnych warunków. Nie było czasu i możliwości do nauki oraz rozwijania wyższej kultury życia, nie mówiąc już o twórczości naukowej czy artystycznej. Daleko od siebie oddalone nie wielkie osady ciężko pracujących drwali i rolników żyły w dużej izolacji,, pozbawione bliższego kontaktu z cywilizacją. Życie było brutalne i twarde, pełne wysiłku i ryzyka, rozpowszechniało się pijaństwo. Z drugiej strony istniała do dzisiaj w Kanadzie wyczuwalna atmosfera wzajemnej życzli wości i gościnności, gotowości do niesienia pomocy i okazywania przy jaźni, duch wolności i niezależności. W tej pionierskiej społeczności dużym poważaniem cieszyli się drobni kupcy i kramarze, zaopatrujący odludne miejscowości w bardziej luksusowe towary i wyroby codziennego użytku, w noże, żelazne naczynia i narzędzia, zegary czy herbatę. Ważną pozycję zdobywał też nauczyciel, przeważnie nie mający kwalifikacji do wykony wania tego zawodu jakiś dawny żołnierz czy marynarz bądź ktoś pozbawio ny na skutek kalectwa możliwości wykonywania innej pracy. Tego rodzaju ludzie zamieniali swe szałasy na izby szkolne i uczyli w zamian za opał i jedzenie. Najważniejszą jednak postacią na kanadyjskim odludziu był wędrowny kaznodzieja. Jego rzadkie wizyty dostarczały, jak w średniowiecznej Euro pie, intelektualnych podniet, ożywiały życie religijne, przynosiły wiadomości ze świata. Nabożeństwa odbywały się w warunkach polowych, z udziałem całej osady, przybierały charakter festynów ludowych. Nic dziwnego, że w tych okolicznościach mniejszą popularnością cieszył się kościół angli kański, bardziej sformalizowany i zhierarchizowany, bezskutecznie aspiru jący do religijnej kontroli nad całą mówiącą po angielsku społecznością kanadyjską. Anglikanizm przyjął się raczej wśród warstw wyższych, zamoż niejszych kupców i urzędników w miastach. Wieś pozostawiono wpływom prezbiterianów, metodystów i baptystów, często wysyłanych ze Stanów Zjednoczonych. Katolicyzm znajdował tradycyjnie natomiast zwolenników wśród ludności francuskiej Dolnej Kanady, gdzie od XVI w. działały misje. 99
jezuickie. Posiadał też gorących zwolenników wśród przybyszów z Irlandii i innych krajów katolickich. W Nowej Szkocji przewagę mieli prezbiterianie w wyniku napływu Szkotów. Ściśle w związku z działalnością kościoła rozwijało się w Kanadzie szkolnictwo wyższe. W 1802 r. założone zostało przez kościół anglikański King’s College, stanowiące obecnie część Dalhousie University. Była to w istocie pierwsza szkoła wyż sza w Kanadzie. W 1827 r. zostały położone podwaliny pod przyszły uniwersytet w Toron to. W roku tym powstało dzięki staraniom Johna Strachana (1778—1867), wykształconego w Szkocji nauczyciela, King’s College w Yorku (późniejsze Toronto). Jako anglikański du chowny prowadził Strachan róż ne szkoły w Górnej Kanadzie, w 1812 r. został rektorem szkoły w Yorku, w 1827 r. archidia konem Yorku, w 1839 r. pierw szym biskupem Toronta. Uni wersytet w Nowym Brunszwiku założono w 1829 r., a w 1821 r. z bogatego zapisu kupieckiego powstał McGill University w Montrealu. Ponadto z tego okresu pochodzi jeszcze kilka fundacji religijnych na poziomie szkół wyższych w Kanadzie (np. prezbiteriańskie Queen’s Col lege, metodystów Victoria University czy baptystów Acadia University w Nowej Szkocji). Bliżej połowy XIX w. postępy czyniło też szkolnictwo niższe. W okre sie tym wprowadzono w Górnej Kanadzie powszechny system nauczania podstawowego, w latach pięćdziesiątych ustanowiono tam analogicznie system kształcenia na poziomie średnim. Twórcą tego systemu był Egerton Ryerson (1803—1882), duchowny metodystów, reformator polityczny i dziennikarz, pierwszy rektor Victoria College w Cobourg. Na stanowisku superintendenta oświaty w latach 1844—1876 udoskonalił on w Ontario organizację szkolnictwa średniego. Przez szereg lat redagował też czaso pismo poświęcone wychowaniu („Journal of Education”). W tym czasie władza świecka w coraz już większym stopniu patronowała rozwojowi oświaty przy znacznym nadal udziale instytucji kościelnych różnych wyznań. 100
Wzrost oświaty sprzyjał rozwojowi prasy, powstawało wiele czasopism, nieraz tylko efemeryd, świadczących o rosnących zainteresowaniach Kana dyjczyków sprawami politycznymi i zagadnieniami ogólnymi. Przez dłuższy czas były to jedyne „zabytki” literatury kanadyjskiej. Tylko w Nowej Szkocji, gdzie dzięki obecności wykształconych lojalistów głębsze były ko rzenie tradycji kulturalnej, jeszcze przed połową XIX w. pojawiły się dzieła piśmiennictwa rodzimego, o lokalnej jednak w istocie wartości. Początki kanadyjskiej literatury w języku angielskim sięgają okresu rewolucji amerykańskiej. Liczni lojaliści, którzy w liczbie około 40 tys. opuścili wówczas zrewoltowane przeciwko Wielkiej Brytanii kolonie amery kańskie i osiedlili się na ziemiach kanadyjskich, głównie w Nowej Szkocji, Nowym Brunszwiku i Górnej Kanadzie, odegrali poważną rolę w umoc nieniu tam elementu anglosaskiego i rozwoju piśmiennictwa w języku an gielskim. Wśród tych wczesnych pisarzy można przykładowo wymienić Jonathana Odella (1737—1818), teologa i lekarza, autora satyrycznych poematów wyszydzających rewolucję amerykańską. W następnym dopiero pokoleniu, m. in. wśród synów przybyłych z po łudnia lojalistów, spotykamy pierwszych przedstawicieli literatury kanadyj skiej pisanej po angielsku. Należał do nich 01iver Goldsmith (1794—1861), krewniak znanego pisarza irlandzkiego o tym samym imieniu i nazwisku, autora Plebana z Wakefield. Kanadyjski 01iver Goldsmith był już urodzony w Nowym Brunszwiku i w swym poemacie The Rising Yillage (1825 r.) ukazywał dzieje osadnictwa lojalistów, powstawanie ich osiedli na odludziu wśród Indian i dzikich zwierząt, powolny proces tworzenia się odizolowa nych małych społeczności, żyjących z dala od skupisk ludzkich. Dosyć wszechstronną działalność dziennikarską i literacką rozwinął urodzony w Nowej Szkocji polityk Joseph Howe (1804—1873). W 1828 r. nabył on czasopismo „Nova Scotian” i był aż do 1841 r. jego redaktorem. W piśmie tym zamieszczał wiele materiałów literackich, opisy podróży itd. Jego poematy narracyjne zawierają patriotyczne i dydaktyczne morały, lecz nie posiadają większej wartości. Najważniejsze w dorobku Howe’a są zapewne opisy podróży, odznaczające się humorem i bystrym darem obser wacji. Na łamach czasopisma „Nova Scotian” ukazał się w latach 1835— 1836 pierwszy kanadyjski utwór o poważniejszym znaczeniu i rozgłosie — The Clockmaker Thomasa Haliburtona. Thomas Haliburton (1796—1865) również urodził się w Nowej Szkocji, odbył studia prawnicze i od 1820 r. pracował w sądzie. Początkowo liberał, później torys, pozostawił po sobie obszerny opis historyczno-geograficzny Nowej Szkocji (A General Description of Nova Scotia, 1823), wiele utworów satyrycznych, a przede wszystkim cały szereg szkiców literackich poświęco 101
nych komicznej postaci Sama Slicka. Ukazały się one pt. The Clockmaker, or The Sayings and Doings o f Sam Slick o f Slickville w 1836 r. Nowej Szkocji poświęcił też Haliburton utwór pt. The OldJudge (1849 r.). Wszyscy wymienieni dotąd pisarze żyli w prowincjach morskich, które skupiały w tym czasie więcej wykształconych lojalistów niż Górna Kanada czy Quebec. Pisarzem reprezentatywnym dla Górnej Kanady był John Richardson (1796—1852). Po wielu latach służby wojskowej (walczył m. in. w szeregach brytyjskich w wojnie ze Stanami Zjednoczonymi w 1812— 1814 r., w Indiach Zachodnich, Hiszpanii) zabrał się do dziennikarstwa i pisywał m. in. do londyńskiego „Timesa” oraz redagował kilka różnych czasopism. Sporą poczytność zapewniły mu utwory literackie, zwłaszcza powieści historyczne, obrazujące przeszłość Kanady, życie i zwyczaje Indian, np. Wacousta (1832 r.), The Canadian Brothers (1840 r.), pełne re aliów kanadyjskich i ludowego humoru. Wywarły one wpływ na twórczość Marka Twaina. Dosyć popularnymi pisarkami tego okresu były przybyłe z Anglii siostry Catharine Parr Traill oraz Susanna Moodie. Catharine Traill (1802—1899), z domu Strickland, opisywała w utworach swych trudne wa runki, z jakimi spotykali się w Kanadzie przybysze europejscy. Pisała też utwory dla dzieci. Siostra jej, Susanna Moodie (1803—1885), pisywała po wieści, nowele i poezje, wyrażając własne doświadczenia i obserwacje z pobytu w nowym kraju. Przybyszem z Wielkiej Brytanii był również szkocki pisarz Alexander McLachlan (1818—1896), od 1840 r. mieszkający w Górnej Kanadzie. I w jego utworach, zwłaszcza poematach, ukazane zostały pionierskie warunki życia w Kanadzie, proces przełamywania no stalgii za starym krajem i powolnego wrastania w nowe społeczeństwo. Z północnej Anglii przybył i osiedlił się w Montrealu poeta i dziennikarz Charles Heavysege (1816—1876). Międzynarodowe uznanie zapewnił mu Saul (1857). Odrębnie rozwijała się w pierwszej połowie XIX w. kanadyjska litera tura w języku francuskim, będąca dorobkiem zachowującej tak wyraźnie swoje własne cechy kulturalne ludności pochodzenia francuskiego z D ol nej Kanady. Za początek tej literatury można uznać wprowadzenie prasy drukarskiej i założenie czasopisma „Quebec Gazette” w 1764 r. Dopiero jednak po 1837 r., w latach nasilenia się francuskiego nacjonalizmu, oży wiło się życie kulturalne wśród francuskich Kanadyjczyków, na co wpływ miały również intelektualne kontakty z Francją w późnym okresie europej skiego romantyzmu. D o nasilenia się francuskiej świadomości narodowej w Dolnej Kanadzie przyczyniły się też otwarcie manifestowane nadzieje Brytyjczyków, że uda się zanglizować francuskich Kanadyjczyków, jak 102
i otwarcie głoszone przez Anglosasów poglądy o niższości kulturalnej i politycznej Francuzów z Dolnej Kanady. Omówiony niżej słynny Raport Lorda Durhama z 1837 r. stanowił obrazę dla narodowej godności Fran cuzów z Quebecu. gdy mówił o nich jako o ludzie bez własnej historii i literatury. Odpowiedzią na słowa Durhama było obszerne dzieło historyczne Franęoisa Xaviera Garneau (1809—1866), prawnika z Quebecu, zawierają ce opis dziejów Kanady od najdawniejszych czasów do 1844 r. (4 tomy, Quebec 1845—1852) i podkreślające zasługi Francuzów dla rozwoju tego kraju. Rozpoczynając od ukazania roli Cartiera i Champlaina w eksplo racji ziem kanadyjskich, uwypuklił Garneau rolę elementu francuskiego w historii Kanady, odrębności kulturalne, prawne i religijne francuskich Kanadyjczyków, sugerując szczególne ich zadania dla dalszego rozwoju Kraju Klonowego Liścia. Zdaniem poety z Quebecu, O. Cremazie (1827— 1879), był Garneau „pochodnią oświetlającą naszą krótką, lecz heroiczną historię” . Dzieło historyczne F. X. Garneau niewątpliwie odegrało po ważną rolę w rozwinięciu uczuć patriotycznych i narodowych Francuzów kanadyjskich, lecz wpajało też nastroje nacjonalistyczne. Rozwijaniu wśród nich przekonania o ich szczególnym posłannictwie służyły artykuły biskupa Louisa Lafleche’a (1818—1898), wysuwające tezę, że kanadyjskim Francuzom przypadła misja szerzenia katolicyzmu i kultury francuskiej w całej Ame ryce Północnej. Lafleche uznawał demokrację za najbardziej niedoskonały system ustrojowy, potępiał liberalizm, głosił ideał rządów teokratycznych. Tego rodzaju opinie wyrastały z tradycji Quebecu, gdzie długo utrzymywa ły się na wpół feudalne (senioralne) stosunki społeczno-polityczne i gdzie szczególnie silna była pozycja kościoła katolickiego. F. X. Garneau inspirował również autora pierwszej liczącej się powieści francuskiej Kanady. Jej autorem był Philippe Aubert de Gaspe (1786— 1871), autor książki Les Anciens Canadiens (1863), opisującej nieco w stylu Waltera Scotta sceny z życia kanadyjskiego w przeszłości i czasach mu współczesnych. Skromnie przedstawia się rozwój sztuki i architektury Brytyjskiej Ame ryki Północnej. Należy tu przy tym wziąć pod uwagę nie tylko nieliczne zresztą i pozbawione większej wartości zabytki stworzone przez kolonistów, ale również sztukę tubylców, Eskimosów i Indian, trudną do datowania i dokładniejszej klasyfikacji. Rozwój sztuki tubylczych plemion indiańskich był ograniczony przez ciężkie warunki ich na wpół koczowniczego trybu życia oraz surowy klimat północny. Swoje potrzeby artystyczne wyrażali Indianie w cieka wym plecionkarstwie i hafcie o geometrycznych motywach, w rzeźbie 103
w kości, kamieniu i drewnie oraz skromnym malarstwie o tematyce geo metrycznej oraz przedstawiającej sceny wojenne i myśliwskie. Eskimosi stworzyli swoją własną rzeźbę z kości i kamienia oraz sztukę wyrobów z futra i skóry. Na rozwój sztuki Indian oraz Eskimosów wpłynęły kontakty z lud nością białą, uzyskanie za jej pośrednictwem lepszych narzędzi i rynku zbytu na wyroby artystyczne. Sztuka zdobywców Kanady dzieli się, podobnie jak i literatura, na francuską z Quebecu oraz brytyjską z prowincji morskich i Górnej Kanady (Ontario). Nie licząc zrekonstruowanego fortu Samuela de Champlaina nic nie przetrwało z zabytków dawniejszej architektury francuskiej poza kilkoma domami i kościołami głównie z samego końca XVII i z XVIII w. Skromnie również przedstawiają się zachowane domy i kościoły osadników brytyjskich, wzorowane na budownictwie amerykańskim XVIII w. Za znaczył się też w architekturze styl angielski z czasów Jerzego III, a następ nie styl wiktoriański, w którym wznoszono gmachy publiczne (np. budynki Parlamentu w Ottawie) czy niektóre kolegia uniwersyteckie. Interesujące osiągnięcia zaznaczyły się w sztuce dekoracyjnej, zwłaszcza w hafciarstwie, rytownictwie w drzewie i srebrze. KONFLIKTY SPOŁECZNE I WALKA O REFORMĘ W LATACH 1815-1837
W latach trzydziestych XIX w. nasiliły się konflikty wewnętrzne w Bry tyjskiej Ameryce Północnej, której formy ustrojowe, nakreślone jeszcze w 1791 r., stały się przestarzałe i nie odpowiadały potrzebom kraju. Na plan pierwszy wybijały się walki społeczne wywołane rządami popieranej przez rząd angielski oligarchii. Mówiliśmy już o tym, że powstające w Ameryce kolonie angielskie były rządzone przez nieliczną oligarchię, bogatych kupców i właścicieli ziemskich, wywierających duży wpływ na rządy w poszczególnych prowin cjach kanadyjskich. Pozycję oligarchii wzmacniała jeszcze polityka bry tyjskich gubernatorów, szukających oparcia w tej właśnie grupie społecznej. W praktyce oligarchia kontrolowała zgromadzenia narodowe i rady ustawo dawcze prowincji. Ponieważ w obu tych ciałach zasiadali również sędziowie, skupiała ona w swym ręku uprawnienia prawodawcze oraz wykonawcze i była niezależna od publicznej kontroli. Elita władzy odpowiadała jedynie przed gubernatorem, jeśli idzie o sprawy administracyjne. W Dolnej Kana dzie elita ta miała bliskie powiązania z kupiectwem i hierarchią anglikań ską. W Dolnej Kanadzie tracili na znaczeniu wpływowi dawniej seniorzy ziemscy, chociaż zasiadali w prawodawczych i wykonawczych organach prowincji. W miar', zaostrzania się podziałów narodowych w Dolnej Ka 104
nadzie Zgromadzenie Narodowe uzyskało wyraźnie francuski charakter, natomiast rady ustawodawcze znalazły się pod wpływami ludności anglo saskiej, mającej tak duży udział w życiu gospodarczym tej prowincji. W Gór nej Kanadzie natomiast kupcy odgrywali mniej wpływową rolę w miejsco wej oligarchii nazywanej Family Compact (Umowa Rodzinna). Rządząca grupa miała zrozumienie przedsięwzięć gospodarczych, była do pewnego stopnia zaangażowana nawet w rozwijaniu banków i budowaniu kanałów i kolei. Nie była to jednak oligarchia kupiecka, lecz raczej profesjonalna i urzędnicza o silnie anglikańskim zabarwieniu. Rekrutowała się w pewnym stopniu spośród dawnych lojalistów i posiadała, zwłaszcza od wojny z lat 1812—1814, antyamerykańskie nastawienie. • Dewizą tej grupy, rządzącej w Górnej Kanadzie, było hasło: „Związek z Wielką Brytanią, zbalansowany rząd i kościół anglikański” . Wspomniane wyżej grupy oligarchiczne posiadały w swym ręku de cydujący wpływ na życie publiczne, kontrolowały finanse, obsadę stanowisk, skład i funkcjonowanie rad ustawodawczych i wykonawczych, zapewniały uprzywilejowane stanowisko kościołowi anglikańskiemu. Stanowiły opar cie dla brytyjskich gubernatorów zarówno ze względu na swoją pozycję materialną, jak i wyraźnie proangielskie nastawienie w ujęciu torysowskim. Nasilająca się opozycja przeciwko rządom małych grup oligarchicznych, która niebawem doprowadzi do wystąpień zbrojnych, nie kryła w sobie żadnych akcentów antybrytyjskich, jak to miało np. miejsce w amerykań skiej walce o niepodległość pod koniec XVIII w. Nie pojawiały się tu żąda nia ograniczenia wpływów Londynu i jego kontroli nad życiem gospodar czym i politycznym Brytyjskiej Ameryki Północnej. Prowincje kanadyjskie prosperowały gospodarczo właśnie jako części składowe brytyjskiego sy stemu kolonialnego, chronionego przez akty nawigacyjne, zapewniające brak konkurencji w wywozie zboża, drewna itd. Silne związki z Wielką Brytanią podtrzymywali lojaliści i napływający z Anglii imigranci, wspie rały je nastawienia antyamerykańskie oraz słabość prowincji kanadyjskich, niezdolnych jeszcze do samodzielnej politycznej i gospodarczej egzystencji. Zresztą w pierwszej połowie XIX w. Anglia w niewielkim tylko stopniu okazywała zainteresowania wewnętrznymi sprawami Brytyjskiej Ameryki Północnej, nie dążyła do wywierania wpływu i silniejszej presji na życie tych kolonii, zajęta rozwijaniem swego potencjału przemysłowego i poli tycznego, który zapewni jej prymat w ówczesnym świecie. Ekonomiczny rozwój Anglii, stającej się „warsztatem świata”, w połączeniu ze złymi doświadczeniami rewolucji amerykańskiej i utratą 13 kolonii, zmienił na stawienie Londynu do zagadnień kolonialnych. W sytuacji, gdy cały świat kupował brytyjskie wyroby, kolonie wydawały się mało użyteczne jako rynki 105
zbytu, sprawiały ponadto różne trudności polityczne i finansowe, wymagały inwestycji i pieniędzy na ich obronę. Zarówno torysi, jak i wigowie głosili w tym czasie pogląd, że kolonie winny się uniezależniać w miarę swego dojrzewania, podejmowane były nowe próby uregulowania polityki kolo nialnej. W powyższej sytuacji Anglia nie interweniowała bezpośrednio w sprawy prowincji kanadyjskich, dbając jedynie o utrzymanie tam silnej władzy swoich gubernatorów, którzy z kolei, o czym była już mowa, opie rali się na miejscowych grupach bogatej oligarchii. W latach dwudziestych i trzydziestych XIX w. zaznaczył się wzrost silnej opozycji przeciwko rządom oligarchicznym w Brytyjskiej Ameryce Północnej. Krytykowano zwłaszcza zasadę mianowania członków ciał ustawodawczych i wykonawczych, na których skład decydujący wpływ miała popierana przez brytyjskich gubernatorów bogata oligarchia. We wszystkich niemal prowincjach kanadyjskich (z wyjątkiem Nowej Fundlandii) najwyższą władzę sprawował brytyjski gubernator, faktycznie rzą dzący przy współudziale mianowanych rad ustawodawczych i wykonaw czych. Istniały wprawdzie w zasadzie wybierane kolonialne zgromadzenia stanowe, ustanawiające prawa i nakładające podatki, w praktyce jednak pozbawione możliwości szerszej działalności. Nie miały one wpływu na wprowadzenie w życie swoich projektów ustaw i polityki finansowej, ich uchwały mogły być poddawane rewizji w radach wykonawczych i tor pedowane przez prawo weta gubernatora. Rząd prowincji nie był odpowie dzialny przed Zgromadzeniem Narodowym, reprezentującym opinię więk szości kolonistów. Faktycznie więc cała władza skupiała się w rękach nie licznej oligarchii, cieszącej się poparciem brytyjskich gubernatorów. Często zmieniający się ci przedstawiciele Londynu widzieli problemy prowincji kanadyjskich poprzez pryzmat miejscowej oligarchii, tym bardziej że grupa ta była w swoim własnym ekonomicznym i politycznym interesie nastawiona probrytyjsko. Tak więc główni przedstawiciele oligarchii kształtowali sto sunki w kanadyjskich koloniach, decydowali o obsadzie kluczowych sta nowisk. Ich sojusznikiem był kościół anglikański, posiadający silną po zycję materialną w Brytyjskiej Ameryce Północnej. Dyskryminacje religijne również stanowiły jeden z powodów do nie zadowolenia. Wprawdzie panowała w prowincjach kanadyjskich wolność kultu, jednak wśród protestantów jedynie kościół anglikański miał prawo udzielania uroczystych ślubów. Dysydenci w rodzaju metodystów nie mogli posiadać nieruchomości. Niezadowolenie wywoływały też zabiegi kościoła anglikańskiego w kierunku zmonopolizowania działalności oświatowej. Tego rodzaju dążności doprowadziły np. w Dolnej Kanadzie do skutecznej opozycji katolickiej, gdzie indziej do tworzenia różnowierczych odpowied 106
ników anglikańskich kolegiów. W Górnej Kanadzie istniał szczególnie ostry konflikt między anglikanami a metodystami, oskarżonymi o związki ze Stanami Zjednoczonymi. Szczególnie jednak ostro atakowane było uprzywilejowane stanowisko ekonomiczne i polityczne kościoła anglikań skiego i jego rola jako sojusznika oligarchii. Przeciwko naszkicowanemu wyżej układowi stosunków politycznych i społecznych w Kanadzie zaznaczyła się w pierwszej połowie XIX w. dosyć silna opozycja, działająca również i do pewnego stopnia pod wpływem istniejącego i w Wielkiej Brytanii ruchu na rzecz demokratyzacji systemu politycznego oraz inspirowana przez idące ze Stanów Zjednoczonych hasła reformistyczne. Niski na ogół jeszcze stopień wyrobienia politycznego i ogólnego roz woju kulturalnego sprawił, że zwolennicy reformy natrafili w różnych pro wincjach kanadyjskich na poważne przeszkody. Duża część ludności po pierała oligarchiczną grupę rządzącą, obawiając się nazbyt radykalnych zmian, a z drugiej strony pragnąc zachować lojalność wobec władz prowincji. Ponadto różne sprawy i konflikty lokalne przysłaniały główny cel walki 0 demokratyzację ustroju. W grę wchodziły też obawy Londynu, że zmiana systemu władzy w prowincjach Brytyjskiej Amerj ki Północnej może dopro wadzić do utraty kolonii kanadyjskich. Londyn był przeciwny przyznaniu tym koloniom szerszej autonomii i godził się tylko na drobne koncesje polityczne. Rząd brytyjski nie miał zaufania do przywódców ludowych, chociaż ci lojalnie podkreślali potrzebę zachowania nadal istniejących związków prowincji kanadyjskich z Wielką Brytanią. Problem rządów oligarchicznych szczególnie był widoczny w Górnej Kanadzie (Ontario), gdzie dominacja grupy nazywanej Family Compact wywoływała liczne protesty. Przypisywano jej odpowiedzialność nawet za różne posunięcia i zjawiska, na które nie miała wpływu. Jednym z takich zagadnień był problem ziemi. W omawianym okresie mimo napływu wielu nowych osadników sytuacja gospodarcza Górnej Kanady ustępowała znacz nie rozwojowi sąsiednich terytoriów Stanów Zjednoczonych. Wielu zresz tą przybyszów udawało się z Górnej Kanady dalej na zachód i do USA, za co niesłusznie obwiniano Family Compact. Wina tej oligarchii polegała jednak na tym, że ziemia zbyt łatwo dostawała się w ręce różnych speku lantów i osób związanych z grupą rządzącą. Zarzucano jej, że nie poświęcała więcej troski rozbudowie dróg i kanałów, oskarżano o protekcjonizm 1 korupcję. Szczególne niezadowolenie wywoływało zagadnienie ziemi kościelnej. Akt konstytucyjny z 1791 r. zapewniał duchowieńslwu znaczne rezerwy ziemi. Jedna siódma gruntów Górnej Kanady miała być przeznaczona na 107
utrzymanie duchowieństwa protestanckiego. Kościół anglikański miał dostawać znaczne sumy ze sprzedaży tej ziemi, co wywoływało protesty innych kościołów i wyznań protestanckich. Niezadowolenie wzbudzał też system przydzielania duchowieństwu 200-akrowych działek ziemi, rozrzu conych w różnych częściach prowincji, co hamowało proces kolonizacji, utrudniało budowę dróg i odcinało farmerów od ich sąsiadów. Szczególne niezadowolenie wywoływało uprzywilejowane stanowisko kościoła anglikańskiego. Ten sojusznik rządzącej w Górnej Kanadzie oligarchii posiadał największe przywileje i nadania, mimo iż więcej wy znawców miały sekty protestanckie, zwłaszcza metodyści. Wspomniany reformator szkolnictwa kanadyjskiego i późniejszy biskup Toronta, John Strachan, członek rządzącej grupy Family Compact, pragnął zapewnić kościołowi anglikańskiemu kierowniczą rolę w systemie szkolnym Górnej Kanady. Przeciwko tym dążeniom anglikanów zdecydowanie wystąpili meto dyści pod wodzą swego duchownego Egertona Ryersona (1803—1882), redaktora czasopisma „Christian Guardian”. Metodyści założyli swoje kolegium w Cobourg, które przemieniło się później w Victoria College (Ryerson był jego rektorem w latach 1841 — 1876). Wraz z innymi sektami przyłączyli się do ruchu domagającego się reform politycznych, popierali żądania sekularyzacji ziem stanowiących rezerwę kościoła anglikańskiego i przeznaczenia uzyskanych w ten sposób pieniędzy na cele oświatowe. Również i inne jeszcze czynniki wywoływały w Górnej Kanadzie nie zadowolenie z rządów oligarchii. Krytykowano bliskie powiązania pomiędzy grupą rządzącą a finansjerą i kupiectwem prowincji. Gdy w 1821 r. założony został Bank Górnej Kanady, w którym udziały rządowe wyniosły 25% kapitału, klasy niższe, a zwłaszcza zadłużeni farmerzy, widzieli w nim na rzędzie wyzysku oligarchii. D o pojedynczych zadrażnień dochodziło już zresztą wcześniej, np. w 1819 r. został aresztowany, a następnie usunięty z Kanady niejaki Robert Gourlay (1778—1863), autor prac z zakresu stosunków społecznych i gospodarczych w Górnej Kanadzie, za wywoły wanie opozycji przeciwko rządowej polityce rolnej. To i podobne posu nięcia rządu doprowadziły do powstania stronnictwa reformistycznego, działającego szerzej od 1824 r. Wśród wczesnych zwolenników reformy wybijał się szkocki imigrant William Lyon Mackenzie (1795—1861), założyciel w 1824 r. czasopisma „Colonial Advocate” , popierającego ideę reform politycznych i społecz nych w Górnej Kanadzie, a także usunięcia od władzy grupy rządzącej Family Compact. W odwecie oligarchia nasłała na jego drukarnię grupę młodych ludzi, którzy zniszczyli urządzenia prasowe Mackenziego, a jego samego wrzucili do jeziora. Zapewniło mu to w sumie jeszcze większą 108
popularność, w 1828 r. został wybrany do Zgromadzenia Narodowego, mającego po raz pierwszy większość reformistyczną. Sam Mackenzie był zwolennikiem dosyć radykalnych poglądów, inspirowanych częściowo przez postępowe doktryny idące z Anglii i Stanów Zjednoczonych, m. in. idei równości majątkowej w stosunkach wiejskich, poglądów Johna Locke’a na temat umowy społecznej między rządzącymi a rządzonymi, powoływa
Brytyjska Ameryka Północna w 1825 r.
nia władz poprzez system wyborczy uzupełniony zasadą rotacji. Jako zwo lennik agrarnej demokracji z nieufnością odnosił się William Lyon Mac kenzie do industrializacji kraju. Mimo pewnego wzrostu znaczenia stronnictwo reformistyczne nie zdobyło w najbliższych latach dla swego ruchu żadnych konkretnych suk cesów. Pozycja torysowskiej oligarchii była jeszcze dostatecznie silna, a zgromadzenie narodowe nie posiadało większego znaczenia. Mackenzie czterokrotnie był z niego usuwany, stopniowo przeszedł na bardziej skrajne pozycje, co zraziło do niego bardziej umiarkowanych reformistów, którym przewodzili Marshall Spring Bidwell (1799 —1872) oraz Robert Baldwin (1804—1858). W dodatku zerwał z Mackenziem w 1833 r. cytowany już Egerton Ryerson i przeszedł z grupą metodystów do obozu torysowskiego. 109
Nie podzielali oni polityczno-społecznego programu Williama Lyona Mackenziego, który dążąc do ograniczenia oligarchii domagał się wybieral ności rady ustawodawczej z udziałem całego społeczeństwa. Umiarkowani reformiści opowiadali się raczej za brytyjskim modelem, obejmującym tylko odpowiedzialność rządu przed parlamentem. W 1835 r. Mackenzie i jego zwolennicy podjęli bardziej zde cydowaną akcję, przedstawiając dokument zawierający ich pos tulaty (Seventh Report on Grievances). Akcja ta nie przyniosła na razie rezultatów, natomiast wydarzenia związane z przyby ciem do Górnej Kanady bardzo nieudolnego gubernatora brytyj skiego, Francisa Heada (1793—1875), zaogniły jeszcze bardziej sytuację. W jesieni 1837 r. wy buchła rebelia w Dolnej Kana dzie, co zachęciło zwolenników Mackenziego do otwartego wy stąpienia. Na początku grudnia 1837 r. zebrali się koło Toronto stronnicy Mackenziego z zamia rem opanowania stolicy Górnej W illiam Lyon M ackenzie Kanady. Plan wydawał się łatwy do wykonania, gubernator Head bowiem wysłał wszystkie wojska do Dol nej Kanady w celu stłumienia tamtejszej rebelii siłą. Mackenzie nie był jednak dobrym strategiem, powstanie zostało źle zorganizowane i wierna rządowi milicja łatwo rozbroiła kilkuset reformistów. Mackenzie uciekł do Stanów Zjednoczonych, powstanie z 1837 r. zakończyło się w Górnej Kanadzie całkowitym niepowodzeniem. Miało jednak ten pozytywny sku tek, że przekonało Wielką Brytanię o konieczności wprowadzenia pewnych zmian i ustępstw. W Dolnej Kanadzie konflikty społeczne i gospodarcze nierozerwalnie były związane z układem stosunków narodowościowych. Wkrótce po ogło szeniu A ktu konstytucyjnego z 1791 r. okazało się, jak złudne były nadzieje jego twórców, że będzie można nadać tej francuskiej prowincji angielskie piętno. Zakusy takie miały odwrotny skutek, wzmagały francuskie poczucie patriotyczne dawnego Quebecu. Godząc się na pozostanie w obrębie Bry 110
tyjskiej Ameryki Północnej, mieszkańcy Dolnej Kanady zdecydowani byli utrzymać swoje francuskie odrębności kulturalne, językowe, prawne i religijne. W narastającym konflikcie z bogatą i wpływową mniejszością angielską mieszkańcy francuscy Dolnej Kanady reprezentowali tendencje konserwatywne, byli przeważnie rolnikami nastawionymi opozycyjnie
Powstańcy na ulicach Toronto w 1837 r.
wobec popieranych przez angielskich kupców Montrealu nowoczesnych tendencji ekonomicznych. Większa nowoczesność i mobilność brytyjskiego kupiectwa Dolnej Kanady sprawiła, że w jego głównie rękach znalazły się tamtejsze banki, handel i transport, najwyższe stanowiska w życiu gospodar czym. Starły się tam lansowane przez Francuzów przestarzałe już ideały życia wiejskiego z reprezentowanymi przez Anglosasów tendencjami nowo czesnej ekonomiki, opartej na handlu i przemyśle. Brytyjczycy stanowili elitę finansową Dolnej Kanady i opisane wyżej tło walki z oligarchią uzys kało w Dolnej Kanadzie jeszcze dodatkowe podłoże narodowe. Rzecznikami francuskiego nacjonalizmu byli obok sfer ziemiańskich i rolniczych również przedstawiciele wolnych zawodów, zwłaszcza prawnicy, a także wyżsi urzędnicy. Aspirując do kariery politycznej znajdowali w ha słach narodowych popularność i poparcie masy kolonistów francuskich Dolnej Kanady. Działali oni poprzez Zgromadzenie Narodowe, usiłując tą drogą zmienić strukturę polityczną tej prowincji. Wysuwali hasła libe 111
ralne, chociaż w istocie byli zwolennikami społecznego konserwatyzmu. Pragnęli utrzymać stary model społeczny przeciwko angielskiemu kapitaliz mowi i brytyjskiej biurokracji. Przedmiotem krytyki stał się i tutaj, podob nie jak w Górnej Kanadzie, dotychczasowy system rządów, również i w D ol nej Kanadzie powstało stronnictwo reformistyczne. Warto podkreślić, że linia podziału nie pokrywała się tam ściśle z kryteriami narodowościowymi. Po stronie oligarchii znaleźli się nie tylko bogaci i wpływowi Brytyjczycy, ale również i Kanadyjczycy francuskiego pochodzenia, zwani kliką Chateau, od nazwy rezydencji gubernatora (Chateau St. Louis). Z drugiej strony i wśród reformistów Dolnej Kanady znaleźli się Kanadyjczycy brytyjskiego pochodzenia. Ogólnie jednak mówiąc większość ludności pochodzenia brytyjskiego stanęła w tej prowincji po stronie torysowskiego rządu, na tomiast ogół niemal francuskich mieszkańców Dolnej Kanady znalazł się w opozycji. Konflikty narodowościowe zbiegły się tam z antagonizmami socjalnymi i walką polityczną z miejscową, głównie brytyjską, oligarchią. Ostoją interesów ludności francuskiej Dolnej Kanady stało się Zgroma dzenie Narodowe, domagające się wzmocnienia elementu francuskiego w zarządzie prowincji oraz ograniczenia angielskiej przewagi w życiu poli tycznym i gospodarczym. Przyjmując nazwę zwolenników reformy, faktycz nie reprezentowała francuska opozycja — jak już wspomniano — tendencje konserwatywne. W życiu gospodarczym rzecznikami postępu byli Brytyj czycy. To oni rozwinęli na dużą skalę tzw. imperium handlowe Rzeki Św. Wawrzyńca i nowoczesne metody w wymianie handlowej, organizowali banki, transport i przemysł. Pojęcie reformizmu ograniczali Francuzi Dolnej Kanady do zagadnień politycznych z intencją złamania przewagi brytyjskiej. Walczyli o większy samorząd, nie kwestionując związków ziem kanadyjskich z Brytyjską Ameryką Północną. Jednym z podstawowych dla nich zagadnień była sprawa większych kompetencji Zgromadzenia Narodowego w zakresie kontroli nad finansami prowincji. Za żądaniem tym kryło się pragnienie uczynienia rządu odpowiedzialnym przed społeczeń stwem i przełamania w ten sposób przewagi brytyjskiej oligarchii. Przywódcą reformistów francuskich stał się Louis Joseph Papineau (1786—1871), przewodniczący Zgromadzenia Narodowego tej prowincji w latach 1815—1837 (z krótkimi przerwami). Znakomity mówca, gwałtowny i dynamiczny polityk, zdobył sobie Papineau popularność wśród nacjona listów francuskich, zwolenników demokratyzacji Dolnej Kanady, oraz wśród antyklerykałów. Faktycznie był on zwolennikiem systemu senioralnego i w istocie walczył, za pomocą liberalnych, a nawet radykalnych haseł, o sprawy francuskiego konserwatyzmu i nacjonalizmu. Pod jego przewod nictwem zabiegało Zgromadzenie Narodowe Dolnej Kanady o uzyskanie 112
kontroli w kwestiach finansowych prowincji i ograniczenie dochodów nie popularnych urzędników. Gdy w 1827 r. Zgromadzenie Narodowe odmó wiło uchwalenia budżetu, zostało rozwiązane przez brytyjskiego guberna tora. W latach następnych trwały przewlekłe i ostre dyskusje z rządem bry tyjskim w Londynie w sprawie uprawnień zgromadzenia w dziedzinie finansowej. Papineau wysuwał koncepcję wprowadzenia do Dolnej Kanady amerykańskiego modelu ustrojowego, co odsunęło od niego umiarkowanych reformistów. Ci ostatni pod wodzą Johna Neilsona (1776—1848), Szkota z pochodzenia, pragnęli reform utrzymanych na podsta wach brytyjskiego systemu par lamentarnego. Nie tylko zresztą brytyjscy reformiści zerwali z ra dykalnym odłamem Louisa Pa pineau, uczynili to również i umiarkowani francuscy zwolen nicy reform, obawiający się wzro stu wpływów amerykańskich w Kanadzie. Przeciwko radykałom spod znaku Louisa Papineau wystąpił też wpływowy w Dol nej Kanadzie kościół katolicki. Louis Papineau Ponadto w 1837 r. brytyjski Parlament uchwalił akt (tzw. Ten Resolutions), nie zezwalający kolo niom na posiadanie samorządu i wybieranych ciał prawodawczych. Londyn udzielił też rządowi Dolnej Kanady prawa dysponowania bu dżetem bez zgody Zgromadzenia Narodowego. Wszystkie wymienione okoliczności skłoniły reformistów spod znaku Louisa Papineau do podjęcia w 1837 r. czynnej walki. Powstanie nie było jednak należycie przygotowane, brytyjscy obywatele Dolnej Kanady pod jęli kroki zaradcze, wystawili uzbrojone oddziały, doszło do starć między obu stronami w samym Montrealu. Ogłoszony został rozkaz aresztowania Louisa Papineau, który zbiegł do Stanów Zjednoczonych. Mimo braku wodza ekstremiści francuscy podjęli w szeregu wsi walkę i odparli atak wojsk poszukujących przywódcy rebelii. Pod koniec listopada 1837 r. wojska łatwo jednak zdusiły powstanie, od początku źle zorganizowane 8 — H . Z in s, H is to ria K a n a d y
113
i nie posiadające jednolitego dowództwa. Podobnie jednak jak i w Górnej Kanadzie znaczenie ruchu polegało na tym, że Wielka Brytania była zmu szona do wprowadzenia pewnych koncesji i większych swobód politycz nych w Dolnej Kanadzie. Inaczej niż w Górnej i Dolnej Kanadzie, ruch reformistyczny nie za znaczył się wyraźniej w prowincjach morskich. Brakowało tam sprzeczności narodowych, silna była pozycja probrytyjskich lojalistów. W słabo zalud nionych koloniach Nowej Szkocji, Nowego Brunszwiku i Wyspy Księcia Edwarda nie występowały silniejsze napięcia społeczne, zwolennicy reform działali raczej poprzez istniejące ciała polityczne. Wprawdzie i w prowincjach morskich istniała przewaga popieranej przez kościół anglikański oligarchii, słabiej zaznaczyły się tam jednak konflikty społeczne i gospodarcze, era walk na tym tle przyjdzie dopiero później. Warto już jednak teraz wspo mnieć, że np. na Wyspie Księcia Edwarda niezadowolenie wywoływała poli tyka rolna mieszkających w Anglii wielkich posiadaczy ziemskich, samo wolnie powiększających swoje włości. Sprawy polityki rolnej budziły rów nież niezadowolenie w Nowym Brunszwiku, gdzie Zgromadzenie Narodowe zabiegało o uzyskanie większej kontroli nad gęsto zalesioną ziemią Korony Brytyjskiej. W Nowym Brunszwiku, podobnie jak i w Dolnej Kanadzie, Zgromadzenie Narodowe wysuwało postulat większej kontroli nad finan sami i dochodami prowincji, pochodzącymi właśnie głównie z wyrębu la sów i z ceł od wywozu drzewa z lasów państwowych. Po dłuższych pertrak tacjach i sporach doszło tam w 1837 r. do kompromisu, w wyniku którego Zgromadzenie Narodowe Nowego Brunszwiku uzyskało kontrolę nad skarbem prowincji i ziemią Korony. Nie doszło też do gwałtowniejszych wystąpień w Nowej Szkocji, gdzie również istniało stronnictwo dążące do reformy systemu politycznego i ograniczenia władzy oligarchii. Zwolennicy reformy wystąpili pod przewodnictwem Josepha Howe o samorząd dla Nowej Szkocji, z krytyką przewagi politycznej oligarchii itd. Na niewielką skalę zaznaczył się też ruch reformistyczny w 1837 r. w słabo zaludnionej i mało jeszcze rozwiniętej Nowej Fundlandii. SAMORZĄD W OBRĘBIE IMPERIUM (1837-1850)
Walka o reformę, jaka toczyła się w latach trzydziestych w różnych prowincjach kanadyjskich, wytworzyła przekonanie, że jedynym rozwiąza niem jest rząd odpowiedzialny przed Zgromadzeniem Narodowym. For muła taka miała przynieść ograniczenie władzy oligarchii, a jednocześnie nie naruszała związków z Wielką Brytanią. Co najważniejsze, stwarzała lepsze warunki do rozwoju narodu kanadyjskiego. Wprowadzenie systemu 114
odpowiedzialności rządowej stanowiło jedynie przeniesienie brytyjskiego modelu ustrojowego do stosunków kolonialnych. Była to zasada, że ga binet znajdujący się u władzy jest odpowiedzialny przed parlamentem i musi posiadać poparcie większości. W razie utraty tej większości gabinet musi ustąpić miejsca nowemu rządowi, cieszącemu się poparciem więk szości Izby Gmin. W systemie tym zwycięska partia tworzy rząd, a jej przy wódca zostaje premierem. W warunkach kolonialnych gabinetem miała być dotychczasowa Rada Wykonawcza, odpowiedzialna przed Zgromadzeniem Narodowym. Gubernator stawał się niejako konstytucyjnym władcą, re prezentującym Koronę Brytyjską, natomiast będąca organem oligarchii Rada Ustawodawcza miała być usunięta. Według tych postulatów kolonie otrzymałyby samorząd bez walki i rebelii, bez naruszenia istniejących in stytucji i związków z Wielką Brytanią. Uzyskanie tego rodzaju modelu ustrojowego miało zaspokoić aspiracje kolonii nie naruszając całości Bry tyjskiego Imperium. Jednym z głównych rzeczników przeniesienia do Brytyjskiej Ameryki Północnej angielskiego systemu rządów gabinetowych i zasady odpowiedzial ności rządowej był Robert Baldwin (1804—1858) z Górnej Kanady, zwo lennik umiarkowanego skrzydła reformistów. W tej sprawie jeździł do Mini sterstwa Kolonii (Colonial Office) w Londynie w 1836 r., starając się prze konać rząd angielski, że przyjęcie systemu rządu odpowiedzialnego będzie najskuteczniejszym środkiem na szerzący się w Górnej Kanadzie radykalizm polityczny. Przedstawione przez Baldwina w Londynie w tej sprawie memo randum stanie się podstawą słynnego Raportu lorda Durhama z 1839 r. John George Lambton, późniejszy Lord Durham (1792—1840), został w 1838 r. gubernatorem generalnym i wysokim komisarzem Brytyjskiej Ame ryki Północnej. Z polecenia Londynu miał zbadać przyczyny i okoliczności powstania z 1837 r. i opracować w związku z tym dla rządu brytyjskiego wnioski i zalecenia na temat angielskiej polityki wobec ziem kanadyjskich. Przy tej okazji przeprowadził on szczegółową analizę stosunków panujących w Brytyjskiej Ameryce Północnej. Przestudiował memorandum Baldwina i postulaty miejscowych zwolenników reform oraz poglądy brytyjskich gubernatorów prowincji kanadyjskich. Najwięcej do myślenia dał mu wszakże tekst memorandum Roberta Baldwina oraz poglądy innego entu zjasty brytyjskiego systemu ustrojowego, Josepha Howe’a z Nowej Szkocji. Argumenty zwolenników reform politycznych w koloniach w rodzaju Roberta Baldwina czy Josepha Howe’a oddziałały na zmianę stosunku opinii brytyjskiej do kolonii. Reformiści podkreślali znaczenie kolonii jako tere nów osadniczych dla nadwyżek przeludnionych miast angielskich. Przyzna nie przywilejów politycznych koloniom brytyjskim miało, ich zdaniem, 115
przyczynić się do rozwoju całego Imperium Brytyjskiego i ściślejszego związku kolonii z macierzą. Podnoszono, że pozbawianie brytyjskich pod danych w koloniach pełnych praw politycznych mogło grozić ich odpad nięciem od Anglii. W atmosferze tego rodzaju rozważań i dyskusji wypadła właśnie w 1838 r. misja świeżo mianowanego gubernatora generalnego Brytyjskiej Ameryki Północnej, popularnego wśród zwolenni ków reform, znanego liberała, lorda Durhama. Wybór jego na to stanowisko ze wszech miar okazał się słuszny. Wprawdzie już po 5 miesiącach urzędowa nia zrezygnował on ze stano wiska w Kanadzie i powrócił do Anglii, okres ten wystarczył mu na opracowanie słynnego Ra portu lorda Durhama z 1839 r., stanowiącego jeden z funda mentów przyszłej Brytyjskiej Wspólnoty Narodów. Lord Durham przybył do Górnej Kanady w towarzy stwie dwóch czołowych bry tyjskich przywódców tzw. raLord Durham dykalnych imperialistów, Ed warda Gibbona Wakefielda (1796—1862) i Charlesa Bullera (1806 —1848), którzy również wywarli duży wpływ na ukształtowanie się nowej idei Imperium Brytyjskiego. Pod wpływem J. Benthama, wielkiego angielskiego filozofa i ekonomisty, twórcy tzw. utylitaryzmu, Wakefield głosił ideę „systematycznej kolo nizacji” i w 1830 r. założył nawet w tym celu Stowarzyszenie Kolonizacyjne (Colonization Society). Wakefield i inni radykalni imperia liści sądzili, że do kolonii nie należało wysyłać przestępców, jak to często dotąd robiono, lecz zwarte grupy ludzi, odpowiednio dobranych, posia dających środki materialne na kupno od rządu ziemi i zagospodarowanie się (biednym należało udzielać pomocy). Osadnicy winni mieć przy tym te same prawa polityczne, jakie mieli w kraju ojczystym, a więc i ciała usta wodawcze. Wspomniany wyżej Charles Buller był również zwolennikiem wprowadzenia do kolonii brytyjskiego systemu rządu odpowiedzialnego. Jako sekretarz lorda Durhama głosił tego rodzaju poglądy w prasie i pam116
fletach. Nie ulega wątpliwości, że Wakefield i Buller wywarli poważny wpływ na ukształtowanie się stanowiska Durhama, wyrażonego w jego Raporcie. Jak już wspomniano, Durham przybył do Górnej Kanady bezpośrednio po powstaniu z 1837 r. W roku następnym trwały jeszcze starcia w Dolnej Kanadzie, a grupa tzw. patriotów, głównie amerykańskich ochotników, działała na pograniczu Górnej Kanady. Wszystkie te wystąpienia zostały łatwo stłumione, ferment niezadowolenia istniał jednak nadal. W Dolnej Kanadzie zawieszone zostało Zgromadzenie Narodowe, Durham otrzymał uprawnienia do sprawowania tam władzy za pośrednictwem specjalnej rady kadłubowej. W ten drastyczny sposób francuska większość odsunięta została od wpływu na życie polityczne prowincji. W Górnej Kanadzie nie było powodu do rozwiązywania lojalnych wobec Anglii instytucji rządowych, tutaj stronnictwo torysów posiadało silną władzę i stosowało szykany wobec umiarkowanych nawet zwolenników reform politycznych. Lord Durham jako liberał nie był zwolennikem represji i odwetu. Wszystkich niemal pojmanych w 1837 r. powstańców objęto amnestią, stopniowo przywrócony też został spokój na granicy kanadyjsko-amery kańskiej, chociaż okresowo nadal wybuchały konflikty między kanadyjskimi i amerykańskimi drwalami oraz przedsiębiorcami organizującymi wyrąb la sów na pograniczu obu krajów. Granica ta w wielu miejscach była szkicowo tylko zaznaczona, co wywoływało liczne nieporozumienia. Dopiero w 1842 r. obie strony ustaliły bardziej precyzyjnie rozgraniczenie swoich teryto riów. Najważniejszą zasługą lorda Durhama było opracowanie Raportu z 1839 r., stanowiącego podstawę późniejszego układu stosunków we wnętrznych w Brytyjskiej Ameryce Północnej. Raport potępiał rządy oligarchiczne, nadużycia w nadawaniu ziemi i nadmierne przywileje koś cioła anglikańskiego. Durham dostrzegał narodowościowe konflikty an gielskich i francuskich Kanadyjczyków, dawał szeroką analizę administra cyjnych, społecznych, oświatowych i in. problemów. Najważniejszą wszakże częścią Raportu była sugestia ustanowienia w Brytyjskiej Ameryce Pół nocnej rządu odpowiedzialnego oraz zjednoczenia obu głównych pro wincji, Górnej i Dolnej Kanady. Z Raportu Durhama nie wynikało jasno, czy miał on na myśli pełny system gabinetowy w wersji angielskiej, oparty na rządzie wyłonionym z większości parlamentarnej. Wydaje się, że Durhamowi szło raczej o utrzymanie dominującej roli gubernatora brytyjskiego, działającego w oparciu o władze cieszące się większością Zgromadzenia Narodowego. Zgodnie z tym kolonie miały przejąć w swoje ręce zarząd prowincji. Durham wyrażał nadzieję, że przyznanie przywilejów samorządo 117
wych Kanadyjczykom przyczyni się do wzmocnienia ich lojalności wobec Korony Brytyjskiej. Do wyłącznej decyzji Wielkiej Brytanii miały należeć: zmiana konstytucji kolonii, sprawy polityki i handlu zagranicznego oraz zarząd ziemią publiczną. Część z tych zastrzeżonych dla Londynu upraw nień przejdzie stopniowo w ręce Kanadyjczyków. Mniej realna okazała się ta część Raportu, która traktowała o unii Gór nej i Dolnej Kanady. Unia miała położyć kres narodowościowym kon fliktom brytyjsko-francuskim w Dolnej Kanadzie. Durham nie negował prawa Francuzów kanadyjskich do samorządu politycznego, był jed nak przeciwny umacnianiu się separatyzmu społeczności francuskiej w Brytyjskiej Ameryce Północnej. Uważał, że nacjonalizm francuski na leżało stopniowo przezwyciężyć, tym bardziej iż jego zdaniem miejscowi Francuzi reprezentowali niższy poziom kulturalny i gospodarczy od Bry tyjczyków. Wprowadzenie rządu odpowiedzialnego miało według Ra portu przyczynić się do wchłonięcia elementu francuskiego i ograniczenia separatyzmu. Tak więc odżywała w dokumencie tym stara idea asymilacji. Autor Raportu miał nadzieję, że w połączonych prowincjach Górnej i D ol nej Kanady brytyjscy Kanadyjczycy zmajoryzują Francuzów i z racji większego, jak sądził, wyrobienia politycznego i cywilizacyjnego przejmą rządy w swe ręce. Unia miała być lekarstwem na francuski nacjonalizm i sposobem na pokojowe wchłonięcie Francuzów przez brytyjską Kanadę. Rozwiązanie takie według Durhama zapobiegałoby konfliktom narodowym na przyszłość i przyczyniłoby się do gospodarczego rozwoju wielkiego sy stemu handlowego doliny Rzeki Św. Wawrzyńca. Raport lorda Durhama od razu wywołał słowa protestu i opozycję. Nieufnie podeszli do niego francuscy Kanadyjczycy, pomimo iż zawierał tak wyraźne gwarancje dla ustroju samorządowego. Również krytycznie przyjęli go brytyjscy torysi z Górnej i Dolnej Kanady z obawy o swe przy wileje i dotychczasową pozycję polityczną. Również i w Wielkiej Brytanii nie brak było głosów sceptycznych. Stopniowo jednak idee zawarte w tym dokumencie zaczęły znajdować coraz więcej zwolenników i stanie się on podstawą ważnej ewolucji Imperium Brytyjskiego. W oparciu o Raport lorda Durhama wydany został przez Wielką Brytanię w 1840 r. A kt Unii (Act o f Union) i w 1841 r. powstała zjednoczona pro wincja Kanady z jednym gubernatorem, Radą Wykonawczą, mianowaną Radą Ustawodawczą i wybieranym Zgromadzeniem Narodowym na czele. Obie dawne prowincje Górnej i Dolnej Kanady otrzymały po połączeniu równą liczbę przedstawicieli w nowym wspólnym już Zgromadzeniu Naro dowym, mimo iż liczba ludności francuskiej z Dolnej Kanady była znacz nie wyższa niż brytyjskiej z Górnej Kanady. Szło więc od początku o to, 118
by zapewnić w parlamencie (Zgromadzenie Narodowe) większość Kana dyjczykom brytyjskiego pochodzenia. Tendencja ta była sprzeczna z na dziejami lorda Durhama na stopniowe stopienie się obu narodów kana dyjskich. Nadal istniał podział na Zachodnią i Wschodnią Kanadę, czyli dawną Kanadę Górną i Dolną. Istnienie równych reprezentacji obu daw nych prowincji w parlamencie przyczyniało się do rozwoju w Kanadzie Wschodniej (dawna Kanada Dolna) silnego separatyzmu francuskiego. Z narodowego punktu widzenia unia z 1840 r. była w istocie fiaskiem. Inaczej przyjdzie ją ocenić w dziedzinie politycznej i ustrojowej. Unia Górnej i Dolnej Kanady ułatwiła współpracę francuskim i brytyjskim zwo lennikom reformy we wspólnej już teraz walce o samorząd polityczny i powołanie rządu odpowiedzialnego przed parlamentem. Dla francuskich umiarkowanych reformistów w rodzaju Louisa Lafontaine’a (1807—1864) było rzeczą jasną, że w nowej sytuacji stworzonej przez A kt unii z 1840 r. powstały warunki do zrealizowania częścj ich programu politycznego. Ustanowienie rządu odpowiedzialnego oznaczało obalenie kontroli bry tyjskich torysów we Wschodniej Kanadzie. Skoro rząd miał być odpowie dzialny, brytyjscy torysi nie mieli już widoków na utrzymanie się tam u wła dzy wśród masy ludności francuskiej. Na rzecz wprowadzenia unii w życie działał skutecznie już od 1839 r. nowy i zdolny gubernator generalny, Charles Thompson, lord Sydenham (1799—1841), brytyjski polityk liberalny, piastujący uprzednio wysokie stanowiska w rządzie londyńskim. Przeprowadził on przez zgromadzenia narodowe Górnej i Dolnej Kanady projekt unii, a następnie jako guber nator generalny połączonych prowincji pragnął działać na rzecz rozwoju gospodarczego Kanady przy równoczesnym ograniczeniu jednak jej samo rządu. Uważał, że ciała parlamentarne powinny mieć jedynie głos doradczy przy boku posiadającego najwyższą władzę brytyjskiego gubernatora generalnego. Pogląd taki był wyrazem stanowiska rządu londyńskiego, dla którego bardziej postępowe zalecenia w tej mierze Raportu lorda Durhama wydawały się zbyt trudne jeszcze do przyjęcia. Londyn był gotowy zaspokoić wszystkie inne postulaty Kanadyjczyków, z wyjątkiem samo rządu. Lord Sydenham liczył się jednak z nastrojami politycznymi Kana dyjczyków, zmieniał należących do miejscowej oligarchii wysokich urzęd ników, brał pod uwagę opinię wybieranego Zgromadzenia Narodowego, chociaż nie wprowadził zalecenia Raportu w sprawie utworzenia rządu w pełni odpowiedzialnego, zależnego od większości parlamentarnej. Sprzyjające ruchowi na rzecz reformy były wydarzenia mające miejsce w Anglii pod koniec pierwszej połowy XIX w. W 1846 r. zniesione zostały od dawna ostro krytykowane prawa zbożowe (Corn Laws) i Imperium Bry
119
tyjskie weszło na drogę wolnego handlu. Odtąd i kolonie mogły według swego własnego uznania rozwijać swój handel zagraniczny, ograniczony do tąd jedynie do wymiany z Wielką Brytanią. Oznaczało to również zmniej szenie kontroli Londynu nad życiem gospodarczym kolonii i ułatwiało ich ewolucję w kierunku samorządu w obrębie imperium. Na rzecz reform sugerowanych przez Raport lorda Durhama działał też ówczesny brytyjski minister spraw wewnę trznych. George Grey (1799 — 1882), zwolennik idei utworze nia odpowiedzialnych rządów kolonialnych i przyznania im większych uprawnień. W' 1846 r. oświadczył on, że rządy w Bry tyjskiej Ameryce Północnej win ny opierać się na dążeniach mieszkańców tamtejszych ko lonii, na większości parlamen tarnej. Sugerował w pełni od powiedzialny przed Zgromadze niem Narodowym system dla spraw wewnętrznych kolonii, oparty na modelu brytyjskim. Postulaty zwolenników refor my zostały wprowadzone w Ka Lord Sydenham nadzie w życie w połowie XIX w za czasów lorda Elgina(1811 —1863), zięcia iorda Durhama, gu bernatora generalnego Kanady w latach 1847—1854. Gdy w 1848 r. zwolennicy reformy zdobyli większość w Zgromadzeniu Narodowym, Elgin, zgodnie z zasadą odpowiedzialnego rządu, wezwał przywódców zwycięskiegostronnictwa, Roberta Baldwina i Louisa Lafontaine’a, do utworzenia nowego gabinetu. Po raz pierwszy w swej historii otrzymała wówczas Kanada upragniony od dawna system rządowy, oparty na większości parlamentarnej i zasadzie odpowiedzialności przed Zgroma dzeniem Narodowym. Odtąd już stale o składzie rządu decydowała więk szość parlamentarna. Nowy system natrafił na silną opozycję potężnej dotąd oligarchii torysowskiej. Zorganizowała ona nawet w 1849 r. w Montrealu rozruchy, za atakowała domy zwolenników obozu reformy. Obrzucono kamieniami powóz lorda Elgina, podburzony przez torysów tłum wtargnął nawet do 120
gmachu Parlamentu w Montrealu, złupił go i podpalił. Były to już jednak tylko objawy bezsilnego gniewu pokonanej oligarchii, bez żadnego wpływu na dalszy rozwój samorządu kanadyjskiego, który w tym samym czasie został również wprowadzony i do Nowej Szkocji. Od 1854 r. będą rządzić w Kanadzie faktycznie pochodzące z większości parlamentarnej gabinety z premierami na czele. Brytyjscy gubernatorzy mieć będą już tylko znaczenie symboliczne jako reprezentanci Korony Brytyjskiej. PRO BLEM U N II W POŁOW IE X IX W IEK U
W połowie XIX w. główne prowincje kanadyjskie uzyskały już w dużym stopniu samorząd i stanęły wobec zagadnienia dalszego swego rozwoju w kierunku jednolitego państwa. W 1867 r. powstanie konfederacja pro wincji jako zjednoczone Dominium Brytyjskie. Wyprzedziły ją w połowie XIX w. różne ważne polityczne i gospodarcze procesy, które konfederację przygotowały i utorowały jej drogę na przyszłość. Mimo postępów ekonomicznych i uzyskania samorządu istniał pomiędzy prowincjami kanadyjskimi niewielki tylko kontakt. Były one odgrodzone od siebie wielkimi obszarami lasów i puszcz, nie utrzymywały między sobą żywszych kontaktów politycznych i handlowych, żyły w pewnej izolacji. Stan ten ulegnie dopiero zmianie w wyniku tzw. kanadyjskiej rewolucji handlowej, będącej rezultatem wprowadzenia przez Londyn wolnego handlu w całym Imperium Brytyjskim oraz tendencji integracyjnych istniejących w samej Kanadzie. D o czasu wprowadzenia wolnego handlu w połowie XIX w. wywoziła Kanada do Wielkiej Brytanii drzewo i zboże. W 1843 r. został wydany w par lamencie brytyjskim tzw. Kanadyjski akt zbożowy (Canada Corn Act), zapewniający kanadyjskiemu zbożu i mące priorytet w imporcie brytyjskim. Akt ten wywołał znaczne ożywienie w produkcji zboża nad Rzeką Sw. Wawrzyńca, a nawet wpłynął na zapoczątkowanie uprawy pszenicy na kanadyjskim Zachodzie. Przyczynił się do rozwinięcia się przemysłu mły narskiego, powstały liczne nowe zakłady przerabiające kanadyjskie zboże na mąkę dla Wielkiej Brytanii. Dokończono wówczas budowy systemu wielkich kanałów, zapowiadała się dla Kanady era prosperity. Niespodzie wany cios przyszedł jednak w 1846 r., kiedy to — jak wspomniano — zniesione zostały brytyjskie prawa zbożowe, w wyniku czego kanadyjski rynek stracił swoje uprzywilejowane stanowisko w handlu zbożowym z Wielką Brytanią. Inne ograniczenia osłabiły też eksport drzewa kanadyj skiego, co w sumie spowodowało kryzys gospodarczy w Brytyjskiej Ameryce Północnej. Tak zależne dotąd od brytyjskiego systemu handlowego kolonie 121
kanadyjskie znalazły się po wprowadzeniu wolnego handlu w trudnej sytuacji, pozbawione protekcji i ochrony gospodarczego systemu Imperium Brytyjskiego. Nie były też przygotowane jeszcze do przystąpienia do rywali zacji na wolnym rynku handlu światowego. Koncesje Wielkiej Brytanii na rzecz samorządu kolonialnego oraz roz luźnienia związków gospodarczych z prowincjami kanadyjskimi po wpro wadzeniu zasady wolnego handlu wywołały poważne zaniepokojenie torysów w Kanadzie. Uważali się oni za brytyjski bastion wśród masy lud ności francuskiej, toteż z obawą obserwowali wzrost znaczenia kanadyj skich Francuzów po wprowadzeniu w życie zasady elekcyjności ciał parla mentarnych i systemu rządu odpowiedzialnego. W takiej atmosferze nie którzy montrealscy kupcy i inni torysi podpisali w 1849 r. tzw. Manifest aneksyjny {Annexation Manifestó). Dokument ten wyrażał pogląd, że brak protekcji dawnego brytyjskiego systemu imperialnego doprowadzi Kanadę do ruiny i zmusi ją do przyłączenia się do Stanów Zjednoczonych. Mani fe st aneksyjny został powszechnie odrzucony w całej Brytyjskiej Ameryce Północnej, a torysi z Zachodniej Kanady (dawna Kanada Górna) wysunęli hasło ogólnej unii wszystkich ziem kanadyjskich jako lekarstwo na trud ności wywołane utratą protekcji handlu imperialnego. Po 1850 r. idea przyłączenia się do Stanów Zjednoczonych stała się całkowicie zdyskredyto wana w oczach Kanadyjczyków i nie była odtąd już wysuwana. Coraz sil niej natomiast zaczęło rozbrzmiewać hasło unii i ściślejszego połączenia wszystkich prowincji kanadyjskich w jeden organizm państwowy. Z programu zwolenników Manifestu aneksyjnego pozostało tylko prze konanie o potrzebie ściślejszych kontaktów handlowych Brytyjskiej Ame ryki Północnej ze Stanami Zjednoczonymi. Należało doprowadzić do ukła du przez przyjęcie obustronnych ustępstw i obniżenie barier celnych, wysokich zwłaszcza po stronie USA. Dla wszystkich w Kanadzie było spra wą jasną, że po zniesieniu przez Wielką Brytanię pozostałości po aktach nawigacyjnych i zapoczątkowaniu ery wolnego handlu rzeczą konieczną stało się rozwinięcie przez Brytyjską Amerykę Północną szerszej wymiany ze Stanami Zjednoczonymi. Zwolennikiem tego rodzaju polityki był też gubernator generalny Kanady lord Elgin. Zanim została ostatecznie zagwarantowana w 1854 r. zasada obustron nych stosunków handlowych Brytyjskiej Ameryki Północnej ze Stanami Zjednoczonymi, już wcześniej gospodarka kanadyjska zaczęła podnosić się z kryzysu wywołanego wprowadzeniem wolnego handlu do Imperium Brytyjskiego. Udało się w pewnym zakresie uratować pozycję na angiel skim rynku zbożowym, a nawet ją powiększyć w okresie wojny krymskiej (1854—1856), kiedy to Wielka Brytania ograniczyła import z Europy
122
Wschodniej na rzecz przywozu zboża z Ameryki Północnej. Podpisanie ponadto traktatu o wzajemnych stosunkach handlowych amerykańsko-kanadyjskich stało się dalszym konstruktywnym czynnikiem w rozwoju gospodarczym Brytyjskiej Ameryki Północnej. Traktat zakładał wolną wymianę surowców (a nie produktów przemysłowych) pomiędzy obu stro nami, wolną żeglugę na kontrolowanym przez Amerykanów jeziorze Michigan oraz znajdującej się pod dominacją kanadyjską Rzece Św. Wa wrzyńca, znosił ograniczenia rybołówstwa. Dawał to, o co obu stronom naj więcej chodziło: Amerykanie uzyskiwali dostęp do północnych łowisk, Kanadyjczycy zaś dogodne warunki wywozu drewna, ryb i zboża do Sta nów Zjednoczonych. Powyższe porozumienie łącznie z późniejszym oży wieniem gospodarczym wywołanym przez amerykańską wojnę domową z lat 1861 — 1865 przyczyniły się do znacznego rozwoju handlu amerykańsko-kanadyjskiego. Ogromny rynek amerykański dawał duże możliwości zbytu dla handlu kanadyjskiego, ponadto można było liczyć na wywóz do Bry tyjskich Indii Zachodnich. Szybko powstające miasta amerykańskie po trzebowały wiele kanadyjskiego drzewa do budowy domów, w tych warun kach rozwijał się w prowincjach kanadyjskich przemysł tartaczny i handel drewnem ze Stanami Zjednoczonymi, zastępujący dawny eksport do Wielkiej Brytanii. Rozwój stosunków handlowych z USA i wzrost przemysłu wpływały na przeobrażenia struktury gospodarczej ziem kanadyjskich. Nadal około 50% handlu Kanady oraz 30% wymiany prowincji morskich było związanych z Wielką Brytanią. Wzrastały jednak stosunki handlowe ze Stanami Zje dnoczonymi, a ponadto rosło znaczenie wymiany wewnętrznej w Bry tyjskiej Ameryce Północnej. Kraj przeżywał w połowie XIX w. początki rewolucji handlowej, adaptował się do nowych warunków stworzonych przez epokę wolnego handlu. Procesy te prowadziły jednocześnie do wzrostu poczucia odrębności i niezależności, kształtowały zalążki własnej świadomości narodowej. Zaczynała prowadzić Kanada własną politykę handlową, nakładać — jak np. w 1859 r. — wysokie cła na sprowadzane, również z Wielkiej Brytanii, wyroby przemysłowe. Powstawała lepsza atmo sfera dla idei unii i połączenia prowincji w jedną całość. Wzrost dobrobytu, handlu i większej niezależności był nie tylko wyni kiem wzajemnych stosunków gospodarczych ze Stanami Zjednoczonymi, ale również efektem podjęcia budowy kolei żelaznej. Dodajmy od razu, że budowa kolei wywołała nie tylko znaczne ożywienie ekonomiczne, ale stała się również istotnym elementem w kształtowaniu się idei unii ziem kanadyjskich. Linie kolejowe ułatwiły powiązanie i zespolenie daleko od siebie położonych prowincji, budowa kolei wymagała połączenia wysił 123
ków poszczególnych prowincji i wspólnej ich polityki. Wprawdzie już w latach trzydziestych XIX w. zbudowano w Brytyjskiej Ameryce Północ nej pierwsze linie kolejowe, ale były one jeszcze bardzo krótkie. Dopiero w połowie XIX w. zacznie się w Kanadzie era kolei żelaznej. Stopniowo zaczęły powstawać linie kolejowa łączące większe miasta w Nowej Szkocji, w Nowym Brunszwiku i Kanadzie (późniejsze prowincje Ontario i Quebec). Początkowo ich budowa była pomyślana głównie jako uzupełnienie transportu wodnego i próba uwolnienia się od tranzytu przez terytoria Stanów Zjednoczonych. Mimo istnienia bowiem kanałów związa nych z wielką arterią Rzeki Św. Wawrzyńca znaczna część handlu z amery kańskim Zachodem szła przez amerykański system kanałów. Twórcy kanadyjskiej sieci kolejowej mieli nadzieję, że rozwój kolei kanadyjskiej skieruje ten handel do systemu wodnego Św. Wawrzyńca. Zbudowana zo stała więc w 1851 r. kolej z Montrealu do wybrzeży Oceanu Atlantyckiego, co miało duże znaczenie w związku z zamarzaniem Rzeki Św. Wawrzyńca i unieruchamianiem na skutek warunków klimatycznych tej arterii na kilka miesięcy w roku. Następnie połączono linią kolejową Toronto z Georgian Bay nad jeziorem Huron. Największe jednak znaczenie dla gospodarczej; unii ziem kanadyjskich miała budowa wielkiej linii zwanej Grand Trunk Railway. Miała ona połączyć całe terytorium od Atlantyku do Pacyfiku w oparciu o współpracę wszystkich prowincji. Pieniądze na budowę tej wielkiej linii kolejowej dał rząd kanadyjski, stroną techniczną zajęła się firma brytyjska, mająca za sobą szersze po parcie kapitału angielskiego. Budowa kolei pochłonęła ogromne fundusze i jej koszty odczuli Kanadyjczycy w postaci podwyższonych podatków. W 1861 r. nastąpił kryzys w tej inwestycji i zadłużenie wyniosło 13 min dolarów w chwili, gdy wybudowano już około 1600 km torów. Na razie nie udało się więc doprowadzić do końca wielkiego zamierzenia. Budowa kolei kanadyjskiej przyszła zbyt późno i była zbyt kosztowna, by można było skutecznie konkurować z Amerykanami w przejęciu handlu zachod niego. Niemniej wewnętrzne znaczenie budowy kolei od początku miało bardzo istotne znaczenie dla integracji ziem kanadyjskich, ściślejszego powiązania odległych miast i ośrodków handlowych. Żywiej zaczęły roz wijać się Montreal i Toronto, powstawały nowe fabryki, ułatwiony został handel wewnętrzny. Z drugiej strony budowa kolei przyniosła poważny dług państwowy, wymagała podniesienia podatków i innych świadczeń. Najważniejsze — być może — znaczenie budowy wielkiej linii kole jowej polegało na tym, że został uczyniony dalszy wyraźny krok w kierunku unii prowincji kanadyjskich. Kolej wymagała wspólnego działania i wspól nych inwestycji, ułatwiała wzajemne kontakty i stosunki handlowe. Mimo 124
chwilowych przerw w budowie istniało przekonanie, że Grand Trunk Railway spełni swoje zadanie, jeśli linia kolejowa zostanie dociągnięta do Pacyfiku poprzez mało jeszcze spenetrowane zachodnie terytoria Bry tyjskiej Ameryki Północnej. W połowie XIX w. wszystkie brytyjskie ziemie na zachód od Kanady (tzn. od Ontario), pomiędzy Jeziorem Górnym a Pacyfikiem, należały formalnie do Kompanii Zatoki Hudsona (Hudson’s Bay Company), zajmującej się od drugiej połowy XVII w. handlem futrami na zasadzie monopolu brytyjskiego. W połowie XIX w. kompania ta nadal rozwijała się pod zarządem swego gubernatora Sir George Simpsona (1787—1860), człowieka o ogromnej energii i nieustępliwości. Potrafił on utrzymać jed ność kompanii na ogromnych terenach Zachodu i wprowadzić do roz rzuconych z dala od siebie osiedli oraz posterunków kompanii wojskową niemal dyscyplinę. Kompania Zatoki Hudsona była pierwszą organizacją obejmującą swoim zasięgiem tak wielkie obszary zachodnie Brytyjskiej Ameryki Północnej, organizowała na nich handel i administrację, bogacąc się na swym monopolu futrzanym. Słabość systemu opartego na monopolu futrzanym kompanii polegała na tym, że nie zapewniał on napływu osad ników. Wystąpiło to wyraźnie m. in. w związku ze sprawą Oregonu. Ziemie Oregonu znajdowały się nad Pacyfikiem, pomiędzy Kalifornią a Alaską. Pierwsi dotarli tam kupcy futrzani z Kanady i w czasie wojny 1812—1814 r. wyparli stamtąd kupców amerykańskich. Kontrolę nad Oregonem uzyskała Kompania Zatoki Hudsona, tym bardziej że rozgrani czenie zachodniej części granicy między Stanami Zjednoczonymi i Brytyj ską Ameryką Północną wzdłuż 49 równoleżnika nie zawierało szczegółowych postanowień co do Oregonu. Obszar znajdujący się poza Górami Skalistymi miał być wspólnie użytkowany przez obie strony. Napływ kolonistów amery kańskich do Oregonu sprawił, że zorganizowali oni swój własny samorząd i wystąpili o włączenie ich do Stanów Zjednoczonych. W USA podniosły się nawet głosy za przedłużeniem granicy amerykańskiej aż do znajdującej się jeszcze w rękach rosyjskich Alaski, podjęte zostały nawet w tym celu przygotowania wojenne. Zawarty przez obie strony traktat w 1846 r. dzielił Oregon na dwie części wzdłuż 49 równoleżnika, pozostawiając jed nak wyspę Vancouver w rękach brytyjskich. W ten sposób traktat z 1846 r. zamknął długi okres formowania się granicy pomiędzy Brytyjską Ameryką Północną i Stanami Zjednoczonymi, ukazując jednocześnie słabość do tychczasowej penetracji brytyjskiej na Zachodzie. W połowie XIX w. wzmocniono osadnictwo na tych terenach, w 1849 r. wyspa Vancouver uznana została kolonią Korony Brytyjskiej. Zasiedlenie tego terenu miało stać się troską Kompanii Zatoki Hudsona.
125
W 1856 r. powstało nowe niebezpieczeństwo dla brytyjskiego Oregonu. Nad Pacyfikiem odkryto złoto i rozpoczął się tam napływ amerykańskich jego poszukiwaczy. Został on jednak powstrzymany przez gubernatora wyspy Vancouver, Jamesa Douglasa (1803—1877), pierwszego organiza tora nowej kolonii brytyjskiej na terenie ziem kanadyjskich, Brytyjskiej Kolumbii, leżącej nad samym Pacyfikiem. Ta odległa i słabo zaludniona prowincja od początku ciążyła w kierunku unii z Kanadą i szczególnie odczuwała niebezpieczeństwo ekspansji amerykańskiej. Jedynie zawarcie unii prowincji Brytyjskiej Ameryki Północnej mogło zabezpieczyć poli tyczną i gospodarczą jedność całego ogromnego terytorium. Idea unii powstała w Kanadzie, w okresie gdy ta najbardziej rozwinięta prowincja przechodziła trudności z utrzymaniem swojej nowej struktury politycznej po Akcie unii z 1840 r. Wewnętrzne kłopoty połączonej w 1841 r. Kanady Górnej i Dolnej prowadziły do dyskusji na temat formy unii, która mogłaby powiązać wszystkie prowincje Brytyjskiej Ameryki Północnej. Była już mowa o niektórych przeszkodach na drodze do unii. Połączone w 1840 r. obie Kanady, Górna i Dolna, otrzymały wówczas równą liczbę mandatów w połączonym parlamencie, niezależnie od faktycznych odręb ności i nierównych proporcji ludnościowych. Jak już wspomniano, nie po wiodły się plany zasymilowania większości francuskiej, Wschodnia Kanada zachowała swój system prawny, kulturę francuską, pozycję kościoła ka tolickiego. Walcząc o odrębność i autonomię, mieszkańcy Wschodniej Kanady uzyskali wysoką świadomość polityczną i konsolidację, która zapewni im niejeden sukces w konfliktach z podzieloną na stronnictwa (torysi, reformiści) ludnością pochodzenia brytyjskiego. Mimo połączenia nadal istniał w Kanadzie dualizm polityczny, narodowościowy, językowy i kulturalny. Brytyjska i francuska ludność tej prowincji posiadała od rębnych przywódców i programy, nawet stolica prowincji co cztery lata była przenoszona z brytyjskiego Toronto do francuskiego miasta Quebecu (Montreal nie wchodził w grę po wypadkach z 1849 r.). Wobec zasadniczych różnic w celach i aspiracjach obu grup ludnościowych rządy prowincji Kanady opierały się na systemie koalicyjnym, trudno bowiem było stwo rzyć i utrzymać program jednolity. Wzajemne uprzedzenia i zadraż nienia przysłaniały i uniemożliwiały podejmowanie polityki wspólnej dla całej prowincji. Unia Górnej i Dolnej Kanady z 1840 r. posiadała jednak mimo wszystko dodatnie znaczenie dla kształtowania się idei jednolitego państwa. Usu nęła bariery handlowe, ułatwiła rozwój gospodarczy, ukazała możliwości integracyjne. Po 1850 r. w Zachodniej Kanadzie, zamieszkałej głównie przez ludność pochodzenia brytyjskiego, zaczęto wysuwać koncepcję in 126
nego typu unii. W okresie tym, na skutek większego napływu brytyjskich imigrantów, wyrównał się poziom ludności Zachodniej i Wschodniej Ka nady, stopniowo przewagę zaczęła uzyskiwać Kanada Zachodnia (póź niejsze Ontario). W tych warunkach nierealna stawała się formuła mówiąca o równej reprezentacji parlamentarnej. Na korzyść Zachodniej Kanady działały obok czynników demograficznych również i momenty gospodar cze. W tej sytuacji niezadowolenie wywoływało to, że część dochodów z podatków ludności Zachodniej Kanady była przeznaczana na potrzeby Wschodniej Kanady. W Toronto coraz częściej rozlegało się hasło: „Re prezentacja proporcjonalna do liczby ludności”, które po wprowadzeniu w życie dałoby przewagę Zachodniej Kanadzie w parlamencie. W połowie XIX w. wycofali się z parlamentu obaj czołowi przywódcy stronnictwa reformistycznego, Robert Baldwin i Louis Lafontaine, a dawni francuscy reformiści przeszli obecnie na pozycje zachowawcze, pragnąc utrzymać istniejący stan rzeczy, który stawał się krzywdzący dla liczniej szej już teraz ludności brytyjskiego pochodzenia w Kanadzie. W Zachodniej Kanadzie zaczęło w tych warunkach powstawać nowe ugrupowanie reformistyczne o nazwie Czysty Charakter (Clear Grit), mające skupiać radykałów o „czystym sercu”. Ruch ten był do pewnego stopnia kon tynuacją działalności dawnej grupy reformistycznej Williama Mackenzie, o którym była już wyżej mowa. Podobnie jak i Mackenzie byli stronnicy Czystego Charakteru zwolennikami systemu elekcyjnego, opartego raczej na wzorach amerykańskich niż brytyjskich. Żądali też sekularyzacji ziemi kościelnej (tzw. rezerw) i obrócenia uzyskanych w ten sposób funduszów na cele oświatowe. Odpowiednikiem zachodniokanadyjskiego ruchu Clear Grit stało się we Wschodniej Kanadzie również radykalne ugrupowanie Partii Rouge, stanowiące w pewnym stopniu odrodzenie radykalnego ruchu Louisa Pa pineau (por. wyżej). I ono opowiadało się za amerykańskim wzorem ustro jowym i pełniejszą demokracją, z drugiej jednak strony wyrażało dążenia nacjonalizmu francuskiego i nastroje antybrytyjskie. Na zmniejszenie się popularności tego ugrupowania wpłynęły jego hasła antyklerykalne, ataki na posiadający silną pozycję we francuskiej Wschodniej Kanadzie kościół katolicki. W prowincji tej wpływowe kręgi francuskich konserwatystów (tzw. Blues) sprzymierzyły się z brytyjskimi torysami, którzy dawniej ograniczali przywileje polityczne Francuzów w Kanadzie. Zwrot ten stał się obecnie możliwy dzięki temu, że po 1850 r. brytyjscy torysi zmienili swój program i pod przywództwem wybijającego się polityka, Johna A. Macdonalda (1815—1891), zaakceptowali hasło odpowiedzialnego rządu i wzra stającą pozycję polityczną Francuzów w Kanadzie. Brytyjscy torysi spodzie 127
wali się wzmocnić swoje stanowisko poprzez sojusz z francuskimi konser watystami, podobne nadzieje żywili i ci ostatni z myślą o uzyskaniu szer szego uznania dla swego programu. Promotorami tego rodzaju polityki byli po stronie brytyjskiej bogaci kupcy z Montrealu, posiadający poważne udziały w rozwoju handlowego „imperium” doliny Św. Wawrzyńca. Za cenę utrzymania i po większenia swojej pozycji handlowej gotowi byli przy jąć część programu zacho wawców francuskich. Obok torysa Johna A. Macdonalda znajdujemy wśród przywódców tego ugrupo wania Zachodniej Kanady również lidera reformistów Francisa Hincksa (1807— 1885), przeciwnika haseł ruchu Clear Grit. W 1854 r. powstała w G eorge Brown Kanadzie koalicja, w któ rej skład weszli brytyjscy torysi, francuscy konserwatyści i umiarkowani radykałowie spod znaku Francisa Hincksa. Koalicja ta przyjęła nazwę Partii Liberalno-Konserwa tywnej (późniejsza Partia Konserwatywna) i odegrała ważną rolę w now szej historii Kanady, zwłaszcza pod przywództwem wybitnego polityka i jednego z jej twórców, Johna A. Macdonalda. Partia ta zdołała połączyć brytyjskich i francuskich Kanadyjczyków, spełniając w ten sposób ideę Macdonalda utrzymania jedności Kanady. Z Macdonaldem współpracował blisko George Cartier (1814—1873), przywódca francuskiego skrzydła Partii Liberalno-Konserwatywnej. Był on prawnikiem działającym w in teresie kolei Grand Trunk, popieranej przez tę partię ze względu na po ważną rolę tej inwestycji dla politycznej i gospodarczej integracji kraju. Dodajmy, że od samego początku występowała Partia Liberalno-Konserwa tywna również na rzecz sekularyzacji kościelnych rezerw ziemskich i znie sienia starego systemu senioralnego w Dolnej Kanadzie, od dawna już anachronicznego i niepopularnego wśród francuskich Kanadyjczyków. Partia Liberalno-Konserwatywna natrafiła w swej działalności na opo zycję reformistów spod znaku Clear Grit, działających pod wodzą wpływo wego dziennikarza George Browne’a (1818—1880). Był on entuzjastą brytyjskiego systemu politycznego i ścisłych związków ziem kanadyjskich 128
z Anglią, zwolennikiem rozdzielenia państwa od kościoła, co zapewniło mu popularność wśród radykalnych członków ruchu Clear Grit. Browne popierał hasło sekularyzacji rezerw kościelnych i ograniczenia przywilejów kościoła anglikańskiego, zwalczał finansowanie przez państwo szkół wy znaniowych. Domagał się zmiany systemu rządów w Kanadzie przez poło-
Cytadela Quebecu w połowie X IX w.
żenie kresu „francusko-katolickiej” dominacji i wprowadzenie systemu opartego na rzeczywistym układzie sił w kraju. Pod wpływem Browne’a stronnictwo Clear Grit porzuciło swój dawny program naśladowania amery kańskich wzorów ustrojowych i stawało się czymś w rodzaju brytyjskiej Partii Liberalnej, podkreślającej zasady wolnego handlu, rządów parlamen tarnych i związek z Wielką Brytanią. Stronnictwo Browne’a próbowało nawiązać porozumienie z działającym we Wschodniej Kanadzie ugrupo waniem liberalnym pod wodzą A. A. Doriona (1818—1891), jednak zwią zek taki okazał się trudny do utrzymania wobec wyraźnie probrytyjskiego i antyfrancuskiego programu George Browne’a. Utworzony w 1858 r. koalicyjny rząd obu przywódców liberalnych, Browne’a oraz Doriona, okazał się nietrwały i po 2 dniach urzędowania rząd ten musiał ustąpić. Do władzy doszli konserwatyści Macdonalda i Cartiera, lecz coraz trudniej 9 — H. Zins, Historia Kanady
129
było utrzymać jedność Kanady, czyli połączonych w 1840 r. Górnej i D ol nej Kanady. W Kanadzie Zachodniej do coraz większego znaczenia do chodzili zwolennicy liberalnego stronnictwa Clear Grit, we Wschodniej Kanadzie natomiast francuscy konserwatyści. Połączona dosyć sztucznie w 1840 r. Kanada rozpadała się na dwie części, posiadające odrębne tra dycje historyczne, narodowościowe i kulturalne. W tej sytuacji zarówno konserwatyści, jak i liberałowie zaczęli rozważać plan unii opartej na in nych niż dotąd zasadach. Akcja w tym kierunku doprowadzi do koncepcji konfederacji, łączącej wszystkie prowincje Brytyjskiej Ameryki Północnej. Dopiero konfederacja pozwoli na częściowe przezwyciężenie separatyzmów i znalezienie formuły umożliwiającej połączenie wszystkich prowincji w jedno państwo — w Dominium Kanady. DROGA DO KONFEDERACJI (1860-1867)
Lata sześćdziesiąte XIX w., poprzedzające utworzenie 1 lipca 1867 r. konfederacji dawnych kolonii Brytyjskiej Ameryki Północnej, stanowią jeden z najważniejszych okresów w historii tego kraju. W latach tych ukoronowane zostały wysiłki, zmierzające od dawna w kierunku unii prowincji kanadyjskich. Wprawdzie upłynie jeszcze trochę czasu, zanim unia obejmie wszystkie terytoria od Atlantyku do Pacyfiku, podstawowy jednak zrąb nowego państwa został wykształcony w postaci konfederacji 1867 r. i utworzenia Dominium Kanady. W przededniu konfederacji terytoria Brytyjskiej Ameryki Północnej nie posiadały jeszcze żadnej jednolitej organizacji, stanowiły z dala od siebie rozrzucone prowincje, żyjące własnym życiem, w niewielkim tylko stopniu utrzymujące związki między sobą. Oblicza się, że w 1867 r. ludność na całym tym ogromnym obszarze wynosiła zaledwie około 3 min osób. Na Zachodzie, nad Pacyfikiem, znajdowały się niewielkie placówki, wyspa Vancouver i Brytyjska Kolumbia, utrzymujące nikły kontakt ze światem zewnętrznym tylko drogą morską. Pomiędzy nimi a Kanadą, na przestrzeni około 3 tys. km, znajdowało się całkowite pustkowie, bezludna kraina gór i bezkresnych równin, na której znacznie później dopiero powstaną kanadyjskie pro wincje Alberty, Saskatchewan i Manitoby. Dopiero właściwa Kanada, powstała w 1840 r. z połączenia Kanady Górnej i Dolnej, stanowiła teren żywszej kolonizacji, bujniejszego życia politycznego i gospodarczego, powiązanego wielkim systemem komunikacyjnym Rzeki Św. Wawrzyńca i Wielkich Jezior. Na wybrzeżach Atlantyku rozwijały się prowincje mor skie, zwłaszcza Nowa Szkocja i Nowy Brunszwik, w oparciu o rybołówstwo, żeglugę, wyrąb drzewa i jego obróbkę, poważnie zainteresowane w do 130
prowadzeniu do skutku unii oraz w budowie łączącej wszystkie ziemie kana dyjskie kolei żelaznej. Tak z grubsza biorąc wyglądała Brytyjska Ameryka Północna około 1860 r., gdy zaczął się wzmagać ruch na rzecz unii i konfederacji. Idee tego rodzaju były wysuwane też i w prowincjach morskich, jednak najważ-
Brytyjska Am eryka Północna w 1862 r.
niejszą rolę w dążeniu do konfederacji odegrała najlepiej zaludniona i naj bogatsza prowincja — Kanada. Ogromne przestrzenie, niezmierne odle głości pomiędzy nimi i ich słabe bardzo zaludnienie sprawiły, że zbyt wcześ nie jeszcze było na przeprowadzenie zjednoczenia całego kraju pod jednym rządem i parlamentem. Przeciwko takiemu rozwiązaniu działały ponadto antagonizmy pomiędzy francuską Kanadą a ludnością pochodzenia bry tyjskiego. W tej sytuacji forma opartej na konfederacji unii dość powszech nie została uznana za najodpowiedniejszą. Zakładała ona, że centralny rząd federalny posiadać będzie władzę w stosunku do spraw obejmujących cały kraj, natomiast zagadnienia regionalne pozostaną w gestii rządów prowincjonalnych. Historia Stanów Zjednoczonych dostarczała przykładu rządów federalnych na wielkim i dość słabo zintegrowanym obszarze. Kanadyjczycy przyjęli jednak dla siebie nazwę konfederacji, aby odróżnić się od amerykańskiego przykładu. 131
Projekt utworzenia konfederacji został wysunięty w 1858 r. przez Alexandra Galta (1817—1893), z pochodzenia Anglika, przedstawiciela kupieckich sfer Montrealu i ministra finansów w rządzie Macdonalda i Cartiera z 1858 r. Przez usta Galta wystąpiła wówczas Partia Liberalno-Kon serwatywna z ideą konfederacji, którą następnie podjęli liberałowie pod przywództwem Roberta Bro wna, chociaż ci ostatni poj mowali ją węziej, tylko jako unię obu prowincji kanadyj skich. Stworzenie unii fede ralnej, opartej na odrębnych dla Kanady Wschodniej i Za chodniej parlamentach pro wincjonalnych, uważał Ro bert Brown za najlepszy spo sób rozwiązania brytyjskofrancuskich konfliktów oraz pierwszy krok w kierunku zbudowania kanadyjskiego Sir Alexander T illoch G alt narodu. Sprawa nie była jednak taka prosta, w wirze polemik i dyskusji na początku lat sześćdziesiątych XIX w. brak było stabilizacji politycznej, następowały częste zmiany rządu i kryzysy gabinetowe. W tej sytuacji wystąpił Robert Brown w 1864 r. z propozycją odejścia od systemu partyjnego, widząc w tym najlepszy sposób na przezwyciężenie częstych kryzysów rządowych, walk frakcyjnych i partyj nych, uniemożliwiających stabilizację. W czerwcu 1864 r. kierowana przez Browna komisja parlamentarna zgłosiła na forum Zgromadzenia Narodowego wniosek o utworzenie unii federalnej wszystkich kolonii Brytyjskiej Ameryki Północnej, a przynaj mniej Wschodniej i Zachodniej Kanady. Upadł właśnie wówczas kolejny rząd i Robert Brown wyraził gotowość utworzenia gabinetu koalicyjnego wspólnie z konserwatystami. Przezwyciężenie przez Browna systemu jedno partyjnego okazało się skutecznym wyjściem z impasu i poprawiło sytuację wewnętrzną. W tymże roku powstała koalicja liberalno-konserwatywna, tzw. wielka koalicja 1864 r., która podjęła rozważania na temat możli wości utworzenia konfederacji. Do nowego rządu weszli wszyscy wybitni przywódcy polityczni z Macdonaldem, Cartierem, Galtem i Brownem na czele, zwolennicy konfederacji wszystkich prowincji kanadyjskich lub przynajmniej unii federalnej Wschodniej i Zachodniej Kanady jako pierw 132
szego kroku do ogólnej konfederacji. Już ten ostatni wariant mógł zapewnić normalizację stosunków politycznych i przyznanie Zachodniej Kanadzie odpowiedniej liczby posłów w stosunku do ludności. Rozwiązanie sprawy Kanady traktował Brown jako początek konfederacji wszystkich prowincji Brytyjskiej Ameryki Północnej. Nie tylko dla liberałów Roberta Browna, ale i dla konserwatystów Macdonalda formuła konfederacji ziem kanadyjskich stawała się coraz bardziej uzasadniona. Zapowiadała ona utworzenie popieranej przez nich jednolitej struktury „Imperium Św. Wawrzyńca” oraz możliwość szybkiej rozbudowy kolei łączącej cały obszar Brytyjskiej Ameryki Północnej. System federalny zaspokajał też aspiracje kanadyjskich Francuzów, zabezpieczał ich odręb ności prawne, językowe, kulturalne i religijne. Z tych wszystkich względów poparli projekt Browna przywódcy francuskich Kanadyjczyków z Cartierem na czele. Doszli do wniosku, że wobec przewagi ludności pochodzenia bry tyjskiego tylko forma konfederacji da Francuzom odpowiednie gwarancje polityczne. Obok Browna i Cartiera, posiadających największą liczbę zwo lenników, wśród promotorów konfederacji należy wymienić Alexandra Galta, który pierwszy wysunął publicznie projekt konfederacji, a dalej Thomasa D ’Arcy McGee (1825—1868), świetnego irlandzkiego mówcę, rzecznika wielkiego dominium kanadyjskiego od Atlantyku do Pacyfiku. W dłuższej perspektywie postacią centralną był John A. Macdonald. Nie należał on wprawdzie do najgłówniejszych zwolenników konfederacji, nie wierzył początkowo, że rozwiąże ona wszystkie trudności, i wiele robił, by usprawnić istniejącą unię, z chwilą jednak gdy przyłączył się do twórców konfederacji, odgrywał wśród nich bardzo istotną rolę. Jego zdolnościom dyplomatycznym, taktowi i poczuciu humoru wiele zawdzięczały starania o konfederację i związane z tym pertraktacje z poszczególnymi koloniami. Przez całe lata odgrywał Macdonald czołową rolę w życiu politycznym Kanady, wywarł też wpływ na powstanie konfederacji i zaliczony został do jej twórców. Od czasu utworzenia w 1864 r. tzw. wielkiej koalicji sprawa konfederacji dyskutowana była zrazu tylko wśród polityków Wschodniej i Zachodniej Kanady. Nie wypowiedziały na razie swego stosunku do konfederacji inne prowincje, nie znana była też opinia Wielkiej Brytanii. Poszukując genezy konfederacji należy wziąć pod uwagę nie tylko stosunki wewnętrzne Bry tyjskiej Ameryki Północnej, ale również i czynniki zewnętrzne, szczególnie zaś skutki wojny domowej w Stanach Zjednoczonych z lat 1861 — 1865, zwanej też wojną secesyjną. Amerykańska wojna secesyjna od początku wywierała pewien wpływ na sytuację w Brytyjskiej Ameryce Północnej. Sympatie Kanadyjczyków 133
były wyraźnie po stronie stanów północnych, zwłaszcza w kwestii zniesie nia niewolnictwa. Pewna liczba Kanadyjczyków przyłączyła się nawet po stronie Północy do walki przeciwko utrzymującemu system niewolniczej pracy murzyńskiej Południu. Wojna secesyjna miała oczywiście głębsze podłoże ekonomiczne i ideowe. W stanach północnych skupił się głównie przemysł amerykański, około 80% wszystkich zakładów przemysłowych i ko palni, blisko 70% wszystkich kolei żelaznych. Stany południowe miały charakter prawie wyłącznie rolniczy, na ogromnych ich plantacjach upra wiano bawełnę, trzcinę cukrową, tytoń czy kukurydzę przy zastosowaniu systemu pracy niewolniczej. Sprawa abolicjonizmu, tj. zniesienia niewol nictwa Murzynów, stała się hasłem polityków Północy, w miarę jak za ostrzały się przeciwieństwa ekonomiczne i polityczne między stanami pół nocnymi i południowymi. W związku z rozwojem przemysłu europejskiego, szukającego w Ameryce rynków zbytu, przemysłowcy północnoamerykańscy domagali się w interesie amerykańskiego przemysłu polityki ceł ochronnych, czemu przeciwstawiali się plantatorzy z Południa, obawiający się, że kraje europejskie odpowiedzą na to podniesieniem ceł od ich bawełny czy ty toniu. Wojna secesyjna z lat 1861 — 1865 wywołała w Kanadzie zainteresowanie i określony stosunek do wydarzeń amerykańskich tego okresu. Obok sym patii dla abolicyjnych haseł Północy zaznaczyły się w Brytyjskiej Ameryce Północnej obawy konfliktu ze Stanami Zjednoczonymi. Istniały przypusz czenia, że podobnie jak w 1812 r., tak i tym razem Amerykanie będą usiło wali zaatakować terytoria kanadyjskie, nie posiadające tym razem żadnych możliwości odparcia ataku. Dodajmy, że w Anglii nastawienie antyamerykańskie wyrażało się m. in. w przekonaniu, iż Stany Zjednoczone załamią się w wyniku wojny secesyjnej, że Południe oddzieli się jako odrębne pań stwo. Z drugiej strony wyrażane przez Londyn poparcie dla Południa wy woływało wrogie antybrytyjskie nastroje w stanach północnych USA, mó wiono o represjach przeciwko Wielkiej Brytanii i o Kanadzie jako najbar dziej nadającemu się do ataku terytorium brytyjskim. Tego rodzaju pogłoski i przewidywania wywoływały napięcie w Brytyjskiej Ameryce Północnej. Od czasu wojny z 1812 r. i pokoju z 1815 r. stosunki amerykańsko-kanadyjskie były na ogół poprawne, chociaż dochodziło nieraz do zatargów i sporów granicznych, jak w 1838 oraz 1846 r. (sprawa Oregonu). Napięcia we wzajemnych stosunkach trwały w okresie wojny secesyjnej i nie ustąpiły po zakończeniu walk w 1865 r. W przedstawionej wyżej atmosferze kryzysu wewnętrznego i zaostrze nia stosunków ze Stanami Zjednoczonymi doszło w 1867 r. do zawarcia konfederacji ziem kanadyjskich. Niebezpieczeństwo amerykańskie stano 134
wiło niewątpliwie dodatkowy argument na rzecz unii, Stany Zjednoczone dostarczyły też swego rodzaju przykładu i wzoru federacji. Stopień zagro żenia nie wszędzie był jednakowy, Nowa Fundlandia, Wyspa Księcia Ed warda i Nowa Szkocja czuły się stosunkowo bezpieczne pod ochroną statków floty brytyjskiej. Jednak Nowy Brunszwik, a zwłaszcza Kanada miały ze Stanami Zjednoczonymi długą granicę i w okresach różnych konfliktów obawiały się agresji amerykańskiej. O napiętych stosunkach może świadczyć fakt wysłania do Kanady 10 tys. żołnierzy angielskich w 1861 r. na wiadomość o pojmaniu przez wojenny statek amerykański dwóch dyplomatów. Rząd brytyjski podjął też pewne kroki w kierunku zreorganizowania kanadyjskich sił zbrojnych, prowincje kanadyjskie miały zgromadzić większe fundusze na powiększenie liczby milicji. Zadrażnienia wywoływały przechodzące bezprawnie granicę grupy rabusiów, jak i tzw. Fenian, rewolucyjnej organizacji irlandzkiej, dążącej do oswobodzenia Iralndii spod władzy angielskiej. Ponieważ nie mogli Fenianie atakować Anglików w Wielkiej Brytanii ani opanować Irlandii, podejmowali ze Stanów Zjednoczonych wypady na Brytyjską Amerykę Północną. Zostali jednak na półwyspie Niagara odparci przez kanadyjską milicję. O tym, że niebezpieczeństwo ze strony Stanów Zjednoczonych mogło być realne, przekonywały Kanadyjczyków wystąpienia w amerykańskim Kongresie, gdzie niektórzy posłowie wspominali o potrzebie aneksji Kana dy. Ważniejsze znaczenie miało zerwanie przez USA w 1865 r. wspomnia nego już traktatu o wzajemnych stosunkach handlowych z 1854 r. Narażało to Kanadę na poważne straty, zmniejszenie wywozu drewna, ryb i innych towarów, utwierdzało też przypuszczenie, że krok ten zmierza do osła bienia Kanady i jej aneksji. Wszystko to jeszcze bardziej wzmacniało soli darność Kanadyjczyków i przekonanie o konieczności silniejszego zespo lenia prowincji Brytyjskiej Ameryki Północnej. Poprzez usunięcie istnieją cych pomiędzy poszczególnymi koloniami barier celnych miała unia przy czynić się do rozwoju handlu wewnętrznego oraz ułatwić rozbudowę sieci kolejowej, posiadającej podstawowe znaczenie w procesie integracyj nym. Stworzenie federacji prowincji oraz rozwinięcie sieci kolejowej stano wiły ściśle ze sobą związane problemy. Dochodziły do tego kwestie handlu i obronności kraju. Po stronie konfederacji widzieli też swój interes bry tyjscy bankierzy, finansujący budowę linii kolejowej Great Trunk, która mogła przynieść większe zyski dopiero po doprowadzeniu jej budowy od Atlantyku do Pacyfiku w połączonym konfederacją kraju. Rząd brytyjski zainteresowany był w doprowadzeniu do Oceanu Spokojnego transkontynentalnej linii kolejowej i w idącej w ślad za tym penetracji Zachodu, co miało też cele wojskowe i służyło ekspansji Wielkiej Brytanii. Zorganizo135
136 Uczestnicy
konferencji w Charlottetown
w 1864 r.
wanie Brytyjskiej Ameryki Północnej w postaci federacji prowincji mogło też z brytyjskiego punktu widzenia ulżyć angielskim inwestycjom w Ka nadzie przez bardziej równe ich rozłożenie i większy udział samych Kana dyjczyków. Wszystkie wspomniane wewnętrzne i zewnętrzne czynniki stanowiły główne przyczyny, które doprowadziły w 1867 r. do powstania konfederacji oraz Dominium Kanady. W czerwcu 1864 r. zawarta została — jak wspomniano — wielka koa licja w celu przedyskutowania sprawy federacji. We wrześniu tegoż roku odbyła się konfederacja prowincji morskich (Nowa Fundlandia, Nowa Szkocja, Nowy Brunszwik i Wyspa Księcia Edwarda), zainteresowanych w utworzeniu unii kolonii atlantyckich ze względów gospodarczych i po litycznych. Tego rodzaju plany, popierane przez rząd brytyjski, nie doczeka ły się jednak realizacji. Sprawa unii cząstkowej, w rodzaju prowincji mor skich, została podporządkowana konfederacji ogólnej wszystkich kolonii Brytyjskiej Ameryki Północnej. Korzystając, z tego, że w Charlottetown na Wyspie Księcia Edwarda obradowali delegaci prowincji morskich, przybyli tam na ich konferencję przedstawiciele wielkiej koalicji i przemie nili debaty nad unią prowincji morskich na wielką ogólną dyskusję, która doprowadzi do powstania konfederacji kanadyjskiej. Trzeba przyznać, że moment został szczególnie dobrze dobrany. Dobiegała właśnie końca wojna secesyjna w Stanach Zjednoczonych, zwycięstwo w niej przechylało się na stronę Północy, w Kanadzie istniały obawy, że zwycięskie armie janke sów zaatakują Brytyjską Amerykę Północną. Nasuwały się interesujące wszystkie prowincje kanadyjskie zagadnienia obrony przed atakiem, pod niesienia handlu itp. W tej sytuacji zgromadzeni w Charlottetown delegaci z uwagą wysłuchali przedstawicieli Kanady (tj. połączonej w 1840 r. Kanady Górnej i Dolnej) i zapoznali się z ich projektem utworzenia konfederacji prowincji Brytyjskiej Ameryki Północnej. Delegaci prowincji morskich zgodzili się wysłać swoich reprezentantów do miasta Quebecu na planowaną konferencję, która miała opracować projekt konfederacji. Konferencja w Quebecu zebrała się w październiku 1864 r. w atmosferze ogólnego entuzjazmu i poparcia dla idei konfederacji. Do Qeubecu zjechali najzdolniejsi ówcześni politycy kanadyjscy, m. in. John A. Macdonald, Alexander Galt, Leonard Tilley, George Cartier, George Brown, Thomas McGee, którzy od dawna działali na rzecz unii. Pochodzili oni z angielskiej i francuskiej Kanady, z prowincji morskich i Nowej Fundlandii. Ci Ojcowie Konfederacji, jak ich nazwała historiografia kanadyjska, w krótkim czasie do końca października 1864 r. opracowali 72 rezolucje, stano wiące podstawę nowego ustroju ziem kanadyjskich i powstania Dominium Kanady. 137
W czasie debat nad przyszłym ustrojem kraju starły się w Quebecu dwie koncepcje polityczne. Unioniści z Johnem A. Macdonaldem na czele wysuwali projekt ścisłej federacji i pozostawienia niewielkich tylko upraw nień rządom prowincjonalnym. Federaliści natomiast, pod wodzą George Cartiera i 01ivera Mowata (1820—1903), byli zwolennikami szerszej auto nomii prowincji w ramach konfederacji. Zwyciężyła koncepcja federacji, która następnie musiała zostać zatwierdzona przez parlamenty poszcze gólnych prowincji. Na wiosnę 1865 r. przyjęło ją kanadyjskie Zgromadze nie Narodowe, w prowincjach morskich powstała jednak pewna opozycja. Prowincje te wysunęły zastrzeżenia przeciwko projektowi gospodarowania finansami, uważały, że proponowany plan je krzywdził. Wyspa Księcia Ed warda i Nowa Fundlandia odrzuciły rezolucje z Quebecu jako mniej zain teresowane w konfederacji ze względu na swe położenie geograficzne. Wyspa Księcia Edwarda, rozwijająca rolnictwo i rybołówstwo, wykazywała znacznie mniejszy entuzjazm dla budowy kolei do Kanady niż np. Nowa Szkocja czy Nowy Brunszwik. Jeszcze mniejsze zainteresowanie wzbudzał cały projekt w Nowej Fundlandii, dla której rząd federalny w Ottawie wydawał się równie odległy jak londyński. Ważniejsze dla losów konfede racji było stanowisko Nowej Szkocji i Nowego Brunszwiku, chociaż i tam istniały siły przeciwne konfederacji. W Nowej Szkocji reprezentowali je zwolennicy Josepha Howe’a, obawiający się supremacji Kanady. Z podob nych względów zaznaczyła się opozycja w Nowym Brunszwiku. Stopniowo obie najważniejsze prowincje morskie, Nowa Szkocja i Nowy Brunszwik, odeszły od swego negatywnego względem konfederacji nasta wienia, tym bardziej że za konfederacją wypowiedział się rząd brytyjski, z którego opinią wspomniane prowincje zawsze się bardzo liczyły. W oczach Anglików doprowadzenie do konfederacji miało za sobą racje wojskowe i finansowe, wzmacniało obronność Brytyjskiej Ameryki Północnej i zmniej szało wydatki na jej utrzymanie. Z tych więc m. in. względów polecił Londyn swoim gubernatorom w Nowej Szkocji i Nowym Brunszwiku, by poparli ideę federacji z Kanadą. Na konferencji w Londynie pod koniec 1866 r. spotkali się już przedstawiciele Kanady, Nowej Szkocji i Nowego Brunszwiku, by przyjąć rezolucje uchwalone w Quebecu w 1864 r. z niewiel kimi tylko zmianami i uzupełnieniami. Uzgodniono, że do konfederacji przystępują cztery prowincje: Nowa Szkocja, Nowy Brunszwik, Ontario (dawna Zachodnia Kanada) oraz Quebec (dawna Kanada Wschodnia). Konfederacja tych czterech prowincji przyjęła nazwę Dominium Kanady. Na początku 1867 r. Parlament brytyjski w Londynie zatwierdził nowy układ stosunków w dawnej Brytyjskiej Ameryce Północnej na mocy tzw. British North America Act, który wszedł w życie 1 lipca 1867 r. W kilka lat 138
później przystąpiły do Dominium Kanady tzw. Terytoria Północno-Za chodnie (1869 r.), Brytyjska Kolumbia (1871) i Wyspa Księcia Edwarda (1873). Dopiero w 1949 r. przyłączyła się Nowa Fundlandia. Wcześniej, w 1870 r., powstanie nowa prowincja Manitoby, w 1905 r. zaś prowincje Alberty i Saskatchewan.
I
IV. DOMINIUM K ANADY (1867-1968)
POCZĄTKI DOMINIUM (1867-1878)
J
1867 r. zebrał się w Ottawie pierwszy parlament nowo powstałego Dominium. Już dziesięć lat wcześ niej została Ottawa wyznaczona na stolicę prowincji Kanady i posiadała okazałe gmachy urzędowe, wzniesione w stylu wiktoriańskiego gotyku, na wzór budowli Londynu. Wspomniany British North America Act z 1 lipca 1867 r., zatwierdzający nowy układ stosunków politycznych w dawnej Brytyjskiej Ameryce Północnej, wprowadzał do Dominium Kanady typ ustroju, będący połączeniem federalizmu z brytyjskim systemem parlamen tarnym. Na czele kraju stał reprezentujący Koronę Brytyjską gubernator generalny. Faktyczna władza należała jednak do rządu z premierem na czele, opierającego się na większości parlamentarnej. Parlament składał się z dwóch izb, Izby Gmin i Senatu. W Izbie Gmin zasiadali posłowie wybierani przez ogół mieszkańców Dominium, spełniających pewne wy magania cenzusu majątkowego. Pod koniec XIX w. ograniczenia te zostały złagodzone i liczba wyborców znacznie wzrosła. Podobnie jak w systemie brytyjskim Izba Gmin otrzymała faktyczną władzę ustawodawczą, na tomiast Senat, złożony z dożywotnich przedstawicieli poszczególnych prowincji, uosabiał ideę federalizmu. Poszczególne prowincje kanadyjskie otrzymały swoje rządy prowincjo nalne, przypominające strukturą rząd federalny całego Dominium, i po czątkowo przyjęły przeważnie system jednoizbowych ciał ustawodawczych. Rządy prowincjonalne otrzymały dosyć liczne uprawnienia prawodawcze i wykonawcze na terenie poszczególnych prowincji, m. in. w zakresie spraw podatkowych, finansowych czy oświatowych. Zagadnienia oświato we miały duże znaczenie zwłaszcza dla Quebecu, wykazującego zawsze dużą troskę o zapewnienie francuskiego charakteru tej prowincji. Quebec został ponadto uprzywilejowany dosyć liczną reprezentacją w federalnej Izbie Gmin, co miało na celu zagwarantowanie interesów francuskich Ka nadyjczyków. esienią
140
Twórcy British North America Act z 1 lipca 1867 r. dążyli do stworzenia silnego rządu federalnego i umocnienia konfederacji prowincji kanadyj skich. Stąd też rząd federalny otrzymał wszystkie uprawnienia prawodaw cze i wykonawcze w sprawach dotyczących „pokoju, porządku i dobrego rządu”, pozostawiając zarząd nad kwestiami lokalnymi rządom prowincjo
D om inium K anady w 1867 r.
nalnym. Gubernatorzy prowincji mieli być mianowani przez rząd federalny, czego celem było wzmocnienie tendencji centralistycznych Dominium. Przyjęcie systemu federalnego nie oznaczało intencji naśladowania wzo rów ustrojowych Stanów Zjednoczonych. Dominium Kanady uformowało swój model ustrojowy pod wpływem amerykańskich i brytyjskich wzorów, przyjęto „brytyjsko-amerykańską konstytucję” . Kanadyjski Senat tylko z nazwy przypominał amerykańską wyższą izbę. Zgodnie z systemem brytyjskim stał się instancją odwoławczą, pozbawioną większej władzy, co wynikało m. in. z faktu, że jego członkowie byli mianowani przez guberna tora generalnego. Senat kanadyjski nie reprezentował poszczególnych prowincji, czym również różnił się od wyższej izby Kongresu amerykań skiego. Ze wzorów brytyjskich pochodziła instytucja rządów gabinetowych oraz zrąb nie pisanego angielskiego prawa konstytucyjnego. Ogólnie mówiąc można stwierdzić, że wzory brytyjskie wycisnęły najsilniejsze piętno na 141
modelu ustrojowym Dominium Kanady, ustanowionym na podstawie bry tyjskiego aktu z 1867 r. Parlament angielski zachował prawo oddziaływa nia na stosunki polityczne i ustrojowe tego nowego brytyjskiego dominium, m. in. przywilej zmieniania konstytucji kanadyjskiej. Wśród ważnych zadań, jakie stanęły przed młodym Dominium, był problem rozciągnięcia granic do Oceanu Spokojnego oraz roztoczenia wpły wów na północne terytoria kontynentu amerykańskiego. Proces ten zo stał zakończony mniej więcej w ciągu 60 lat od czasu powstania konfede racji w dużej mierze dzięki inicjatywie i energii pierwszego premiera D o minium Kanady, wielokrotnie już cytowanego Johna A. Macdonalda. Spore trudności sprawiało początkowo rozszerzenie konfederacji na po szczególne prowincje, posiadające rozmaity stosunek do spraw ogólnokanadyjskich. Z dawnych kolonii Brytyjskiej Ameryki Północnej nie przy stąpiła do Dominium Nowa Fundlandia, pomimo istniejącego tam stron nictwa unionistów i prowadzonych na ten temat w latach sześćdziesiątych rozmów. Popierający unię gabinet Nowej Fundlandii został w 1869 r. obalony i do głosu doszły nastroje separatystyczne, wypływające z obaw, że przystąpienie do konfederacji może oznaczać finansowe upośledzenie Nowej Fundlandii. W rezultacie prowincja ta pozostanie poza Dominium Kanady aż do 1949 r. Również i Nowa Szkocja zdradzała początkowo tendencje antyfederalistyczne. W czasie pierwszych wyborów w 1867 r. doszli do głosu przeciwnicy unii z Josephem Howe na czele. Zręczna polityka Johna A. Mac donalda doprowadziła wszakże do zjednania Nowej Szkocji dla kon federacji. Joseph Howe wszedł do koalicyjnego rządu premiera Macdonalda i stopniowo przełamane zostały separatystyczne tendencje części polity ków tej prowincji. Słabo zaludniona Wyspa Księcia Edwarda przystąpiła do konfederacji w 1873 r., dostrzegając swój wyraźny interes w unii z Kanadą. Wyspa po padła w poważne długi przy budowie kolei żelaznej na swym terytorium, w związku z Kanadą widziała perspektywy dalszego rozwoju. Główna ekspansja Dominium Kanady poszła w kierunku zachodnim i północnym. Jednym zresztą z celów konfederacji było przejęcie tery toriów północno-zachodnich, zwłaszcza Ziemi Ruperta, znajdującej się pod zarządem Kompanii Zatoki Hudsona. Już w 1868 r. wydał Parlament angielski odpowiedni akt w tej sprawie i położona nad jeziorem Hudson Ziemia Ruperta została w 1869 r. sprzedana przez Kompanię Zatoki Hudsona za 300 tys. funtów szterlingów Kanadzie. W ten sposób terytoria Dominium dotykały już Gór Skalistych na zachodzie oraz Oceanu Arktycznego na północy. Zostały one nazwane Terytoriami Północno-Zachod 142
nimi, otrzymały swego gubernatora oraz radę mianowaną przez rząd federalny. Pod rządami Kompanii Zatoki Hudsona mieszkańcy Ziemi Ruperta nie posiadali udziału w zarządzaniu tym krajem, po przekształceniu go w Terytoria Północno-Zachodnie i przyłączeniu ich do Dominium Kanady podjęli starania o uzyskanie szerszych uprawnień politycznych. Niektórzy z nich, zwłaszcza pochodze nia francuskiego, m. in. me tysi wyrażali przy tym obawy, że napływ osadników brytyj skich może zagrozić pozycji kościoła katolickiego oraz ich francuskim odrębnościom kul turalnym. Nie brak tam na wet było zwolenników utwo rzenia nowej francuskiej Ka nady na zachodzie. W 1869 r. separatyści Terytoriów Półno cno-Zachodnich utworzyli na wet swój rząd tymczasowy pod przywództwem metysa francuskiego Louisa Riela (1844—1885) i opanowali główny posterunek Kompanii Zatoki Hudsona nad Czerwo ną Rzeką, Fort Garry (póź niejszy Winnipeg). Osadnikom znad Czerwonej Rzeki nie szło o zorgani zowanie rebelii przeciwko Wielkiej Brytanii, lecz o wykorzystanie okresu przejściowego pomiędzy dotychczasowymi rządami Kompanii Zatoki Hud sona a przybyciem gubernatora z Kanady w celu stworzenia swojej organi zacji politycznej. Louis Riel i jego zwolennicy pragnęli, by ziemie nad Czer woną Rzeką weszły do Dominium Kanady jako odrębna prowincja, posia dająca — podobnie jak Quebec — gwarancje dla swych francuskich odrębno ści. W rezultacie Ottawa zgodziła się na wyodrębnienie z Terytoriów Pół nocno-Zachodnich nowej prowincji Manitoby, utworzonej w 1870 r. ze stoli cą w Winnipegu. Językami urzędowymi zostały angielski i francuski, zagwa rantowano prawa protestantów i katolików oraz ich odrębne systemy szkol ne. W ten sposób stała się Manitoba w 1870 r. piątą prowincją Dominium Kanady obok Nowej Szkocji, Nowego Brunszwiku, Ontaria i Quebecu. Kolejnym etapem ekspansji Kanady było dotarcie do Pacyfiku i zało 143
żenie w 1871 r. jako szóstej prowincji Brytyjskiej Kolumbii. Już w 1866 r. została do Brytyjskiej Kolumbii przyłączona wyspa Vancouver, pozosta jąca jednak nadal pod zarządem Kompanii Zatoki Hudsona aż do 1867 r. W obawie przed agresją amerykańską przystąpiła Brytyjska Kolumbia w 1871 r. do Dominium Kanady i dzięki temu Kanada rozciągała się już faktycznie od morza do mo rza, „a mari usąue ad mare”, jak głosi jej motto. W ciągu 4 lat od zawarcia konfederacji w 1867 r. objęło Dominium Kanady w swe władanie wiel ki obszar między Atlanty kiem i Pacyfikiem. Od tego dopiero momentu rozpocznie się wielki wysiłek zasiedlenia i gospodarczego zorganizowa nia tego pustego kraju, li czącego wówczas zaledwie około 3,3 min mieszkańców. W okresie po konfedera cji dominującą postacią w ży ciu politycznym Kanady był Sir John A. Macdonald, pre mier Dominium Kanady w Louis Riel latach 1867-1873 i 1878— 1891. Wraz z nim utrzymywała się u władzy Partia Liberalno-Konser watywna, która powstała w 1854 r. wokół osoby Macdonalda i w 1924 r. zmieni nazwę na Partię Postępowo-Konserwatywną. Program polity czny Macdonalda szermował hasłem szerokiego udziału całego społe czeństwa w rządach, dzięki czemu udało się mu pozyskać wielu zwo lenników, zwłaszcza liberałów, spoza kręgu własnej partii. Wokół osoby Macdonalda powstał rząd koalicyjny z udziałem niektórych daw nych jego przeciwników w rodzaju Josepha Howe z Nowej Szkocji. Gabinet Macdonalda stał się stopniowo rządem Partii Konserwatywnej, głoszącej program zbudowania Dominium przy zachowaniu federalnej unii. W miarę wzrostu Kanady rząd Macdonalda wiązał się z wielkim kapitałem, m. in. bogatymi firmami kolejowymi, zarówno brytyjskimi, jak i francuskimi. Istniejąca od 1855 r. Partia Liberalna posiadała swoje główne oparcie w Ontario, gdzie mocno dzierżyła w rękach ster rządów tej prowincji. Tworzyła też rząd federalny w latach 1873—1878 pod wodzą Alexandra 144
Mackenzie (1822—1892). Liberałowie podnosili ujemne skutki wpływu wielkiego kapitału na życie polityczne Kanady i popierali raczej interesy ludności rolniczej. Byli zwolennikami dużych uprawnień rządów prowincjo nalnych, odwrotnie niż konserwatyści Macdonalda, którzy pracowali na rzecz ściślejszej integracji kraju i silniejszej pozycji rządu federalnego w Ot tawie.
D om inium K anady w 1873 r.
Upadek pierwszego rządu Macdonalda w 1873 r. i objęcie władzy przez liberałów nastąpiły na tle skandalu, jaki wybuchł wówczas wokół sprawy budowy transkontynentalnej linii kolejowej (Canadian Pacific Railway) oraz podejrzeń o korupcję. Sprawa budowy tej linii miała podstawowe znaczenie dla dalszego rozwoju gospodarczego i politycznego Dominium Kanady, była m.in. jednym z warunków przystąpienia Brytyjskiej Ko lumbii do konfederacji w 1871 r. Na apel rządu federalnego dwie firmy podjęły starania o powierzenie im trudnej budowy linii kolejowej na terenie bezludnych prerii i przez pasma wysokich Gór Skalistych. Firma pierwsza, zarządzana przez Hugha Allana z Montrealu, posiadała wśród swych udziałowców wielu Amerykanów, których podejrzewano o to, że przy stąpili do spółki jedynie w celu opóźniania tej inwestycji ze względu na interesy amerykańskiej linii kolejowej Union Pacific. Druga firma składała 10 — H . Z in s , H is to r ia K a n a d y
145
się z finansistów z Toronto pod przewodnictwem D. L. Macphersona. Istniały zastrzeżenia co do jej finansowych możliwości, wypowiadano się za utworzeniem nowej organizacji z udziałem wszystkich zainteresowanych budową kolei prowincji. Gdy negocjacje nie przyniosły rezultatów, premier John A. Macdonald wydał przywilej powołujący do życia spółkę Canadian Pacific Railway Company, na której czele postawił dyrektorów obu rywa lizujących ze sobą firm. Niezadowoleni z takiego obrotu sprawy przeciw nicy spółki montrealskiej podnieśli wrzawę, zarzucając rządowi przekup stwo. Skandal był tak wielki, że rząd Macdonalda musiał ustąpić i do władzy doszli w 1873 r. liberałowie, chociaż wydaje się nie ulegać wątpliwości, że premier Macdonald nie miał żadnych osobistych korzyści w związku z tą całą aferą. Nowy premier, liberał Alexander Mackenzie, nie posiadał szerokich wizji politycznych Macdonalda. Nie potrafił znaleźć większych kapitałów na budowę transkontynentalnej linii kolejowej, ograniczył się do kontynuo wania robót na niewielkich odcinkach, co wywołało niezadowolenie zwłasz cza w Brytyjskiej Kolumbii. W okresie rządów liberałów zbudowano kilka set mil toru pomiędzy Wielkimi Jeziorami i Manitobą oraz na terenie Bry tyjskiej Kolumbii, wytyczono plany budowy dalszych odcinków kolejowych. Główne osiągnięcia liberalnego rządu Mackenziego leżały w dziedzinie stosunków politycznych, zwłaszcza jeśli idzie o powiększenie samorządu Dominium Kanady. Ustanowiony został wówczas kanadyjski sąd najwyż szy, który poważnie zmniejszył liczbę apelacji do angielskiej Tajnej Rady (Privy Council) w Londynie. Ograniczono też wówczas władzę brytyj skiego gubernatora generalnego. Nadal posiadał on wysoki prestiż, lecz niewiele już uprawnień i faktycznych kompetencji. W 1873 r. rozpoczął się wielki światowy kryzys gospodarczy. Dotknięta nim poważnie została Wielka Brytania i jej posiadłości zamorskie, gdy ceny artykułów rolnych spadły mniej więcej o 50%, co doprowadziło do ruiny wiele średnich i drobnych farm oraz do spadku dochodów ludności rolniczej. Kryzys ten odbił się również na gospodarczym życiu Kanady i wywołał krytykę gabinetu liberałów, którzy jako przeciwnicy rządów silnej ręki i zwolennicy wolności handlu nie podjęli żadnych środków zaradczych w tej trudnej sytuacji ekonomicznej, utrudnionej jeszcze przez amerykań ską politykę wysokich barier celnych. W odpowiedzi na nią musiał rząd liberalny również podnieść opłaty celne na towary importowane z zagrani cy, co proponował John A. Macdonald, zwolennik protekcjonizmu pań stwowego w życiu gospodarczym. Program jego znalazł wielu zwolenników, krytykujących rząd liberalny za jego nieudolność w kwestii budowy kolei transkontynentalnej oraz w polityce handlowej. W tej atmosferze powrócił 146
do władzy w 1878 r. konserwatywny rząd Macdonalda, by utrzymać się u steru aż do śmierci tego polityka w 1891 r. a właściwie nawet do 1896 r. W latach 1867—1891 ludność Kanady wzrosła z 3,3 min do 4,8 min osób. Powiększył się też w tym czasie — jak wiemy — obszar kraju, jednak nadal głównymi i najważniejszymi jego częściami składowymi były Ontario i Quebec, skupiające około 75% całej ludności. Jej przyrost szyb szy był w Ontario niż w Quebecu, skąd wielu Francuzów wy emigrowało do pracy w Stanach Zjednoczonych. Zjawisko emi gracji z Kanady do USA wystę powało z różnym natężeniem we wszystkich niemal prowincjach kanadyjskich, opóźniając tempo wzrostu liczby ludności tego kraju. Należy dodać, że przed zawarciem konfederacji w 1867 r. zmniejszył się już ruch emigra cyjny z Wielkiej Brytanii do Ka nady. Nasili się on ponownie do piero na przełomie XIX i XX w. N a początku drugiej połowy XIX w. życie nowego Dominium niewiele różniło się na ogół od pionierskiej epoki w historii tego Alexander Mackenzie kraju. Nadal podstawowe zna czenie miał wyrąb lasów i niewielki przemysł oparty na przerobie drewna. Dalsze podstawowe zajęcia mieszkańców to rybołówstwo w prowincjach morskich, uprawa roli w Kanadzie środkowej oraz gór nictwo i handel futrami na zachodzie. Stopniowo podnosił się standard życia, rozwijała się sieć kolejowa i przemysł, powstawały nieliczne ciągle i niewielkie miasta. Wśród nich do największych należały w 1871 r.: Mont real (107 tys.), Quebec (60 tys.), Toronto (56 tys.), Halifax (30 tys.), St. John (29 tys.), Hamilton (26 tys.). Stolica Wyspy Księcia Edwarda, Charlottetown, liczyła zaledwie 9 tys. mieszkańców. Ogółem mieszkało ówcześnie w Ontario 1620 951 osób, w Quebecu 1191516, w Nowej Szkocji 387800, w Nowym Brunszwiku 285594, a na wyspie Księcia Edwarda zaledwie 94021, co najlepiej obrazuje niewielkie rozmiary osadnictwa na bezkres 147
nych obszarach Dominium Kanady. Stolica kraju, Ottawa, liczyła w 1871 r. tylko 21545 mieszkańców. Szybciej od bardzo słabo jeszcze rozwiniętego przemysłu wzrastało w tym czasie, zwłaszcza w Kanadzie centralnej, rolnictwo, produkujące w coraz większym stopniu na eksport oraz zaopatrujące w żywność kana dyjskie miasta i osiedla. W miarę posuwania się na Zachód linii kolejowej i towarzyszącego jej osadnictwa powstawały na preriach farmy rolnicze, stanowiące niebawem główny rezerwuar bogactwa zbożowego Kanady. Rozwijało się też górnictwo, wydobywano w centralnych częściach kraju miedź i ołów, na wschodzie węgiel. Szybciej rozwijały się bardziej centralnie położone prowincje Kanady, Ontario, Manitoba i Quebec, natomiast prowincje morskie w mniejszym stopniu uczestniczyły w zaczynającym się okresie ery przemysłowej. Toronto stawało się coraz poważniejszym kon kurentem Montrealu jako ośrodek banków i spółek handlowych, skutecz nie rywalizujących z głównym miastem Quebecu. Obok tych dwóch coraz poważniejszych metropolii, Toronta i Montrealu, rozwijać się szybko za czął pod sam koniec XIX w. Vancouver w Brytyjskiej Kolumbii, zwłaszcza od czasu zakończenia w 1885 r. transkontynentalnej linii kolejowej Cana dian Pacific Railway (w skrócie CPR). Na główny ośrodek prowincji preryjnych wyrastał Winnipeg w południowej Manitobie. Większe miasta były nadal bardzo nieliczne i większość ludności miesz kała na wsi, na farmach rolniczych i we wsiach rybackich, w warunkach niewiele różniących się od epoki pionierskiej. I tu zaznaczyły się jednak stop niowe zmiany i postęp wraz z rozwojem sieci kolejowej i telegraficznej, handlu i życia politycznego. Drewniane szałasy i chaty zaczęły ustępować miejsca domom budowanym z kamienia i cegły, sady, pastwiska i ziemie uprawne wypierały kanadyjski busz. W głównych miastach znamiona po stępu były oczywiście bardziej widoczne. Wznoszono w nich coraz okazal sze budynki publiczne, głównie w stylu wiktoriańskim, wprowadzano oświe tlenie gazowe i tramwaje konne, powstawały pierwsze teatry, do których zaglądali czasem wielcy europejscy aktorzy z Heleną Modrzejewską na czele. Wznoszono biblioteki, organizowano kluby, zaczęło stopniowo rozwijać się, chociaż na razie na niewielką skalę, życie kulturalne tego młodego kraju. Bezpośrednio po zawarciu konfederacji zaznaczyło się w umysłowym życiu Kanady dążenie do silniejszego podkreślenia narodowej kultury Kanady, do wyraźniejszego kształtowania jej odrębności i swoistości. Ten krótkotrwały zresztą ruch patriotyczny, zwany „Canada First”, na rodził się w grupie kilku intelektualistów z Ottawy (H. J. Morgan, C. Mair, G. T. Denison, R. G. Haliburton, W. A. Foster) w 1868 r. i wyrażał wielkie 148
nadzieje i patriotyczne uniesienie, jakie łączono z powstaniem konfederacji. Większe znaczenie mieli w gronie tym pisarze W. A. Foster i C. Mair, reprezentujący może najpełniej nastroje i dążenia tej grupy. Jej zwolennicy założyli w Toronto swój narodowy klub, w którym najważniejszą rolę odgrywał dawny profesor historii w Oksfordzie, Goldwin Smith (1823— 1910), współorganizator gazety „The Nation”, wychodzącej w latach 1874—1876. Ruch „Canada First” był zjawiskiem krótkotrwałym, jednak oddziałał w niemałym stopniu na życie umysłowe Kanady schyłku XIX w. ERA MACDONALDA I KONSERWATYSTÓW (1878-1896)
W 1878 r. powrócił do władzy konserwatywny rząd Johna A. Mac donalda, posiadający szerokie poparcie społeczeństwa zawiedzionego mało energiczną i nazbyt ostrożną polityką liberałów. Nie spełnili oni wielu nadziei, niewiele zrobili dla zjednoczenia całego Dominium i dokończenia budowy transkontynentalnej linii kolejowej, mającej tak zasadnicze zna czenie dla tworzącego się nowego państwa. Macdonald rozpoczął nową kadencję od uregulowania sprawy ceł protekcyjnych na produkty spożywcze i wyroby przemysłowe. Podniósł cła z 17,5% do 25% i więcej, co od razu poprawiło położenie kanadyjskich producentów i farmerów, wpływając na rozwój przemysłu i rolnictwa. Taryfy protekcyjne wraz z hasłem dokończenia linii kolejowej od Atlan tyku do Pacyfiku oraz zasiedleniem Zachodu stały się głównymi składni kami wielkiego planu narodowego premiera Macdonalda, który miał doprowadzić do zbudowania politycznie i gospodarczo powiązanego D o minium Kanady w jeden organizm państwowy. Zagadnieniem kluczowym dla powodzenia całego planu było szybkie dokończenie budowy kolei. Bez tego nie było mowy o zasiedleniu wielkich pustych terenów na Zachodzie i ich zagospodarowaniu. Macdonald po wrócił do projektu udzielenia wydatnej pomocy prywatnej kompanii kole jowej Canadian Pacific Railway, która miała otrzymać od rządu 25 min dolarów na budowę kolei, udziały w jej eksploatacji oraz 25 min akrów dobrej ziemi wzdłuż pasa szerokiego na 24 mile po obu stronach toru na terenie prerii. Kompania miała sprzedawać ziemię w działkach wynoszących po 640 akrów nowym osadnikom i w ten sposób uzyskiwać zwrot kosztów budowy kolei oraz zysk z tej inwestycji, przyczyniając się jednocześnie do skolonizowania pustego kraju. Otrzymała ponadto zwolnienie od podat ku oraz monopol kolejowy na 20 lat w zachodniej Kanadzie. Przez 20 lat od zakończenia budowy transkontynentalnej linii kolejowej nikt poza Canadian Pacific Railway nie miał prawa budowania innej drogi kolejo 149
wej. W zamian za te wszystkie poważne przywileje miała CPR zbudować w ciągu 10 lat tory z centralnej Kanady do Pacyfiku. Oznaczało to, że trzeba było pokonać niezmierne trudności techniczne i naturalne na pustkowiach prerii, a zwłaszcza Gór Skalistych, bez rychłej nadziei na uzyskanie więk szych zysków z eksploatacji kolei, jako że kraj był jeszcze bardzo słabo zaludniony. W tych warunkach inwestycja ta została oparta nie mal wyłącznie na kapitale kana dyjskim, banki brytyjskie bowiem nie chciały udzielić pożyczek. Koszty budowy przekroczyły znacznie preliminowane na ten cel środki i rząd Macdonalda musiał udzielać Canadian Pacific Railway coraz większych sub wencji, co wywoływało krytykę ze strony liberałów. W trudnym momencie, gdy zanosiło się w związku z tym na kryzys polity czny, wybuchł w 1885 r. na pół nocnym zachodzie bunt, który przyczynił się pośrednio do ura towania prac nad budową kolei w końcowym okresie ich reali zacji. Rozruchy z 1885 r. miały wiele wspólnego z wcześniejszym powstaniem nad Czerwoną Rze ką, o którym była już wyżej mo wa. Wielu metysów francuskich przeniosło się wówczas na pół noc nad rzekę Saskatchewan w John A. M acdonald . , , , . . . związku z kolonizacją tej czę ści Manitoby. Powstanie z 1885 r. było protestem tubylców i metysów przeciwko posuwającej się ekspansji cywilizacji białego człowieka, która zagrażała stanowi posiadania dawniejszych mieszkańców, ich ziemi i stadom bawołów, uciekających coraz dalej na północ przed postę pującą kolonizacją i budową kolei transkontynentalnej. Mieszkańcy doliny Saskatchewan, głównie indiańsko-francuscy metysi, częściowo uciekinierzy z Manitoby po powstaniu z 1869 r., poczuli się ponownie za 150
grożeni. Zwrócili się do swego dawnego wodza Louisa Riela, przebywają cego na wygnaniu w Stanach Zjednoczonych, i obrali go w 1885 r. swym przywódcą. Rząd w Ottawie nie ocenił należycie powagi sytuacji, chociaż istniało niebezpieczeństwo przyłączenia się do powstania Indian, odczuwa jących coraz dotkliwiej ekspansję ludności białej na zachód i północ. Dla Indian i metysów powstanie z 1885 r. było ostatnią próbą obrony dawnych stosunków w Kanadzie epoki myśliwych i handlarzy futer przeciwko erze kolei parowej i białego farmera. Na wiosnę 1885 r. ustanowił Louis Riel nad rzeką Saskatchewan swój rząd tymczasowy, który odrzucił zwierzchnictwo Ottawy i wpływy kościoła katolickiego. Miały miejsce liczne starcia zbrojne, 14 marca 1885 r. metysi zaatakowali niedaleko Prince Albert oddział konnej policji, zabili 14 ludzi i ranili dalszych 25. Riel wystosował do Indian apel o pomoc w celu wypę dzenia białych kolonistów. Powstanie zostało jednak łatwo stłumione, nadeszły silne posiłki wojskowe w liczbie 7 tys. żołnierzy pod dowództwem generała F. Middletona, przywódca ruchu Louis Riel został stracony wraz z 8 Indianami. Warto wspomnieć, że posiłki wojskowe przybyły do Manitoby koleją, co skróciło o kilka miesięcy czas przeprawy z Ottawy do prerii i stało się oczywistym argumentem na rzecz szybszego zakończenia dalszych odcinków linii transkontynentalnej. W 1885 r. została ostatecznie zakończona, na 5 lat przed przewidywaną datą, budowa całej ogromnej linii kolejowej łączącej Wschód z Zachodem wielkiego Dominium Kanady. Ułatwiła ona szybsze zasiedlenie prerii i zasługa Macdonalda w doprowadzeniu do szczęśliwego zakończenia tej długotrwałej i trudnej inwestycji została należycie oceniona. W 1873 r. powołano do życia na Zachodzie konną policję w celu zapewnienia więk szego bezpieczeństwa i ładu na odludnych zachodnich przestrzeniach. Konna policja kanadyjska zyskała sobie wysoki autorytet wśród Indian, poważnie ograniczyła przemyt alkoholu ze Stanów Zjednoczonych, skło niła Indian do przejścia do rezerwatów w celu otwarcia drogi dla osadnictwa i kolonizacji. Zakończenie budowy kolei transkontynentalnej wywołało boom na ziemię w Manitobie i Saskatchewan, zaczęli napływać liczniejsi osadnicy, głównie z Ontario, do większego znaczenia doszedł Winnipeg, stolica Manitoby. Światowy kryzys tego okresu zahamował jednak i ogra niczył rozmiary inwestycji w rolnictwie na terenie prerii. Kryzys, który zaczął się w 1873 r. w wielu krajach świata, odbił się również i na życiu Kanady, osłabiając propagowaną przez Macdonalda ideę integracji gospodarczej Dominium. Lata depresji dotknęły szczególnie prowincje morskie, nie posiadające większego przemysłu i nie korzystające wobec tego ze skutków taryf celnych. Wobec upadku handlu atlantyckiego 151
prowincje morskie nie czerpały większych korzyści z wymiany Kanady z Europą oraz Indiami Zachodnimi, nie rozwijał się też tam w tym czasie przemysł stoczniowy. W tej sytuacji trzy morskie prowincje Kanady: Nowa Szkocja, Nowy Brunszwik i Wyspa Księcia Edwarda, bardzo kry tycznie odniosły się do polityki celnej Macdonalda, zarzucając mu, że fa woryzował przemysłowe pro wincje centralne kosztem mor skich. Nie brak tam nawet by ło głosów antyfederacyjnych, nawoływań do separatyzmu. W 1886 r. liberalny rząd No wej Szkocji rozważał nawet możliwość wystąpienia z Do minium. Żadne praktyczne po sunięcia nie zostały jednak w tym kierunku podjęte. Tendencje partykularne ist niały zresztą nie tylko na wschodzie, ale i na zachodzie. Manitoba wysuwała różne za strzeżenia przeciwko wysokim kosztom eksploatacji kolei Ca nadian Pacific. Krytycznie też odnosiła się do narzuconej jej zasady, oddającej ziemie pu bliczne prowincji do dyspo zycji rządu federalnego. Partykularne interesy zaznaczyły się i w Ontario, znajdującym się ów cześnie pod rządami liberałów z premierem Ołiverem Mowatem (1820— 1903) na czele. Przez długie łata walczył on o autonomię dla Ontario prze ciwko centralistycznej polityce Johna A. Macdonalda. Domagał się więk szej niezależności prowincji od Ottawy w sprawach politycznych, zwłaszcza ustawodawczych, oraz w kwestiach związanych z dysponowaniem tzw. ziemiami koronnymi, kontrolą nad działalnością kompanii ubezpieczenio wych, większegoudziału Ontaria w dochodach z opłat celnych itd. W nie których ztychzagadnień uzyskał Mowat dla swej prowincji pewne ustę pstwa ze strony rządu federalnego. W Quebecu, dążącym trydycyjnie do większej niezależności i odrębności, nie pojawiły się, rzecz ciekawa, początkowo większe tendencje odśrodko we po 1867 r. W życiu politycznym tej francuskiej prowincji tracili na zna 152
czeniu dawni radykalni liberałowie (Rouges), atakujący pozycję kościoła katolickiego, zyskiwali natomiast popularność zwolennicy ultramontanizmu i silnej pozycji kościoła rzymskiego. Rozbicie w łonie liberałów zostało przezwyciężone w Quebecu dzięki pojawieniu się na arenie politycznej w 1877 r. młodego Wiłfrida Lauriera (1841 —1919), przyszłego zdolnego przywódcy Partii Liberalnej. Łącząc program francuskich liberałów z Quebecu z Bry tyjską ideologią liberalną, stonował on antyklerykalne ostrze radykałów z Quebecu, kładąc nacisk na program angielskiego liberalizmu z ha słami wolności i sprawiedli wości na czele. Zdecydowa nie wystąpił przeciwko akcen towaniu różnic religijnych i językowych, zapobiegając w ten sposób rozbiciu Partii Liberalnej w Quebecu. Wydarzenia związane z po H onore Mercier wstaniem Louisa Riela w Sas katchewan w 1869 i 1885 r. spotęgowały narodowe konflikty francusko-an gielskie, których pragnęli uniknąć obaj antagoniści polityczni: liberał Wilfrid Laurier oraz konserwatysta John A. Macdonald. Przywódca powstania francuskich metysów nad Czerwoną Rzeką stał się już w 1869 r. swego rodzaju bohaterem w opinii wielu przeciwników unii oraz wśród separatys tów francuskich. Pojmany do niewoli po stłumieniu drugiego jego wystąpie nia w 1885 r., został uznany przez brytyjskich Kanadyjczyków za zdrajcę. W oczach wielu francuskich Kanadyjczyków był on patriotą i bohaterem walczącym w obronie pokrzywdzonej ludności francuskiego pochodzenia. Brytyjskie Ontario zażądało dla niego kary śmierci, francuski Quebec wołał o łaskę dla Riela. Egzekucja Louisa Riela wykonana w listopadzie 1885 r. wywołała pro testy w Quebecu i pozbawiła tam konserwatywne stronnictwo premiera Macdonalda wielu zwolenników. W czasie wyborów w 1887 r. konserwa tyści musieli odejść z rządu Quebecu i oddać władzę francuskim narodo wym liberałom z Honore Mercierem (1840—1894) na czele. Nowy premier Quebecu nie był zwolennikiem antyklerykalizmu, stał po stronie ultramontanów i sprzymierzył się z liberałami Lauriera w rządzie federalnym. 153
oraz stronnictwem liberalnym Mowata w Ontario. Występował przeciwko centralistycznej polityce Macdonalda i doprowadził do zwołania do Quebecu konferencji wszystkich prowincji kanadyjskich w celu przedyskutowa nia podstaw konfederacji oraz rozluźnienia zasad unii. Konferencja zebrała się w 1887 r. i wykazała, jak silne nadal były w Kanadzie siły odśrodkowe i niezadowolenie z narodowej polityki Johna A. Macdonalda. Zwolennicy osłabienia idei konfederacji niewiele jednak osiągnęli na tej międzyprowincjonalnej konferencji, w której nie wzięli tylko udziału przedstawiciele Brytyjskiej Kolumbii oraz Wyspy Księcia Edwarda. D o Quebecu zjechali w istocie tylko reprezentanci prowincjonalnych rządów liberalnych (je dynie w Manitobie był rząd konserwatywny), toteż Macdonald nie bez słuszności nazwał obrady w Quebecu zgromadzeniem Partii Liberalnej. Przy tej sposobności okazało się, że jedyną sprawą łączącą liberałów z po szczególnych prowincji (Ontario, Quebec, Nowa Szkocja, Nowy Brunszwik) była krytyka rządów Macdonalda, brakowało natomiast programu kon struktywnego. Zarysowały się przy tej okazji różnice interesów poszczegól nych prowincji, reprezentowanych na konferencji w Quebecu w 1887 r. Protesty prowincji morskich przeciwko taryfom celnym niewiele obchodziły Quebec i Ontario, problemy kolejowe Manitoby nie budziły większego zainteresowania innych prowincji. Z kolei Quebec i Ontario różniły się między sobą w sprawach narodowych, gospodarczych itd. Ostatecznie końcowa rezolucja przyjęta przez konferencję w Quebecu akcentowała potrzebę przyznania prowincjom większych subsydiów i ograniczenia władzy rządu federalnego. W sumie znaczenie konferencji polegało głów nie na tym, że zapoczątkowała ona ideę międzyprowincjonalnych kontak tów politycznych. Ujawniła też, jak słabe było jeszcze w Kanadzie prze świadczenie o jedności Dominium, jak mało jeszcze było rozwinięte po czucie narodowe czy ogólnopaństwowe, jak silne natomiast nadal tendencje odśrodkowe i partykularne. W 1887 r. Macdonald raz jeszcze wygrał wybory zarówno dzięki włas nej ogromnej popularności, jak i umacniającej się mimo wszystko idei konfederacji. W pokonanej Partii Liberalnej nastąpiła zmiana lidera, którym został coraz bardziej wybijający się Wilfrid Laurier. Nowym has łem liberałów stało się żądanie zawarcia ze Stanami Zjednoczonymi szero kiego porozumienia gospodarczego, zniesienia ograniczeń taryfowych, wprowadzenie wolnego handlu między USA i Kanadą. W takim rozwiąza niu polityki gospodarczej widzieli liberałowie lekarstwo na trudności ekonomiczne. Premier Macdonald do końca życia walczył o utrzymanie swego planu narodowego, przeciwko któremu skierowany był powyższy projekt libera 154
łów, postulujący ułożenie wymiany ze Stanami Zjednoczonymi na zasadzie wolnego handlu. Macdonald uważał projekt ten za szkodliwy dla kana dyjskiej gospodarki narodowej, a nawet za niebezpieczny dla niepodległości Kanady. Był zdania, że wprowadzenie go w życie do tego stopnia mogło związać Kanadę z rynkiem amerykańskim, iż aneksja Kanady przez USA byłaby wówczas tylko kwestią czasu. Nawoływał więc do probrytyjskiej lojalności i ostrzegał przed niebezpieczeństwem ze strony Stanów Zjedno czonych, zyskując popularność przez wygrywanie zawsze tkwiącego w świa domości kanadyjskiej antyamerykanizmu. Wskazywał też na trudności, jakie stwarzał dla Dominium Kanady stały odpływ ludności do USA, hamujący przyrost ludności w Kanadzie. Również i część liberałów do strzegała niebezpieczeństwo amerykańskie dla przyszłości Kanady, co doprowadziło do rozbicia stanowiska Partii Liberalnej w tej sprawie i uła twiło Macdonaldowi wygranie wyborów w 1891 r. W kilka miesięcy póź niej zmarł premier John A. Macdonald, jeden z największych polityków kanadyjskich. Swoim uporem zdołał utrzymać konfederację prowincji kanadyjskich w jedności politycznej i wyznaczył wizję przyszłości tego kraju. Po śmierci Macdonalda konserwatyści utrzymali się u władzy do 1896r., zmieniając w ciągu tych 5 lat aż czterokrotnie premierów (John Abbott do 1892 r., John Thompson do 1894 r., Mackenzie Bowell do 1896 r., Charles Tupper w 1896 r.). Nasiliły się w tym okresie tendencje partyku larne, a jednym z ich interesujących przykładów była sprawa szkolna w Manitobie. Na mocy tzw. Manitoba Act z 1870 r., powołującego do życia tę pro wincję, zagwarantowane zostało mówiącym po francusku mieszkańcom Manitoby prawo do utrzymywanych przez rząd szkół katolickich. W latach następnych ludność pochodzenia francuskiego rozpłynęła się w masie przy byłych później osadników pochodzenia brytyjskiego, toteż mówiące po angielsku i złożone z protestantów zgromadzenie ustawodawcze Manitoby ogłosiło w 1890 r. akt ustanawiający jednolity państwowy system szkolny w tej prowincji. Znosił on katolickie szkoły wyznaniowe, przeciwko czemu zaprotestowali katolicy francuscy Manitoby i Quebecu. Odwołali się oni zgodnie z Manitoba A ct z 1870 r. do rządu federalnego w tej sprawie i rząd konserwatywny znalazł się w trudnej sytuacji, tym bardziej że wśród jego bry tyjskich i francuskich członków nie było w tej sprawie jednolitości. Premier Charles Tupper opowiadał się za interwencją Ottawy, inni z Wilfredem Laurierem na czele byli zdania, że Manitoba sama powinna autonomicznie rozstrzygnąć tę kwestię, nawet gdyby miało to oznaczać likwidację tamtej szych szkół katolickich. Zajmując takie stanowisko, katolicki Francuz Wilfrid Laurier bronił liberalnej zasady niemieszania się w wewnętrzne 155
sprawy prowincji w zakresie polityki szkolnej. Przy tej okazji dał do zro zumienia, że był przeciwny mieszaniu się kościoła do polityki. Stanowisko takie ułatwi liberałom pod przywództwem Lauriera zwycięstwo w wyborach w 1896 r. i dojście do władzy. Podobny stosunek do kwestii autonomii prowincji w ich sprawach wewnętrznych zajął liberalny rząd protestanckiego Ontario pod przywódz twem OHvera Mowata. We wszystkich niemal prowincjach liberałowie zdobywali sobie coraz silniejszą pozycję, Laurier posiadał nawet poparcie Quebecu, który pragnął mieć francuskiego premiera w Ottawie, mimo iż w kwestii szkolnej Manitoby opowiedział się on — w imię zasady auto nomii prowincji w ich życiu wewnętrznym — przeciwko ratowaniu tamtej szych szkół katolickich. Udało mu się zresztą zapewnić katolikom Mani toby prawo do odrębnych szkół w inny sposób niż poprzez interwencję rządu federalnego. Warto wyjaśnić, że Laurier, zwolennik autonomii prowincji w ramach Dominium Kanady, działał— chociaż w inny sposób niż Macdonald — na rzecz przezwyciężenia sił odśrodkowych i konflik tów narodowych angielsko-francuskich. Od Macdonalda różnił się metoda mi, był zwolennikiem umiarkowania i tradycyjnego działania, idei współ pracy i współżycia poszczególnych prowincji w obrębie konfederacji. Jako premier rządu liberałów będzie Laurier kontynuować wiele zasad polityki narodowej Macdonalda, m. in. w kwestii taryf celnych, kolei transkonty nentalnej czy osadnictwa na Zachodzie. Zaaprobuje dalekowzroczne cele i osiągnięcia swego wybitnego poprzednika konserwatywnego, jak np. ukształtowanie przez Macdonalda idei unii federacji kanadyjskiej, ustalenie jej granic, zbudowanie kolei aż do Pacyfiku, położenie podwalin pod eko nomiczny rozwój Kanady. Na zakończenie omawiania ery Macdonalda warto jeszcze słów kilka, poświęcić jego koncepcjom polityki zagranicznej Dominium, a zwłaszcza, stosunkowi Kanady do Wielkiej Brytanii i Stanów Zjednoczonych. Kraje te były powiązane układem zwanym „Trójkątem Północnoatlantyckim”, którego najsłabszy punkt stanowiło Dominium Kanady. Wzajemne sto sunki brytyjsko-amerykańskie odbijały się na położeniu Kanady, jak to np. miało miejsce w okresie amerykańskiej wojny domowej z połowy XIX w. Konflikty Wielkiej Brytanii z USA zawsze oznaczały niebezpieczeństwo dla Kanady, z drugiej strony potęga Wielkiej Brytanii stanowiła ochronę dla słabo zaludnionych obszarów kanadyjskich przed ekspansją amerykań ską. Moment ten wyraźnie doceniał premier John A. Macdonald w swojej probrytyjskiej polityce, podkreślał ważność związku z Anglią jako podsta wowego czynnika z punktu widzenia zachowania odrębności Kanady na kontynencie amerykańskim. W obrębie związku z Wielką Brytanią prag 156
nął Macdonald zapewnić Kanadzie pozycję ważnego partnera i członka imperium. W tym celu zdecydował, że Kanada powinna mieć w Londynie swego stałego ministra, reprezentującego ją zgodnie z jej nowym statusem politycznym Dominium. Od 1879 r. takim właśnie Wysokim Komisarzem kanadyjskim w Londynie był najpierw Alexander Galt (1817—1893), a po nim Charles Tupper (1821 — 1915). Będąc zwolennikiem utrzymania bliskich związków Kanady z Wielką Brytanią, nie wyrażał premier Macdonald zainteresowania ponownie lansowaną w Anglii ideą ściślejszego zespolenia całego Imperium Brytyj skiego. Pod koniec XIX w. odżyły w Londynie dążenia do silniejszego scementowania imperium i rozwinięcia polityki imperialnej, m. in. w związ ku ze wspomnianym wielkim kryzysem światowym, potrzebą lepszego wykorzystania rynków imperialnych oraz rozpoczynającym się w ostat niej ćwierci XIX w. początkiem depresji m. in. w przemyśle angielskim, który zaczął tracić swoje monopolistyczne dotąd stanowisko w świecie, przy jednoczesnym awansie potencjału amerykańskiego i niemieckiego. Pragnąc utrzymać dotychczasową strukturę Imperium Brytyjskiego, pre mier Macdonald nie popierał prób silniejszego wzmocnienia jego spois tości, chociaż z drugiej strony był przeciwny jakiemuś wyraźniejszemu rozluźnieniu wewnętrznych więzi. Obawiał się więc bliższej współpracy gospodarczej Kanady z USA, która mogłaby osłabić związki kanadyjsko-brytyjskie. Znane było jego hasło wyborcze, wyrażające imperialną lo jalność: „Urodziłem się Brytyjczykiem i jako brytyjski poddany pragnę umrzeć”. Polityka Macdonalda utrzymywania bliskich związków z Wielką Bry tanią stanowiła dla Kanady ważną gwarancję we wcześniejszym okresie jego rządów. Po nabyciu Alaski od Rosji w 1867 r. Stany Zjednoczone zainteresowane były w dalszym powiększaniu swego terytorium, zwłaszcza na północy kontynentu amerykańskiego. Dawały też do zrozumienia, że byłyby skłonne zrezygnować z roszczeń finansowych wobec Wielkiej Bry tanii za cenę odstąpienia im ziem kanadyjskich. Zdecydowane stanowisko Anglii po stronie jej kanadyjskiego Dominium położyło kres spekulacjom na temat przyszłości tego kraju. W 1871 r. uzgodniono, że w Waszyngto nie dojdzie do spotkania przedstawicieli Wielkiej Brytanii oraz USA w celu przedyskutowania wszystkich spraw spornych, wynikających z okresu wojny domowej w Stanach Zjednoczonych. Zawarty wówczas przez obie strony traktat usunął powody napięcia, chociaż nie uwzględnił niektórych żądań Kanady, np. w odniesieniu do odszkodowania za rajdy irlandzkich Fenian na jej teren. Również nie w duchu interesów Kanady załatwiła wów czas Wielka Brytania sprawę przywileju amerykańskich rybaków w po157
Atak Fenian na wieś kanadyjską
staci prawa do połowów w Zatoce Św. Wawrzyńca i u wybrzeży Atlantyku. Z drugiej strony uzyskała Kanada ze strony USA uznanie jej praw do pół nocnych terytoriów kontynentu amerykańskiego. Od traktatu zawartego w Waszyngtonie w 1871 r. datuje się już pokojowa era w stosunkach kana dyjsko-amerykańskich, co również było w znacznym stopniu efektem po lityki Macdonalda. Jego rząd uporządkował więc również i w dziedzinie polityki zagranicznej wiele spraw w sposób korzystny dla Dominium, doprowadził do bliższej współpracy z Wielką Brytanią i uregulowania w spo sób na ogół korzystny ważniejszych problemów spornych ze Stanami Zje dnoczonymi. W 1871 r. ostatnie oddziały brytyjskie zostały wycofane z Kanady, z wyjątkiem garnizonu w Halifaxie, stanowiącym nadal główną angielską bazę morską w Ameryce Północnej. Dominium samo przejęło w swe ręce bezpieczeństwo kraju. Był to dalszy oczywisty dowód wzrostu niezależ ności i pozycji Kanady, jeszcze jeden rezultat zabiegów Johna A. Mac donalda o narodowe i polityczne wzmocnienie Kraju Klonowego Liścia. t' K A N A D A N A PRZEŁO M IE X IX I X X W. (1 8 9 6 -1 9 1 4 )
Objęcie w 1896 r. urzędu premiera nowego rządu liberalnego przez Wilfrida Lauriera zbiegło się z końcem kryzysu i początkiem ery rozwoju w handlu światowym. Po długich latach złej koniunktury, trwającej od 158
1873 r., rozpoczął się okres prosperity trwający do wybuchu I wojny świa towej, a nawet do wielkiego kryzysu z 1929 r. Zwiększyły się rezerwy złota dzięki odkryciu nowych jego złóż, zwłaszcza w Afryce Południowej. Wzrost światowych rezerw monetarnych wywołał zwyżkę cen i wyzwolił nowe moce produkcyjne w wielu krajach. Z Wielką Brytanią zaczęły skutecznie rywalizować w . przemyśle, górnictwie i hutnictwie Stany Zjednoczone i Niemcy, otwo rzyły się nowe rynki i ożywiła wymiana handlowa, wzrosło zapotrzebowanie na surowce. Wszystkie wspomniane procesy zachodzące w ekono mice światowej odbiły się również korzystnie na życiu gospodarczym Kanady. Wzro sło w uprzemysłowionych i gęsto zaludnionych krajach Europy Zachodniej zapotrze bowanie na zboże i żywność, ponadto Stany Zjednoczone dokończyły kolonizacji ostat nich nadających się jeszcze pod uprawę ziem na Zacho dzie i również zaczęły odczu wać potrzebę importu żywno Sir Wilfrid Laurier ści. Wszystko to stworzyło dla Kanady ogromną szansę zago spodarowania wielkich obszarów prerii i zamienienia ich na żyzne pola uprawne. Tylko w zachodniej Kanadzie znajdowały się jeszcze nie wy korzystane dotąd rozległe żyzne tereny, tam też właśnie zaczął kiero wać się strumień imigrantów poszukujących ziemi. Zamiast do Stanów Zjednoczonych napływali oni do zachodnich prowincji Dominium Kanady i dopiero teraz powstały warunki do zrealizowania idei Johna A. Macdo nalda zagospodarowania i zasiedlenia Zachodu. Na przełomie XIX i XX w. ludność Kanady wzrosła z 4,8 min w 1891 r. do 8 min na początku I wojny światowej. W tym samym okresie dane dla rolniczej Manitoby wykazują wzrost z 152 tys. do 554 tys., a dla Brytyjskiej Kolumbii odpowiednio z 98 tys. do 456 tys. Pozostałe części pustych dotąd niemal obszarów Zachodniej Kanady, z których powstaną w 1905 r. dwie 159
nowe prowincje: Alberta i Saskatchewan, liczyły w 1891 r. poniżej 100 tys. ludności, a na początku I wojny światowej już ponad 1 min, stając się coraz ważniejszymi producentami zboża. Wzrost kolonizacji na Zachodzie miał ważny i stymulujący wpływ na całą gospodarkę kraju. Powstanie nowych rynków i kolonizacja prerii ożywiły handel i przemysł, rozwinęły kolej,
D om inium K anady w 1905 r.
zaczęły przyciągać kapitał brytyjski i amerykański. Ocenia się inwestycje kapitału angielskiego w Kanadzie dla lat 1900—1913 na blisko 2 mld dolarów, kapitału amerykańskiego na 630 min dolarów. Największy wszakże udział w rozwoju kraju tego okresu miał kapitał kanadyjski, prywatny i rządowy, chociaż obecność obcych inwestycji bardzo poważnie aktywi zowała życie gospodarcze Kanady na przełomie XIX i XX w. W latach 1891 — 1916 wartość produkcji przemysłowej i rolniczej Kanady wzrosła czterokrotnie, rozwijało się też szybko górnictwo. Również w zagranicznym handlu Kanady obserwujemy w tym okresie wyraźny i szybki postęp. Przemysł Stanów Zjednoczonych i Europy Za chodniej potrzebował surowców kanadyjskich, przede wszystkim jednak wysoko uprzemysłowione kraje zainteresowane były przywozem żywności z Kanady, która stawała się wówczas spichlerzem świata. Jej eksport 160
wzrósł z 88 min dolarów w 1891 r. do 741 min dolarów w 1916 r., w czym największą pozycję stanowiła pszenica i mąka, a dalej również drewno i rudy. W dziedzinie rolnictwa stawała się Kanada krajem stosującym najbar dziej nowoczesne metody uprawy i rozwijającym nowe odmiany pszenicy. Ponieważ prerie posiadają stosunkowo niewielką ilość opadów, należało udoskonalić metody i formy pracy na roli. Powstawały wielkie farmy, posiadające coraz liczniejsze maszyny rolnicze. Duże znaczenie miało wyprodukowanie odmian pszenicy dostosowanej do wegetacji w trudnych warunkach klimatycznych i do wczesnych mrozów. Gabinet Lauriera w sposób elastyczny i praktyczny realizował te ko rzyści, jakie przynosiła Kanadzie na przełomie XIX i XX w. era dobrobytu i koniunktury. Wśród problemów wysuwających się na plan pierwszy występowało zagadnienie udziału Kanady w handlu międzynarodowym, rozwoju własnych naturalnych zasobów, stosunku pomiędzy rozwojem osadnictwa na Zachodzie a rozrostem przemysłu, sprawa dalszej rozbudowy sieci kolejowej oraz innych form transportu itd. Były to problemy wspólne i jednakowo na ogół rozumiane przez obie główne partie polityczne, li berałów i konserwatystów. Szczególnie duże znaczenie miała ówczesna sprawa zasiedlenia wielkich i pustych obszarów na Zachodzie. Główne podstawy tej akcji zostały na kreślone jeszcze w okresie rządów gabinetu konserwatywnego Macdonalda, dopiero teraz jednak powstały warunki do rozwinięcia osadnictwa na pre riach na większą skalę. Dużą rolę w tej dziedzinie rozwinął Clifford Sifton (1861 — 1929), minister spraw wewnętrznych gabinetu Lauriera w latach 1896—1905, związany z wielkim kapitałem kanadyjskim. W dążeniu do przyciągnięcia osadników do prowincji zachodnich rozwinął szeroką akcję propagandową i werbunkową w Stanach Zjednoczonych i Europie, wysyłał tam kanadyjskich agentów imigracyjnych, organizował pokazowe wycie czki kolejowe dla grup rolników oraz dziennikarzy amerykańskich i ka nadyjskich w celu rozpropagowania idei kolonizacji Zachodu. Cała ta akcja trafiła na podatny grunt i sprzyjające okoliczności. Minęły już czasy, kiedy poszukiwaczy ziemi przyciągały głównie Stany Zjednoczone. Tam, jak była już o tym mowa, podział wolnej ziemi został zasadniczo zakoń czony i zmniejszyły się znacznie możliwości penetracji na Zachodzie. Osadnicy amerykańscy zaczęli w tych warunkach napływać pod koniec XIX w. na prerie kanadyjskie. Zaroiło się od przedsiębiorców sprzedają cych ziemię na preriach, także kolej kanadyjska odsprzedawała wspomniane 640-akrowe działki, które otrzymała od rządu federalnego w celu pokrycia kosztów budowy Canadian Pacific Railway. Również rząd federalny sprze11 — H. Zins, Historia Kanady
161
dawał ziemię w 640-akrowych działkach na dogodnych warunkach osobom pragnącym osiedlić się na Zachodzie. Przyznawano nawet ziemię darmo p o d warunkiem zagospodarowania jednej czwartej nadania, tj. 160 akrów. Zarówno dla rządu federalnego, zarządu Canadian Pacific Railway, jak i Kompanii Zatoki Hudsona stawało się rzeczą jasną, że warto było nadawać
Imigranci w M ontrealu w 1866 r.
ziemię nawet za darmo, gdyż był to jeden ze sposobów przyciągnięcia osad ników i skolonizowania pustych obszarów w interesie skarbu państwowego, linii kolejowych, jak i z punktu widzenia ogólnego dobrobytu Dominium Kanady. W 1908 r. rząd przeznaczył całą pozostałą jeszcze rezerwę ziemi na działki dla osadników. Opisana wyżej polityka kolonizacyjna dała niebawem dobre rezultaty i zaczął się największy w historii Kanady ruch imigracyjny. W okresie 1896—1914 przybyło tam około 2,5 min ludzi, z czego około 1 min z Wiel kiej Brytanii, blisko 800 tys. ze Stanów Zjednoczonych i około 600 tys. z Europy. Pomiędzy 1901 i 1911 r. ludność Kanady zwiększyła się z 5 do 7 min, a więc więcej niż o jedną trzecią. Oprócz przybyszów pochodzenia anglosaskiego zaczęło przyjeżdżać coraz więcej Niemców, Skandynawów, Polaków, Ukraińców, Włochów i Austriaków. Dwunarodowościowa dotąd w zasadzie Kanada, brytyjska i francuska, po raz pierwszy zaczęła stawać się na przełomie XIX i XX w. wielonarodowościowa, chociaż nie w tym stopniu co Stany Zjednoczone. Dominacja brytyjskich i francuskich Ka nadyjczyków nadal była zdecydowana, chociaż u progu I wojny światowej 162
163
blisko jedną piątą ludności Kanady stanowili już ludzie innego pochodzenia. Proces wzrostu udziału imigrantów z Europy Środkowej i Wschodniej w kształtowaniu się społeczeństwa kanadyjskiego obrazuje tabela oparta na danych spisów ludności (Canada Census). Bardziej przejrzyście ukazuje powyższe zagadnienie tabela operująca liczbami względnymi. Ludność K anady według pochodzenia etnicznego w latach 1901 — 1961 (w liczbach względnych) Pochodzenie Brytyjczycy Francuzi Niem cy Ukraińcy Skandynawowie Holendrzy W łosi Polacy Indianie i Eskimosi Żydzi Rosjanie Chińczycy Japończycy Inni O gółem
1901 r.
1911 r.
1921 r.
1931 r.
1941 r.
1951 r.
1961 r.
57,0 30,7 5,8 0,1 06 0,6 0,2 0,1 2,4 0,3 0,4 0,3
55,5 28,6 5,6 1,0
55,4 27,9 3,4 1,2 1,9 1,3 0,8 0,6 1,3 1,4
51,9 28,2 4,6 2,2 2,2 1,4 0,9
49,7 30,3 4,0 2,7
47,9 30,8 4,4 2,8 2,0
43,8 30,4 5,8 2,6 2,6 2,4 2,5
0,1 1,5 100,0
1,6 0,8 0,5 0,5
2,1 1,8 1,0 1,5
1,9 1,1 1,6
0,1 2,1
1,1 0,5 0,2 3,0
1,4 1,2 1,5 0,5 0,4 0,2 2,9
1,1 1,5 0,7 0,3 0,2 3,1
1,2 1,3 0,7 0,2 0,2 3,9
100,0
100,0
100,0
100,0
100,0
1,5 1,1 0,6 0,4
1,8 1,2 1,0 0,7 0,3 0,2 5,4 100,0
W akcji kolonizacji prerii i zakładania tam gospodarstw rolniczych szczególnie przydatna okazała się ludność chłopska z Europy Środkowo- Wschodniej. Agenci ministra Siftona agitowali wśród chłopów polskich, ukraińskich czy niemieckich na rzecz emigracji do Kanady, rząd w Ottawie utworzył nawet specjalną spółkę (North Atlantic Trading Company) z siedzibą w Hamburgu, zajmującą się organizowaniem transportu chętnych do pracy w Kanadzie kandydatów. Niemałą rolę w inicjowaniu ruchu imigracyjnego do Kanady odegrały też towarzystwa akcyjne prowadzące roboty kolejowe, w pierwszym rzędzie Canadian Pacific Railway. Brak taniej siły roboczej skłonił je do przeprowadzania akcji propagandowo-informacyjnej i półoficjalnego werbunku w przeludnionych i cierpiących biedę krajach Europy Środkowej i Wschodniej, przede wszystkim na terenie monarchii austro-węgierskiej. W 1910 r. Canadian Pacific Railway uzyskała koncesję na przewóz imigrantów na linii Triest—Quebec i rozpoczęła regularny transport wychodźców, wśród których znajdowało się wielu pol skich i ukraińskich chłopów z Galicji. 164
Jednym z ważniejszych czynników skłaniających do osiedlania się w Kanadzie było tamtejsze liberalne ustawodawstwo imigracyjne. Nie za wierało ono żadnych ograniczeń w zakresie narodowości, wyznania, cen zusu majątkowego czy wykształcenia. Wymagano jedynie, by wychodźca posiadał niewielką kwotę pieniędzy w granicach 10—25 dolarów. Kanada dawała imigrantom pragnącym się tam osiedlić na roli stosunkowo duże perspektywy życia. Ustawa z 1903 r. o rozdziale gruntów publicznych prze widywała, że każdy imigrant mający ukończone 18 lat, po złożeniu taksy wpisowej w wysokości 10 dolarów, otrzyma działkę 160-akrową (64 ha), tzw. homestead. Osadnik, który wybudował na działce dom, wykopał studnię i przez 3 kolejne lata uprawiał przynajmniej 50 akrów oraz przyjął obywatelstwo kanadyjskie, stawał się właścicielem nadziału ziemi. Wzrost zaludnienia prerii zachodniej Kanady wymagał dokonania re formy ustroju politycznego tamtych terytoriów, przekształcenia ich w pro wincje, posiadające własne uprawnienia w zakresie polityki wewnętrznej oraz kontroli nad gospodarką i zasobami tych ziem. W tych warunkach rząd federalny w Ottawie zgodził się na powstanie w 1905 r. dwóch nowych prowincji: Saskatchewan (stolica Regina) oraz Alberty (stolica Edmonton). Wysokie subsydia rządu federalnego dla nowo powstałych prowincji ułat wiły przezwyciężenie pewnej lokalnej opozycji, chociaż nie załatwiły wszys tkich problemów. Trudności powstały m. in., podobnie jak wcześniej w Manitobie, na tle polityki oświatowej. Na terenie prowincji Saskatchewan i Alberty istniał od 1875 r. system szkół wyznaniowych, wzorowany na modelu szkolnym prowincji Ontario. Uprawnienia szkół katolickich były jednak stopniowo ograniczane i zazna czył się nacisk rządu, planującego utworzenie jednolitego systemu oświato wego. W celu ułagodzenia opozycji katolickiej zgodził się premier Wilfrid Laurier na wprowadzenie do dokumentu, tworzącego w 1905 r. obie nowe prowincje, klauzuli przywracającej system szkół wyznaniowych z 1875 r. Krok ten wywołał protesty i opozycję nie tylko na terenie obu prowincji, ale i w protestanckich kręgach całej Kanady, a nawet w rządzie Lauriera. W obliczu kryzysu rządowego zdecydował się Laurier na wycofanie pro ponowanych ustępstw na rzecz katolickich szkół wyznaniowych. Szkoły w czterech prowincjach zachodnich, Brytyjskiej Kolumbii, Albercie, Sas katchewan i Manitobie, otrzymały silniejsze podstawy finansowe, przełom XIX i XX w. był okresem rozwoju szkolnictwa w tej części Dominium, mimo powstających trudności na tle wyznaniowym. Szybkie postępy osadnictwa na Zachodzie oraz rysujące się możliwości pomyślnego rozwinięcia górnictwa na tamtych terenach wymagały dalszej rozbudowy systemu komunikacji. W 1903 r. rząd Lauriera wysunie projekt 165
budowy drugiej linii transkontynentalnej kolei, równoległej do Canadian Pacific Railway (CPR), lecz biegnącej bardziej na północ, tzw. Canadian National Railways (CNR). Szybki rozwój osadnictwa na Zachodzie oraz eksportu pszenicy przekraczał możliwości transportowe Canadian Pacific Railway, jedynego systemu komunikacyjnego przez długi czas w Kanadzie. Canadian National Railways powstała z połączenia linii Grand Trunk z subsydiowaną przez rząd koleją National Transcontinental, z powiązania prywatnego kapitału z rządowymi dotacjami. Nie obeszło się bez ostrej rywalizacji obu spółek kolejowych i różnych nadużyć. Ostatecznie jednak otrzymała Kanada bardziej niż dotąd rozwinięty system komunikacyjny, wiążący Zachód ze Wschodem Dominium, warunek dalszego rozwoju gospodarczego kraju. W kwestiach kolei, osadnictwa na Zachodzie oraz polityki celnej kon tynuował liberalny rząd Lauriera idee Johna A. Macdonalda. Stymulując rozwój ekonomiczny Kanady i rozbudowując sieć kolejową, powróc/Ji liberałowie do stosowania ceł protekcyjnych w celu zwiększenia eksportu, początkowo głównie surowców, zboża i drewna, później w coraz większym stopniu również wyrobów przemysłu spożywczego i drzewnego. Początkowo, będąc jeszcze w opozycji, atakowali liberałowie cła protekcyjne. Po dojściu do władzy w 1896 r. zaakceptował gabinet Lauriera system ceł protekcyj nych jako bardziej skuteczny ówcześnie niż głoszona dotąd przez liberałów zasada wolnego handlu. Podobnie jak John A. Macdonald w latach po przednich tak samo liberał Laurier starał się zapewnić sobie poparcie brytyjskiego kapitału i kształtować politykę ceł protekcyjnych w sposób preferujący interesy kupców i przemysłowców brytyjskich. Dążył jedno cześnie do uzyskania poparcia Quebecu i w odpowiedni sposób uwzględniał jego religijne i narodowe interesy. Prowadząc na szeroką skalę realizację planu rozwoju gospodarki narodowej i kontynuując nakreślone jeszcze przez Macdonalda idee, liberałowie Lauriera związali się blisko z wielkim kapitałem, finansującym budowę kolei i przemysłu. Zapoczątkowana pod koniec XIX w. era rozwoju, następująca bez pośrednio po długich latach kryzysu światowego, złagodziła dawne kon flikty i tendencje separatystyczne w łonie Dominium. Prawda, że postęp gospodarczy był nierówny i nie wszystkie prowincje w tym samym stopniu w nim uczestniczyły. Prowincje morskie np. w mniejszej mierze korzystały z otwierających się możliwości ekspansji przemysłu. Również znaczne dysproporcje zaznaczyły się między popieranym przez cła protekcyjne i subwencje państwowe wielkim przemysłem stalowym a małymi zakładami produkcyjnymi. Zaznaczyła się koncentracja przemysłu i szybszy rozwój prowincji centralnych, zwłaszcza Ontaria, przy wolniejszym znacznie 166
postępie prowincji morskich, powoli modernizujących swoje tradycyjne zajęcia, rybołówstwo i wyrąb lasów. Dodajmy, że nadal utrzymywał się w centralnej Kanadzie konflikt narodowościowy między brytyjskimi i fran cuskimi Kanadyjczykami. W sumie jednak szybki rozwój gospodarczy działał integrująco i odwracał uwagę od różniących prowincje spraw par-
G orączka złota w Klondike
tykularnych. Straciły też na ostrości kontrowersje na temat uprawnień prowincjonalnych. Zaznaczył się przy tym pewien paralelizm działania w polityce rządu federalnego oraz władz prowincji. Polityka gospodarcza Ottawy, uwzględniająca interes całego Dominium, działała stymulująco na życie ekonomiczne prowincji. Jednocześnie ekspansja i aktywność pro wincji przyczyniała się do szybszej realizacji szerokich ogólnonarodowych planów rządu federalnego. Przykładem tego rodzaju szybkiego postępu był wzrost osadnictwa na Zachodzie. W Brytyjskiej Kolumbii rozwijało się rybołówstwo i wyrąb drze wa. Eksploatacja bogatych lasów Kordylierów uległa przyspieszeniu wraz ze wzrostem na przełomie XIX i XX w. zapotrzebowania na celulozę i papier oraz rozwojem opartych na nich gałęziach przemysłu, w całości znajdującego się w rękach prowincji. Pod kontrolą prowincji znajdowało się również poszukiwanie i eksploatacja bogactw mineralnych. Właśnie 167
w 1896 r. odkryte zostały w Klondike w Jukonie, na terenie północno-zachod niej Kanady, słynne złoża złota, które wywołały prawdziwą „gorączkę złota” . Tylko w 1897 r. napłynęło do Klondike ze Stanów Zjednoczonych blisko 30 tys. poszukiwaczy fortuny. Po wyczerpaniu się w 1899 r. łatwiej dostępnych złóż część z nich powróciła do USA, część zaś wyruszyła na Alaskę. Sprawa złota w Jukonie wpłynęła dodatkowo na dalsze usprawnienie transportu i ruchu na Zachód ludzi i towarów. Produkcja złota w Jukonie, która w 1903 r. miała wartość 12 min dolarów, zmalała w 1914 r. do 5 min i miała tendencję spadkową. W 1916 r. odkryte zostały bogate złoża złota w Kootenay w Brytyjskiej Kolumbii, obfitującej również w cynk i ołów. Budowa kolei w północym Ontario przyczyniła się do odkrycia bogatych zasobów miedzi i niklu w okolicach Sudbury. Okazały się one najważniej sze na świecie i Kanada stała się pierwszym producentem niklu. W okoli cach Cobaltu w północnym Ontario znaleziono przy budowie kolei bogate pokłady srebra na początku XX w. Wokół kopalń i osad związanych z wyrębem lasów powstawały osiedla handlowe, rozwijało się osadnictwo i system komunikacyjny. Rozbudowa transportu, przemysłu i górnictwa wymagała poważnych nakładów inwestycyjnych, zarówno federalnych, jak i prowincjonalnych oraz prywatnych. Wzrastające zastosowanie elektryczności w przemyśle i górnictwie doprowadziło do wyzyskania na szeroką skalę siły wodnej, m. in. ze względu na ogromną odległość zasobów węgla od ośrodków prze mysłowych. Znaczne pieniądze szły na budowę sieci telefonicznej oraz wielkich elewatorów zbożowych. W latach 1896—1913 wydatki federalne i prowincjonalne na wymienione cele wzrosły czterokrotnie, gdy natomiast liczba ludności powiększyła się w tym samym czasie o 50%. Produkcja żelaza i stali wzrosła trzykrotnie, dwukrotnie natomiast podniosła się pro dukcja tekstyliów w latach 1900—1910. Ogromna większość, bo około 75% wszystkich zakładów przemysłowych znajdowało się w centralnej Ka nadzie, w Ontario i Quebeeu, głównie też tam rozwijały się ośrodki miejskie, spółki handlowe, banki itd. Charakterystyczną cechą dla tego okresu było przechodzenie od indywidualnych przedsiębiorstw do spółek opartych na zespołowym kapitale i dążących do uzyskania bardziej monopolistycznej pozycji. Sytuacja przedsiębiorstw małych, a nawet średnich, stawała się coraz trudniejsza, niektóre z nich bankrutowały, inne podporządkowywali sobie lub wchłaniali bogatsi i potężniejsi konkurenci. W bankowości, przemyśle i handlu zaczęły wyrastać wielkie przedsiębiorstwa zawiązywane na podstawie koncentracji poziomej lub pionowej (kartele, syndykaty, trusty, koncerny). W 1914 r. np. miała Kanada 22 banki, posiadające 3 tys. oddziałów na terenie całego kraju. Szybko powstawały monopolistyczne 168
niemal spółki różnego rodzaju, kontrolujące ściśle różne działy wytwór czości i handlu (np. Dominion Steel, Canada Cement, Dominion Textiles, Mapie Leaf Milling itp.), oparte na połączeniu różnych rywalizujących uprzednio ze sobą przedsiębiorstw. W latach 1909—1911 blisko 200 firm zostało wchłoniętych przez 41 spółek. Rząd federalny usiłował kontrolo-
Strajk
w
W innipegu
wać funkcjonowanie wielkich korporacji, chociaż z drugiej strony opierał się na ich pomocy finansowej w podejmowaniu różnych poważniejszych inwestycji państwowych. Równolegle z powstawaniem wielkich korporacji przemysłowych, han dlowych czy bankowych rozwijały się w Kanadzie związki zawodowe, zwłaszcza od lat siedemdziesiątych XIX w. Ich ideę przynieśli do Kanady brytyjscy rzemieślnicy i robotnicy, zwłaszcza drukarze, którzy założyli związek zawodowy jeszcze w 1827 r. W 1872 r. drukarze Toronta zorga nizowali strajk na rzecz 9-godzinnego dnia pracy. Właściciele wielkiego dziennika ,,Globe” doprowadzili wówczas do aresztowania strajkujących pod zarzutem działalności przestępczej. Pod wpływem premiera Mac donalda został wówczas wydany akt legalizujący strajki i dający związkom zawodowym status prawny. W 1886 r. powstał w Kanadzie Kongres Związ 169
ków Zawodowych, opierający się na wzorach brytyjskich oraz wpływach amerykańskiego ruchu robotniczego. Sytuacja ogólnoświatowa, która zdynamizowała rozwój gospodarczy Kanady na przełomie XIX i XX w., oddziałała również i na jej położenie polityczne. Koniunktura ekonomiczna tego okresu, po kryzysie ostatniej ćwierci XIX w., wywołała wzrost rywalizacji międzynarodowej i przecho dzenie kapitalizmu do nowego, monopolistycznego stadium, do imperia lizmu. Państwa europejskie oraz Stany Zjednoczone, a później i Japonia, rozpoczęły gorączkową walkę o podział świata, zajmowały tereny jeszcze wolne, podbijały kraje słabe i niezdolne do obrony, w poszukiwaniu źródeł surowców, rynków zbytu, terenów wywozu kapitałów i strategicznych miejsc na bazy wojskowe. Wprawdzie zasięg horyzontów politycznych Kanady był ograniczony przez Wielką Brytanię i Stany Zjednoczone, jednak jako członek Imperium Brytyjskiego, zaangażowanego w najwyższym stopniu w problemach rywalizacji i ekspansji, również i ona odczuwała na sobie tendencje polityki i ekonomiki światowej. Zapoczątkowany w latach siedemdziesiątych XIX w. kryzys, a także rozpoczynający się wzrost konkurencji gospodarczej i politycznej Stanów Zjednoczonych oraz Niemiec podkopały brytyjską przewagę w świecie. Cła protekcyjne ograniczyły niektóre rynki dla towarów brytyjskich i sto pniowo Wielka Brytania zaczęła odchodzić od stosowanego dotąd systemu liberalizmu gospodarczego (laisser faire). Z drugiej strony wzrost rywaliza cji kolonialnej wielkich mocarstw wywołał w Wielkiej Brytanii większe zainteresowanie własnymi posiadłościami i kult imperium, dumę z osiągnięć w ekspansji zamorskiej. Pisarze tacy, jak Charles Dilke, John Seeley i James Froude oraz wielki premier brytyjski Benjamin Disraeli propagowali ideę imperium i głosili jego chwałę. W 1884 r. powstała w Londynie Imperialna Liga Federalna, pracująca na rzecz większej integracji i konsolidacji Impe rium Brytyjskiego. W tym kierunku działał jako minister kolonii Joseph Chamberlain. Tendencje te napotkają opozycję w wielu koloniach, które uzyskały uprzednio większą autonomię bądź posiadały, jak właśnie Kanada, już status dominialny. W obrębie Imperium Brytyjskiego była Kanada pierwszym pod względem obszaru i znaczenia krajem, który osiągnął samorząd w obrębie struktury imperialnej. Kanada stanie się też tym krajem, który w pierwszym rzędzie dążyć będzie do przekształcenia Imperium Brytyjskiego w Brytyjską Wspólnotę Narodów. Zagadnienie stosunku Kanady do Wielkiej Brytanii wywoływało szerszą dyskusję w Kraju Klonowego Liścia na przełomie XIX i XX w. Mieszkańcy Dominium byli na ogół zgodni w pragnieniu utrzymania związków z Wiel ką Brytanią. Jednocześnie jednak podkreślali pragnienie zachowania osią 170
gniętej autonomii i występowali przeciwko interwencjom rządu londyńskie go w wewnętrzne sprawy ich kraju. Zwolennikami bliskich związków z Imperium Brytyjskim byli przede wszystkim konserwatyści. Widzieli oni w Wielkiej Brytanii gwarancję bezpieczeństwa Kanady w razie agresji amerykańskiej oraz podporę religii protestanckiej w obliczu konfliktów z katolicką ludnością francuską. Popierając więzy łączące Kanadę z Wiel ką Brytanią, konserwatyści byli przeciwni ograniczaniu autonomii Ottawy. Taka też była idea przewodnia Macdonalda. Popierając współpracę Kanady z Anglią, miał on zawsze na uwadze interes swego kraju. W zależności od tego angażował się w problemach ogólnoimperialnych. Wyrazem szcze gólnego uprzywilejowania Kanady w obrębie* Imperium Brytyjskiego było ustanowienie w 1880 r. w Londynie urzędu Wysokiego Komisarza dla Kanady. Miał on zapewnić bardziej bezpośredni kontakt między Ottawą i Londynem oraz ułatwić Kanadzie stosunki dyplomatyczne z innymi kraja mi. Rola jego stopniowo sprowadziła się (Jo formalnego podpisywania traktatów handlowych, zawieranych przez Kanadę z innymi państwami, jak np. z Francją w 1893 r. Negocjacje polityczne znajdowały się nadal pod kontrolą brytyjską, w sprawach handlowych jednak autonomia Ka nady została zagwarantowana. Wśród liberałów silniejsze były dążenia do zapewnienia Kanadzie jeszcze większej niezależności, chociaż nikt prawie nie myślał o całkowitej autonomii. Ogromna większość anglosaskich i francuskich liberałów opo wiadała się za utrzymaniem związków z Wielką Brytanią przy zachowaniu samodzielności w sprawach wewnętrznych i wykluczeniu interwencji Lon dynu w tym zakresie. Liberalny premier Laurier, podobnie jak przedtem konserwatysta John A. Macdonald, byli zwolennikami umiarkowanego kursu politycznego z wyraźnym jednak podkreśleniem aspiracji samorządo wych oraz opozycji wobec centralistycznych dążeń brytyjskiej polityki imperialnej. Laurier zakwestionował też zasadę udziału Kanady w wojnach Wielkiej Brytanii. Udział ten uzależniał od każdorazowej sytuacji oraz interesu Kanady. Pomimo nacisków Londynu Kanada w niewielkim tylko stopniu udzieliła pomocy Anglii w wojnie burskiej (1899-1902), a opinia publiczna była w tej sprawie podzielona. Brytyjscy Kanadyjczycy na ogól opowiadali się za wysłaniem posiłków, Kanadyjczycy francuscy protesto wali przeciwko niepotrzebnym ofiarom w ludziach i wydatkom na wojnę, w której interesy brytyjskie nie były wcale zagrożone. Do Afryki wysłano kontyngent żołnierzy kanadyjskich w liczbie 7300 osób, co spotkało się z ostrą krytyką nacjonalistów francuskich, dopatrujących się w tym dowodu ustępstw rządu Lauriera na rzecz Londynu. W istocie Laurier starał się przeciwstawić naciskom Wielkiej Brytanii i jej próbom wzmocnienia więzów 171
imperialnych. Raz jeszcze podkreślamy, że na początku XX w. Kanada była tym krajem, który najusilniej działał w kierunku przekształcenia daw nej centralistycznej struktury Imperium Brytyjskiego w luźniejszą organiza cję, zapewniającą większe uprawnienia i niezależność poszczególnym czę ściom składowym brytyjskiej wspólnoty. Wzrost napięcia w Europie oraz rywalizacji brytyjsko-niemieckiej nie pozwalał na daleko idące koncesje ze strony Londynu na rzecz dominiów i kolonii angielskich, zwłaszcza w dziedzinie politycznej. Laurier sprzeci wiał się wprawdzie bezpośredniemu udziałowi wojsk kanadyjskich w woj nach Anglii, lecz nie był w stanie zapobiec włączeniu kanadyjskich sił zbrojnych do systemu brytyjskiego. Wprawdzie w 1904 r. wyszedł już z uży cia zwyczaj powoływania brytyjskiego naczelnego dowódcy kanadyjskich sił zbrojnych, ale faktycznie i tak podlegały one Imperialnemu Sztabowi Generalnemu (Imperial General Staff). W szczególności szło o współpracę sił morskich i w 1909 r., w okresie narastającego konfliktu brytyjsko-niemieckiego, złagodziła Kanada swoje negatywne dotąd stanowisko i zdecydowała się zbudować flotę wojenną złożoną z 5 krążowników i 6 kontrtorpedowców. Ustępstwa rządu Lauriera na rzecz Wielkiej Brytanii wyzwoliły gwałtowną opozycję, zwłaszcza w kołach francuskich nacjonalistów. Na ich czele stanął utalentowany mówca i parlamentarzy sta, Henri Bourassa (1868—1952). Jego akcja oraz agitacja konserwa tystów kanadyjskich nie zapobiegły wprawdzie uchwaleniu w 1910 r. ustawy o organizacji floty kanadyjskiej (Naval Service Bill), zapowiadały jednak zaostrzenie konfliktów politycznych. W 1911 r. upadł rząd liberalny Lauriera, do czego w niemałym stopniu przyczyniła się dyskusja w sprawie militarnej niezależności Kanady od Wielkiej Brytanii. Ważniejszym zapewne powodem był problem stosunków Kanady ze Stanami Zjednoczonymi. Przedmiotem kontrowersji stała się zwłaszcza sprawa granicy z Alaską. Rozwój gospodarczy Kanady od dawna przypominał pod wieloma względami tendencje występujące w ekonomice Stanów Zjednoczonych. Od czasu pierwszych kolonistów kanadyjskich, używających takich samych narzędzi jak ich amerykańscy sąsiedzi, w obu leżących obok siebie krajach Północnej Ameryki stosowane były takie same techniki i urządzenia w rol nictwie i przemyśle, transporcie i życiu w miastach, które niewiele różniły się po obu stronach granicy państwowej. Wszystko to w połączeniu z roz wojem prasy sprawiało, że nie tylko materialne, ale i kulturalne oblicza Kanady i Stanów Zjednoczonych były do siebie dosyć podobne. Prasa amerykańska kształtowała standard pism i gazet kanadyjskich, książki i filmy amerykańskie dominowały na rynku Kraju Klonowego Liścia. 172
Wpływy amerykańskie wyraźne były w szkolnictwie i życiu politycznym obu krajów. Były one silniejsze niż oddziaływanie Wielkiej Brytanii we wszystkich tych dziedzinach. Mimo braku bezpośrednich stosunków dyplo matycznych Kanada i USA utrzymywały nieoficjalne stosunki, kontakty i konsultacje na szczeblu ministrów i wysokich urzędników, załatwiając w ten sposób nieraz różne sporne kwestie, np. dotyczące połowu ryb na Północnym Pacyfiku. Pomimo poprawnych na ogół stosunków sporady cznie powstawały między obu krajami zatargi, jak np. na tle ustalenia gra nicy pomiędzy Alaską a Kanadą, a ściślej mówiąc Jukonem i Brytyjską Kolumbią. Spór przybrał na ostrości w związku z „gorączką złota” w Jukonie, północno-zachodnim terytorium kanadyjskim. Dawniejsze próby wytycze nia granicy nie zostały doprowadzone do końca w związku z trudnościami geograficznymi i politycznymi. Odkrycie złota pod koniec XIX w. w Klon dike, w środkowej części Jukonu, wzmogło zainteresowania USA tym tery torium, rywalizację i zatargi, tym bardziej że dawniejsze bardzo generalne rozgraniczenia terytorialne zawierały wiele niejasności i możliwości różnych interpretacji. Określający tę kwestię stary anglo-rosyjski traktat z 1825 r. operował bardzo ogólnymi sformułowaniami, należało dopiero pomyśleć o bardziej precyzyjnym ujęciu. W pertraktacjach z Kanadą zajęły Stany Zjednoczone twarde stanowisko i narzucić pragnęły wygodne dla siebie rozwiązanie. Prezydent amerykański Theodore Roosevelt wysłał nawet wojska na Alaskę w celu wywarcia silniejszego nacisku. Traktat z 1903 r. określał sprawę granicy w myśl intencji amerykańskich. Oddanie Stanom Zjednoczonym 4 wysp w Kanale Portland i przyjęcie narzuconych wa runków wywołały protesty, ostrą krytykę rządu Lauriera i wzrost nieuf ności wobec USA. Poprawę stosunków przyniósł traktat handlowy z 1911 r., ułatwiający znaczne ożywienie w stosunkach kanadyjsko-amerykańskich. Wprowadzał on niskie cła na eksportowane z Kanady produkty żywnościowe, obniżał znacznie stawki za wywożone z USA do Kanady towary przemysłowe. Ta ostatnia część porozumienia wywołała protesty przemysłowców kanadyj skich, słusznie zatroskanych o rozwój rodzimej wytwórczości. Przeciwko rządowi Lauriera podnosiły się głosy w Quebecu i Ontario, krytykowano jego uległość wobec Stanów Zjednoczonych w kwestii granicy z Alaską. Odżyły też konflikty anglo-francuskie wśród Kanadyjczyków i opozycja w Ontario przeciwko wpływom francuskich katolików. Wysuwano obawy, że przyjęte porozumienie z USA doprowadzi do rozszerzenia gospodarczych wpływów i nacisków amerykańskich na Kanadę. Obawy tego rodzaju znajdowały potwierdzenie w wypowiedziach niektórych amerykańskich 173
mężów stanu, wyrażających zdanie, że w przyszłości stanie się Kanada przybudówką Stanów Zjednoczonych (tego rodzaju uwagę zrobił np. William H. Taft, prezydent USA w latach 1909—1931). Wszystkie omówione wyżej czynniki osłabiły pozycję rządu Lauriera i doprowadziły do jego ustąpienia. W dniu 10 października 1911 r. doszedł do władzy konserwatywny rząd z Robertem L. Bordenem (1854—1937) na czele. LA TA I W O JN Y ŚW IATOW EJ (1 9 1 4 -1 9 1 8 )
Konserwatywny gabinet Roberta Bordena obejmował władzę w trud nym okresie narastającego napięcia międzynarodowego, poprzedzającego wybuch I wojny światowej. W czasie swej 9-letniej kadencji (1911 — 1920) kontynuował w zasadzie politykę Lauriera, z tą różnicą, że znacznie wyraź niej dążył do wzmocnienia jedności kraju i popierał ideę silniejszej zwartości Imperium Brytyjskiego. Rząd Bordena odegrał też istotną rolę w dalszej ewolucji Kanady w kierunku większej autonomii. W 1913 r. zaczął zaznaczać się koniec długiego okresu prosperity. Skurczyły się inwestycje zagraniczne, spadły ceny pszenicy, zmniejszyło się zatrudnienie, zmalały zarobki farmerów. Wraz z zagospodarowaniem większości uprawnych ziem na Zachodzie zniknął ten główny składnik, zapewniający dotąd większą elastyczność gospodarczej i demograficznej strukturze Kanady. W przededniu I wojny światowej opinia publiczna Kanady zajęła po dzielone stanowisko w kwestii posiadania przez ten kraj własnej floty wojennej. Projekt taki, popierany przez Wielką Brytanię, wywołał opozycję zwłaszcza w Quebecu, dopatrującym się w nim niebezpieczeństwa włączenia Kanady do wojennych planów Anglii oraz ograniczenia pośrednio autonomii Kraju Klonowego Liścia. Nacjonaliści francuscy z Henri Bourassa na czele uznali ustawę o organizacji floty kanadyjskiej z 1910 r. za „trik imperia listyczny”, idący na rękę wpływom brytyjskim w Kanadzie. Okrzyknęli nawet w związku z tym premiera Lauriera zdrajcą. Narastający konflikt angielsko-niemiecki kazał jednak bardziej racjonalistycznie ocenić sytuację międzynarodową w obliczu zbliżającego się kryzysu światowego. W czasie wizyty premiera Bordena w Londynie w 1912 r. przekonali go brytyjscy mężowie stanu, ówczesny minister spraw zagranicznych Edward Grey i pierwszy lord Admiralicji Winston Churchill, o konieczności podjęcia bar dziej zdecydowanych kroków w obliczu grożącego niebezpieczeństwa. Po powrocie do Kanady przedłożył premier Borden projekt budowy 3 okrętów wojennych za sumę 35 min dolarów. Miały one zostać zbudowane i obsa 174
dzone załogą angielską w Wielkiej Brytanii jako pomoc Dominium na rzecz macierzy. Borden dawał przy tym do zrozumienia, że z krokiem tym wią zała Kanada nadzieje na większy udział w formowaniu imperialnej polityki zagranicznej. Był zdania, że wzrost pozycji Kanady był możliwy jedynie poprzez uzyskanie przez nią większego znaczenia w obrębie Imperium Brytyjskiego. Uważał też, że lo sy jego kraju zależały w dużej mierze od opieki Wielkiej Bry tanii i protekcji jej potężnej flo ty. Stąd płynęła jego gotowość do udzielenia pomocy materialnej angielskim planom rozbudowy floty i utrzymania hegemonii na morzu, zagrożonej przez niemiec ką ekspansję militarną. W 1913 r. Izba Gmin w Ottawie udzieliła 101 głosami przeciwko 68 swego poparcia dla projektu budowy 3 statków wo jennych. Senat, złożony w więk szości z liberałów, odrzucił jed nak cały wniosek w imię niezale żności Kanady. Argumentowa Sir Robert Borden no, że kraj powinien posiadać własną flotę, a nie oddawać troskę o bezpieczeństwo na morzu w ręce brytyjskie. Zanim sprawa powyższa mogła stać się ponownie przedmiotem debaty w Izbie Gmin, wybuchła w sierpniu 1914 r. wojna światowa. W momencie tym Kanada posiadała jedynie 1 ciężki i 1 lekki krążownik oraz minimalne siły lądowe. Protekcja floty brytyjskiej oraz działanie amerykańskiej dok tryny Monroego, głoszącej, że Stany Zjednoczone będą traktować jako akt nieprzyjazny usiłowania państw europejskich, by rozciągnąć władzę na półkulę zachodnią, zdawały się zapewniać przy poprawnych stosunkach z USA całkowite bezpieczeństwo Dominium Kanady. Więzy solidarności i wspólnota interesów z Wielką Brytanią sprawiły jednak, że Kanada od samego początku działań wojennych stanęła po stronie Anglii w rozpo czynających się zmaganiach I wojny światowej. Probrytyjskie nastawienie wykazali w tych trudnych chwilach zarówno angielscy, jak i francuscy Kanadyjczycy, nikt nie miał wątpliwości, że miejsce Kanady w rozpoczy nającej się wojnie było obok Wielkiej Brytanii. 175
Pośpiesznie zwołany jeszcze w sierpniu 1914 r. do Ottawy parlament uchwalił odpowiednie akty, rząd federalny uzyskał wyjątkowe uprawnienia. Zarządzono powołanie pod broń 25 tys. żołnierzy i już w październiku 1914 r. zostały wysłane do Anglii pierwsze kanadyjskie oddziały. Wzięły one na początku 1915 r. udział w walkach we Francji, wzrosły w ciągu tego roku do 250 tys. ludzi, a w 1916 r. do 500 tys. żołnierzy. Pod koniec wojny 600 tys. wojsk kanadyjskich służyło już pod bronią na lądzie i na morzu. Znaczny był też udział w walkach kanadyjskich sił powietrznych (Royal Air Force), w których służyło około 8 tys. Kanadyjczyków. N ie którzy z nich zasłynęli z męstwa i zdobyli sławę, jak np. „Billy” Bishop, który zestrzelił 72 nieprzyjacielskie samoloty. Oblicza się, że spośród około 400 tys. wysłanych do Europy żołnierzy kanadyjskich dwie trzecie odniosło rany, a liczba zabitych osiągnęła blisko 50 tys. Szczególnie znaczny był udział wojsk kanadyjskich w walkach pod Ypres oraz nad Sommą w 1915 i 1916 r., gdzie odznaczyły się one dużą walecznością i nieustępliwością. Ówczesny premier brytyjski Lloyd George wyraził się w związku z tym, że „gdziekolwiek Niemcy spotkali się na froncie z Korpusem Kanadyjskim, mogli spodziewać się najgorszego” . Wojna ożywiła znacznie gospodarkę kanadyjską i przyczyniła się do wzrostu produkcji. Mobilizacja dużej w stosunku do ludności armii (600 tys. żołnierzy na 8 min ludności) zlikwidowała bezrobocie, siły roboczej potrzebowało ponadto szybko rozwijające się w owych latach rolnictwo kanadyjskie i przemysł. Rosnące zapotrzebowanie na import żywności do Wielkiej Brytanii oraz innych objętych wojną krajów europejskich stymulo wało rozwój rolnictwa w Kraju Klonowego Liścia. Pomiędzy latami 1913 i 1919 aż o 80% wzrósł areał ziemi uprawnej na terenie prerii na Zachodzie. Aż o 100% powiększył się eksport kanadyjskiej pszenicy i mąki, wartość wywozu mięsa wzrosła z 6 min dolarów do 85 min, bydła z 10 min do 35 min dolarów. Podobnie kształtował się wywóz drzewa potrzebnego do budowy statków i samolotów. Przemysł wojenny wymagał rudy, co dało dodatkowy bodziec do rozwoju kanadyjskiego górnictwa. Podwoiła się produkcja mie dzi, znacznie wzrosło wydobycie niklu, ołowiu i cynku. Szczególnie ważne miejsce zajęły największe na świecie huty kanadyjskiego niklu, położone obok Sudbury w Ontario. Aż 90% światowej produkcji niklu pochodziło z Kanady. Wartość produkcji niklu, miedzi, ołowiu i cynku podniosła się w latach 1913—1918 z 29 min do 74 min dolarów. Wojna światowa przyczyniła się dalej do szybkiego rozwoju kanadyj skiego przemysłu ciężkiego, związanego z produkcją wojenną. Powstały wówczas nie istniejące przed wojną fabryki amunicji, lekkiej broni i samo lotów, wytwarzające sprzęt o wartości 1 mld dolarów i zatrudniające 176
300 tys. robomików. Pod koniec wojny blisko 30% brytyjskiej amunicji było pochodzenia kanadyjskiego. Obok przemysłu ciężkiego rozwinął się również w czasie wojny kanadyjski przemysł spożywczy, wzrosły inwe stycje i nakłady, podniósł się wyraźnie ogólny dobrobyt. W warunkach wojennych poważnie powiększyły się kompetencje rzą du federalnego w Ottawie. Wydany w 1914 r. odpowiedni akt (War Measures Act) dawał rządowi szereg nadzwyczajnych uprawnień, prawo kontroli nad produkcją i stanem bezpieczeństwa kraju oraz nad jego życiem gos podarczym. Było to tym bardziej konieczne, gdyż Kanada z dużym wysił kiem dźwigała koszty przystąpienia do wojny. Zostały wprowadzone wyższe podatki i opłaty celne, zwłaszcza od towarów konsumpcyjnych, podnie siono opłaty kolejowe, wzrosły koszty utrzymania. Po raz pierwszy wpro wadzono podatki federalne (dotąd istniały tylko podatki prowincjonalne). W iatach 1914—1920 podatki podniosły się wprawdzie o 1121000000 dolarów, jednakże w tym samym czasie wydatki wojenne wzrosły 0 1 670 000 000 dolarów. Różnicę przyszło pokryć z pożyczki zaciągniętej w kraju na sumę 2 mld dolarów. Przejściowe trudności finansowe zostały pokonane dzięki ogromnemu rozwojowi eksportu. Pod koniec wojny Kanada udzielała już pożyczek Wielkiej Brytanii. Rozwój ekonomiki kana dyjskiej wpłynął na zwiększenie amerykańskich inwestycji w przemyśle 1 górnictwie tego kraju, które w 1921 r. potroiły się dochodząc do 2 300 000000 dolarów. Zadłużenie rządu federalnego, wynoszące w 1913 r. jedynie 520 000 000 dolarów, osiągnęło w 1921 r. ogromną sumę 3 520000000 dolarów (w połączeniu z zadłużeniem prowincji suma ta doszła aż do 4 882 000 000 dolarów). Początek wojny wpłynął na pogłębienie się nastrojów patriotycznych i silniejszego poczucia jedności wśród społeczeństwa kanadyjskiego. Dawny premier Laurier i liberałowie udzielili pełnego poparcia konserwatywnemu rządowi, ucichły konflikty anglo-francuskie. Stopniowo zaczęły jednak do chodzić do głosu uczucia niezadowolenia z polityki rządu konserwatywnego Roberta Bordena. Słowa krytyki budziły przykłady protekcjonizmu i nad użyć, wielkich zysków czerpanych przez niektórych urzędników i dostaw ców, przemysłowców i kupców nie zawsze w uczciwy sposób. Wieści o nad użyciach urzędników konserwatywnych rządów prowincjonalnych docho dziły' z Nowego Brunszwiku, Manitoby i Brytyjskiej Kolumbii, posądzano o nie nawet członków rządu federalnego. W tego rodzaju sytuacji opozycja coraz głośniej domagała się utworzenia rządu koalicyjnego. W obliczu trudności premier Borden podjął nawet pertraktacje w tej sprawie z przy wódcą liberałów, Wilfridem Laurierem, i wysunął projekt równego udziału obu partii w rządzie koalicyjnym. Po przewlekłych pertraktacjach lider
777
liberałów nie przystał na wysunięte warunki głównie ze względu na odmien ny punkt widzenia w kwestii ogłoszonego przez rząd konserwatywny poboru powszechnego. Uważał, że należało zasięgnąć w tej sprawie opinii społe czeństwa za pośrednictwem referendum lub wyborów powszechnych. Odrębny problem stanowiła sytuacja w Quebecu. Przystąpienie Kanady do wojny znalazło zrazu poparcie całej ludności, zarówno brytyjskiego, jak i francuskiego pochodzenia. Obie partie poparły ideę jedności znajdu jącego się w stanie wojny kraju, nawet nacjonaliści francuscy nie zakwes tionowali udzielonego przez Kanadę poparcia dla Wielkiej Brytanii. Zmo dyfikowali oni swoje dawne nieprzejednane stanowisko, wielu z nich udzie liło poparcia rządowi Bordena. Przywódca nacjonalistów francuskich, Henri Bourassa, oświadczył nawet, że obowiązkiem Kanady było „przy czynienie się, w miarę jej sił i możliwości... do triumfu, a zwłaszcza wytrwa łości połączonych sił Francji i Anglii”. Rychło jednak dały znać o sobie antagonizmy pomiędzy brytyjskimi i francuskimi Kanadyjczykami. Ich tłem była m. in. kwestia szkolna i ogra niczenia stosowane wobec szkół francuskich w Ontario, zagadnienia wyzna niowe i spory protestancko-katolickie, towarzyszące zwykle antagonizmom anglo-francuskim w Kanadzie. Również i w organizacji oraz rekrutacji armii kanadyjskiej, walczącej na frontach I wojny światowej, wystąpiły rozdźwięki pomiędzy kanadyjskimi Brytyjczykami i Francuzami. Od po czątku wojny więcej entuzjazmu do akcji ochotniczych zaciągów okazywali brytyjscy Kanadyjczycy. Stanowili oni ponad połowę ekspedycyjnego kor pusu wysłanego na front niemiecki. Niezadowolenie żołnierzy kanadyjskich francuskiego pochodzenia budziła przewaga oficerów brytyjskich, uży wanie języka angielskiego również w trakcie szkolenia rekrutów francuskich, brak odrębnych oddziałów złożonych z Kanadyjczyków mówiących po francusku. Przykładem dużej niezręczności było mianowanie angielskiego protestanta do przeprowadzenia poboru ochotników w katolickim Quebecu. Wszystkie te okoliczności sprawiły, że Quebec dał stosunkowo mniejszą liczbę ochotników niż prowincje mające większość ludności pochodzenia anglosaskiego. Dało to powód do krytyki, pogłębienia niechęci i wzajem nych oskarżeń, co prowadziło do dalszego pogłębienia rozłamu między obu głównymi grupami ludnościowymi Kanady. W 1916 r. przywódca nacjonalistów francuskich otwarcie potępił wojnę, a w szeregu miast Quebecu wybuchły zamieszki skierowane przeciwko dalszej rekrutacji do wojska. Problem Quebecu spowodował niewątpliwie trudności, na jakie natra fiła Kanada przy wystawianiu w 1916 r. armii sięgającej 500 tys. żołnierzy. O ile na początku tego roku powoływano miesięcznie pod broń 30 tys. 178
ochotników, pod koniec 1916 r. liczba ta spadła do 6 tys. Rolnictwo i fab ryki amunicji potrzebowały rąk do pracy, przeciągająca się wojna oraz duże straty, jakie poniosły wojska kanadyjskie na froncie niemieckim, wywoływały mniejszy już entuzjazm do walki w kraju przechodzącym w tym czasie wyraźny rozkwit gospodarczy. W tej sytuacji rząd Bordena uznał
Żołnierze kanadyjscy w
okopach I wojny światowej
za konieczne wprowadzenie w czerwcu 1917 r. poboru powszechnego, pomimo protestów rolników i stanowiska Quebecu. Decyzja ta wywołała rozłam w szeregach Partii Liberalnej, liczącej się ze stanowiskiem swych członków z Quebecu. W październiku 1917 r. doszło do utworzenia gabinetu koalicyjnego konserwatystów i części liberałów, stojących po stronie polityki premiera Bordena. W tym samym czasie przyznano prawa wyborcze kobietom, poz bawiono ich zaś dawnych obywateli krajów, z którymi Wielka Brytania prowadziła wojnę. Rozpisane przez rząd wybory wykazały, jak podzielona była opinia publiczna i jak niewielka przewaga konserwatystów. Otrzymali oni 115 mandatów, opozycja liberalna 82, liberałowie zwolennicy współ pracy z konserwatystami 38 mandatów. W sumie 842 tys. osób głosowało na konserwatystów, 750 tys. na opozycję. Wprowadzenie powszechnego poboru do wojska nie przyniosło spodziewanych rezultatów, wcielono do 179
szeregów około 60 tys. żołnierzy, z których większość nie wzięła już udziału w walkach. Ceną za przeprowadzenie poboru był spadek popularności rządu Bordena i wzrost opozycji w Quebecu. Demonstracje tysięcy rolników w Ottawie były dowodem, że Francuzi nie tworzyli jedynej grupy ludności kanadyjskiej występującej przeciwko przymusowej służbie wojskowej. Udział Kanady w I wojnie światowej w charakterze nieza leżnego członka Imperium Brytyjskiego stanowił wyraz ewolucji tego kraju w kierun ku uzyskania bardziej samo dzielnej pozycji politycznej. Przyspieszył w pewnym sensie proces przechodzenia dawnej kolonii angielskiej na szczebel państwa dosyć luźno związa nego z Imperium. Jeszcze w wojnie burskiej wojska kana dyjskie znajdowały się pod dowództwem oficerów angiel skich i były opłacane przez Londyn. W I wojnie świato wej stanowiły już odrębny korpus stojący pod rozkazami oficerów kanadyjskich. Głów nodowodzącymi korpusu byli generałowie kanadyjscy Julian Byng (1862—1935) i Arthur Currie (od 1917 r.). Oczy wiście Korpus Kanadyjski Sir Arthur Currie wchodził w skład większych jednostek brytyjskich i wal czył w ramach szerszych planów strategicznych dowództwa brytyjskiego. Premier Borden zabiegał o przyznanie sztabowi kanadyjskiemu większego udziału w pracy sztabu brytyjskiego i dopiero w 1916 r., w sytuacji rosnących trudności Wielkiej Brytanii, uzyskał pewne w tej mierze ustęp stwa. W nowo powstałym wówczas imperialnym gabinecie wojennym Wielkiej Brytanii mieli też zasiadać premierzy Dominium, uzyskując w ten sposób wpływ na podejmowanie najważniejszych decyzji interesujących całe Imperium Brytyjskie.
180
Znaczenie udziału dominiów w imperialnym gabinecie wojennym (Imperial War Cabinet) stało się zwłaszcza istotne po zakończeniu wojny. Początkowo Wielka Brytania była zdania, że w pertraktacjach poko jowych winny wziąć udział tylko główne mocarstwa alianckie. Po przy byciu do Londynu w 1918 r. premier kanadyjski Borden stwierdził, że Londyn prowadził już konsultacje z Francją i Włochami i że premier ka nadyjski miał jedynie symbolizować interesy wszystkich dominiów bry tyjskich. W oświadczeniu, utrzymanym w zdecydowanym tonie, domagał się Borden pełnego udziału Kanady w pertraktacjach pokojowych, po woływał się przy tym na poważny udział swego kraju w wojnie. Stanowisko jego poparły inne mniejsze kraje i w rezultacie Kanada oraz inne dominia nie tylko uzyskały spełnienie swoich postulatów, ale również prawo wię kszego udziału w niektórych komisjach imperialnych. Kanada i inne do minia brytyjskie otrzymały przywilej sygnowania traktatów pokojowych, a ich parlamenty ratyfikowania ich. Nie mając żadnych roszczeń teryto rialnych, Kanada nie podchwyciła sugestii brytyjskiego premiera Lloyda George’a, który brał pod uwagę przyznanie jej Indii Zachodnich, ani amerykańskiego projektu przyznania jej Alaski w zamian za posiadłości brytyjskie na Morzu Karaibskim. Kanada odegrała również pewną rolę w okresie powstawania po I woj nie światowej Ligi Narodów. Zabiegając o członkostwo Ligi, działała z podobnych pobudek jak wówczas, gdy domagała się pełnego udziału w pertraktacjach pokojowych. Przeciwko propozycji kanadyjskiej wystą piły Stany Zjednoczone w obawie przed wzmocnieniem pozycji Wielkiej Brytanii w Lidze Narodów. Uzyskanie przez dominia brytyjskie 6 miejsc dałoby Anglii silne stanowisko na forum Ligi. Ostatecznie przy poparciu amerykańskiego prezydenta Woodrowa Wilsona otrzymała Kanada pełne prawo wyboru do Rady Ligi Narodów, wzięła też udział w pracach Mię dzynarodowej Organizacji Pracy. W sumie więc udział Kanady w I wojnie światowej oraz następnie w pertraktacjach pokojowych i organizowaniu Ligi Narodów przyczynił się do podniesienia pozycji Dominium na arenie międzynarodowej oraz wzmocnienia poczucia dumy narodowej i własnych aspiracji. O D I W O JNY ŚW IATOW EJ D O W IELK IEGO K R Y Z Y S U (1 9 1 8 -1 9 2 9 )
Kanada wychodziła z I wojny światowej jako kraj znacznie bogatszy, posiadający lepiej rozwinięte rolnictwo, ciężki przemysł, górnictwo i sieć elektryczną niż przed 1914 r. Inwestycje w przemyśle wzrosły z 127 min dolarów w 1911 r. do 3 mld dolarów w 1921 r. Wartość wyprodukowanych 181
towarów podniosła się w tym samym okresie z 564 min do blisko 1,5 mld dolarów. Granica upraw i eksploatacji górniczej przesunęła się znacznie na północ, do tradycyjnych gałęzi przemysłu doszła coraz bardziej licząca się produkcja papieru i celulozy. Zmniejszenie się na skutek wojny importu z Europy przyczyniło się do powstania w Kanadzie wielu nowych dziedzin produkcyjnych, np. przemysłu chemicznego, tekstylnego, hutnictwa żelaza i stali. Wzrost przemysłu powodował koncentrację coraz większej liczby ludności w miastach. W 1921 r. ludność miejska Kanady równała się już ludności wiejskiej, przewyższając ją w dwóch głównych prowincjach prze mysłowych, w Ontario i Quebecu. Wzrost zapotrzebowania na towary konsumpcyjne łączył się nie tylko z wyższym po wojnie standardem życia, ale również z demobilizacją i po wrotem do domu półmilionowej armii kanadyjskiej. Demobilizacja wojska wywołała przejściowe trudności z zatrudnieniem oraz bezrobocie, które szybko zostało przezwyciężone dzięki polityce rządu federalnego, przy znającego zdemobilizowanym żołnierzom ziemię. Została powołana spec jalna organizacja (Soldier Settlement Board) dla przeprowadzenia akcji skupywania i wyposażenia ziemi, udzielania pożyczek na zakup inwentarza, bydła itp. Z danych za 1921 r. wynika, że osiedlono w ten sposób 43 tys. powracających do kraju żołnierzy. Nie wszyscy z nich znali się jednak na rolnictwie i liczba ta zmalała do 25 tys. Wojna przyczyniła się do powstania poważnych komplikacji w kana dyjskim systemie kolejowym. Brak kredytów zagranicznych, rosnące koszty materiałów oraz wzrost płac pogłębiły trudności, w jakich już wcześniej znalazła się kolej, m. in. na skutek błędów w planach jej rozbudowy oraz w wyniku nadużyć. Spółki budujące drugą linię łączącą Wschód z Zacho dem (Canadian Northern oraz Grand Trunk Pacific) popadły w bankruc two. Mimo uzyskania od rządu w 1914 r. subwencji w wysokości 45 min dolarów wystąpiły one w 1916 r. o dalsze 15 min, co wywołało coraz większe słowa krytyki. Raport rządowy w tej sprawie odsłonił wiele błędów w or ganizacji budowy, okazało się, że tylko najstarsza linia kolejowa, Canadian Pacific Railway, funkcjonowała należycie i była samowystarczalna. Obie pozostałe spółki, Canadian Northern oraz Grand Trunk Pacific, nie mogły istnieć bez dotacji rządowych i pożyczek. Ostatecznie zostały one połączone w 1923 r. i utworzyły drugą, obok Canadian Pacific Railway, organizację kolejową pod nazwą Canadian National Railways. I wojna światowa zamyka pionierski i agrarny okres rozwoju Kanady. Dalsze losy Dominium były już ściśle związane z ewolucją kapitalizmu. Zakończyła się era wielkich możliwości stojących przed jednostkami po szukującymi zamożności i łatwego wzbogacenia się na wolnej do niedawna 182
ziemi. Wszystko to stawiało przed rządem federalnym nowe zadania i pro blemy. Na początku XX w. w okresie rządów liberalnego gabinetu Lauriera zakończona została w zasadzie kolonizacja pustych terenów na Zachodzie. Kolej transkontynentalna wiązała Wschód z Zachodem, ułatwiała akcję osadniczą i wymianę handlową. Wszystko to, w połączeniu z chronionym przez cła protekcyjne przemysłem, stanowiło z kolei zachętę i bodziec do eksploatacji coraz to dalszych lasów oraz zasobów górniczych Kanady. Zaczęła się też w tym okresie zmieniać polityka imigracyjna Kraju Klonowego Liścia. Nadal potrzebni byli przybysze z obcych krajów, któ rych osadzano głównie na roli, lecz stosowdno już wobec nich swego ro dzaju selekcję. Ponieważ wolne jeszcze ziemie leżały w znacznej odległości od linii kolejowej, rząd nie chciał już ponosić kosztów związanych z tran sportem imigrantów. Zezwalał na osiedlanie się tylko tym przybyszom, którzy dysponowali odpowiednią sumą pieniędzy. Większa po 1923 r. stabilizacja i rosnący dobrobyt przyciągały nadal rzesze imigrantów do Kanady, chociaż ich liczba była już mniejsza niż przed wojną. Osiągnęła ona najwyższy poziom w 1929 r., kiedy to przybyło tam 165 tys. imigran tów. W latach 1921 — 1931 liczba ludności prowincji preryjnych znacznie wzrosła, Saskatchewan o ponad 160 tys., Alberty o więcej niż 140 tys. W okresie tym podniosła się rola rządów prowincjonalnych w rozwoju gospodarczym kraju. Ekspansja osadnicza i rolnicza na Zachodzie została wprawdzie dokonana pod auspicjami rządu federalnego, ale dalszy awans tych obszarów zależał już od samych prowincji. W 1930 r. prowincje preryjne uzyskały prawo kontroli nad swymi naturalnymi zasobami górni czymi, leśnymi i wodnymi, dzięki czemu uzyskały większy wpływ na rozwój przemysłu. Wiązał się też z tym wzrost uprawnień rządów prowincjonalnych i ich jurysdykcji, z wyjątkiem dziedziny podatkowej, zastrzeżonej dla Ottawy. Po zakończeniu I wojny światowej uległa osłabieniu pozycja rządu unionistycznego, opartego na koalicji konserwatystów i liberałów. W 1920 r. ustąpił na skutek złego stanu zdrowia premier Robert Borden i nowym kierownikiem rządu został do końca 1921 r. Arthur Meighten (1874—1960). Po wojnie osłabła współpraca obu partii, odżyły dawne różnice poglądów, dzielące w niektórych dziedzinach wyraźnie oba główne stronnictwa ka nadyjskie. Po śmierci Wilfrida Lauriera w 1919 r., zwolennika współpracy obu partii oraz idei unii politycznej, Partia Liberalna wybrała na swego nowego przywódcę bardzo zdolnego polityka, Williama Mackenzie Kinga (1874—1950). Przez najbliższe ćwierć wieku, jako trzykrotny premier (1921 — 1926, 1926—1930, 1935—1948), będzie on dominować w życiu 183
politycznym Kanady, wpływając twórczo na jej losy w tym długim okresie. Konwencja liberalna, która dokonała w 1919 r. wyboru Mackenzie Kinga na nowego lidera stronnictwa, wysunęła w swoim programie m. in. postulat obniżenia cel, większej pomocy dla rolnictwa, obniżenia podatków i kosztów utrzymania, wpro wadzenia zasady proporcjo nalności w wyborach do Izby Gmin. Wybory z 1921 r. za kończyły się klęską konser watystów, Partia Liberalna zdobyła znaczną przewagę (w Quebecu aż 100% mandatów). Jedynie w Brytyjskiej Kolum bii uzyskali konserwatyści większość głosów. W całym kraju liberałowie otrzymali 117 mandatów, konserwatyści tylko 50. Nowym premierem został William Mackenzie King. Zmiana partii rządzącej była w dużym stopniu wyra zem niezadowolenia ludności rolniczej z dotychczasowej po lityki rządu. Farmerzy wystę W illiam Lyon M ackenzie K ing powali przeciwko wielkiemu kapitałowi, monopolom i polityce taryfowej. W Ontario powstała na po czątku XX w. organizacja Zjednoczonych Farmerów (United Farmers of Ontario), która w 1918 r. rozwinęła szerszą akcję polityczną, krytykując rząd za to, że nie dotrzymał słowa i nie zwolnił synów farmerskich ze służby wojskowej. Farmerzy wysunęli postulat nałożenia podatków dochodowych, uspołecznienia transportu i elektrowni, szerszego wprowadzenia spół dzielczości, zniesienia wyższej izby parlamentu kanadyjskiego, czyli Senatu. Wspomniana organizacja farmerów zwyciężyła w 1919 r. w wyborach prowincjonalnych w Ontario i utworzyła tam rząd farmerski, na czele którego stał jako premier E. C. Drury. W tym samym czasie podobne ten dencje zaznaczyły się i na kanadyjskim Zachodzie, gdzie również powstały organizacje farmerskie, domagające się m. in. zmniejszenia taryf zbożowych.
184
Po I wojnie światowej wzrósł w Kanadzie ruch na rzecz większych upraw nień związków zawodowych, pojawiły się bardziej rydykalne hasła. Nie zadowolenie powodował wzrost kosztów utrzymania wywołany przez wojnę i wysokie podatki wojenne. Protestowano przeciwko udziałowi Kanady w interwencyjnej wyprawie państw imperialistycznych przeciwko władzy radzieckiej w Rosji. Przedmiotem krytyki stali się konserwatyści w pro wincjach zachodnich, gdzie szerzej działał ruch robotniczy, domagający się odejścia od dotychczasowej, anachronicznej już, rzemieślniczej struk tury związków zawodowych na rzecz szerszej formy organizacji przemysło wej. W 1919 r. utworzono na Zachodzie zintegrowany ruch zawodowy (One Big Union), którego celem było stworzenie socjalizmu za pomocą strajku generalnego. Nie doszło wprawdzie do strajku powszechnego, ale w 1919 r. wybuchł w Winnipegu strajk metalowców, który objął wszystkie fabryki i inne zakłady produkcyjne w tym mieście. Rząd federalny zaostrzył wówczas ustawodawstwo skierowane przeciwko organizacjom radykalnym, przywódców strajku aresztowano pod zarzutem konspiracji. W wielu miejscach doszło do zaburzeń. Wzrost opozycji przeciwko monopolom i kapitałowi doprowadził do zwołania przez założoną jeszcze w 1909 r. organizację farmerów (Cana dian Council o f Agriculture) konwencji do Winnipegu w styczniu 1920 r. i powstania tam Partii Narodowo-Postępowej (National Progressive Party). Główną podstawę partii stanowiły prowincje preryjne oraz wiejskie oko lice Ontario. W oparciu o te właśnie okręgi Partia Narodowo-Postępowa otrzymała w wyborach z 1921 r. aż 65 mandatów do Izby Gmin, stając się drugim po liberałach najsilniejszym stronnictwem w Kanadzie (przy pomnijmy, że konserwatyści uzyskali wówczas tylko 50 mandatów, libera łowie 117). W latach dwudziestych nie okazała jednak Partia Narodowo-Postępowa bardziej zdecydowanej postawy czy bardziej radykalnego pro gramu. W zasadzie współpracowała z Partią Liberalną, co wywołało nie zadowolenie bardziej postępowej jej frakcji. W tej sytuacji spadła popular ność Partii Narodowo-Postępowej. W wyborach z 1925 r. otrzymała już tylko 24 mandaty, Partia Liberalna 101 (straciła 16), a konserwatyści 117 (powiększyli swój stan posiadania o 67 mandatów). Tylko dzięki poparciu Partii Narodowo-Postępowej zdołali się mimo to utrzymać liberałowie przy władzy przez następne pół roku. Skandal, jaki wybuchł na tle wielkiej afery przemytniczej, doprowadził w czerwcu 1926 r. do upadku rządu liberałów. Na czele nowego gabinetu konserwatywnego stanął Arthur Meighten przy nie zmienionym składzie Izby Gmin. Wybory z września 1926 r. dały jednak ponownie przewagę liberałom. Uzyskali oni 119 man datów, konserwatyści 91, a Partia Narodowo-Postępowa, nazywająca się 185
już teraz Partią Liberalno-Postępową, zaledwie 11 mandatów. William Mackenzie King ponownie stanął na czele rządu. Wybory z 1926 r. odsłoniły kryzys, jaki przechodziła wówczas Partia Liberalno-Postępowa. Do jej osłabienia na szczeblu federalnym przyczy niło się, rzecz paradoksalna, zwycięstwo farmerów w prowincjach preryjnych, posiadanie przez nich aż do 1935 r. farmerskiego rządu w prowincji Albercie. Na szcze blu federalnym dawna Partia Narodowo-Postępowa rozpadła się na frakcje, z których jedna została wchłonięta przez Partię Liberalną. Kryzys Partii Konserwatyw nej, na czele której stanął w 1927 r. zachodni prawnik Ri chard Bedford Bennett (1870— 1947), przyczynił się również do silniejszej pozycji liberałów w latach 1926—1930. Zjedny wały jej zwolenników umiarko wane reformy fiskalne i socjal ne, wprowadzenie rent dla eme rytów, doprowadzenie do kilku korzystnych dla Kanady trakta tów handlowych. Lata koniun Richard B. Bennett ktury pozwalały na utrzymanie korzystnego bilansu handlowego, zmniejszenie długów państwowych i po datków. Rozpoczynający się w 1929 r. wielki kryzys światowy miał dopiero zachwiać pozycję liberałów i ułatwić konserwatystom dojście do władzy w 1930 r. Uzyskali oni wówczas 138 mandatów, liberałowie tylko 87, różne inne frakcje 20. Wśród haseł, które ułatwiły konserwatystom pod wodzą Bennetta zwycięstwo w wyborach, znalazła się krytyka rządu Mackenzie Kinga za to, że nie zdołał ograniczyć obcych wpływów gospo darczych i nie wpłynął na obniżenie amerykańskich taryf. O D W IELK IEGO K R Y Z Y SU D O II W O JNY ŚW IATOW EJ (1 9 2 9 -1 9 3 9 )
W 1929 r. rozpoczął się krachem na giełdzie amerykańskiej najostrzejszy w historii kapitalizmu kryzys gospodarczy. Objął on wszystkie państwa 186
kapitalistyczne i wszystkie dziedziny gospodarki. Trwał w krajach prze mysłowych w zasadzie do 1933 r., w krajach rolniczych jeszcze dłużej, do 1935 r. Spadek cen artykułów rolnych o 30—65% spowodował w krajach rolniczych całkowite prawie zaniechanie przez ludność wiejską dokonywa nia zakupów produktów fabrycznych, co hamowało wychodzenie prze mysłu z depresji. Kanada w poważnym stopniu odczuła skutki światowego kryzysu. Jej zależność od poziomu cen w świecie, zwłaszcza w zakresie jej podstawo wego produktu wywozowego — pszenicy, stanowiła problem kluczowy, spadek światowych cen na artykuły rolnicze dotknął całą ekonomikę kanadyjską. Handel zagraniczny Kanady zmniejszył się w latach 1929—1931 niemal o połowę, obroty spadły z około 2,5 mld dolarów w 1929 r. do 1,4 mld w 1931 r. Podniesienie przez Stany Zjednoczone, Francję, Niemcy i Włochy taryf celnych przyczyniło się w poważnym stopniu do ograniczenia eksportu kanadyjskich artykułów rolniczych' i przemysłowych. Pod koniec 1929 r. nastąpił krach na giełdach w Montrealu i Toronto, przynosząc straty w wysokości około 5 mld dolarów. Kryzysem dotknięte też zostały kanadyjskie linie kolejowe, Canadian Pacific Railway i Canadian Natio nal Railways, odczuły go poważnie kopalnie, fabryki papieru i celulozy itd. W latach kryzysu deficyt kanadyjskich towarzystw kolejowych wynosił około 60 min dolarów rocznie. Kryzys przyczynił się szczególnie do katastrofy w rolnictwie. Jeszcze przed 1929 r. zaczęła Kanada odczuwać pierwsze poważniejsze trudności w eksporcie pszenicy na skutek wzrastającej konkurencji zboża z Australii i Argentyny. Należy dodać, że trudności wywozowe wynikały też z rozwoju rolnictwa europejskiego po I wojnie światowej oraz ograniczeń nakładanych tam na import żywności (zwłaszcza Włochy, Francja i Niemcy). W 1931 r. większe ilości pszenicy rzucił na rynki światowe Związek Radziecki. Na do miar złego nawiedziła Kanadę w latach 1934 i 1937 wielka susza, która zrujnowała wiele farm, zwłaszcza w Saskatchewan. Poziom produkcji zboża był w 1934 r. w Kanadzie o połowę mniejszy w stosunku do 1928 r., ceny pszenicy natomiast spadły w tym czasie czterokrotnie. Widmo ruiny sta nęło przed całym rolnictwem kanadyjskim, w 1933 r. ponad 1,3 min ludzi żyło tylko z zasiłków. Na skutek kryzysu i bezrobocia aż 10% całej ludności Kanady utrzymywało się w 1935 r. z pomocy rządowej. Konserwatywny gabinet premiera Richarda Bennetta, sprawujący wła dzę w latach 1930—1935, próbował zaradzić ciężkiej sytuacji przez zwię kszenie interwencjonizmu państwowego oraz politykę protekcjonizmu gos podarczego w nadziei, że ograniczenie obcej konkurencji na własnym rynku może stanowić jeden ze środków zaradczych. Mniej więcej o 50% podnie 187
siono importowe taryfy celne, obniżono cła wywozowe, próbowano re gulować kursy walutowe. Wszystkie te posunięcia poprawiły pozycję han dlu zagranicznego Kanady, który z deficytu 125 min dolarów w 1930 r. potrafił dojść do nadwyżki 187 min dolarów w 1935 r. Zahamowany został dalszy wzrost bezrobocia, chociaż koszty utrzymania niewiele się jeszcze poprawiły, zwłaszcza na skutek niemożności uzyskania wpływu na liczne nie objęte polityką protekcyjną dziedziny przemysłu, zależne od sytuacji na rynkach zagranicznych. Traktaty handlowe z Francją i Niemcami w nie wielkim stopniu poprawiły sytuację eksportu kanadyjskiego, negocjacje ze Stanami Zjednoczonymi rozbiły się wobec sztywnej postawy Kanady. Poważne nadzieje wiązano z rynkiem brytyjskim, jednak na przeszkodzie stały obustronne taryfy celne. Kanada nie chciała się zgodzić na propono wany przez Wielką Brytanię warunek obniżenia ceł na tekstylia, żelazo i wyroby ze stali. Londyn natomiast nie wyrażał gotowości nałożenia embarga na radzieckie zboże i drewno. Ostatecznie Wielka Brytania przy stała w 1932 r. na poważne zmniejszenie cła importowego od wielu kana dyjskich towarów z pszenicą, żywnością, drewnem, tytoniem na czele, Kana da natomiast uczyniła podobnie w stosunku do wielu wyrobów brytyjskich z tekstyliami, żelazem, stalą, przedmiotami ze skóry, węglem i artykułami chemicznymi w pierwszym rzędzie. Porozumienie handlowe zawarte z Wielką Brytanią w 1932 r. przyniosło gospodarce kanadyjskiej poważne korzyści. Kanadyjski eksport do tego kraju powiększył się w ciągu najbliższych kilku lat z 28 do 38% całego wywozu Kraju Klonowego Liścia. Stopniowo Kanada przezwyciężyła skut ki wielkiego kryzysu i doszła do wysokiego stopnia dobrobytu i rozwoju. W latach 1932—1937 jej eksport podwoił się, dochodząc do 1 mld dolarów wartości w przededniu II wojny światowej. Przed wybuchem wojny Kanada przeżywała przejściowo znowu pewne trudności gospodarcze, wzrost bez robocia, spadek ceny pszenicy. W tej ostatniej sprawie pewnym wyjściem z sytuacji była rządowa akcja magazynowania zboża w celu zmniejszenia ryzyka fluktuacji cen i złych zbiorów. Skutki kryzysu odbiły się na życiu gospodarczym poszczególnych pro wincji kanadyjskich w stopniu nierównym. Najdotkliwiej dały się one we znaki w rolniczych prowincjach preryjnych Zachodu. Brytyjska Kolumbia, zależna w dużym stopniu od wywozu drzewa, ryb i minerałów, odczuwała wahania cen tych towarów, a trudności eksploatujących je wielkich przed siębiorstw powodowały bezrobocie i innego rodzaju perturbacje.. Kłopoty z eksportem i spadkiem cen produktów żywnościowych dały się szczególnie we znaki w prowincjach rolniczych Saskatchewan, Albercie i Manitobie. W centralnej Kanadzie sytuacja gospodarcza była bardziej skomplikowana. 188
Spadek wywozu papieru, celulozy i drewna wywołał tam poważne bez robocie w miastach przemysłowych. Obniżka cen na artykuły żywnościowe i ograniczenie ich wywozu przyczyniły się i tam do trudności farmerów, w mniejszym jednak stopniu niż na preriach Zachodu ze względu na bar dziej mieszany charakter rolnictwa Ontaria i Quebecu. Rozwijające się w Ontario górnictwo łagodziło w pewnym stopniu skutki kryzysu w tej prowincji. Wreszcie słabiej rozwinięte prowincje morskie wschodniej Kanady w mniejszym stopniu niż ich bogate sąsiadki odczuły negatywne skutki spadku cen i ogólnego kryzysu. Trudności wywołane kryzysem oddziaływały również na polityczną i społeczną sytuację Kanady. Podnosiły się głosy krytycznie oceniające do tychczasowy system rządów i wyrażające nowe tendencje. Przejawem tego był już wzrost po I wojnie światowej ugrupowania Zjednoczonych Farmerów (United Farmers), które wygrało wcześniej wybory prowincjonalne w On tario, Albercie i Manitobie, głosząc w okresie międzywojennym hasła socjalistyczne ze szczególnym położeniem nacisku na uspołecznienie tran sportu, elektrowni, szersze wprowadzenie w życie idei spółdzielczości, na łożenie progresywnych podatków dochodowych. W Albercie Zjednoczeni Farmerzy znaleźli sojusznika w Partii Społecz nego Kredytu (Social Credit Party), ruchu ludowym, na którego czele stał William Aberhart. Partia ta wygrała wybory w Albercie w 1935 r., znalazła też zwolenników w Brytyjskiej Kolumbii, gdzie doszła do władzy w 1952 r. W celu wyrównania nierównomiernego podziału kapitału partia ta postulowała konieczność wypłacania okresowych „społecznych dywident” w wysokości 25 dolarów na obywatela miesięcznie, co w praktyce okazało się jednak przedsięwzięciem zbyt trudnym do wykonania. W Quebecu trudności ekonomiczne dały asumpt do nowego nasilenia się konfliktów narodowościowych. Ponieważ idea integracji i wzajemnej asy milacji Kanadyjczyków brytyjskiego i francuskiego pochodzenia okazała się tam w praktyce niemożliwa do realizacji, głoszono w Quebecu zasadę kooperacji i harmonii, przy zachowaniu różnic narodowych, kulturalnych i ekonomicznych. Zwolennicy tego rodzaju koncepcji uważali przy tym, że brytyjscy ekstremiści powinni zrezygnować z dążenia do ujednolicenia mode lu polityczno-kulturalnego prowincji i zapewnić ludności francuskiej wię kszą autonomię. Ekstremiści francuscy natomiast winni zaakceptować ten dencje nowoczesnego rozwoju gospodarczego kraju i odejść od izolacjonizmu oraz przestarzałych ideałów społeczno-gospodarczych. Niewielu było jednak ówcześnie polityków, działających na rzecz ściślejszych związków między brytyjskimi i francuskimi Kanadyjczykami. Konserwatystów, prag nących odzyskać wpływy w Quebecu, identyfikowano tam z rzecznikami 189
imperializmu, uosabiającymi politykę probrytyjską oraz interesy ludności mówiącej po angielsku. Liberałowie natomiast znani byli z kunktatorstwa w sprawach narodowych, woleli nie poruszać tych drażliwych zagadnień. Kryzys z przełomu lat dwudziestych i trzydziestych naszego stulecia na silił i tak już zaognioną sytuację wewnętrzną w Quebecu. Prowincja ta prze stawała już być krainą o przewadze rolnictwa, wzrastał przemysł, przede wszystkim w Montrealu, skupiającym niemal 40% ludności całego Quebecu. Miasto to liczyło pod koniec XIX w. pół miliona mieszkańców, a w 1931 r. już 818 tys. ludności, było największym ośrodkiem miejskim Kanady. Z innych miast prowincji Quebecu jedynie miasto Quebec (w 1931 r. liczyło 130 tys. mieszkańców) odgrywało jeszcze większą rolę. W rejonie na pół noc od Rzeki Św. Wawrzyńca, bogatym w zasoby górnicze, wodne i leśne, powstawały duże zakłady metalurgiczne, fabryki papieru i celulozy, różnej wielkości ośrodki przemysłowe. Tutaj mniej przemawiały wpływy konser watywnych i katolickich ideałów, działały raczej hasła socjalistyczne i związ kowe, oddziaływał kapitał anglosaski i czynniki niwelujące separatyzm francuski. Tam mniej skuteczne były religijne i kulturalne bariery nacjonali zmu francuskiego. Z drugiej strony czynniki ekonomiczne działały w kie runku petryfikowania i poszerzania gospodarczej podstawy antagonizmów brytyjsko-francuskich w Quebecu. Warunki historyczne sprawiły, że proletariat przemysłowy tej prowincji był głównie francuski, natomiast właścicielami przedsiębiorstw przemysło wych i handlowych w Quebecu byli przeważnie Brytyjczycy. Większość lepiej płatnych i bardziej wpływowych stanowisk znajdowała się w rękach Kanadyjczyków brytyjskiego pochodzenia, co dodatkowo pogłębiało anta gonizmy narodowe o momenty materialne i społeczne. Do części nacjona listów francuskich przemawiały w tej sytuacji idee korporacjonizmu ka tolickiego, znajdowały zwolenników hasła faszyzmu, chociaż ich liczba nie była znaczna. Większą popularnością cieszył się program nowego stron nictwa francuskiego, noszącego nazwę Union Nationale, na którego czele stanął Maurice Duplessis (1890—1959), początkowo przywódca konser watywnej partii Quebecu od 1933 r., a w dwa lata później współzałożyciel Union Nationale. Nowa partia głosiła postulat autonomii francuskiego Quebecu z podkreśleniem jego gospodarczej niezależności i samowystar czalności. Maurice Duplessis odrzucił wprawdzie separatystyczne idee skraj nych francuskich nacjonalistów i nie opowiedział się w pełni za korporacjonizmem, posiadał jednak sympatię dla tego ruchu. Był zwolennikiem maksy malnych praw narodowych i prowincjonalnych francuskiego Quebecu, prze ciwnikiem centralizmu federalnego i wpływów angielskich. Domagał się też wyeliminowania kapitału brytyjskiego z prowincji i zapewnienia Fran 190
cuzom Quebecu pełnych korzyści z użytkowania znajdujących się tam zasobów gospodarczych. Jako sympatyk faszyzmu, był Duplessis jedno cześnie wrogiem komunizmu. Stał po stronie wielkiego kapitału i jako premier Quebecu od 1936 r. przyczynił się do opracowania ustawodawstwa antykomunistycznego. Podporządkował związki zawodowe Quebecu kon troli rządu prowincjonalnego.
Maurice Duplessis
Wspomniane wyżej tendencje polityczne, występujące w niektórych prowincjach, miały charakter lokalny i nie oddziałały na ogół głębiej na politykę ogólnopaństwową. W latach trzydziestych powstała na Zachodzie nowa partia kanadyjska o zasięgu ogólnokrajowym. Jej pojawienie się zostało zaktualizowane przez kryzys ekonomiczny lat 1929—1933 i trudną sytuację farmerów prowincji zachodnich. W 1932 r. wspomniane już stron nictwo Zjednoczonych Farmerów (United Farmers) zaapelowało o współ pracę z innymi ugrupowaniami pod hasłami przezwyciężenia kryzysu eko nomicznego oraz stworzenia państwa opartego na spółdzielczości i kontroli wszystkich podstawowych zasobów naturalnych. Program ten spotkał się z poparciem organizacji rolniczych, robotniczych i części intelektualistów. W sierpniu 1932 r. delegaci czterech zachodnich prowincji dali początek partii socjalistycznej, noszącej nazwę Spółdzielczej Federacji Wspólnoty
191
(Cooperative Commonwealth Federation). Opracowany w 1933 r. w Reginie (Saskatchewan) jej program, tzw. Regina Manifesto, nawoływał do wpro wadzenia gospodarki opartej na socjalistycznym planowaniu, uspołecznie niu finansów i zakładów użyteczności publicznej, zwiększenia społecznej własności transportu, komunikacji i zasobów naturalnych, stabilizacji cen, utworzenia centralnego banku, likwidacji slumsów i elektryfikacji wsi, po parcia dla rozwoju ruchu spółdzielczego, nacjonalizacji służby zdrowia, wyższej stopy życiowej itp. Manifest kończył się słowami: „żadne kierow nictwo Spółdzielczej Federacji Wspólnoty nie spocznie w walce, aż nie wykorzeni kapitalizmu i nie stworzy pełnego programu planowania so cjalistycznego, który doprowadzi do powstania w Kanadzie Wspólnoty Spółdzielczej”. Program powyższy, wyrażający filozofię ruchu socjalistycz nego, nawiązywał w wielu punktach do haseł brytyjskiej Partii Pracy. Przywódcą Spółdzielczej Federacji Wspólnoty był aż do 1940 r. James Woodsworth (1874—1942), dawny kaznodzieja metodystów, wytrwały dzia łacz społeczny i pacyfista. Mimo gwałtownej reakcji prasy konserwatywnej i kół klerykalnych powstały w wielu stronach Kanady setki klubów tej nowej partii. W Brytyjskiej Kolumbii i Saskatchewan stała się partia socjalistyczna oficjalnym stronnictwem opozycyjnym. Niewielu zwolenników uzyskała w prowincjach morskich, natomiast w Quebecu została oskarżona przez hierarchię katolicką o ateizm, komunizm i sympatie probrytyjskie. Mimo iż inicjatywa założenia Spółdzielczej Federacji Wspólnoty na leżała do farmerów, przyłączyli się do niej również robotnicy przemysłowi, którzy nie posiadali dotąd swojej własnej jednolitej organizacji. Liczba członków związków zawodowych, wynosząca w 1919 r. 322 tys., spadła w latach następnych i w 1935 r. wynosiła tylko 280 tys., co stanowiło mniej niż 15% zatrudnionych w przemyśle. Robotnicy niewykwalifikowani nie byli prawie w ogóle zorganizowani. Niemal połowa istniejących związków należała do Kongresu Związków Zawodowych (Trades and Labor Congress), afiliowanego przy Amerykańskiej Federacji Pracy (American Fede ration o f Labor). Pozostałe stanowiły część takich organizacji, jak: All-Canadian Congress, Federation o f Catholic Workers, czy popieranej przez komunistów Workers’ Unity League. Organizacje robotnicze tylko w pew nym zakresie poparły Spółdzielczą Federację Wspólnoty. Jej podstawę nadal stanowił rolniczy Zachód, w pewnym stopniu przemysłowe Ontario. Nie znalazła ona jednak poparcia w Quebecu i prowincjach morskich. Cały okres kadencji konserwatywnego rządu Bennetta (1930—1935) był widownią poważnych trudności ekonomicznych i politycznych Kanady. Utrzymywał się wysoki stan bezrobocia, handel zagraniczny kraju mimo wszystko nie mógł się w pełni rozwinąć na skutek polityki wysokich taryf. 192
Rosło niezadowolenie z rządu Bennetta. Pod naciskiem opinii publicznej premier podjął kroki w kierunku wprowadzenia w życie reform ekono micznych i społecznych pod kontrolą państwa. Znaczne środki zostały przeznaczone na pomoc i zasiłki dla bezrobotnych, rząd podniósł swój udział w rentach dla emerytów z 50 do 75%, przejął pod swój zarząd sieć radiową. Prywatne stacje radiowe nie zostały zniesione, lecz podporządko wano je interesom społecznym. Rząd rozważał też potrzebę upaństwowienia linii lotniczych, w 1934 r. powołał do życia Bank Kanadyjski. W 1935 r. premier Bennett opracował plan pomocy dla rolnictwa (wysokie kredyty), a dalej projekt ustawy o minimum zarobków, 48-godzinnym tygodniu pracy, ubezpieczeniach społecznych, kontroli wielkich przedsiębiorstw itp. Projekty te przyszły jednak zbyt późno i nie uratowały rządu konserwatyw nego od porażki w wyborach 1935 r., tym bardziej że część postulowanych reform znajdowała się poza sferą kompetencji rządu federalnego i nie mogła być regulowana przez Ottawę. Niekonstytucyjność niektórych pro jektów Bennetta podchwycili liberałowie w swojej krytyce rządu konser watywnego. W wyborach z 1935 r. konserwatyści ponieśli druzgocącą klęskę i uzys kali zaledwie 40 mandatów. Liberałowie zdobyli 179 miejsc w Izbie Gmin, większość nie mającą precedensu w dotychczasowych wyborach od czasu konfederacji z 1867r. Partia Społecznego Kredytu dostała 15 mandatów, Spółdzielcza Federacja Wspólnoty tylko 7. Premierem ponownie został Wil liam Mackenzie King. Wynik wyborów uznał za triumf demokracji, zapo wiedział walkę z ubóstwem, co wymagało reform społecznych i śmiałych posunięć w handlu zagranicznym. Dążąc do poprawy sytuacji ekonomicznej starali się konserwatyści, jak już była o tym mowa, ograniczyć import zagraniczny. Liberałowie zajęli odmienne w tej sprawie stanowisko, dążyli do usunięcia przeszkód w handlu międzynarodowym. Wyrazem tej tendencji było m. in. przyjęcie różnych ułatwień w wymianie kanadyjsko-amerykańskiej w 1935 r. oraz kanadyjsko-brytyjskiej w 1937 r., zmniejszenie taryf celnych i rozszerzenie wymiany towarowej. Rozwój polityki wewnętrznej nowego rządu liberalnego w dużym stop niu zależał od losów projektów reform proponowanych przez premiera Bennetta. Znajdowały się one poza kompetencjami rządu federalnego i tylko w ograniczonej mierze weszły w życie. Tajna Rada orzekła, że np. zagad nienia bezrobocia i ubezpieczeń społecznych znajdują się w gestii prowincji, podobnie jak i sprawy handlu wewnętrznego. Przy okazji wyszły na jaw trudności proceduralne, zwłaszcza jeśli idzie o rozgraniczenie kompetencji władz federalnych i prowincjonalnych. Stawało się rzeczą jasną, że istniała 193
pilna potrzeba opracowania nowego ustawodawstwa w kwestii pracy, ubez pieczeń społecznych i handlu, jako istotnych dziedzin z punktu widzenia formowania się i funkcjonowania jednolitego państwa i społeczeństwa. Sprawy te mogły być jednak załatwione jedynie w drodze współpracy wszystkich prowincji z rządem federalnym, co nie zawsze było rzeczą łatwą, jak poucza o tym cała historia Kanady. Prowincje dążyły do zachowa nia dla siebie szerokiej jurysdykcji i wpływów politycznych, stąd też trak towały interwencje rządu federalnego w ich sprawy wewnętrzne jako naru szenie przywilejów. Głosiły, zwłaszcza Ontario i Quebec, teorię o konfederacyjnej istocie Dominium Kanady i stały na stanowisku, że bez powszechnej zgody wszystkich części składowych Kanady nie mają mocy prawnej zarządzenia rządu federalnego odnoszące się do ich życia, zwłaszcza w zakresie spraw finansowych. Kolejne próby konsultacji, podejmowane przez rząd federalny z prowincjami w latach 1935, 1937 i 1941, zakończyły się fiaskiem, nadal utrzymywała się zasada pewnej równowagi i rozgraniczenia zakresu kompetencji pomiędzy rządem fede ralnym a rządami prowincjonalnymi. Większe sukcesy niż w usuwaniu barier w stosunkach wewnętrznych odniosła Kanada w dziedzinie wzmocnienia swojej pozycji w obrębie Impe rium Brytyjskiego i uzyskania daleko idącej niezależności od Wielkiej Bry tanii. W 1920 r. była Kanada w istocie jeszcze kolonią brytyjską, pomimo swego statusu dominialnego. Parlament brytyjski nadal ogłaszał prawa obowiązujące w całym imperium, a rząd brytyjski mógł zakwestionować uchwały parlamentu w Ottawie. Mianowany przez Londyn gubernator generalny Kanady posiadał przywilej zawieszenia każdej uchwały do czasu zatwierdzenia przez Londyn. Wielka Brytania kontrolowała kanadyjską flotę handlową. Podstawę konstytucji kanadyjskiej stanowił statut bry tyjski, który mógł być zmieniony jedynie przez Parlament angielski. W inte resie całego imperium posiadał Londyn kontrolę nad kanadyjską polityką zagraniczną. Kanada nie miała prawa zawierania traktatów z obcymi kra jami i ustanawiania dyplomatycznych misji za granicą. W praktyce niektóre ze wspomnianych ograniczeń miały jedynie formal ny charakter. Po raz ostatni Londyn zakwestionował ogłoszone przez Par lament kanadyjski ustawy w 1873r. i nie ingerował bezpośrednio w wewnę trzne sprawy polityczne Dominium. Gubernator brytyjski stawał się tylko symbolem związków Kanady z Imperium Brytyjskim, pozbawionym wię kszej władzy i praktycznego znaczenia. Zagadnieniem podstawowym była więc w istocie sfera stosunków międzynarodowych, gdzie niezależność Dominium była najsilniej ograniczona. N a Imperialnej Konferencji Wojennej z 1917 r. przyjęta została rezo 194
lucja, zalecająca zwołanie konstytucyjnej konferencji w celu sprecyzowania stosunków pomiędzy Wielką Brytanią a jej dominiami. Sugerując pełną autonomię dominiów, rezolucja opowiadała się za większą ich niezależno ścią również w dziedzinie polityki zagranicznej. Tego rodzaju rozwiązanie proponował ówczesny premier kanadyjski Robert Borden oraz rzecznik Związku Południowej Afryki Jan Smuts. Jedność Imperium Brytyjskiego miała, ich zdaniem, być utrzymana w sprawach polityki zagranicznej nie poprzez skupienie wszystkich decyzji w rękach Londynu, lecz w oparciu o dobrowolną współpracę wszystkich dominiów. W praktyce rychło okaza ło się, że różnorodne interesy poszczególnych dominiów stwarzały dla Wielkiej Brytanii poważne trudności w mobilizowaniu poparcia Ottawy, Pretorii czy Canberry. W 1922 r., w czasie zatargu brytyjsko-tureckiego np., Kanada nie udzieliła pomocy Wielkiej Brytanii, uważając, że w tej kwestii powinien się wypowiedzieć Parlament w Ottawie. Dążąc do większego uniezależnienia się od brytyjskiej polityki zagra nicznej, nawiązywała Kanada bezpośrednie stosunki międzynarodowe bez konsultowania się z Londynem. W 1923 r. np. negocjowała traktat ze Stanami Zjednoczonymi, który został podpisany przez jej ministra bez sygnowania go również przez brytyjskiego ambasadora w Waszyngtonie. Po raz pierwszy w historii Imperium Brytyjskiego jedno z dominiów za warło na własną rękę traktat z obcym mocarstwem. Dalszym krokiem w tym kierunku było mianowanie w 1927 r. kanadyjskiego przedstawiciela dyplomatycznego w Waszyngtonie, niezależnie od brytyjskiego ambasadora w stolicy Stanów Zjednoczonych. Kolejne przedstawicielstwa Kanady powstały we Francji, Japonii i Holandii. Dążności emancypacyjne poszczególnych dominiów z Kanadą na czele unaoczniły potrzebę zmiany struktury Imperium Brytyjskiego. Już opra cowany w 1926 r. przez lorda Balfoura raport był zapowiedzią przejścia dotychczasowego imperium w Brytyjską Wspólnotę Narodów. Imperialna Konferencja wyraziła w 1926 r. pogląd, że „ani Wielka Brytania, ani do minia nie są zobowiązane do przyjmowania czynnych zobowiązań bez wyraźnej zgody swoich rządów”. Raport lorda Balfoura mówił, że po szczególne części Wspólnoty Brytyjskiej winny być „autonomicznymi spo łecznościami w obrębie Brytyjskiego Imperium, równymi pod względem prawnym, w żadnej formie nie podlegającymi sobie nawzajem w sprawach wewnętrznych czy zagranicznych, chociaż zjednoczonymi wiernością wobec Korony” . Gubernator generalny miał odtąd być tylko przedstawicielem króla, a nie urzędnikiem londyńskiego rządu. Ostatecznie nowa forma ustrojowa Brytyjskiej Wspólnoty Narodów (British Commonwealth o f Nations) została określona w 1931 r. w tzw. 195
Statucie westminsterskim, uchwalonym przez Parlament brytyjski i par lamenty dominialne. Akcentując niezależność rządów i parlamentów w po szczególnych dominiach Statut podkreślał rolę Korony brytyjskiej jako czynnika łączącego Wspólnotę w jedną całość oraz znaczenie Konferencji Imperialnych premierów wszystkich dominiów i premiera brytyjskiego jako ciała określającego zasady polityki Wspólnoty Brytyjskiej. W ten sposób uzyskiwała Kanada faktycznie niepodległość, pozostając nadal członkiem Brytyjskiej Wspólnoty Narodów. Teoretycznie zachował wprawdzie Par lament angielski prawo uchwalania w pewnych okolicznościach praw dla całej Wspólnoty oraz moc wprowadzania zmian, a nawet cofnięcia Statutu westminsterskiego, w praktyce jednak z uprawnień tych nie korzystał. Niezależności dominiów od Londynu nie ograniczała też mglista idea K o rony jako symbolu więzi krajów należących do Wspólnoty Brytyjskiej. W okresie międzywojennym starała się Kanada utrzymywać dobre stosunki ze Stanami Zjednoczonymi i moment ten akcentowała wyraźnie w rozmowach z Wielką Brytanią. Unikała kroków, które mogłyby do prowadzić do zadrażnień z USA. Zaznaczył się w tamtych latach wzrost emigracji Kanadyjczyków do Stanów Zjednoczonych oraz ruchu turys tycznego Amerykanów do Kanady. Towarzyszyła temu ekspansja kapitału amerykańskiego do ekonomiki kanadyjskiej, powstawanie na terenie Kana dy filii amerykańskich przedsiębiorstw przemysłowych i handlowych. Od działywanie amerykańskiej prasy, filmu i radia przyczyniało się do swego rodzaju integracji kulturalnej obu krajów i amerykanizacji Kanady. Obję cie w 1933 r. prezydentury w USA przez Franklina Roosevelta jeszcze bardziej zacieśniło dobre stosunki pomiędzy Kanadą i Stanami Zjedno czonymi. W tym kierunku działały dążenia Roosevelta do przełamania amerykańskiego izolacjonizmu oraz szerszego rozwinięcia amerykańskiego handlu zagranicznego. Pod koniec lat trzydziestych coraz wyraźniejsze stawało się niebezpie czeństwo agresji hitlerowskiej i rozpętania się nowej wojny światowej. Sytuacja ta była dalszym czynnikiem wiążącym bliżej interesy Kanady i USA. Problem bezpieczeństwa był rozumiany przez Stany Zjednoczone i Kanadę jak sprawa całego kontynentu amerykańskiego. W czasie wizyty w Kanadzie w 1938 r. prezydent Franklin Roosevelt oświadczył: „Zapew niam was, że naród amerykański nie będzie stał bezczynnie w razie zagro żenia ziemi kanadyjskiej przez obce mocarstwo” . W odpowiedzi premier kanadyjski William Mackenzie King podkreślił, że Kanada nie dopuści do tego, by przez jej terytorium miał nastąpić atak wroga na Stany Zjednoczo ne. Coraz wyraźniej wiązała Kanada swoje interesy i bezpieczeństwo z kon tynentem amerykańskim, starając się rozluźnić w pewnej mierze swoje zobo 196
wiązania w stosunku do Wielkiej Brytanii i jej polityki zagranicznej. W prak tyce jednak liczne powiązania Kanady z Wielką Brytanią oraz handlem światowym prowadziły do angażowania się jej w sprawy ogólnoświatowe, a zbliżająca się groźba wojny totalnej odbijała się również i na Kraju Klo nowego Liścia. Stąd płynął aktywny udział Kanady w pracach Ligi Na rodów i stopniowe zbliżenie celów politycznych do stanowiska Wielkiej Brytanii i Francji wobec nadciągającej groźby wojny światowej. Wśród mówiących po angielsku Kanadyjczyków silnie krytykowana była ugodowa polityka brytyjska wobec hitlerowskich Niemiec w okresie Monachium, poważne zastrzeżenia wysuwano pod adresem brytyjskiego premiera Neville Chamberlaina. Obawa, że Wielka Brytania walczyć będzie jedynie o własne cele, wywoływała w Kanadzie opinię, iż należy wyraźnie podkreślić prawo Kanady do neutralności. Podobnego zdania była ludność Quebecu, wysuwająca tezę izolacjonistyczną. Nie brak też było obaw, że przystąpienie Kanady do wojny może doprowadzić do ponownego pod porządkowania tego kraju Wielkiej Brytanii. Gabinet Williama Mackenzie Kinga starał się wzmacniać podstawy narodowej polityki i solidarności narodowej Kanady. W marcu 1939 r. premier ten oświadczył: „Silna i dominująca świadomość narodowa nie może być w Kanadzie luksusem. Jest koniecznością. Bez niej kraj ten nie może istnieć. Podzielona Kanada w niewielkim stopniu będzie mogła po móc jakiemukolwiek państwu, a najmniej sama sobie” . Stopniowo sta wało się rzeczą jasną, że polityka izolacjonizmu nie rozwiąże wszystkich nasuwających się w przededniu II wojny światowej problemów. Mogła ona doprowadzić natomiast do wzmocnienia i dojścia do głosu sił odśrodko wych w kraju. Przeważało przekonanie o potrzebie udzielenia pomocy Wielkiej Brytanii, z którą łączyło Kanadę tyle wspólnego w sferze poli tycznej i gospodarczej, nie mówiąc już o związkach historycznych i kul turalnych. Kanada poparła politykę brytyjską w sprawie wojny włosko-abisyóskiej, wojny domowej w Hiszpanii itd. Po napadzie Hitlera na Polskę 1 września 1939 r. i przystąpieniu Wiel kiej Brytanii i Francji do wojny Parlament kanadyjski udzielił 9 września poparcia Wielkiej Brytanii. Dnia 10 września Kanada przystąpiła oficjalnie do wojny przeciwko Niemcom hitlerowskim. K A N A D A W O KRESIE II W O JN Y ŚW IATOW EJ (1 9 3 9 -1 9 4 5 )
Przed wybuchem II wojny światowej budżet wojskowy Kanady wynosił zaledwie 35 min dolarów, a jej siły zbrojne składały się tylko z 4 tys. żoł nierzy. Na progu wojny panowało w kraju przekonanie, że udział Kanady 197
w walkach polegać będzie raczej na rozwinięciu produkcji wojennej niż na bezpośrednim zaangażowaniu w działaniach wojskowych. Program wo jenny Kanady miał być skoordynowany z brytyjskim, przewidywano, że bezpiecznie położona Kanada największy nacisk położy na produkcję sprzę tu wojskowego i broni na potrzeby Brytyjskiej Wspólnoty Narodów. W razie konieczności miano wysłać do Europy niewielkie oddziały w sile 2 dywizji piechoty. W drugiej połowie września 1939 r. rozważana była sprawa ulokowania w Kanadzie ośrodka szkoleniowego lotnictwa Wspólnoty Brytyjskiej (British Commonwealth Air Training Plan). W grudniu tegoż roku podpisane zostało porozumienie między Wielką Brytanią, Kanadą, Australią i Nową Zelandią, na mocy którego miały powstać na terenie Kanady 64 ośrodki szkolące rocznie około 20 tys. lotników. Sama Kanada miała dostarczyć 80% tej liczby i właśnie w powietrzu przede wszystkim zaznaczył się jej udział w wysiłku wojskowym koalicji antyhitlerowskiej w początkowym stadium wojny. Miała ona też ponieść największe koszty w sfinansowaniu wspomnianego planu, pokrywając sumą 350 min dolarów ponad 50% wydatków z nim związanych. W grudniu 1939 r. została wysłana z Kanady do Wielkiej Brytanii 1 dywizja słabo wyszkolonej kanadyjskiej piechoty, w miesiąc później oświadczono, że w ślad za nią zorganizowana i wysłana zostanie 2 dywizja. Po klęsce Francji w 1940 r. i stratach poniesionych przez wojska brytyjskie pod Dunkierką 1 dywizja kanadyjska była w istocie jedyną w pełni wypo sażoną formacją wojskową w Anglii, a Kanada głównym sojusznikiem Wielkiej Brytanii w tych trudnych dla niej chwilach. Stopniowo rola woj skowa Kanady i udział jej przemysłu wojennego w systemie strategicznym Wielkiej Brytanii zaczęły się zwiększać. W okresie bitwy o Brytanię znacznie wzmogła Kanada swoją pomoc. Z jej portów wypływało zaopatrzenie wojenne, zwiększony został jej wysiłek w szkoleniu pilotów, w maju 1940 r. ogłoszono plan wystawienia dalszych dwóch dywizji kanadyjskich. Pod ko niec 1940 r. znajdował się na ziemi brytyjskiej cały korpus wojsk kanadyj skich oraz 3 dywizjony samolotów. W styczniu 1942 r. podano do wiadomości o zorganizowaniu kanadyj skich sił ekspedycyjnych w 1 Armię Kanadyjską, złożoną z 3 dywizji piechoty, 2 dywizji zmotoryzowanych oraz 2 zmotoryzowanych brygad. Naczelnym dowódcą tej armii został generał A. G. McNaughton. Kanadyj skie siły powietrzne wynosiły w tym czasie około 100 tys. ludzi (Royal Canadian Air Force), siły morskie 27 tys. (Royal Canadian Navy). Mary narka kanadyjska, licząca przed wojną 17 jednostek z załogą około 5 tys. marynarzy powiększyła się pod koniec wojny do 900 jednostek z załogą 198
Żołnierze kanadyjscy w okopach II wojny światowej
ponad 90 tys. marynarzy. W szczytowym okresie bitwy o Atlantyk blisko połowę statków konwojujących stanowiły jednostki kanadyjskie. Jeszcze bardziej spektakularny był wzrost kanadyjskich sił powietrznych. Ich per sonel powiększył się w latach wojny z 4 tys. do 200 tys. ludzi. Pod koniec wojny 45 kanadyjskich eskadr brało udział w walkach powietrznych. Sta nowiły one 25% całego lotnictwa brytyjskiego w Europie. Warto dodać, że lotnicy kanadyjscy odegrali wraz z pilotami polskimi szczególnie ważną rolę w bitwie o Brytanię i podobnie odznaczyli się walecznością i odwagą. Kanada poniosła też wysokie koszty materialne systemu szkolenia u siebie lotników Brytyjskiej Wspólnoty Narodów. Wyniosły one 1,3 mld dolarów. Mniejszy był udział kanadyjskich sił lądowych na polach walk II wojny światowej. Pojedyncze oddziały kanadyjskie stacjonowały w Indiach Za chodnich i Hongkongu, ogromna ich większość znajdowała się w Wielkiej Brytanii w oczekiwaniu na II front. Około 5 tys. żołnierzy kanadyjskich wzięło udział w lądowaniu pod Dieppe w sierpniu 1942 r. i poniosło tam znaczne straty. Ponad połowa ich oddziałów została ranna lub dostała się do niewoli. W lipcu 1943 r. 1 Dywizja Kanadyjska brała udział w inwazji na Sycylię w składzie 8 Armii Brytyjskiej pod dowództwem generała Montgomery’ego oraz w walkach we Włoszech wraz z 5 Kanadyjską Dywizją Zmotoryzowaną. W powszechnej opinii kanadyjskiej udział ten był jednak zbyt mały i podnosiły się głosy domagające się powierzenia siłom kanadyj199
K onw ój aliancki na Atlantyku w czasie II wojny światowej
skim bardziej odpowiedzialnych zadań. Krytykowano w Ottawie dowódz two brytyjskie za niewłączenie sił kanadyjskich do operacji w Grecji, Libanie, na Dalekim Wschodzie i w Północnej Afryce w listopadzie 1943 r. Przeciwnikiem rozpraszania oddziałów kanadyjskich na różnych frontach był ich głównodowodzący, gen. A. G. McNaughton. Stał on na stanowisku, że dobrze wyposażone w broń pancerną jego dywizje powinny odegrać poważną rolę przede wszystkim w okresie tworzenia II frontu i wyzwalania Europy Zachodniej. Na tle różnicy zdań między gen. McNaughtonem i dowództwem brytyjskim doszło do rozłamu i głównodowodzący sił ka nadyjskich ustąpił ze swego stanowiska w grudniu 1943 r. Jego następcą został gen. Henry Crerar. W toku walk o Włochy wyróżnił się 1 Korpus Kanadyjski, wchodzący w skład 8 Armii Brytyjskiej. Odbył on całą kampanię wioską, odznaczył się w walkach pod miastem Ortona, pod Monte Cassino i Rzymem, w do bnie rzeki Pad. W bitwie o Normandię brała udział 3 Dywizja Kanadyj ska, wchodząca w skład 2 Armii Brytyjskiej. Szczególnie odznaczyły się wówczas kanadyjskie wojska spadochronowe, do walk zostały też rzucone dwie dalsze dywizje kanadyjskie wraz z całym 2 Korpusem Kanadyjskim. W czasie całej kampanii na Zachodzie, od walk w Normandii do załamania 200
się Niemiec hitlerowskich, walczyli Kanadyjczycy na lewym skrzydle armii alianckich i zyskali sobie opinię żołnierzy walecznych i nieustępliwych. W czasie II wojny światowej powołali Kanadyjczycy ogółem pod broń ponad 1 min żołnierzy, z tego 80% drogą dobrowolnego zaciągu. Około 700 tys. żołnierzy służyło w siłach lądowych, ponad 200 tys. w lotnictwie. Wojska kanadyjskie poniosły straty w ludziach przekraczające 40 tys. zabitych i zaginionych, przede wszystkim w ostatnim roku wojny. Przystąpienie Kanady do wojny wpłynęło w istotny sposób na życie gospodarcze tego kraju oraz na wzrost kontroli państwowej. Wystawienie nowoczesnej armii pociągało za sobą większe zapotrzebowanie na zmecha nizowany sprzęt oraz wprowadzenie bardziej planowej i scentralizowanej polityki do przemysłu. Upadek Francji, nasilenie się ataków lotnictwa hitle rowskiego na Wielką Brytanię wzrost aktywności niemieckich łodzi pod wodnych na Atlantyku, ograniczających dostawy surowców do Anglii sprawiły, że coraz większe znaczenie uzyskiwął wojenny przemysł kanadyj ski w systemie wojennym państw alianckich. W czerwcu 1940 r. ogłoszony został w Kanadzie A kt o mobilizacji zasobów narodowych (National Resources Mobilization Act). Utworzono Departament Uzbrojenia i Zaopatrzenia, objęto reglamentacją artykuły i surowce o znaczeniu strategicznym. Przemysł prywatny uzyskał szereg bodźców w kierunku przestawienia się na produkcję związaną z potrzeba mi wojskowymi kraju (kredyty rządowe, ulgi podatkowe). Rząd inwes tował poważne sumy w przemyśle wojennym, pod koniec 1944 r. sięgały one 1,5 mld dolarów. Obok zakładów przemysłowych, produkujących amunicję i sprzęt wojskowy, powstały wówczas w Kanadzie nowe stocznie, fabryki wytwarzające urządzenia radarowe czy szkła optyczne. Uczeni kanadyjscy mieli swój udział w rozwoju radaru oraz w badaniach nad wy korzystaniem energii atomowej. Rząd kanadyjski przejął pod swoją bez pośrednią kontrolę najbogatsze w Ameryce złoża uranu nad Great Bear Lake. W okresie wojny produkcja przemysłowa Kanady podwoiła się, a struktura przemysłowa kraju stała się bardziej zróżnicowana i dosto sowana do nowoczesnych warunków. Rozwinął się przemysł stalowy, sa mochodowy, stoczniowy itp., przeznaczony w 70% na eksport. Wartość wyprodukowanych przez Kanadę na potrzeby wojenne artykułów wyniosła ponad 10 mld dolarów. Wraz z przemysłem rozwinęło się w okresie II wojny światowej gór nictwo kanadyjskie, zwłaszcza niklu, azbestu, aluminium, miedzi, cyny i ołowiu. Mimo braku siły roboczej przeżywał swój rozwój przemysł drze wny oraz rolnictwo. Przed wojną oraz na samym jej początku posiadała Kanada wprawdzie pewne nadwyżki pszenicy i miała trudności z jej sprze-
201
Roosevelt, Churchill i M ackenzie K ing na konferencji w Quebecu w 1943 r.
dążą, jednak w latach następnych zapotrzebowanie Stanów Zjednoczonych i Wielkiej Brytanii na zboże kanadyjskie poważnie wzrosło. Kanadyjska produkcja rolnicza zwiększyła się w latach wojennych o około 40%, po głowia o blisko 100%, rozwinął się przemysł mleczny. Nowoczesna mecha nizacja rolnictwa wyrównywała dotkliwe w okresie wojny braki w zakresie siły roboczej. W tej sytuacji wprowadzono w Kanadzie ścisłą kontrolę zatrudnienia i swego rodzaju przymus pracy w ważnych dla potrzeb wo jennych działach gospodarki narodowej. W 1943 r. ponad 1 min Kanadyj czyków pracowało w produkcji wojennej, polityką zatrudnienia kierowała specjalna instytucja powołana do życia w 1942 r. (National Selective Service). Na początku wojny zakazane zostały strajki i lokauty w całym prze myśle, ograniczono zarobki robotników. Wywołało to niezadowolenie i w 1943 r. wybuchły poważne strajki. Polityka ekonomiczna rządu Mackenzie Kinga dążyła do utrzymania stabilizacji i niedopuszczenia do inflacji. Wprowadzenie sztywnych cen oraz racjonowanie żywności miały złagodzić proces wzrostu kosztów utrzyma nia, które podniosły się na początku wojny o 15%. Kanada należała do 202
tych nielicznych krajów prowadzących wojnę, którym udało się utrzymać równowagę gospodarczą i kontrolę nad poziomem cen. W okresie wojny podniesione zostały cła i podatki dochodowe, zwłaszcza od spółek i przed siębiorstw. Dochód państwowy z tego ostatniego źródła wzrósł z 145 min dolarów na początku wojny do 1 200 min dolarów w 1944 r. Mimo szybkiego w czasie wojny rozwoju gospodarczego Kanady pod koniec 1945 r. zadłu żenie rządu federalnego wynosiło 13 mld dolarów, a koszty udziału tego kraju w II wojnie światowej oblicza się na 20 mld dolarów. Przystąpienie Kanady do wojny spotkało się — jak wspomniano — z dosyć szerokim poparciem ludności, chociaż istniały pod tym względem różnice opinii i stanowisk. Spośród wszystkich rządów prowincjonalnych jedynie Quebec nie wyraził pełnego poparcia, a jego premier Maurice Duplessis wysuwał obawy, że udział Kanady w wojnie może doprowadzić do naruszenia autonomii Quebecu. W związku z tym nawoływał do walki o zachowanie praw francuskiej Kanady. Postawa Quebecu budziła w Ot tawie tym większe obawy, że z izolacjonistyczną postawą tej prowincji szły w parze występujące tam sympatie profaszystowskie. Dojście jednak w czasie wojny do władzy w Quebecu Partii Liberalnej było dowodem, że większość mieszkańców tej prowincji nie popierała nacjonalistów spod znaku Duplessisa. Wśród zagadnień wywołujących różnice zdań i spory polityczne należy również wymienić sprawę rządu koalicyjnego oraz kwestię powszechnej służby wojskowej. Oba te problemy były ze sobą związane dosyć ściśle. Istniało przekonanie, iż rząd koalicyjny, złożony z przedstawicieli wszys tkich partii politycznych, spotka się również w kwestii poboru do wojska z mniejszą opozycją niż gabinet liberalny. Podnoszono również, że włącze nie konserwatystów oraz innych ugrupowań politycznych do udziału w rządzie poważnie zwiększy wysiłek wojenny całego społeczeństwa ka nadyjskiego. Premier William Mackenzie King nie poszedł jednak na wię ksze ustępstwa, pewny swojej przewagi w Izbie Gmin. Ofiarował jedynie szereg stanowisk rządowych konserwatystom oraz innym stronnictwom, co spotkało się początkowo z ich odmową. Sytuacja wojenna wzmocniła pozycję rządu liberalnego, który nie czuł się w tych warunkach zmuszony do ustępstw politycznych na rzecz innych partii. Sprawą bardziej złożoną było zagadnienie poboru powszechnego. Przed wojną premier Mackenzie King niejednokrotnie dawał do zrozumienia, że Kanada nie wprowadzi przymusu służby wojskowej i że jej wojska nie zostaną użyte poza granicami kraju. Przeciągająca się wojna zmusiła jednak Kanadę do wprowadzenia poboru, co spotkało się — o czym była już mo wa — m. in. z. opozycją Quebecu. Jesienią 1940 r. wprowadzono pierwsze, 203
częściowe na razie, zarządzenia poborowe na okres 30 dni dla czterech tylko roczników. Stopniowo okres służby wojskowej przedłużono do 4 mie sięcy, a następnie na dalszy jeszcze czas. Wszystko to były jednak tylko półśrodki i dopiero w 1942 r. wprowadzono pobór powszechny. Został on poprzedzony referendum, które dało rządowi w całym kraju przecięt nie 64% głosów popierających jego politykę w tym względzie. Szerokiego poparcia udzieliły rządowi prowincje Brytyjska Kolumbia i Ontario (84% głosów popierających) oraz Manitoba (80%). W Quebecu tylko 28% biorących udział w referendum poparło rząd Mackenzie Kinga i jego apel 0 pobór powszechny. Najmniejszy był też udział Quebecu w armii kana dyjskiej. Według danych dla 1944 r. wyniósł on tylko 22% męskiej ludności tej prowincji w wieku 18—45 lat, gdy natomiast średnia kanadyjska się gała 37%. W Quebecu zaznaczyły się pewne sympatie dla rządu w Vichy, stare konflikty anglo-francuskie w Kanadzie również nie przyczyniały się tam do wzbudzenia entuzjazmu dla walki Wielkiej Brytanii z hitlerowskimi Niemcami. Ponadto wprowadzenie przez rząd federalny poboru do wojska traktowane było jako naruszenie autonomii Quebecu i wzmagało opozycję tej prowincji przeciwko Ottawie. Trudności lat wojennych sprawiły, że popularność rządu liberalnego Williama Mackenzie Kinga znacznie zmalała. W wyborach do Izby Gmin z czerwca 1944 r. partia jego uzyskała tylko 119 mandatów spośród 245. Tylko poparcie nominalnie niezależnych 14 posłów dało liberałom potrzebną większość. Konserwatyści powiększyli swój stan posiadania z 40 na 66 mandatów, jednak partia ich nadal przechodziła kryzys, nie posiadała wybitniejszych przywódców i śmielszego programu społecznego mimo przy jęcia właśnie wówczas nazwy Partii Postępowo-Konserwatywnej. W zakresie polityki zagranicznej zaznaczyło się w tym czasie zbliżenie Kanady do Wielkiej Brytanii i Stanów Zjednoczonych. Było ono wynikiem braterstwa broni z czasów wojny, silniejszych kontaktów handlowych, jak 1 formowania się idei północnoatlantyckiej wspólnoty trzech krajów anglo saskich, walczących z agresją państw osi. Po upadku Francji, w okresie początkowych sukcesów militarnych Niemiec, wzrosła świadomość wspól noty interesów Kanady i Stanów Zjednoczonych, konieczności wspólnej obrony zachodniej półkuli. Już od 1937 r. odbywały się okresowe spotka nia prezydenta Stanów Zjednoczonych z premierem Kanady w sprawach obronności Ameryki Północnej. W 1940 r. oba państwa utworzyły nawet stałą wspólną komisję (Permanent Joint Board on Defence), której zadaniem była analiza sytuacji obronnej zachodniej hemisfery. Było to ciało doradcze, wyrażające współpracę obu krajów i dające sankcję planom wypracowa nym przez sztaby wojskowe USA i Kanady. 204
W latach wojny znacznym zmianom uległa struktura kanadyjskiego handlu zagranicznego. Na tle sytuacji wojennej szczególnie ostro wystąpiły pewne nierównomierności wymiany zagranicznej Kanady, polegające m. in. na tym, że znaczna większość eksportu tego kraju szła do Wielkiej Bry tanii, importu zaś ze Stanów Zjednoczonych. W czasie II wojny światowej znacznie wzrósł jeszcze wywóz do Anglii, czerpiącej właśnie z Kanady poważną część swego wyposażenia wojennego. Z drugiej strony znacznemu przywozowi ze Stanów Zjednoczonych nie towarzyszył odpowiedni wy wóz do tego kraju towarów kanadyjskich. Pod koniec 1940 r. handel zagraniczny Kraju Klonowego Liścia znalazł się w krytycznej sytuacji. Wielka Brytania zaprzestała wówczas regulować swoje zobowiązania finan sowe wobec Kanady w złocie, jej topniejące rezerwy dolarowe natomiast miały być zachowane dla bezpośrednich transakcji handlowych z USA. Aby móc wywiązać się z zamówień brytyjskich, musiała Kanada kupować w USA, co spowodowało spadek jej zapasów dolarowych i deficyt w wy sokości około 300 min dolarów. Umowa kanadyjsko-amerykańska z 20 kwietnia 1941 r. przyniosła korzystną zmianę w tym zakresie, wprowadzając swego rodzaju specja lizację obu partnerów. Kanada miała kupować w Stanach Zjednoczonych silniki lotnicze, wywozić zaś amunicję i drobny sprzęt wojenny. Z myślą 0 czasach pokojowych utworzyły oba państwa wspólne komitety ekono miczne (Joint Economic Committees), których zadaniem było przygoto wanie planów koordynacji handlowej i przemysłowej między Stanami Zjednoczonymi i Kanadą na przyszłość. Wraz z przystąpieniem USA do wojny plany koordynacyjne rozciągnięte zostały i na Wielką Brytanię. Bliskie stosunki handlowe Kanady ze Stanami Zjednoczonymi uległy dalszemu zacieśnieniu z chwilą przystąpienia USA do wojny oraz po ataku Japonii na Pearl Harbour. Oba te fakty wysunęły sprawę obrony konty nentu amerykańskiego. Kanada od razu wypowiedziała wojnę Japonii 1 wyraziła zgodę na budowę amerykańskich baz na swym terytorium. Szczególnie ważnym zagadnieniem było zabezpieczenie połączenia Stanów Zjednoczonych z Alaską. Już na początku 1941 r. podjęto kroki w celu zbudowania łańcucha amerykańskich baz lotniczych wzdłuż Gór Skalis tych. Po wybuchu wojny z Japonią przystąpiły Stany Zjednoczone do budowy drogi do Alaski przez terytorium Kanady. W listopadzie 1942 r. opracowany został wielki projekt zbudowania przez trudny teren górzysty ponad 2 tys. kilometrów drogi kosztem 115 min dolarów. Równocześnie przystąpiono do budowy rurociągu ropy z USA do Alaski. Warto też dodać, że w trosce o bezpieczeństwo od strony Atlantyku Kanada i USA utrzymywały garnizony wojskowe w Nowej Fundlandii, na Islandii i Lab 205
radorze, zorganizowały lotnicze i morskie patrole przybrzeżne. Gospodar cze i polityczne kontakty Kanady i Stanów Zjednoczonych stały się w la tach wojny bardzo bliskie, jak nigdy dotąd. Zagadnieniem na przyszłość, już po zakończeniu II wojny światowej, stanie się dla Kanady sprawa za chowania niezależności ekonomicznej i politycznej od USA, uniknięcia roli satelity amerykańskiego. Pod koniec wojny i zaraz po jej zakończeniu odgrywała Kanada nie poślednią rolę w różnych organizacjach międzynarodowych. Była jednym z trzech, obok Stanów Zjednoczonych i Wielkiej Brytanii krajów, biorą cych największy udział w rozwoju badań nad energią atomową, współ działała w ramach U NR RA (United Nations Relief and Rehabilitation Administration) w akcji pomocy na rzecz dotkniętych przez wojnę nie których krajów. W okresie tym znacznie wzrosła jej pozycja jako państwa suwerennego. Brala udział w konferencji w San Francisco w czasie reda gowania Karty Organizacji Narodów Zjednoczonych, utworzyła swoje przedstawicielstwa m. in. w Związku Radzieckim, w Chinach i szeregu krajów Ameryki Łacińskiej. ROZW ÓJ G O SPO D A R C ZY K A N A D Y PO II W O JNIE ŚW IATOW EJ
Lata powojenne były widownią dynamicznego rozwoju Kanady we wszystkich niemal dziedzinach produkcji. W okresie tym wzrosła liczba ludności, do czego w znacznym stopniu przyczynił się ruch imigracyjny. Pomiędzy 1945 i 1957 r. przybyło do Kanady około 1,5 min osób, w tym blisko 500 tys. z Wysp Brytyjskich, 100 tys. ze Stanów Zjednoczonych. W latach 1951 — 1960 imigracja Niemców wyniosła około 250 tys. Znaczne były też liczby przybyszów z Włoch i krajów azjatyckich. Zaraz po wojnie osiedliło się w Kanadzie blisko 5 tys. żołnierzy polskich, zdemobilizowanych N apływ imigrantów do K anad y w latach 1863—1961 Lata
Liczba im igrantów w tys.
1 8 6 3 -1 8 7 2 1 8 7 3 -1 8 8 2 1 8 8 3 -1 8 9 2 1 8 9 3 -1 9 0 2 1 9 0 3 -1 9 1 2 1 9 1 3 -1 9 2 2 1 9 2 3 -1 9 3 2 1 9 3 3 -1 9 4 2 1 9 4 3 -1 9 5 2 1 9 5 3 -1 9 6 1
211.3 438.9 838.9 370,8 2 206,4 1 161,0
1 122,0 127.3 833,2 1 287,6
206
z armii brytyjskiej. W całym okresie 1945—1967 liczba imigrantów wynio sła 2,5 min osób pochodzących z 60 różnych krajów. Dynamikę napływu imigrantów ilustruje tabelka obejmująca okres niemal stuletni od 1863 do 1961 r. W świetle powyższych danych widać wyraźny wzrost imigracji do Ka nady na początku XX w. oraz po obu wojnach światowych. Ogromna większość przybyszów osiedliła się w Ontario i Quebecu, dwóch najbar dziej uprzemysłowionych prowincjach Kanady. N a trzecim miejscu zna lazła się Brytyjska Kolumbia, na czwartym rolnicza Alberta.
Rejonizacja imigracji do K anady w latach 1931 — 1961 1 9 3 1 -1 9 4 0
Prowincja Ontario Quebec Bryt. Kolum bia Alberta M anitoba Saskatchewan
41 959 14 202 11 300 8 446 4 259 3 170
1 9 4 1 -1 9 4 5 1 9 4 6 -1 9 5 0 1 9 5 1 -1 9 5 5 1 9 5 6 -1 9 6 1 1 5190 5 321 4 498 2 420 1 483 1 034
i 169 044 38 452 37 296 25 326 15 925 8 124
323 528 87 873 65 947 48 263 21 134 9 497
448 597 140 422 97186 58 714 32 616 14 459
D o pozostałych prowincji (Nowa Fundlandia, Wyspa Księcia Edwarda, Nowa Szkocja, Nowy Brunszwik) oraz do Jukonu i Terytoriów Północno-Zachodnich kierowały się niewielkie już tylko grupy imigrantów. Powierzchnia i zaludnienie K anady w 1961 r. według prowincji
Prowincje i terytoria P r o w in c j e Alberta Brytyjska K olum bia M anitoba N ow a Fundlandia N ow a Szkocja N ow y Brunszwik Ontario Quebec Saskatchewan W yspa Księcia Edwarda T e r y t o r ia Jukon Północno-Zachodnie
Powierzchnia . w tys. km 2
Ludność w tys.
661,0 948,3 649,9 404,4 55,5 73,4 1 069,2 1 541,2 651,7 5,7
1 221,9 1 629,1 921,7 457,9 737,0 597,9 6 236,1 5 259,2 925,2 104,6
526,1 3 379,8
14,6 23,0
207
N azw a stolic
Edm onton Victoria W innipeg St. John Halifax Fredicton Toronto Quebec Regina Charlottetown W hitehorse Y ellowknife
W omawianym okresie ludność Kanady wzrosła z 11,5 min w 1941 r. do 16,5 min w 1957 r., 18,6 min w 1962 r. i ponad 20 min pod koniec lat sześćdziesiątych. Szczegółowo zaś w powyższy sposób kształtowało się zaludnienie Kanady na podstawie spisu ludności z 1961 r. Oddzielny rozdział w demografii Kanady stanowią dawni autochtoni tego kraju — Indianie i Eskimosi, stanowiący obecnie zaledwie około 1 % ludności Kraju Klonowego Liścia. Indianie kanadyjscy nie żyją w zwartej grupie, lecz w rozproszeniu, rozrzuceni po całym ogromnym obszarze, od Quebecu na wschodzie po Brytyjską Kolumbię i Ocean Spokojny na zachodzie. Na północy granica ich zasiedlenia zależna jest tylko od wa runków przyrodniczych i klimatycznych, od zasięgu lasów, z którymi związane zawsze było ich życie. Po długim okresie walk i zmagań z białymi przybyszami Indianie za przestali w połowie XIX w. stawiania beznadziejnego oporu i wycofali się do odleglejszych lasów. Wstrząs spowodowany klęską był tak głęboki, że liczba Indian zaczęła gwałtownie spadać i zaczęto uważać ich za rasę wy mierającą. Proces cofania się liczebności Indian postępował mimo zorga nizowania dla nich pod koniec XIX w. licznych rezerwatów, które miały stworzyć Indianom odpowiednie dla nich warunki życia. Indianom nadal trudno było jednak pogodzić się z tym, że przestali być panami swego kraju i że nic nie jest w stanie powstrzymać dynamicznego napływu obcych przy byszów i rozwoju obcej Indianom fali cywilizacji. Brak wiary w przy szłość oraz utracona nadzieja odzyskania dawnej wolności były powodem, że Indianie tracili wolę życia, pogrążyli się w apatii, bez ochoty do pracy, nauki i przystosowania się do nowych warunków. Dopiero na początku XX w. indiański kryzys demograficzny przesilił się i zahamowany został spadek liczebności Indian. O ile na przełomie XIX i XX w. było już tylko około 90 tys. Indian w Kanadzie, w latach dwudziestych naszego stulecia liczba ich osiągnęła 120 tys. osób, a w la tach sześćdziesiątych przekroczyła 200 tys. Większość Indian żyje w Ka nadzie w naturalnych rezerwatach, znajdujących się w liczbie ponad 2 tys. na terenie całego kraju. Historia i geografia, brak centralizacji politycznej w przeszłości Indian oraz ich rozproszenie na ogromnym obszarze sprawiły, że również i dzisiaj nie tworzą społeczności jednolitej, lecz rozpadają się na liczne plemiona i szczepy, żyjące w rozproszeniu w niewielkich gru pach i posługujące się nierzadko odmiennymi narzeczami. Oblicza się, że na terenie Kanady występuje współcześnie ponad 500 różniących się po między sobą grup indiańskich, niekiedy bardzo nielicznych. Do dnia dzi siejszego Indianie nie zdołali przezwyciężyć starych tradycji szczepowych i bezskuteczne okazują się podejmowane ostatnio próby zjednoczenia Indian 208
w Kanadzie, stworzenia wspólnej organizacji i opracowania jednolitego programu. Żyjący w rezerwatach Indianie posiadają szereg przywilejów i ulg, nie płacą podatków, korzystają z bezpłatnej opieki lekarskiej, w zimie otrzymują bezpłatnie żywność. Nie mają jednak praw politycznych, nie głosują do parlamentu federalnego ani do przedstawicielstw prowincjo nalnych. Istnieje zakaz sprzedaży Indianom alkoholu, co przypomina 0 wielkiej winie dawnych kolonistów, którzy dając Indianom „wodę ogni stą” przyczynili się do degeneracji i upadku dawnych czerwonoskórych. Indianie mogą opuszczać rezerwaty i przechodzić do normalnego życia współczesnej Kanady. W praktyce jest to jednak bardzo trudne ze względu na to, że Indianie są bardzo przywiązani do swego tradycyjnego sposobu życia, a ponadto nie są przygotowani do rozpoczynania życia miejskiego. Coraz więcej jednak Indian spotyka się na budowach i w zakładach prze mysłowych, bardzo wysoko cenione są wyroby ich rzemiosła. Coraz więcej Indian gamie się do własnych szkół, mogą też korzystać ze szkół publicz nych, sporadycznie spotyka się ich na uniwersytetach. Pobratymcy Indian, kanadyjscy Eskimosi, żyją w niewielkiej liczbie kilkunastu tysięcy osób na dalekiej Północy jako lud półkoczowniczy, wędrujący saniami i łodziami, co utrudnia dokonanie dokładniejszego ich spisu. Eskimosi żyją w niewielkich grupach rozrzuconych po brzegach Arktyki. Do niedawna używali jeszcze wyłącznie niemal narzędzi z kamienia 1 kości, zwłaszcza wielorybów, rzadziej z drewna czy metalu. Trudnią się rybołówstwem, połowami morsa i innych ssaków morskich. Polują też na lądzie na lądowe zwierzątka futerkowe. Broń ich stanowią łuki i groty. Stopniowo dociera do nich cywilizacja i jej wytwory, chociaż ogromna większość Eskimosów nadal żyje w sposób prymitywny, nie ulegający większym zmianom od stuleci. W lecie mieszkają wędrujący Eskimosi w namiotach i prowadzą bardziej koczownicze życie. W zimie natomiast mieszkają w pomieszczeniach wykopanych częściowo w ziemi, przykrytych dachem i ziemią lub w okrągłych domkach ze śniegu (igloo). Pisma na ogół nie znają, posługują się znakami rysunkowymi. Rozwinęli prymitywną sztukę (wyroby z kamienia, skóry, kości), odznaczającą się ciekawą wyo braźnią artystyczną. Ostatnio podjęto próby cywilizowania i uspołecznienia Eskimosów, w 1959 r. wprowadzono nawet dwóch ich przedstawicieli do rady Północno-Zachodnich Terytoriów. D o II wojny światowej posiadała Kanada charakter kraju rolniczo-surowcowego, produkującego zwłaszcza pszenicę, mięso, owoce, drewno, celulozę, papier itd. Po wojnie stała się krajem przemysłowym o znacznej 14 — H. z in s, H istoria K anady
209
zdolności produkcyjnej. Jej rolnictwo, jedno z najbardziej nowoczesnych na świecie, nadal się rozwijało, odznaczając się wysokim stopniem zme chanizowania i znaczną towarowością. Zmniejszyła się jednak liczba za trudnionych w rolnictwie właśnie na skutek jego mechanizacji oraz odpływu ludności rolniczej do ośrodków przemysłowych. W 1955 r. pracowało na farmach 819 tys osób, w 1962 r. już tylko 653 tys. W wyniku powolnej koncentracji ziemi liczba farm zmniejszyła się z 733 tys. w 1941 r. do 575 tys. w 1956 r. Średnia wielkość farmy wzrosła równolegle z 90 ha w 1931 r. do 122 ha w 1956 r. W 1961 r. było w Kanadzie 585 tys. traktorów (na jeden traktor przypadało 70 ha gruntów ornych) oraz 175 tys. kombaj nów. Warto dodać, że ziemia orna i sady zajmują tam tylko 4,2% powierz chni Kanady (dane z 1961 r.), łąki i pastwiska 2,1%, lasy 44,4%, nieużytki i ziemie nie wykorzystane ponad 40%. Z powierzchni nadającej się pod uprawę wykorzystuje się z braku ludzi tylko połowę. Mimo to dzięki nie zmiernie wysokiemu poziomowi mechanizacji należy Kanada do najwię kszych na świecie producentów i eksporterów pszenicy. W związku ze stale utrzymującymi się nadwyżkami zbóż, głównie pszenicy, jęczmienia oraz owsa, ogranicza się powierzchnię zasiewu zbóż na korzyść roślin przemys łowych (len, tytoń, buraki cukrowe) oraz używanych na paszę, jak kuku rydza i ziemniaki. Zbiory głównych ziem iopłodów w K anadzie w latach 1934— 1962 (przeciętne roczne) 1 9 34--1938 Produkty rolne
zbiory (m in t)
Pszenica Jęczmień Owies Ziemniaki Buraki cukrowe
7,2 1,8 5,0 1,9 0,4
1948--1 9 5 2
plony (q/ha)
1962
zbiory (m ln t)
plony (q/ha)
zbiory (m in t)
plony (q/ha)
13,5 4,3 6,3 2,1 0,8
12,3 14,9 13,7 123,0 239,0
15,2 3,6 7,6 2,0 1,0
13,9 16,9 17,8 176,0 288,0
7,1 10,5 9,2 88,0 ■ 224,0
W strukturze produkcji rolnej zwiększa się stale udział hodowli (63% wartości produkcji rolnej w 1960 r.). Nad Wielkimi Jeziorami oraz na wschodnich wybrzeżach Kanady główną rolę odgrywa hodowla bydła typu mlecznego oraz warzywnictwo i sadownictwo. N a obszarze prerii dominuje produkcja zbóż (Manitoba, Saskatchewan, Alberta). Leśnictwo nadal odgrywa największą rolę w Brytyjskiej Kolumbii, Quebecu i Ontario. Kanada należy do głównych producentów i eksporterów drzewa na świecie, pozyskanie drewna wyniosło w 1961 r. blisko 93 min m3# 210
Hodowla w Kanadzie w latach 1939—1962 (w tys. sztuk)
Zwierzęta hodowlane
Bydło Trzoda chlewna Owce K onie D rób
1939 r.
8 4 2 2 62
247 779 742 776 341
1950 r.
1962 r.
8 243 5 413 1 259 1 683 67 934
10 940 5 676 984 514 77 763
N a 100 ha użyt ków rolnych w 1962 r. 17,4 9,0 1,6 0,8 -
W produkcji papieru i celulozy zajmuje Kanada drugie miejsce na świecie, w produkcji tarcicy — czwarte. Kanada jest trzecim po Japonii i Norwegii eksporterem ryb. Rybołów stwo rozwinęło się tam głównie w szelfie koło Nowej Fundlandii, około 65% połowów dokonuje się na Oceanie Atlantyckim, 30% na Pacyfiku, 5% na wodach wewnętrznych. Równolegle z rozwojem przemysłu kanadyjskiego dokonywał się po II wojnie światowej wzrost liczby ludności miejskiej, stanowiącej w 1961 r. już blisko 70% mieszkańców tego kraju. Około połowy ludności mieszka w miastach liczących ponad 100 tys. mieszkańców, spośród których tylko dwa, Montreal i Toronto, mają charakter metropolii (zob. tabl.). Z danych dla 1962 r. wynika, że 27,9% ludności Kanady pracowało w przemyśle, 26,1% w usługach, 19,5% w handlu, bankach i instytucjach ubezpiecze-
Montreal
211
niowych, 11,3% w rolnictwie, leśnictwie i rybołówstwie, 7,6% w budownic twie, 7,3% w transporcie, łączności itd. Ludność ważniejszych zespołów miejskich K anady w latach 1961 i 1966
M iasto M ontreal Toronto Vancouver Winnipeg Ottawa H am ilton Quebec Edm onton Calgary Windsor Halifax London Yictoria
1961 r. 2 109 509 1 824 481 790 165 475 989 429 750 395 189 357 568 337 568 279 062 193 365 183 946 181 283 154 152
% ogółu ludności 11,6 10,0 4,3 2,6 2,3 2,1 2,0 1,8 1,5 1,1 1,0 1,0 0,9
1966 r. 2 418 984 2 145 637 884 095 505 255 489 392 447197 407 731 398 587 328 258 211 037 198 389 206 568 171 967
% ogółu ludności 12,2 10,7 4,4 2,5 2,5 2,2 2,0 2,0 1,6 1,0 1,0 1,0 0,9
Dwa największe miasta, Montreal i Toronto, skupiały w 1961 r. aż 37% wartości wyprodukowanych w Kanadzie towarów przemysłowych (To ronto 19,8%, Montreal 17,9%). Ich mieszkańcy płacili ponad 30% podat ków pochodzących od całej ludności kraju. Oba te miasta dominują w ka nadyjskim systemie finansowym, w nich mieści się aż 75 % wszystkich czo łowych spółek i 85% głównych instytucji finansowych Kanady. Szczególnie wyraźny był w latach powojennych rozwój przemysłu i gór nictwa Kraju Klonowego Liścia. W ciągu II wojny światowej Kanada od dała na cele wojskowe 80% całej swojej produkcji górniczej, 70% leśnej, 60% przemysłowej i 25% rolno-hodowlanej. W latach 1939—1945 Kanada dostarczyła aliantom 95% niklu i platynowców zużytych podczas wojny oraz pokryła 40% całego zaopatrzenia wojsk alianckich na uran, azbest i aluminium. Ten ogromny wysiłek przemysłowy i górniczy spowodował głębokie i korzystne zmiany w życiu gospodarczym tego kraju. Dzięki nim Kanada przekształciła się szybciej z kraju rolniczego w państwo wysoko uprzemysłowione. Wzrost zapotrzebowania na produkty przemysłowe, w warunkach okre sowego wyeliminowania po wojnie z rynków światowych takich krajów przemysłowych, jak Niemcy, Japonia i Włochy, przyczynił się do powstania w Kanadzie nowych gałęzi przemysłu i umocnienia jej pozycji wśród naj bardziej rozwiniętych gospodarczo krajów świata. Dochód narodowy Ka212
nady netto wzrósł z 4,3 mld dolarów w 1939 r. do 9,8 mld dolarów w 1946 r. i 30,5 mld dolarów w 1962 r. Takie tempo wzrostu należy do najwyższych w świecie. W zakresie dochodu narodowego na jednego mieszkańca (1 645 dolarów w 1962 r.) oraz produkcji wielu artykułów przemysłowych ustępuje Kanada w świecie kapitalistycznym jedynie Stanom Zjednoczonym.
Fragment autostrady pod M ontrealem
Udział Kanady w produkcji przemysłowej świata wzrósł z 2,4 % w 1938 r. do 3,5% w 1961 r., wartość jej produkcji z 8 mld dolarów w 1946 r. do 20 mld w 1955 r. Gospodarka Kanady odznacza się wysokim stopniem koncentracji produkcji i kapitału, niektóre gałęzie przemysłu są kontro lowane w sposób monopolistyczny przez wielkie koncerny (np. produkcja aluminium, niklu, cyny). Poważny jest udział kapitałów obcych w inwesty cjach (około 25%). Aż w 80% pochodzą one ze Stanów Zjednoczonych. Ponad 50% kanadyjskiego górnictwa i 40% przemysłu przetwórczego opa nowane jest przez kapitał amerykański, co wywołuje od pewnego czasu w Kanadzie coraz większe zaniepokojenie i troskę o zachowanie niezależ ności ekonomicznej. Kanada posiada liczne i bogate złoża surowców mineralnych, zwłaszcza energetycznych i rud metali. Ropę naftową, gaz ziemny i węgiel kamienny wydobywa się głównie w prowincji Albercie, rudy żelaza na Labradorze, nad Jeziorem Górnym i na Nowej Fundlandii, rudy miedzi i niklu w rejonie 213
Kanadyjski paw ilon na Expo 67
Pom nik
m onety
niklowej w
214
Sudbury
Surowce mineralne K anady
Sudbury w Ontario oraz w prowincji Manitobie, rudy cynku i ołowiu w Brytyjskiej Kolumbii, rudy uranu w Ontario. Kanada zajmuje ważne miejsce w światowej produkcji metali szlachetnych, platyny, srebra oraz zło ta, w hutnictwie metali nieżelaznych (nikiel, ołów, miedź, cynk, aluminium, kadm itd.). Wśród wszystkich okręgów górniczych Kanady najbardziej znanym na świecie, a najstarszym w Dominium, jest miedziano-niklowe zagłębie Sudburyw Ontario, położone na północ od jeziora Huron. W XIX w. wydobywano tam przede wszystkim miedź, lecz po wynalezieniu sposobu oczyszczania niklu i zastosowania go jako wysokowartościowej przymiesz ki do stali w 1891 r. stało się Sudbury światowym centrum produkcji niklu. Zagłębie to zapewnia Kanadzie pierwsze miejsce w światowej produkcji niklu i prawie całkowity monopol w tej dziedzinie. Faktycznie eksploatu215
jąca w Sudbury nikiel spółka (International Nickel Company) została w po ważnym stopniu opanowana przez kapitał amerykański. Kanada posiada dobrze rozwinięty przemysł środków transportu (taboru kolejowego, samochodowy, lotniczy, stoczniowy) oraz elektrotechniczny, słabiej maszynowy. O dynamice wzrostu produkcji przemysłowej i górni czej Kanady w okresie po II wojnie światowej szczegółowo poucza tabela. Jednym z warunków szybkiego rozwoju przemysłowego Kanady było poważne zwiększenie produkcji energii elektrycznej, uzyskane w czasie wojny dzięki rozbudowie siłowni wodnych. W czasie wojny energia elek tryczna czerpana z rzek i wodospadów kanadyjskich zastąpiła w większości zakładów energię cieplną otrzymywaną ze spalania drogiego, bo importo wanego lub sprowadzanego z daleka, węgla kamiennego. W latach 1939— 1957 produkcja energii hydroelektrycznej wzrosła w Kanadzie trzykrotnie, najbardziej w przemysłowych prowincjach Ontario i Quebecu. Produkcja przem ysłowa niektórych artykułów w Kanadzie w latach 1938—1961
Rodzaj produkcji
Jednostka miary
1938 r.
1950 r.
1961 r.
Miejsce w ś wiecie w 1961 r. (1 -1 0 )
Energia elektryczna W ęgiel kamienny G az naturalny R opa naftowa Rudy uranu Rudy żelaza Rudy miedzi Rudy ołowiu Rudy cynku R udy niklu Platyna Z łoto Srebro Azbest Stal surowa Suiów ka żelaza Cynk O łów M iedź Aluminium Sam ochody osobowe Celuloza Papier
m ld k W h min t m ld m 3 min t t min t tys. t tys. t tys. t tys. t kg t t tys. t m in t m ln t tys. t tys. t tys. t tys. t tys.szt. m in t m in t
28,6 12,0 0,9 0,9 0 0,9 267,0 222,0 240,0 96,0 9 088,0 148 742 263 1,2 0,8 156 182 215,7 64,6 124 1,1 2,9
216
55,0 15,4 1,9 3,9 1,8 240,0 150,0 284,0 112,0 138 722 794 3,1 2,3 185 155 209,7 360 284 3,0 5,4
114 7,4 18,3 29,8 8 809 10,0 398,0 209,0 377,0 211,0 12 592,0 138 969 1063 5,9 4,6 243 156 363,8 602 328 5,2 7,1
6 X
3 8 2
5 5 4 3 1 1 3 5 1 X X
5 6
4 3 6 2 2
Przemysł Kanady 1 — hutnictw o żelaza, 2 — hutnictw o metali nieżelaznych, 3 — przemysł maszynowy, 4 — chemiczny i naf towy, 5 — materiałów budowlanych, 6 — włókienniczy i odzieżowy, 7 — drzewny i papierniczy, 8 — spożyw czy, 9 — różny, 10 — elektrownie cieplne, 11 — elektrownie wodne. Skróty: A. — Allenby, Am. — A mherst, C. R . — Campbell River, D . — D alhousie, E. — Edm undston, F r. — Fredericton, F . S. — F o rt Saskatche wan, K . — K apuskasing, L. — Lloydminster, L . T. — La Tuque, M. H . — M edicine H a t, Q. L. — Quinsam Lake, Q. R . — Quinze River, P. A. — P o rt A rthur, P. Al. — P o rt A lfred, P. R . — Powell River, Sh. — Shipshaw, T. — Timiskaming, T. B. — Terace Bay, T. V. — T urner Valley, W . — W ainwright
Dalszym ważnym czynnikiem w rozwoju przemysłu była rozbudowa sieci komunikacyjnej. W 1939 r. długość wszystkich dróg Kanady wynosiła 800 810 km, do 1953 r. powiększyła się o dalsze 33 155 km. Główne szlaki komunikacyjne przebiegają równoleżnikowo, ze wschodu na zachód, wzdłuż południowej granicy kraju. Pozostała część Kanady jest bardzo słabo na sycona siecią komunikacyjną. Pod względem długości linii kolejowych zajmuje Kanada trzecie miejsce na świecie (66 568 km w 1960 r.), jeśli zaś 217
idzie o długość dróg kołowych (678,3 tys. w 1960 r.), drugie w świecie kapitalistycznym. Rola dróg kołowych, mająca w transporcie towaro wym mniejsze znaczenie niż kolejowych czy wodnych, wzrasta w związ ku z ogromnym rozwojem motoryzacji. Dane z 1961 r. wykazywały dla Kanady około 5,5 min samochodów, a więc jeden samochód wypadał na niecałe 4 osoby (na 1 tys. osób przypadały 244 samochody osobowe, co stanowi drugie miejsce po USA w świecie). Wymiana handlowa odgrywa doniosłą rolę w życiu gospodarczym Ka nady. W 1962 r. zajmowała ona 6 miejsce na świecie pod względem obrotów. Jej udział w obrotach światowych wzrósł z 3,1 % w 1938 r. do 4,1 % w 1962 r. Ponad 40% eksportu przypadało w 1961 r. na artykuły przemysłowe i pół fabrykaty, prawie 35% na surowce (prócz żywnościowych) i paliwa, prawie 20% na artykuły rolne (głównie pszenica). Około 70% importu to artykuły przemysłowe, zwłaszcza maszyny i sprzęt transportowy. Głównymi part nerami handlowymi Kanady są Stany Zjednoczone (54% eksportu i 67% importu), a dalej Wielka Brytania, RFN, Japonia, Ameryka Południowa, Francja, Włochy. Ogromna większość wywozu kanadyjskiego do Polski to pszenica (ok. 90%), w przywozie zaś największe znaczenie mają polskie tkaniny, konfekcja, przetwory owocowe i inne artykuły żywnościowe. O szybkim wzroście wymiany Kanady z Polską mówi tabelka. H andel K anady z Polską w latach 1958—1962 (w tys. dolarów) 1958 r. Eksport do Polski Import z Polski
551 1 206
1959 r. 15 657 1 736
1960 r. 15 838 2 041
1961 r. 32 818 3 040
1962 r. 30 984 4 667
Cechą charakterystyczą stosunków ekonomicznych Kanady jest ros nący udział kapitału amerykańskiego. Na początku naszego stulecia było Dominium Kanady ściśle jeszcze uzależnione gospodarczo od Wielkiej Brytanii. Kapitał brytyjski stanowił wówczas podstawę większości inwes tycji dominialnych i przewyższał wszystkie obce kredyty udzielane Kanadzie. Jednak już w czasie I wojny światowej pozycja Wielkiej Brytanii w gospo darce kanadyjskiej zaczęła ulegać osłabieniu na skutek wzrostu wpływów gospodarczych Stanów Zjednoczonych. Kanadyjskie bogactwa naturalne stały się magnesem dla kapitału amerykańskiego. Gdy w 1926 r. przepro wadzono po raz pierwszy oficjalny szacunek udziału zagranicznych kapita łów w gospodarce kanadyjskiej, okazało się, że wartość finansowanych wówczas przez USA inwestycji w Kanadzie sięgała już ponad 3 mld dolarów i przewyższała wkład kapitałów Wielkiej Brytanii. Wielka Brytania inwes towała swe kapitały głównie w koleje . subsydiowała banki i instytucje 218
finansowe oraz przedsiębiorstwa handlowe. Stany Zjednoczone natomiast dążyły do zagarnięcia wpływów w kanadyjskim górnictwie oraz niektórych działach przemysłu przetwórczego Kraju Klonowego Liścia. Udział kon cernów amerykańskich w przedsiębiorstwach górniczo-hutniczych i prze mysłowych Kanady rósł tak szybko, że w czasie II wojny światowej stano wił już 75% wszystkich obcych kapitałów. Po 1945 r. inwestycje amerykań skie w Kanadzie nadal rosły, dochodząc np. w 1953 r. do ogromnej sumy 9 mld dolarów, w 1956 r. blisko 12 mld dolarów, a w 1970 r. blisko 30 mld
Farma
ow ocow a w
Kanadzie
dolarów, co stanowi 30% wszystkich zagranicznych inwestycji USA. Obecnie Amerykanie kontrolują przynajmniej (wskaźniki te rosną) 97% kanadyjskiego przemysłu samochodowego, 90 % przemysłu elektrotechnicz nego, 90% gumowego, 90% górnictwa, 75% transportu i przemysłu nafto wego, ponad 60% przemysłu chemicznego itd. Ponad 75% wszystkich gazet i czasopism czytanych w Kanadzie pochodzi ze Stanów Zjednoczonych, a także 70% nadawanych przez telewizję kanadyjską programów. Oblicza się, że w latach pięćdziesiątych Stany Zjednoczone czerpały z inwestycji kanadyjskich rocznie ponad 1 mld dolarów czystego dochodu. Warto wspomnieć też, że jedynie w iatach 1946—1953 aż ponad 300 większych firm amerykańskich założyło swoje filie w Kanadzie, że współcześnie głów nie w oparciu o kapitał amerykański powstają tam kopalnie nafty i rudy 219
U życie ziemi
w K anadzie
1 — tundra, 2 — lasy borealne, 3 — lasy strefy atlantyckiej, 4 — upraw y traw , 5 — upraw a zbóż, 6 — uprawy rolne z hodow lą, 7 — upraw y specjalne, 8 — tereny przymysłowe
żelaza, rozwija się górnictwo i przemysł. „Kawałek po kawałku — pisał znany tygodnik „Newsweek” — wykupywana jest Kanada nie tylko przez wielkie koncerny, ale także przez drobnych amerykańskich kapitalistów” . Szczególna sytuacja istnieje w takich prowincjach, jak Brytyjska K o lumbia czy sąsiadująca z nią od wschodu Alberta. Ostatnio rozwija się w Albercie żywiołowo przemysł wydobywczy nafty, całkowicie opanowany przez kapitał amerykański. Brytyjska Kolumbia uchodzi za bardzo zamery kanizowaną prowincję kanadyjską, wywołuje specjalne zainteresowanie USA jako pomost do Alaski, posiadającej niemałe znaczenie w systemie mili tarnym Stanów Zjednoczonych. Związki zawodowe w Kanadzie w większości są podporządkowane 220
związkom amerykańskim (wskaźnik ten wynosi około 75%). Tak więc nie tylko kanadyjska burżuazja, ale i proletariat jest w znacznym stopniu powiązany i uzależniony od USA. Cały układ stosunków klasowych w spo łeczno-ekonomicznej strukturze Kanady kontrolowany jest przez Stany Zjednoczone i rozwija się na wzór amerykański. Procesowi amerykanizacji Kanady sprzyjają też niezwykle uproszczone przepisy prawne, ułatwiające przenoszenie się w zależności od koniunktury z jednego z tych krajów do drugiego. Wpływ Stanów Zjednoczonych widoczny jest w kanadyjskim życiu uniwersyteckim (zob. s. 249), prasie i telewizji (ludność południowej Kanady odbiera na kilku kanałach programy amerykańskie), w sporcie itd. W głównych dziedzinach uprawianego w Kanadzie sportu (hokej, piłka nożna, baseball i in.) kanadyjskie i amerykańskie drużyny tworzą wspólne ligi. Drużynie kanadyjskiej z Montrealu czy Toronto łatwiej jest bowiem ze względu na odległości spotkać się z amerykańską drużyną z Bostonu czy Nowego Jorku aniżeli z zespołem kanadyjskim z Vancouver czy Edmonton. Dodajmy wreszcie, że mieszkańcy miast kanadyjskich masowo wyjeżdżają na urlopy wypoczynkowe do Stanów Zjednoczonych, a odwrotnie Amery kanie chętnie spędzają wakacje nad jeziorami kanadyjskimi, gdzie posiada ją swoje stałe domki letnie. Wzrost amerykańskich wpływów ekonomicznych, politycznych i kultu ralnych wywołuje ostatnio w Kanadzie coraz większe zaniepokojenie i pro testy. Wypowiedziane w 1961 r. przed kanadyjskim Parlamentem przez prezydenta Stanów Zjednoczonych Johna Kennedy’ego słowa: „geografia uczyniła z nas sąsiadów, historia przyjaciół, handel partnerów, a koniecz ność sprzymierzeńców”, wzbudziły wówczas gorący aplauz w Ottawie. Obecnie jednak stosunek Kanadyjczyków do południowego sąsiada zmie nił się dosyć zasadniczo. Założony w 1970 r. Komitet Niepodległości Ka nady liczy obecnie około 200 tys. członków, rekrutujących się ze wszystkich warstw społecznych i kręgów politycznych Kraju Klonowego Liścia. Tele wizji kanadyjskiej zalecono poszerzenie audycji reklamujących towary kanadyjskie i przedstawiających programy własne, założony został komitet Canada Development Corporation, z kapitałem około 2 mld dolarów, którego celem jest obrona kanadyjskich firm i przedsiębiorstw przed ka pitałem wielkiego sąsiada. Nastroje antyamerykańskie obejmują zresztą nie tylko dziedzinę gospodarczą, ale i towarzyszące jej zjawiska polityczne i kulturalne, będące wyrazem nacisku i ekspansji Stanów Zjednoczonych. P RO BLEM Y POLITYCZN E W SPÓ ŁCZESNEJ K A N A D Y
Po II wojnie światowej zaznaczyła się rosnąca aktywność Kanady na arenie międzynarodowej. Wzrost potencjału gospodarczego i dobrobytu 221
stwarzał, w połączeniu ze słabnącą spoistością Brytyjskiej Wspólnoty Narodów, coraz większe dla Dominium możliwości samodzielnego dzia łania również i w dziedzinie politycznej. Stały wpływ na kanadyjską politykę zagraniczną wywierał w okresie ostatnim współczynnik polityki USA, angażującej się po II wojnie światowej i ingerującej w życie polityczne w różnych stronach globu. Silne powiązania z brytyjską i amerykańską poli tyką zagraniczną sprawiły, że Kanada uczestniczyła wspólnie z Wielką Brytanią i Stanami Zjed noczonymi w różnych układach, wydarzeniach i organizacjach po litycznych okresu powojennego, zdobywając jednak stopniowo, zwłaszcza w ostatnich latach, co raz częściej niezależne dla siebie stanowisko. W okresie powojen nym nawiązała Kanada bezpoś rednie stosunki polityczne z wie loma krajami Europy i innych części świata, liczba jej placówek dyplomatycznych za granicą wzrosła z 7 przed II wojną świa tową do 60 w 1957 r. Zagranicz ną polityką Kanady kierował po zakończeniu II wojny zrazu pre mier William Mackenzie King, Herb D om inium Kanady a od 1946 r. pierwszy kanadyj ski „pełnoetatowy” minister spraw zagranicznych Louis St. Laurent (ur. 1882). Po jego przejściu w 1948 r. na stanowisko premiera rządu liberal nego (1948—1957) sprawami zagranicznej polityki kierował przez wiele lat Lester Pearson (ur. 1897). Był on kanadyjskim ministrem spraw zagranicznych w latach 1948—1957, a i później, już jako premier rządu liberalnego (1963—1968), wywierał znaczny wpływ na politykę zagranicz ną Kraju Klonowego Liścia. W latach powojennych Kanada odgrywała ważną rolę w historii Orga nizacji Narodów Zjednoczonych. Dowodem uznania dla jej aktywności był wybór Lestera Pearsona w 1952 r. na przewodniczącego Zgromadze nia Ogólnego ONZ. Jego ożywiona działalność na arenie międzynarodowej przyniosła mu w 1957 r. pokojową nagrodę Nobla. Dominium brało 222
czynny udział w pracach wielu komisji i innych ciał ONZ, m. in. w Ra dzie Bezpieczeństwa i Komisji Rozbrojeniowej. D o końca lat pięćdziesią tych i dojścia do władzy w 1957 r. rządu konserwatywnego Johna Diefenbakera (Partia Konserwatywna przyjęła w 1954 r. nazwę Partii Postępowo-Konserwatywnej), dążącego do zapewnienia Kanadzie bardziej nieza leżnego stanowiska od Stanów Zjednoczonych, gabinet liberalny Louisa St. Laurenta angażował się w różnych międzynarodowych sprawach po linii postulatów USA. Tak np. wysłane zostały wojska kanadyjskie na Koreę, gdzie do czasu ich wycofania w 1955 r. poniosły straty w wysokości około półtora tysiąca zabitych i rannych. Znaczny był wkład Kanady do polityki NATO. Jej udział w Planie Colombo wyraził się kwotą około 35 min dolarów. Dominacja Stanów Zjednoczonych w politycznym i gospodarczym ży ciu świata kapitalistycznego po II wojnie światowej zaznaczyła się również wyraźnie w stosunkach amerykańsko-kanadyjskich. Kanada wspierała USA w okresie zimnej wojny, chociaż jednocześnie wyrażała swój zdecydowanie negatywny stosunek do polityki senatora McCarthy’ego oraz wojny w Wiet namie. Po II wojnie uczestniczyła w planie Marshalla, ale z drugiej strony nie aprobowała chińskiej polityki Stanów Zjednoczonych, popierającej rząd Czang Kai-Szeka i nie uznającej rządu komunistycznego w Chinach. Kanada należała do pierwszych krajów zachodnich, które uznały rząd Mao Tse-Tunga. Mimo presji USA utrzymywała też stosunki handlowe z Kubą Fidela Castro. Należała do tych krajów kapitalistycznych, które potępiły politykę rasistów w Południowej Afryce. Mimo aktywnej roli w NATO opowiadała się Kanada konsekwentnie za podjęciem wysiłków na rzecz odprężenia w stosunkach Wschód-Zachód. Kanada należała do pierwszych państw, które podpisały w 1963 r. moskiewski układ o częścio wym zakazie prób z bronią nuklearną. W przemówieniu z okazji otwarcia targów w 1963 r. oświadczył kanadyjski minister spraw zagranicznych Paul Martin, że nie jest pożądane, by stosunki z krajami socjalistycznymi różniły się poważnie od stosunków z najbliższymi przyjaciółmi i sojuszni kami. Zalecał nawiązanie ściślejszych kontaktów handlowych i kultural nych z krajami socjalistycznymi i w latach następnych istotnie niejednokrot nie dochodziło do zbliżenia pomiędzy Kanadą i państwami Europy wschod niej. Po II wojnie nadal utrzymywały się bliskie porozumienia wojskowe kanadyjsko-amerykańskie, rozpoczęte jeszcze w 1940 r. powołaniem wspól nej stałej komisji obrony (Permanent Joint Board o f Defence). W 1947 r. oba państwa zawarły układ sankcjonujący istnienie w Kanadzie amerykań skich baz wojskowych, koordynację w zakresie organizacji i szkolenia 223
wojska według wzorów amerykańskich, standaryzacji uzbrojenia itp. Współ praca wojskowa w dziedzinie lotnictwa odbywała się pod hasłem obrony kontynentu amerykańskiego. W 1957 r. oba kraje utworzyły wspólne dowództwo lotnicze (North American Air Defence — NORAD) z ame rykańskim dowódcą i jego kanadyjskim zastępcą na czele.
D om inium K anady w 1949 r.
Od czasu wojny istniały na terytorium Kanady bazy amerykańskie, utrzymywane tam nadal mimo coraz ostrzejszych protestów znacznej czę ści opinii kanadyjskiej, dopatrującej się w tym fakcie naruszenia suweren ności kraju. W 1951 r. Kanada i Stany Zjednoczone zawarły nowe poro zumienie, regulujące prawne i finansowe aspekty pobytu wojsk amerykań skich w bazach na terenie Kanady. Oba kraje podpisały też w 1955 r. układ w sprawie wspólnej obrony kontynentu amerykańskiego od strony bieguna północnego. Stworzony został rozbudowany system stacji rada rowych, zbudowanych głównie przez USA przy pomocy amerykańskich specjalistów. Udział Kanady w amerykańskich planach nuklearnych wywołał ostry sprzeciw ze strony premiera Johna Diefenbakera i jego Partii Postępowo-Konserwatywnej. Stał się nawet bezpośrednią przyczyną kryzysu politycz nego oraz upadku Diefenbakera (por. niżej). W ramach tzw. układu NORAD 224
Stany Zjednoczone dostarczyły Kanadzie 56 pocisków przeciwlotniczych zdalnie kierowanych typu „Bomarc” oraz 64 myśliwce odrzutowe typu „Yoodoo” z zamiarem wyposażenia ich w głowice atomowe. Prowadzone przez oba kraje rozmowy na temat warunków przekazania Kanadzie broni nuklearnej nie przyniosły rezultatów wobec zdecydowanie negatywnego stanowiska premiera Diefenbakera. Był on przeciwny rozprzestrzenianiu się broni atomowej i uważał, że głowice nuklearne powinny znaleźć się na terytorium Kanady jedynie w wypadku zagrożenia tego kraju. Departament Stanu USA poinformował o toczących się na ten temat rokowaniach, krytykując dotychczasowe stanowisko Kanady w tej sprawie. Komunikat wywołał w Kanadzie ogromne oburzenie jako niezgodny z praktyką dyplo matyczną. Ustąpienie z rządu postępowo-konserwatywnego w 1963 r. ministra obrony oraz wiadomości o istniejących rozbieżnościach między premierem Diefenbakerem i niektórymi członkami jego gabinetu skłoniły przywódcę liberałów Lestera Pearsona do zgłoszenia wotum nieufności dla rządu. Wyznaczone na kwiecień 1963 r. wybory przyniosły zwycięstwo Partii Liberalnej, która poparła projekt wyposażenia armii kanadyjskiej w broń atomową. W tej sprawie zostało zawarte porozumienie między Kanadą i Stanami Zjednoczonymi w sierpniu 1963 r. Wywołało ono pro testy i szereg demonstracji w różnych częściach Kanady. W rozmowach z amerykańskim prezydentem Johnem Kennedym obie strony uzgodniły, że ulokowane na terytorium Kanady głowice atomowe będą obsługiwane i nadzorowane przez jednostki wojskowe USA, jednakże Kanada miała uczestniczyć w podejmowaniu decyzji o ich ewentualnym użyciu. W okresie II wojny światowej szereg amerykańskich i kanadyjskich baz znajdowało się na terytorium Nowej Fundlandii, która nie przystąpiła do konfederacji w 1867 r. i nadal pozostawała jako odrębna kolonia bry tyjska, posiadająca swój odrębny rząd. W okresie wojny wzrósł dobrobyt Nowej Fundlandii i zacieśniły się jej związki z Dominium Kanady. W 1943 r, wysunął premier William Mackenzie King sprawę przystąpienia Nowej Fundlandii do Dominium, myśl tę powtórzył w 1946 r. minister St. Laurent. Przeprowadzone 22 lipca 1947 r. referendum wykazało, że niewielka tylko większość mieszkańców Nowej Fundlandii (53%) opowie działa się za przystąpieniem do Dominium. Ostatecznie 31 marca 1949 r. weszła Nowa Fundlandia do konfederacji kanadyjskiej jako 10 prowincja Kraju Klonowego Liścia. W stosunkach z Wielką Brytanią usunięte zostały po II wojnie światowej dalsze przejawy zależności Kanady od Londynu. W grudniu 1949 r. znie siono apelacje do Tajnej Rady (Privy Council) w Anglii w wyniku decyzji samej Tajnej Rady podjętej w 1947 r. w tym duchu. Odtąd ostateczną 15 — H . Z in s , H i s to r ia K a n a d y
225
instancją apelacyjną jest kanadyjski Sąd Najwyższy (Supreme Court). Pod jęto również kroki w kierunku przyznania Kanadzie prawa wnoszenia poprawek do jej konstytucji. Brytyjski statut z 1949 r. nadawał Parlamento wi kanadyjskiemu przywilej wprowadzania poprawek do aktu z 1867 r. (British North America A ct ), stanowiącego stale główną podstawę ustroju Dominium Kanady. Można więc było w 1952 r. wprowadzić zgo dnie z istniejącym stanem rzeczy nowy podział mandatów, biorąc za podstawę zasadę proporcjo nalności. Od tego czasu Izba Gmin liczy 265 posłów, Senat zaś 102 członków. Świeżo przy jęta w 1949 r. do Dominium Nowa Fundlandia otrzymała 7 miejsc w Izbie Gmin i 6 w Se nacie. W 1948 r. ustąpił ze stano wiska premiera rządu liberalnego sędziwy już William Mackenzie King po 23 latach kierowania rządem w trudnych latach woj ny i przemian powojennych. Nowym premierem został do tychczasowy minister spraw za granicznych Louis St. Laurent, który pozostawał na tym sta nowisku do 1957 r. Rozpoczęta w 1935 r. pierwszą kadencją rządu Mackenzie Kinga dominacja liberałów trwała nadal i utrzymuje się do dnia dzisiejszego. Jedyną przerwę stanowiły lata 1957—1963, kiedy do władzy doszła Partia Postępowo-Konserwatywna pod wodzą cytowa nego już wielokrotnie Johna Diefenbakera (ur. 1895). Od 1963 r. libera łowie znajdują się ponownie u władzy, a na czele ich kolejnych gabinetów stali: Lester Pearson (1963 —1968) oraz niezmiernie popularny Pierre Elliot Trudeau (od 1968 r.). Dojście do władzy w 1957 r. Partii Postępowo-Konserwatywnej pod przywództwem prawnika z Saskatchewan, Johna Diefenbakera, przerwało na 6 lat utrzymującą się od 1935 r. przewagę Partii Liberalnej. Liberalny rząd Louisa St. Laurenta (1948—1957) skutecznie na ogół prowadził poli tykę umiarkowanych reform społecznych, zmierzających do poprawy sytu 226
acji materialnej uboższej ludności. W 1951 r. uregulował sprawę emerytur {Old Age Security Act) i ubezpieczeń od bezrobocia, w 1956 r. zaś ubez pieczeń szpitalnych. Główną podporą Partii Liberalnej były prowincje morskie, konserwatyści natomiast umocnili swoje wpływy w Ontario, francuska nacjonalistyczna Union Nationale w Quebecu, Federacja Wspól noty Spółdzielczej w Saskatchewan, Partia Kredytu Społecznego zaś w Albercie i Brytyjskiej Kolumbii. W tej ostatniej prowincji silne były sym patie dla socjalizmu wśród dokerów, rybaków i robotników leśnych, tam też Partia Kredytu Społecznego stosunkowo łatwo pokonała koalicję konserwatywno-liberalną, nie posiadającą śmielszego programu społecznego. Tendencje lewicowe znajdowały zresztą zwolenników w wielu prowincjach kanadyjskich tego okresu. W tej sytuacji pozbawiony szerszego rozmachu i inspiracji program rządu liberalnego stawał się coraz mniej popularny, a sprawa budowy transkanadyjskiego gazociągu była dodatkową przy czyną upadku rządu liberalnego Louisa St. Laurenta w 1957 r. W połowie maja 1956 r. została wniesiona do Izby Gmin w Ottawie sprawa wielomilionowej inwestycji — budowy gazociągu z Alberty do prowincji wschodnich. Pomimo zaangażowania się rządu liberalnego w tę inwestycję cały projekt natrafił na zdecydowaną opozycję, głównie ze wzglę du na poważny udział kapitałów amerykańskich w planowanej budowie gazociągu. Mimo bardzo ostrej krytyki opozycji Parlament podjął pod naciskiem rządu uchwałę popierającą inwestycję. W tej sytuacji rząd libe ralny stracił poparcie społeczeństwa i wybory z 1957 r. dały Partii Postępowo-Konserwatywnej przewagę. Otrzymała ona 109 mandatów, libera łowie 104, Spółdzielcza Federacja Wspólnoty 25, Partia Kredytu Społecz nego 19. Premierem rządu postępowo-konserwatywnego został John Diefenbaker, który uzyskał szerszą popularność poprzez zaangażowanie się w agitacji przeciwko budowie gazociągu i wynikającego z tego rodzaju inwestycji niebezpieczeństwa uzależnienia Kanady od kapitału amerykań skiego. Do zwycięstwa Partii Postępowo-Konserwatywnej przyczyniło się również niezadowolenie prowincji morskich z polityki liberałów, nie poświęcających więcej uwagi sprawom ziem nadatlantyckich, a także skargi farmerów prowincji zachodnich na rząd, że nie potrafił ułatwić eksportu nadwyżek zbożowych. Pierwsze posunięcia rządu postępowo-konserwatywnego Johna Die fenbakera (1957—1963), wyrażające się m. in. w pomocy dla farmerów, subwencjach dla prowincji morskich i podwyżce emerytur, przyczyniły się do wzrostu popularności nowego gabinetu. W tych warunkach Diefenbaker rozpisał w 1958 r. nowe wybory, które zgodnie z jego oczekiwaniami przyniosły Partii Postępowo-Konserwatywnej zdecydowaną większość. Uzy 227
skała ona tym razem 208 mandatów, liberałowie tylko 49, Spółdzielcza Fe deracja Wspólnoty 8, Partia Kredytu Społecznego ani jednego miejsca w Izbie Gmin. Posiadając zrazu tak szerokie poparcie, rząd postępowo-konserwatywny podjął szereg zakrojonych na dużą skalę projektów, w rodzaju rozwoju Północy, budowy ogromnej tamy i całego sys temu irygacyjnego w Saska tchewan, większej pomocy dla zacofanych gospodarczo prowincji morskich. Poważ ne inwestycje wywołały pew ne trudności budżetowe rzą du federalnego, co zbiegło się ze wzrostem bezrobocia, spowodowanego m. in. przez wprowadzanie coraz nowo cześniejszych i bardziej zme chanizowanych technik up rawy roli. Wzrost bezroboJohn Diefenbaker c ja b y ł też wynikiem trud ności eksportowych Kanady na skutek rosnącej konkurencji towarów Japonii i RFN. Wszystko to w połączeniu z brakiem doraźnych sukcesów przyczyniło się do spad ku popularności rządu Diefenbakera, a jego konflikt ze Stanami Zjed noczonymi na tle wyposażenia armii kanadyjskiej w amerykańską broń atomową doprowadził do upadku rządu postępowo-konserwatywnego (por. wyżej). Jeszcze w 1960 r. doszli liberałowie do władzy w Quebecu i Nowym Brunszwiku, więcej też zwolenników zaczęła uzyskiwać Partia Kredytu Społecznego. Wzrost tendencji lewicowych wyraził się w powstaniu w 1961 r. tzw. Nowej Partii Demokratycznej (New Democratic Party) w wyniku po łączenia Kanadyjskiego Kongresu Pracy ze Spółdzielczą Federacją Wspól noty. W nowym układzie sił rząd postępowo-konserwatywny przegrał wybory w 1963 r. i do władzy doszli liberałowie pod wodzą Lestera Pearsona (1963—1968). Również i w wyborach z 1968 r. zwyciężyli liberałowie, tym razem pod przywództwem Pierre Elliota Trudeau. Wybór na premiera młodego Trudeau, ruchliwego polityka anglo-francuskiego pochodzenia, miał przyczynić się do rozładowania konfliktu mię dzy prowincją Quebec i resztą kraju, pomiędzy francuskimi i brytyjskimi Kanadyjczykami, ludnością mówiącą po angielsku (anglofoni) i po fran 228
cusku (frankofoni). Trudeau wprowadził na terenie całego kraju język francuski jako drugi język urzędowy, podkreślił dwujęzyczny i dwukulturowy (bilingual and bicultural), angielski i francuski charakter Kanady, z budżetu federalnego przeznaczył spore sumy na rozwój Quebecu. Oso bisty wdzięk i aktywność nowego premiera, odwaga w działaniu i szeroka popularność zdawały się po czątkowo zapowiadać zała godzenie anglo-francuskiego konfliktu, który jednak w os tatnich latach przybrał na ostrości i doprowadził do mordów politycznych, pory wania dyplomatów i bardzo drastycznych aktów terroru ze strony skrajnych francus kich nacjonalistów. Dwieście lat wspólnego bytowania ludności pochodze nia francuskiego z ludnością anglosaską nie doprowadziło Lester Pearson do stopienia się tych dwóch grup w jeden naród tak jak w Stanach Zjednoczonych, gdzie francuskie sku piska rozpłynęły się w środowisku anglosaskim lub znajdują się w stanie szczątkowym. Po dwustu latach przyszły pod koniec lat sześćdziesiątych XX w. chwile zagrażające jedności Kanady, pojawiły się wśród ekstremis tów francuskich w Kanadzie dążenia do odłączenia Quebecu od reszty ziem kanadyjskich i stworzenia z niego oddzielnego państwa. Charakteryzując tło obecnego konfliktu należy przypomnieć, że w prze szłości ludność francuska na ogół lojalnie odnosiła się do władzy angiel skiej w Kanadzie. W okresie walki o niepodległość Stanów Zjednoczonych życzliwy był jej stosunek do tzw. lojalistów, nie było także poważniejszych sporów między wcześniej osiadłą w Kanadzie ludnością francuską a na pływającymi później po 1760 r. kolonistami angielskimi. Brak ostrzejszych antagonizmów nie ułatwiał jednak przemieszania obu tych grup. Na przesz kodzie stały nie tylko różnice języka i tradycji narodowych, ale i religia. Francuzi przywiązani byli do katolicyzmu, gdy natomiast Anglicy wyzna wali protestantyzm. Dodajmy, że ludność francuska Quebecu tradycyjnie związana była ze wsią i przez dłuższy czas odizolowana była od przyby wających do Kanady Anglików, osiedlających się głównie w miastach oraz w innych mniej zaludnionych prowincjach. 229
Francuzów dzieliły od Anglików nie tylko różnice narodowe i religijne, ale i klasowe, stanowiące istotne podłoże konfliktu. Przybywająca po 1760 r. do Kanady ludność angielska garnęła się przede wszystkim do handlu i zamieszkiwała w miastach. Niemal cały przemysł kanadyjski stworzony został przez osiadłych tam Anglików. Ludność francuska, w znacznej mierze rekrutująca się z Półwyspu Bretońskiego, zajęła w Quebecu żyzny pas ziemi nad Rzeką św. Wawrzyńca i rozwinęła tam rolnictwo. W założonych przez nią na wzór europejski wsiach wytworzyła się struktura rodzinno-sąsiedzka, z organizacją parafialną jako istotnym jej ośrodkiem. Położone po obu brzegach Rzeki Św. Wawrzyńca małe miasteczka stały się centrami administracji i wymiany oraz produkcji rzemieślniczej o charakterze lokal nym. Społeczność tę cechował konserwatyzm i przywiązanie do starej tra dycji francuskiej. Dopiero pod koniec XIX w. francuska ludność chłopska zaczęła przenosić się z bardziej zaludnionych stron do miast, zwłaszcza do Montrealu i miasta Quebecu. Miasta te, przeważnie angielskie, posiadały angielską administrację i załogi wojskowe, angielskich kupców i przemysło wców oraz związanych z burżuazją angielską przedstawicieli wolnych zawodów. Od początku XX w. zaczęły one zmieniać charakter na skutek masowego dość napływu do nich ludności francuskiej, z reguły znacznie biedniejszej od skupiających w swych rękach władzę i kapitał Anglików. Przechodząca opóźniony proces urbanizacji ludność francuska Quebecu zajęła w miastach znacznie podrzędniejsze stanowiska, tym bardziej że urbanizacja Francuzów zbiegła się z ekspansją kanadyjskiego przemysłu. O ile przemysł ten do dnia dzisiejszego znajduje się w Quebecu głównie w rękach anglofonów lub należy do kapitału amerykańskiego, klasa robot nicza jest w dużym procencie pochodzenia francuskiego. Z kanadyjskich Francuzów rekrutują się w Quebecu gorzej zarabiające grupy zawodowe w administracji, przemyśle, handlu itd., dominacja polityczno-ekonomiczna Anglików w Quebecu określona została przez frankofonów pogardliwą nazwą „anglostokracji”. Ludność francuska zamieszkująca miasta prowincji Quebecu posiada poczucie dyskryminacji ekonomiczno-społecznej i od pewnego czasu coraz bardziej zdecydowanie występuje przeciwko znajdu jącym się na szczycie piramidy społecznej Quebecu anglofonom. Dążąc do awansu Francuzi Quebecu przypisują winę za swoją sytuację Anglikom, którzy od chwili opanowania Kanady uzyskali przewagę polityczną i gos podarczą. W ciągu lat sześćdziesiątych XX w. zaczął narastać w łonie społeczności kanadyjsko-francuskiej proces określany jako „przebudzenie się” (awakening, reveil) Quebecu, polegający na rozwoju ruchu narodowego, afirmowaniu uczuć narodowych, a także na coraz gwałtowniejszym kwestionowaniu 230
stanu stosunków ekonomicznych, społecznych i politycznych między Ka nadą francuską a Kanadą angielską. Proces ten rozpoczął się od tzw. „spokojnej rewolucji” (reyolution tranąuille), której istotą były pewne re formy w oświacie i administracji prowincji Quebecu. Następnie objął za gadnienia struktury państwa kanadyjskiego (żądanie zmian konstytucji
K rólowa Elżbieta II w Parlamencie w Ottawie w 1957 r.
z 1867 r.), by wreszcie pod koniec lat sześćdziesiątych przekształcić się w ruch na rzecz niezależnego Quebecu, nazywany nieraz ruchem separa tystycznym. W 1959 r. zmarł Maurice Duplessis, od 1933 r. przywódca Partii Kon serwatywnej w Quebecu i jeden z twórców Narodowej Partii Francuskiej (Union Nationale). Zapamiętały nacjonalista, wróg komunizmu i postępo wych ruchów społecznych, przez wiele lat wywierał zdecydowany wpływ na politykę Quebecu w duchu separatyzmu i francuskiego szowinizmu narodowego. Po śmierci Duplessisa partia Union Nationale przechodziła okres kryzysu i do głosu doszli w Quebecu w 1960 r. liberałowie, skupieni wokół Jeana Lesage’a, energicznego ministra poprzedniego rządu federal nego St. Laurenta. Po dojściu do władzy w 1957 r. postępowych konser watystów przeszedł Lesage do pracy politycznej w Quebecu i stanął na czele nacjonalistycznych kręgów francuskich intelektualistów, zdecydowa nych walczyć o modernizację i reformę społeczną i polityczną francuskiego społeczeństwa w Quebecu. Wśród postulatów tej tzw. „spokojnej rewolucji” ważne miejsce zajęło 231
hasło uzyskania przez Francuzów kontroli nad życiem gospodarczym Quebecu, większej autonomii w ramach Dominium, reformy systemu oświaty i in. Konflikty gospodarcze i społeczne w tej prowincji były ściśle splecione z narodowymi, co jeszcze bardziej przyczyniało się do większej nienawiści masy ludności francuskiej Quebecu do kontrolującej życie ekonomiczne
Indianin kanadyjski (zdjęcie współczesne)
tej prowincji nielicznej grupy Kanadyjczyków mówiących po angielsku. Ogromna większość bowiem przemysłu, wielkiego handlu i banków Quebecu znajdowała się w rękach brytyjskich Kanadyjczyków przy rosnącym udziale kapitału amerykańskiego. W tych warunkach pod adresem anglofonów kierowały się oskarżenia o egoistyczną politykę, wysokie bezrobocie, wyno szące tam około 30% więcej niż w całej Kanadzie. W latach 1958—1968 wyrażało się ono w Quebecu wskaźnikiem 7,3% gdy w Ontario wynosił on w tym czasie 3,9%. Wśród bezrobotnych Quebecu aż 42% stanowili lu dzie w wieku poniżej 25 lat. I chociaż Quebec jest prowincją bogatą w na turalne i ludzkie zasoby, większość jego mieszkańców gorzej jest sytuowana 232
niż w innych częściach Kanady, z wyjątkiem prowincji morskich. Nic więc dziwnego, że coraz trudniej jest pogodzić się francuskiej ludności Quebecu, posiadającej tak wyraźne swoje językowe, kulturalne i historyczne odrębności, z faktem, że stanowiący tam zaledwie 11% ludności mówiący po angielsku Kanadyjczycy kontrolują życie gospodarcze tej prowincji i wywierają nadal poważny wpływ na jej losy. Ocenia się, że wśród około 50 wielkich firm, monopolizujących w 75% produkcję przemysłową i gór niczą Quebecu, tylko 3 znajdują się w rękach francuskich, że przeciętnie anglofon zarabia tam o 41% więcej niż frankofon. Na tego rodzaju gospodarczym, społecznym, politycznym i narodowoś ciowym podłożu rozwinął się w ostatnich latach wśród ludności francuskiej Quebecu bardzo żywy ruch na rzecz ograniczenia, a nawet wyeliminowania tam pozycji brytyjskich Kanadyjczyków i większej autonomii, a nawet całkowitej suwerenności Quebecu. Ruch ten, mający różny stopień nasi lenia i intensywności, znalazł zwolenników zarówno wśród ubogiej ludności slumsów Montrealu i miasta Quebecu, jak i wśród studentów, nauczycieli, intelektualistów i robotników. W arsenale środków używanych w walce znalazły się zarówno prasa, literatura i film, jak i bomby plastikowe, pisto lety, napady skrytobójcze i kidnaperstwo. W ujęciu krańcowym czynione są starania o całkowite wyeliminowanie języka angielskiego z programów szkolnych i uniwersyteckich, a w dziedzinie politycznej padają hasła skraj nie separatystyczne. Szkolnictwo w Quebecu w poważnym stopniu oparte było na szkołach wyznaniowych. W szkołach katolickich uczono po francusku, w protestanc kich po angielsku. Francuskie szkoły katolickie miały przy tym dosyć prze starzały system kształcenia i nauczania, przygotowywały uczniów do kariery prawniczej, lekarskiej i teologicznej. Kładły nacisk na przedmioty humanis tyczne, w niewielkim tylko stopniu uwzględniając nauki ścisłe i techniczne. Ustanowione po raz pierwszy w Quebecu w 1964 r. Ministerstwo Oświaty nie zmieniło wprawdzie wyznaniowego charakteru szkolnictwa w Quebecu, podjęło jednak kroki w kierunku rozbudowy szkół świeckich. Tendencje sekularyzacyjne zaznaczyły się zresztą nie tylko w szkolnictwie, ale również i w organizacji rad parafialnych. W 1966 r. ustąpił w Quebecu liberalny rząd Lesage’a i do władzy doszła Union Nationale pod przewodnictwem Daniela Johnsona. Oznaczało to nasilenie się nastrojów nacjonalistycznych i żądań większej autonomii dla Quebecu. W ostatnich latach nie brak nawet było zwolenników całkowitego odłączenia się Quebecu od reszty Kanady, rządzonej — w ujęciu separa tystów francuskich — przez „anglosaską tyranię” . Stosując różne terro rystyczne metody działania i walki, skrajni separatyści (oblicza się ich na 233
kilka tysięcy osób) dokonali w ostatnich latach wielu aktów sabotażu, napadów na koszary wojskowe, ataków bombowych itd. Przyniosły one szereg ofiar śmiertelnych, w sumie jednak raczej zraziły opinię publiczną Quebecu do tego rodzaju skrajnych haseł i metod.
Żołnierz Królewskiej Policji Konnej
Znacznie więcej zwolenników od formuły całkowitej suwerenności i nie podległości Quebecu ma program przekształcenia tej prowincji w państwo niezależne, należące jednak do konfederacji kanadyjskiej. W 1965 r. np. do magał się Lesage dla Quebecu całkowitej niemal niezależności w zakresie prowadzenia negocjacji z obcymi krajami, w sprawach podatkowych itp. Zwolennicy bardziej umiarkowanej polityki domagają się zamienienia Ka nady w państwo dwunarodowościowe, w którym mówiący po angielsku i francusku Kanadyjczycy posiadaliby równy głos w sprawach politycznych, niezależnie od swojej liczebności. Według tego stanowiska Quebec miałby pozostać częścią składową Dominium, a jednocześnie prowincją macie rzystą wszystkich mówiących po francusku mieszkańców całej Kanady. 234
Zwolennicy całkowitej suwerenności Quebecu, zorganizowani ostatnio w Partii Quebecois, uzyskali w 1967 r. moralne poparcie prezydenta Francji, Charles de Gaulle’a, który przy okazji zwiedzania wystawy Expo 67 w Montrealu powtórzył slogan separatystów: „Vive le Quebec librę!” Wystąpienie gen. de Gaulle’a ostro zostało potępione przez kanadyjskiego premiera Pearsona i znaczną część opinii pu blicznej Kraju Klonowego Liś cia. Prezydent de Gaulle skrócił nawet swoją wizytę w Kanadzie i nie odwiedził stolicy tego kraju, Ottawy. De Gaulle nadal dawał jeszcze niejednokrotnie do zro zumienia, że Francja winna udzielić Quebecowi poparcia w jego dążeniach wolnościowych i okazać „zainteresowanie obec nym i przyszłym losem ludno ści [Quebecu — H . Z.], pocho dzącej z jej własnego narodu i tak wspaniale wiernej macierzy” . Powołana w 1963 r. Królew Pierre Elliott Trudeau ska Komisja do Spraw Dwujęzyczności i Dwukulturowości (Royal Commission on Bilingualism and Biculturalism) zajęła się przede wszystkim kwestiami oświatowymi i językowy mi. Zaleciła ona w 1957 r., by angielski i francuski zostały uznane za dwa równorzędne języki w administracji sądownictwie itd., zarówno w Quebecu, ja k i w innych prowincjach, wszędzie tam, gdzie przynajmniej 10% ludności uważa jeden z tych języków za swój macierzysty. Nauczanie podstawowe i średnie miało być zorganizowane w obu tych językach, w uniwersy tetach w Ottawie i Sudbury (Laurentian University) wprowadzono podwójną dydaktykę w obu językach. Wybrany w 1968 r. na premiera rządu liberalnego dużą większością Pierre Elliot Trudeau (liberałowie uzyskali wówczas 154 mandaty, pos tępowi konserwatyści tylko 72, Nowa Partia Demokratyczna 23) już w kam panii wyborczej postawił sprawę przyszłości Quebecu wśród zagadnień najważniejszych. Gdy konserwatyści dopuszczali możliwość przyznania Quebecowi autonomii, Trudeau stał na stanowisku federalizmu i był zwolennikiem silnego rządu centralnego. Stanowczo wypowiedział się 235
Podział administracyjny współczesnej K anady
przeciwko przyznawaniu tej prowincji specjalnych uprawnień w łonie federacji kanadyjskiej. Równocześnie jednak od początku podkreślał konieczność jak najszybszego spełnienia wszystkich słusznych postulatów Kanadyjczyków pochodzenia francuskiego i zapewnienia obu głównym narodowościom kanadyjskim rzeczywistych równych praw. Dodajmy, że w ostatnich latach coraz wyraźniej przechodzi Kanada od programu dwukulturowości, podkreślającego brytyjski i francuski charakter kraju, do programu wielokulturowości, uwzględniającego rolę „trzeciej siły”, in nych grup etnicznych zamieszkałych w Kanadzie i mających coraz większy udział w rozwoju tego kraju. Rzecznikiem tego rodzaju polityki jest m. in. minister do spraw wielokulturowości, polski Kanadyjczyk dr Stanisław Haidasz (zagadnienia te nie mieszczą się już jednak w chronologicznych ramach niniejszej książki, która sięga do 1968 r.). 236
Program rządowy liberałów przedstawiony we wrześniu 1968 r. w mo wie tronowej przez generalnego gubernatora (D. R. Michener) na inaugu racyjnym posiedzeniu nowego Parlamentu zakładał realizację koncepcji „sprawiedliwego społeczeństwa”, zwalczania niedostatku, powołania orga nizacji do spraw rozwoju gos podarczego kraju, a także prze dłożenie projektu ustawy, w myśl której język francuski bę dzie na równi z językiem an gielskim uznany za urzędowy we wszystkich instytucjach fe deralnych. W listopadzie zaś 1968 r. premier Trudeau nawo ływał do wyeliminowania w Ameryce Północnej nastrojów frustracji i niezadowolenia, spo wodowanych urbanizacją, rasiz mem i niedostatkiem. W samym Quebecu nadal G en. de Gaulle w towarzystwie arcybiskupa miasta Quebec występowały różne koncepcje polityczne na temat jego przy szłości. Na początku października 1968 r. odbył się w Montrealu doroczny kongres Partii Liberalnej Quebecu, na którym w sposób bardziej już umiarkowany wypowiedziano się w sprawie reformy konsty tucji. Podkreślono potrzebę pozostania Quebecu w federacji kanadyjskiej, odrzucono z programu takie formuły, jak „wolny Quebec” czy „szczególny statut dla Quebecu” . Domagano się natomiast przyznania tej prowincji większych uprawnień w zakresie polityki gospodarczej, ubezpieczeń spo łecznych, zdrowia, imigracji, zatrudnienia, porozumień międzynarodowych i in. Opowiedziano się za priorytetem języka francuskiego w Quebecu przy respektowaniu praw mniejszości anglofońskiej do nauki. W październiku 1968 r. doszło też do połączenia działających w Quebecu organizacji separatystycznych. W wyniku tego powstało nowe stronnictwo Partia Quebecu (Parti Quebecois) pod wodzą Rene Levesque. Zgodnie z tezami sformułowanymi na zjeździe w 1968 r. Partia Quebecu zamierza walczyć o uczynienie z Quebecu niezależnego jednojęzycznego państwa Francuzów, połączonego związkami gospodarczymi z Kanadą. Sprawa Quebecu należy nadal do najtrudniejszych zagadnień politycznych Domi nium Kanady i nic nie wskazuje na to, że zostanie w najbliższym czasie rozwiązana. 237
W zakresie polityki zagraniczej zapowiedział premier Trudeau po obję ciu władzy m. in. potrzebę ograniczenia roli Kanady w ONZ, mówiąc, że kraj ten nie może „nadal patrolować całego świata” . Stwierdził, że Kanada będzie musiała wydostać się poza tym z kręgu wpływów Wielkiej Brytanii i Stanów Zjednoczonych, rozszerzając stosunki z innymi krajami. Wypo wiedział się także za jak najszybszym uznaniem Chińskiej Republiki Lu dowej i członkostwem Chin Ludowych w ONZ. Podkreślił, że Kanada przywiązuje dużą wagę do rozszerzenia stosunków gospodarczych z Chiń ską Republiką Ludową, zależy jej również na złagodzeniu napięcia w świecie. LIT E R A T U R A , SZ T U K A , TEA TR , SPORT
Kultura kanadyjska XX w., w ogromnej swej większości anglosaska, na terenie Quebecu przede wszystkim francuska, a wszędzie zasilana ponad to wpływami „trzeciej siły”, emigrantów z innych krajów, znajduje się pod przemożnym wpływem cywilizacji amerykańskiej. Jest on bardzo wyraźny w prasie, ruchu wydawniczym, życiu uczelni, przemyśle rozrywkowym, kinematografii, programach telewizyjnych, muzyce lekkiej, architekturze, zdobnictwie itd. Wrażenie silnej amerykanizacji kultury kanadyjskiej odnosi się jednak głównie do zewnętrznych jej objawów. Pod powierzchnią wpływów amerykańskich można znaleźć własną osobowość kultury ka nadyjskiej, jej oryginalne wartości i odrębności. Są one jednak coraz sil niej modelowane przez oddziałujące szeroko amerykańskie książki, filmy, programy telewizyjne i czasopisma, docierające do najbardziej odległych i zapadłych zakątków kraju. Wszystko to kształtuje smak i potrzeby kul turalne Kanadyjczyków, zacierając coraz bardziej różnice między obu północnoamerykańskimi sąsiadami. Nawet na terenie bardziej odizolo wanego Quebecu obserwuje się wzrost wpływów amerykańskich we wszyst kich wymienionych dziedzinach. Proces szybszej amerykanizacji kanadyjskiej cywilizacji zaczął się na większą skalę dopiero od końca I wojny światowej. D o tego czasu przyj mowała Kanada, z wyjątkiem Quebecu, szeroko wpływy brytyjskie, na nich opierała swoje instytucje i poczynania w różnych zakresach twórczości i życia umysłowego oraz artystycznego. Przez całe pokolenia brytyjscy urzędnicy kolonialni i żołnierze przenosili do Kanady angielskie i szkockie zwyczaje, zainteresowania, gusty, poglądy estetyczne i intelektualne. Waż ną rolę pod tym względem odgrywali wykształceni w Anglii nauczyciele i duchowni. Na początku XX w. brytyjska literatura, sztuka, muzyka i teatr wywierały istotny wpływ na życie kulturalne Kanady, z wyjątkiem prowincji 238
Quebec, żyjącej od wieków tradycją francuską oraz w tym języku tworzo ną literaturą, prasą i teatrem. Powyższa uwaga odnosi się również w pewnym stopniu do rozsianych i w innych prowincjach skupisk francuskich, zwła szcza w Nowym Brunszwiku, Ontario i Albercie. Żyjący poza prowincją Quebec francuscy Kanadyjczycy z reguły są dwujęzyczni. Warto też dodać, że na oblicze kulturalne Kanady coraz wyraźniejszy wpływ wywierają imigranci z innych krajów, Włosi, Niemcy, Polacy, Ukraińcy, Skandyna wowie i in., ta „trzecia siła” to jeszcze jeden czynnik składowy cywilizacji tego kraju. W zakresie literatury nie stworzyło Dominium Kanady dzieł liczących się bardziej w piśmiennictwie światowym. N ie należy jednak niedoceniać osiągnięć kanadyjskich pisarzy i poetów. W latach 1867—1967 ukazał się szereg utworów, zarówno w języku angielskim, jak i francuskim, posia dających pewną rangę artystyczną. Urodzony w Anglii William Kirby (1817—1906) przybył do Kanady w 1839 r. i swą pracę literacką zaczął od dziennikarstwa. Znaczną sławę i poczytność zapewnił mu romans historyczny pt. The Golden Dog (1877 r.), osadzony na tle rządów francuskich w Kanadzie na początku drugiej po łowy XVIII w. i dziejów Quebecu tego okresu. Szeroko czytane były rów nież romanse historyczne Gilberta Parkera (1862—1932), m. in. The Seats o f the Mighty (1896) oraz W hen Yałmond Came to Pontiac (1895), oparte na dawnych dziejach Kanady XVIII i pocz. XIX w. Opowieści o pionierskim życiu w Kanadzie pisał też Charles Gordon (1860—1937), noszący literacki pseudonim Ralph Connor. Ich ogłaszanie rozpoczął od powieści Black Rock (1898) i od razu zyskał znaczną poczytność. Na kilkanaście języków były tłumaczone powieści Margaret Marshall Saunders (1861 — 1947), zwłaszcza Beautiful Joe, opowiadająca o życiu zwierząt i ciesząca się re putacją jednego z najlepszych tego rodzaju utworów w języku angielskim. W powieściach kanadyjskich końca XIX w. dominowała tematyka zwią zana z przyrodą i życiem w warunkach pionierskich, nawiązująca do prze szłości tego kraju. Tego rodzaju utwory pisał też Charles Roberts (1860— 1945), Ernest Thompson Seton (1860—1946) i Catherine Parr Traill (1802—1899). E. T. Seton ogłosił w 1898 r. szeroko znane nowele pt. Wild Animals I Have Known i szereg innych utworów na temat życia zwierząt i przyrody. Pod koniec XIX w. rozwijała się również w Kanadzie poezja hołdująca tematyce patriotycznej i naturalistycznej. Isabella Valancy Crawford (1850—1887) ogłosiła jeszcze w 1884 r. tomik poezji osnutej na tle kraj obrazu kanadyjskiego i przepojonej duchem podziwu i przywiązania do swej przybranej ojczyzny (urodziła się w Irlandii). Do najwybitniejszych 239
jednak poetów końca XIX w. i początków XX w. należała wielka czwórka: Charles Roberts (1860—1945), Archibald Lampman (1861—1899), Duncan Campbell Scott (1862—1947) oraz Bliss Carman (1861 — 1929). Cała ta czwórka, blisko ze sobą zaprzyjaźniona, znajdowała się pod urokiem piękna, rozległości krajobrazu i przestrzeni ziemi kanadyjskiej. Zyskała sobie spore uznanie kanadyjskiej i obcej krytyki, wywarła wpływ na dalszy rozwój poezji pisanej po angielsku w Kanadzie. Archibald Lampman wzorował się na romantykach angielskich, szukał inspiracji w pięknie krajobrazu kanadyjskiego, uroki natury przeciwsta wiał industrializacji i komercjalizacji życia miejskiego. W późniejszych utworach Lampmana głównym tematem stał się człowiek w działaniu i kontemplacji, chociaż przyroda nadal pozostawała istotnym elementem jego poezji. Lampman uprawiał zwłaszcza formę sonetu, odznaczającego się harmonijnym i łagodnym rytmem. Duncan Campbell Scott również nawiązywał do poezji romantycznej. Tworzył poezję konfliktu, walki, gwałtownych namiętności. Dał wspaniałe obrazy surowej i groźnej przy rody kanadyjskiej i walki człowieka o jej ujarzmienie. Przedstawiał też życie Indian. Utwory jego odznaczają się bogactwem słownika i obrazo wością, wybujałością fantazji, doskonałością zwłaszcza w wierszach nar racyjnych. Wśród kanadyjskich poetów piszących po francusku szerszym uznaniem cieszyli się m. in. Emile Nelligan (1879—1941), Neree Beauchemin (1850— 1931) oraz Guy Delahaye (właściwe nazwisko Guillaume Lahaise). Szczególnie płodny, zwłaszcza w zakresie powieści, był następny okres literatury kanadyjskiej, obejmujący ogólnie biorąc lata 1900—1940. Ogła szane wówczas utwory odznaczały się jednak, z pewnymi wyjątkami, za ściankowością i prowincjonalizmem. Przeważała powieść o tematyce regio nalnej, pozbawiona szerszych walorów ogólnoludzkich. Tak np. Norman Duncan (1871 — 1916) odtwarzał warunki życia na wybrzeżu atlantyckim, Pierre Coalfleet opisywał okolice prowincji morskich, J. G. Symes intere sował się życiem Montrealu. Jedyną bardziej wartościową powieść tego ro dzaju stanowiła Trail o f 98 Roberta W. Service’a (1874—1958). Tematem wielu powieści były doświadczenia przybyłych do Kanady imigrantów, opisywane m. in. przez A. Bridle’a (1869—1952) w utworze Hansen, przez N. McClunga (1873—1951) w Painted Fires czy M. Ostenso (1900—1963) w Krzyk dzikich gęsi, gdzie nakreśliła realistycznie obraz irlandzkiego osied la w Manitobie. Trudności kolonizacji Zachodu opisywał m. in. W. A. Fraser (1857—1933) w Bulldog Carney, Douglas Durkin (ur. 1884) w The Heart o f Cherry McBain i wielu innych. Ogromna większość tego rodzaju powieści pozbawiona jest większych wartości literackich i psychologicznych, stanowi 240
raczej swego rodzaju dokument, opisujący pewne procesy historyczne, społeczne i ekonomiczne na tle interesującego nieraz obrazowania przyrody. W powieści lat dwudziestych i trzydziestych dwa zwłaszcza nazwiska dominowały w literaturze kanadyjskiej: Frederick Philip Grove (1871 — 1948) oraz autorka o światowej sławie Mazo de la Roche (1885—1961). F. P. Grove reprezentował realistyczne tendencje w powieści kanadyj skiej. Przez wiele lat pracował jako farmer na preriach i obserwacje z tego okresu posłużyły mu jako materiał powieściowy. W najlepszych swoich utworach z lat międzywojennych przedstawiał życie pionierów w Kana dzie, ich walkę z pustkowiem i nie ujarzmioną przyrodą (Settlers o f the March, Our Daily Bread, The Yoke o f Life, Fruits o f the Earth). W sposób realistyczny, często brutalny, kreślił z rozmachem tło społeczne, ukazując nowy w literaturze obraz życia w Kanadzie, ostro kontrastujący z romantyczno-idealistyczną powieścią popularną w tym okresie. W późniejszych utworach Grove’a (m. in. Two Generations, Master o f the Mili, Consider Her Ways) wyraźnie rysuje tendencje społeczno-polityczne z silnie kry tycznymi akcentami. W autobiograficznie skonstruowanej powieści A Search fo r America dał panoramiczny obraz społeczeństwa amerykań skiego, poruszając interesująco problem imigracji. Najszerzej znaną w świecie powieściopisarką kanadyjską jest Mazo de la Roche, związana z prowincją Ontario przedstawicielka regionalnej tra dycji w literaturze kanadyjskiej. Jest ona autorką ogromnej epopei po święconej rodzinie Whiteoaków (kolejne tomy ukazywały się w latach 1927—1960). Cykl ten obejmuje losy kilku pokoleń i mimo realizmu opisu nawiązuje do tradycji idylliczno-romantycznej powieści kanadyjskiej. Wyidealizowany obraz ziemiańskiego środowiska jest wyrazem protestu przeciwko skomercjalizowaniu współczesnej cywilizacji. Dzieło urzeka swo bodą narracji, płynnością języka i żywością dialogów, barwną galerią postaci. Szerszą poczytność uzyskał również pod koniec lat dwudziestych Morley Callaghan (ur. 1903), pochodzący podobnie jak i Mazo de la Roche z To ronto. Wśród najlepszych jego powieści należy wymienić Such is M y Beloved, They Shall Inherit the Earth oraz More Joy in Heaven. Na ukształto wanie się jego poglądów na świat i człowieka wpłynął w dużej mierze wykładający w Toronto słynny katolicki filozof Jacąues Maritain (ur. 1882). Wśród pisarzy publikujących w języku angielskim tego okresu na leży również wymienić takich autorów, jak Frederick Niven (1878—1944), Philip Child (ur. 1898) czy William George Hardy (ur. 1896). Powieść P. Childa God’s Sparrow jest najciekawszą w literaturze kanadyjskiej próbą ukazania I wojny światowej. 241
Rozwój literatury w języku francuskim podlegał ograniczeniom wyni kającym z izolacji kulturalnej Quebecu, dość niskiego poziomu znacznej części tamtejszej ludności oraz tendencji do przyjmowania przez wielu francuskich pisarzy akademickiej konwencji literackiej. Od czasów kon federacji z 1867 r. aż w głąb XX w. pisarze ci hołdowali głównie tematyce historycznej, politycznej i religijnej. Wyrazem nacjonalizmu francuskiego w Kanadzie są pamflety takich polityków i pisarzy, jak Henri Bourassa (1868—1952), 01ivar Asselin (1874—1937), Jules Fournier (1884—1918) i in. Po francusku ukazywało się wiele dzieł treści historycznej nie pozbawio nych walorów literackich, m. in. takich autorów, jak T. Chapais (1858— 1946), którego 8-tomowa praca pt. Cours dChistoire du Canada, obejmująca okres 1760—1867, napisana lekkim i barwnym stylem, uzyskała znaczną poczytność. Walory literackie ma również Edmonda de Nevers Uavenir du peuple canadien franęais. Szerszy wpływ wywarły również pisane po fran cusku studia o tematyce religijnej i filozoficznej (L. A. Paąuet, L. Lachance, C. de Kroninnck, F. Flertel i in.). W latach międzywojennych ukazało się również w Kanadzie wiele wartościowych prac z zakresu krytyki literac kiej. Od czasu II wojny światowej wyszło spod pióra autorów kanadyjskich wiele interesujących utworów literackich, pisanych zarówno po angielsku, jak i francusku. Pod wpływem doświadczeń wojennych powieść kanadyj ska po raz pierwszy nabrała bardziej uniwersalnych treści, odchodząc od uprawianej dotąd głównie problematyki regionalnej. I chociaż wiele z uka zujących się w ostatnim ćwierćwieczu utworów literackich nadal było osa dzonych w kanadyjskiej scenerii, problematyka nabrała cech bardziej powszechnych. Wśród najwybitniejszych powieściopisarzy kanadyjskich tego okresu pojawili się tak utalentowani autorzy, jak Hugh MacLennan (ur. 1907), Sinclair Ross (ur. 1908), William O. Mitchell (ur. 1914), Edward McCourt (ur. 1907) i in. Hugh MacLennan zajął poczesne miejsce we współczesnej nowelistyce kanadyjskiej, zyskując sobie szersze uznanie również poza granicami swego kraju. Gruntownie wykształcony w zakresie kultury klasycznej (Oksford, Princeton), profesor McGill University w Montrealu, napisał kilka powieści uznanych przez krytykę za szczególnie interesujące (Barometer Rising, The Solitudes, The Precipice). Do tego samego pokolenia pisarskiego należy też Sinclair Ross, ceniony zwłaszcza za powieść As for Me and M y House, ukazującą życie na preriach w latach trzydziestych naszego stulecia. Życie na preriach opisywał też William O. Mitchell, m. in. autor poczytnej książki pt. Who Has Seen the Wind. Czwarty wreszcie z wymienionej grupy współczesnych pisarzy kanadyjskich, Edward McCourt, 242
z pochodzenia Irlandczyk, po studiach w Oksfordzie był profesorem w Saskatchewan i nawiązywał również w swych utworach do scenerii prowincji preryjnych {Musie at the Close, The Canadian West in Fiction, Walk through the Yalley). Wśród współczesnych poetów kanadyjskich w pierwszym rzędzie należy wymienić Edwina Johna Pratta (1882—1964), syna pastora z Nowej Fundlandii. Po studiach psychologicznych, teologicznych i literackich uzyskał doktorat w Toronto i podobnie jak wielu innych kanadyjskich pisarzy pracował jako wykładowca uniwersytecki. Pratt jest przede wszystkim poetą morza i tematyce morskiej poświęcił szereg romantycznych w na stroju liryków i poematów epickich (Rachel, Newfoundland Yerse, Many Moods, The Cachalo, The Great Feud, The Titanic, i in.). W utworach swych ukazuje Pratt fascynującą walkę żywiołów oraz walkę człowieka z siłami natury. W latach poprzedzających II wojnę światową i później ogłosił Pratt wiele utworów zaangażowanych, w których ostro atakował militaryzm i totalitaryzm, potępiał okrucieństwo wojenne i propagował treści humanistyczne (Dunkirk, Still Life and Other Yerse, Collected Poems, They Are Returning, Behind the Log). Pełnię swego talentu przejawił Pratt w poemacie epickim Brebeuf and His Brethren, poświęconym działalności misyjnej wśród Indian, a utrzymanym w duchu chrześcijańskiego misty cyzmu. Cenionym w Kanadzie poetą jest także Earle Birney (ur. 1904), również dramaturg i powieściopisarz, wykładowca filologii angielskiej w Toronto, gdzie uzyskał doktorat. Birney wzorował się na wielkim angielskim poecie średniowiecznym Geoffreyu Chaucerze, przyjmował od niego zabarwiony ironią i satyrą realizm. Twórczość Birneya daje szeroką panoramę życia w Kanadzie, porusza problemy współczesnego świata i człowieka, odznacza się postępową tendencją społeczną i treściami humanistycznymi (David, Now is Time, The Strait o f Annian, Ice Cod Bell or Stone). Ogólnie można zauważyć, że dwie ostatnie dekady są widownią znacznego ożywienia w literaturze kanadyjskiej, wychodzącej coraz śmielej ze swego dawnego prowincjonalizmu i izolacjonizmu. D o niedawna Kanada nie posiadała niemal własnego teatru w ścisłym tego słowa znaczeniu. Dane z 1951 r. wykazują, że działały ówcześnie w całym tym ogromnym kraju tylko 4 zawodowe teatry. Z drugiej strony należy podkreślić występowanie tam od dawna żywego teatralnego ruchu amatorskiego. Kiedyś urządzały przedstawienia brytyjskie i francuskie gar nizony wojskowe, później przybywały do Kanady kompanie i trupy teatral ne z Anglii i Stanów Zjednoczonych, w wielu miejscowościach istniały amatorskie zespoły teatralne. Założona w Ottawie w 1913 r. kompania 243
teatralna (Ottawa Drama League) miała od początku charakter amatorski i zachowała go nawet po uzyskaniu własnego gmachu. Na początku XX w. powstały trupy teatralne studentów uniwersytetów Brytyjskiej Kolumbii (1915 r.) oraz w Toronto (1916 r.). Bujnie rozwinął się amatorski ruch teatralny w latach dwudziestych i trzydziestych. Od 1933 r. organizowane były festiwale teatralne zespołów amatorskich (Dominion Drama Festival), stanowiące przegląd osiągnięć w tym zakresie i zachętę do dalszego roz wijania ruchu teatralnego. Szczególnie ważną rolę w rozwoju kanadyjskiego teatru odegrał Strat ford Shakespearean Festival. Organizowany od 1953 r. w mieście nazwanym tak samo jak miejsce urodzin Szekspira i świadomie nawiązującym do tradycji szekspirowskiej, stał się festiwal w kanadyjskim Stratfordzie głównym wydarzeniem teatralnym i muzycznym w Kanadzie. Co roku odbywają się od początku czerwca do początku października w Stratfordzie przedstawienia i koncerty, ściągające obecnie również wiele znanych ze społów spoza granic Kanady. Miejscowy teatr w Stratfordzie posiada wysoki poziom artystyczny i należy do znanych zespołów szekspirowskich w świecie. Ostatnio powstał w Ottawie bardzo nowoczesny ośrodek teatralny i opero wy, stopniowo uzyskuje Kanada sieć teatrów zawodowych przy zacho waniu nadal żywego ruchu amatorskiego. Brak jest jednak wybitniejszych dzieł dramaturgii rodzimej. Przemysł filmowy Kanady nie rozwinął się do dzisiaj na większą skalę wobec ekspansji kinematografii amerykańskiej. Wprawdzie pierwsze próby kręcenia filmów kanadyjskich sięgają jeszcze końca XIX w., to jednak ich produkcja była w tym kraju zawsze niewielka i nie liczyła się na rynkach światowych poza pewnymi próbami w zakresie krótkometrażowych filmów eksperymentalnych. W kinach kanadyjskich panuje wszechwładnie film amerykański, kształtujący smak i obyczaje młodzieży kanadyjskiej. Tele wizja i tutaj stanowi silną konkurencję dla kina. Według danych z 1952 r. istniało w Kanadzie około półtora tysiąca kin, lecz liczba ich ma ostatnio tendencję spadkową. Kanadyjczycy dosyć żywo interesują się sztukami pięknymi, szczególnie malarstwem. Szkoły plastyczne cieszą się tam dużym powodzeniem, to samo odnosi się do wydziałów sztuk pięknych w uniwersytetach. Popular ność mają kursy malarstwa dla dorosłych. Organizowane są liczne wystawy malarskie, konkursy na obraz czy rzeźbę. Do pierwszych bardziej znanych malarzy kanadyjskich należeli: przy były z Irlandii Paul Kane (1810—1871) oraz urodzony w Amsterdamie Cornelius Krieghoff (1812—1872). Obaj malowali krajobraz kanadyjski i sceny z życia kraju, m. in. przedstawiali Indian z obszaru Wielkich Jezior. 244
Malarstwo pejzażowe, ukazujące kanadyjski krajobraz oraz życie na wsi, reprezentowali w następnej generacji Homer Watson (1855—1936) i Horatio Walker (1858—1938). Do wybitniejszych przedstawicieli impresjonizmu w malarstwie kanadyjskim należeli Maurice Cullen (1866—1934), Marc de Foy Suzor-Cóte (1869—1937), William Brymner (1855—1925) i Frank-
Uniwersytet Laval
lin Brownell (1856—1946). Wraz z Watsonem i Walkerem stanowili oni grono malarzy reprezentujących „szkołę kanadyjską” . Do jej powstania przyczyniła się działalność cytowanego już Maurice Cullena i Jamesa W. Morrice’a (1865 —1924) oraz ich zwolenników, tworzących tzw. Grupę Siedmiu. Należeli do niej: A. Y. Jackson (ur. 1882), L. Harris (ur. 1885), A. Lismer (ur. 1885), J. E. H. MacDonald (1873-1932), F. H. Varley (ur. 1881), F. Carmichael (1890-1945) i F. H. Johnston (1888-1949). Później do grupy tej przyłączyli się tacy artyści, jak A. J. Casson (ur. 1898), E. H. Holgate (ur. 1882), L. L. Fitzgerald (ur. 1890) i in. Wszyscy wymienie ni malarze dążyli do przedstawienia kanadyjskiego krajobrazu w różnych jego odmianach i bogactwie na przestrzeni całego kraju. Niezależnie od tej narodowej szkoły w malarstwie kanadyjskim reprezentowane są tam i inne kierunki sztuki współczesnej. Niczego bardziej oryginalnego nie stworzyła Kanada w zakresie archi 245
tektury, którą zwykle się tam dzieli na trzy okresy: kolonialny, wiktoriań ski i nowoczesny. W budownictwie miast brak było do niedawna troski o planowanie przestrzenne, ośrodki miejskie powstawały i rozwijały się chaotycznie i spontanicznie, bez zwracania większej uwagi na względy urbanistyczne i estetyczne. Na architekturę gmachów publicznych, urzędów oraz instytucji wywierał wpływ ciężki i eklektyczny styl wiktoriański (m. in. gmachy parlamentarne w Ottawie), a z drugiej strony wzory amerykańskie. Dopiero w nowszych czasach podjęto próby wprowadzenia bardziej nowo czesnych rozwiązań urbanistycznych o ciekawych nieraz założeniach (To ronto, Montreal). Znacznie bardziej interesujące są osiągnięcia sztuki kanadyjskiej w za kresie rzemiosła artystycznego i dekoracyjnego. Najciekawsze próby w tej dziedzinie można znaleźć w hafciarstwie, rzeźbie w drzewie oraz wyrobach ze srebra. Popierana jest również artystyczna twórczość Eskimosów oraz Indian, coraz bardziej jednak skomercjalizowana. Od zamierzchłych czasów zajmowali się Indianie i Eskimosi amerykańscy rzemiosłem artystycznym, ich wyroby tkackie czy garncarskie stały na bardzo wysokim poziomie. D o dnia dzisiejszego wytwarzają wysoko cenione przedmioty z kości sło niowej, skóry, futra i kory, tkają i haftują zgodnie z występującą u nich od dawna techniką i wzornictwem. Kanada nie posiada bardziej wartościowych i oryginalnych osiągnięć w zakresie muzyki, chociaż obecnie przykłada się wiele uwagi do popiera nia instytucji rozwijających i propagujących kulturę i twórczość muzyczną. Własne tradycje sięgają do ludowej muzyki francuskiej, angielskiej i szkoc kiej. Zwłaszcza francuska część Kanady z prowincją Quebec na czele kul tywuje dosyć szeroko amatorski ruch muzyczny. Wśród anglosaskich Ka nadyjczyków żywe były zawsze zainteresowania muzyką chóralną. Założone w 1872 r. Towarzystwo Filharmoniczne (Philharmonic Society) w Toronto od początku uwzględniało szerzej muzykę oratoryjną. W 1886 r. powstało w Toronto konserwatorium. W tym samym mniej więcej czasie utworzone zostały we francuskiej Kanadzie pierwsze orkiestry filharmoniczne i chóry zawodowe, towarzystwa popierania muzyki oraz różnego rodzaju zespoły orkiestralne. Ważną rolę w tym budzącym się na przełomie XIX i XX w. w Kanadzie ożywieniu zainteresowań muzyką poważną odegrali imigranci europejscy, dosyć licznie tam przybywający zawodowi muzycy i kompozy torzy (do dnia dzisiejszego ich wpływ jest w tej dziedzinie bardzo znaczny). W 1908 r. powstała w Toronto pierwsza licząca się orkiestra symfoniczna. Wśród miast wykazujących najwyższe zainteresowania muzyczne należy wymienić obok Toronta i Montrealu również Ottawę, Halifax, Vancouver, Edmonton, Hamilton, Calgary i in. W 1908 r. odbył się w Edmonton pier 246
wszy w Kanadzie festiwal muzyczny. Dopiero jednak po II wojnie światowej ogólny poziom życia muzycznego w Kanadzie zbliżył się do przeciętnego standardu europejskiego, jeśli idzie o ocenę najlepszych kanadyjskich or kiestr czy chórów. Brak jest jednak nadal własnych kompozytorów i dyry gentów o liczących się w świecie nazwiskach. Znaczne postępy zrobiła Kanada w zakresie rozwoju oświaty i szkol nictwa. Przed konfederacją z 1867 r. bardzo niewielu uczniów pobierało naukę na szczeblu średnim, szkoły miały wówczas głównie charakter wy znaniowy, były jeszcze nieliczne i zacofane. W ciągu XX w. Kanada bardzo znacznie rozwinęła nowoczesny system szkolny kosztem wielkich nakładów finansowych. Zarządzanie oświatą należy tam całkowicie do władz pro wincjonalnych i w zależności od prowincji opiera się na brytyjskich, amerykańskich bądź francuskich wzorach. Tabelka, zestawiona na pod stawie danych z 1959 r. (na około 17 min ludności), ukazuje liczbę uczniów i nauczycieli w poszczególnych typach szkół w Kanadzie. N auczyciele i uczniowie w Kanadzie w 1959 r. Typ szkoły Elementarne Średnie ogólnokształcące Średnie zawodow e Średnie pedagogiczne Wyższe
Liczba uczniów 3 209 163 801 308 59 826 16 428 87 303
Liczba nauczycieli 112 264 41 833 X
1 056 8 780
Kanada posiada około 50 uniwersytetów oraz kilkanaście wyższych szkół technicznych. Najstarszy uniwersytet w Fredericton w Nowym Brunszwiku powstał jeszcze w 1785 r. Rozwój szkolnictwa wyższego w Kanadzie jest bardzo szybki, a liczba uniwersytetów stale wzrasta. Z danych dla 1964/5 r. wynika, że studiowało wówczas w różnego typu szkołach wyższych około 178 tys. studentów, a 33 497 osób uzyskało dyplom ukończenia studiów pierwszego stopnia: w zakresie nauk społecznych i przyrodniczych 17 357, pedagogiki 5204, nauk technicznych 2256, ekonomii i handlu 1627. W tym samym roku akademickim nadano 4095 osobom dyplom magistra (M. A., stopień wyższy od naszego magisterium), 569 doktoratów i 258 stopni honorowych. D o największych i najwyżej postawionych uczelni kanadyjskich należą uniwersytety w Toronto (założony w 1827 r.) oraz McGill w Montrealu (zał. w 1821 r.). Oba mają najlepiej rozwinięte studia podyplomowe, po siadają nowoczesne wyposażenie, dobre biblioteki i liczącą się w nauce światowej kadrę profesorską. Do dobrze postawionych uczelni kanadyjskich 247
należą też uniwersytety w Ottawie, Edmonton, Windsor, London i inne. W uniwersytecie w Toronto istnieje od 1929 r. Instytut Studiów Średnio wiecznych (Institute of Medieval Study), posiadający rangę międzynaro dową. Kierował nim od 1951 r. wykładający w Toronto słynny filozof francuski Etienne Gilson (ur. 1884), jeden z najlepszych znawców filozofii średniowiecznej.
Gmach R oyal Bank o f Canada w Montrealu
Wśród laureatów nagrody Nobla w zakresie medycyny znajdują się dwaj uczeni kanadyjscy, F. G. Banting (1891 —1941) i J. J. R. Macleod (1876—1935), których badania doprowadziły w 1922 r. do odkrycia insuliny, co spowodowało przewrót w zakresie leczenia cukrzycy. W uczelniach kanadyjskich pracują profesorowie z całego niemal świa ta, wśród nich wysoki procent stanowią Amerykanie. Duży napływ nau kowców amerykańskich wywołał nawet w ostatnich latach wyraźną opc248
zycję i obawę, że Amerykanie zmajoryzują profesurę kanadyjską, zwłaszcza w naukach społecznych. „Amerykanie kontrolują już znaczną część naszej gospodarki, interpretują w prasie wiadomości, które czytamy, kształtują nasz gust w przemyśle rozrywkowym. Obecnie zanosi się na to, że przejmą nasze uniwersytety i wychowają nowe pokolenie kanadyjskie na swoją modłę” — pisała z goryczą dziennikarka kanadyjska Patricia Welbourn
K atedra w M ontrealu
w 1969 r. Natomiast kanadyjscy profesorowie, J. A. Steele i R. Mathews, w specjalnym na ten temat raporcie twierdzili w tym samym czasie: „Co dziennie można obserwować erozję naszej politycznej suwerenności. Być może, że jednym z czynników określających możność rozwoju naszego społeczeństwa jest zachowanie naszych uniwersytetów jako instytucji ka nadyjskich” . Raport wysuwał nawet projekt, by dążyć do zapewnienia Kanadyjczykom dwóch trzecich stanowisk na wszystkich wydziałach uni wersyteckich. Nie został jednak przyjęty w tym punkcie. Uczeni i władze kanadyjskie zajęli stanowisko, że przy angażowaniu profesorów należy brać pod uwagę jedynie kwalifikacje naukowe, a nie względy narodowe, religijne itp. Bliższe badania wykazały zresztą, że ogólna liczba pracujących w Kanadzie profesorów amerykańskich nie przekracza 15% całej naucza jącej tam kadry. 249
Od czasu ukazania się w 1752 r. „Halifax Gazette” wydawano przez dłuższy lub krótszy czas w Kanadzie setki różnego rodzaju periodyków. Niektóre z nich nie przekroczyły kilku numerów, inne mają długą historię. Najstarszą ukazująca się jeszcze gazetą jest „Quebec Chronicle-Telegraph” , który zaczął wychodzić jeszcze w 1764 r., początkowo jako „Quebec Gazet te” . W XIX w. wzrosło znacze nie kanadyjskiej prasy, w okre sie konfederacji odgrywała ona poważną rolę w życiu politycz nym kraju. Czołową postacią był wówczas w dziennikarstwie Kanady George Brown (1818— 1880), założyciel „The Globe” w Toronto. Do czasu konfederacji gazety ukazywały się przeważnie raz w tygodniu, dopiero pod koniec XIX w. zaczęły wychodzić w większych ośrodkach Kanady dzienniki. W 1874 r. było ich już 46, a dwa spośród nich mia ły nakłady przewyższające na przełomie XIX i XX w. 50 tys. egzemplarzy. Dominującą rolę w dzienni Bazylika Św. Józefa w M ontrealu karstwie kanadyjskim odgrywał przez wiele lat John Wesley Dafoe (1866—1944), wieloletni redaktor wychodzącego w Winnipegu „Free Press” . Talent dziennikarski oraz niezależność poglądów zapewniły mu powszechny szacunek. Walczył piórem o reformy polityczne i spo łeczne w Kanadzie, w latach trzydziestych ostrzegał przed niebezpie czeństwem hitleryzmu i surowo ocenił niezdecydowaną politykę mocarstw zachodnich wobec faszyzmu. Według danych z 1963 r. wychodziło w Kanadzie 116 dzienników o łącznym nakładzie 4,5 min egzemplarzy. Ponadto ukazywało się blisko 950 tygodników oraz około 800 innego rodzaju periodyków. Prasa kana dyjska reprezentuje przede wszystkim poglądy głównych partii politycznych: konserwatystów („Globe and Mail” od 1844 r., „Evening Telegram” od 1876 r., „Journal” od 1885 r. i in.) i liberałów („Toronto Daily Star” od 1892 r., „Winnipeg Free Press” od 1874 r., „Vancouver Sun” od 250
1888 r., „La Presse” od 1884 r.). Komunistyczna Partia Kanady wydaje „Canadian Tribune” i teoretyczne pismo „Marxist Review” . Głównym organem katolików jest „L’Action Catholiąue” w Quebecu (zał. w 1907 r.). Spośród 116 wychodzących w Kanadzie w 1963 r. dzienników aż 100 ukazuje się po angielsku, 11 po francusku, 5 w innych językach. Wśród innych czasopism, publikowa nych tygodniowo lub częściej, znajdują się również pisma re dagowane po polsku (zob. osta tni rozdział książki). Pod względem zasięgu, licz by stacji nadawczych oraz po ziomu wyposażenia radiofonia kanadyjska należy do czołowych w świecie. W 1965 r. posiadała ona ogółem 396 stacji nadają cych programy radiowe oraz 264 stacji przekaźnikowych. Obok większych stacji państwowych istnieje w Kanadzie wiele stacji prywatnych (około 150). Jeśli idzie o telewizję, to ma Kanada 75 stacji, w tym blisko 60 prywatnych lub afiliowanych przy ogólnopaństwowej Cana Parlament w Ottawie dian Broadcasting Corporation (CBC). Obok ogólnokrajowych programów radiowych i telewizyjnych istnieją w każdej prowincji pro gramy regionalne, przeważnie w języku angielskim, w mniejszym stopniu francuskim, a nawet w językach innych grup narodowościowych mieszkających w Kanadzie (nadawane są i programy w języku polskim). Przemysł radiowo-telewizyjny przynosi znaczne zyski, wystarczy po wiedzieć, że z samych reklam sięgają one 200 min dolarów rocznie. Ze sprze daży odbiorników radiowych i telewizyjnych uzyskano w latach 1953— 1962 ponad 1 mld dolarów, sumę znacznie przekraczającą inwestycje kła dzione w rozbudowę sieci radiowo-telewizyjnej i jej utrzymanie. Podobnie jak i w innych krajach obserwuje się w Kanadzie pewien spadek zaintere sowania programami radiowymi i szybki rozwój telewizji. W 1965 r. ilość posiadaczy telewizorów przekroczyła w Kanadzie 5 min, co oznaczało 1 odbiornik na niecałe 4 osoby. Dosyć wcześnie wprowadziła Kanada 251
telewizję kolorową, w większych miastach można odbierać szereg progra mów (w Toronto np. jest 12 kanałów). Mówiąc o rozrywce i zainteresowaniach Kanadyjczyków nie sposób nie wspomnieć o roli sportu, a zwłaszcza hokeja, w ich życiu codziennym. Kanada jest rajem dla myśliwych i rybaków, a pionierska przeszłość i warun ki naturalne sprawiają, że mieszkańcy tego kraju wiele czasu spędzają na wolnym powietrzu, oddając się turystyce i różnego rodzaju sportom. Warto dodać, że odziedziczona widocznie po dawnych traperach i myśliwych ruchliwość i przedsiębiorczość nadal stanowi widoczną cechę Kanadyjczy ków, nie pozostających na ogół długo na jednym miejscu, chętnie i często zmieniających miejsce zamieszkania i pracy. Wielu Kanadyjczyków posiada własne łodzie oraz własne domki letnie i spędza wolny czas w lesie i nad wodą, uprawiając takie głównie sporty zimowe, jak narty, łyżwy, sanie motorowe, a w lecie zwłaszcza pływanie i rybołówstwo. Szczególne miejsce w życiu Kanady zajmuje hokej i nieprzypadkowo wspominamy o nim po omówieniu spraw radia i telewizji. Jest on uprawia ny przez chłopców od bardzo wczesnego wieku, istnieją drużyny złożone z uczniów pierwszych klas szkoły podstawowej. Rozgrywają one już po między sobą regularne mecze. Najlepsi gracze hokejowi kraju cieszą się wielką sławą i zamożnością, wokół hokeja powstał cały przemysł widowis kowy, bardzo intratny i dochodowy. Rozgrywki hokejowe sięgają w Kanadzie początków XIX w. (1828 r.). Od końca XIX w. istnieją ligi i regularne turnieje hokejowe, w 1893 r. ufundowany został przez gubernatora generalnego lorda Stanleya puchar, stanowiący do dnia dzisiejszego najwyższe trofeum w tej dyscyplinie w Kraju Klonowego Liścia i w Stanach Zjednoczonych. W 1926 r. powstała wspólna dla obu tych krajów narodowa liga hokeja (National Hockey League, w skrócie NHL), skupiająca najlepsze zespoły zawodowe Kanady i USA. Reprezentując bardzo wysoki poziom sportowy, stała się ona bardzo docho dowym przedsiębiorstwem na wielką skalę, wykorzystującym prasę, telewizję oraz szeroką reklamę różnego rodzaju. O tym, jak dochodową imprezą stał się hokej na kontynencie północnoamerykańskim, może świadczyć fakt, że parę lat temu kilka klubów z USA musiało zapłacić po 1 min dolarów za prawo występowania w NHL. Ostatnio cena poszła w górę i dwie drużyny (Vancouver Canucks oraz Buffalo Sabres) musiały zapłacić za dopuszczenie ich do rozgrywek w lidze narodowej już po 6 min dolarów. Z 14 zespołów tej ligi tylko 3 reprezentują Kanadę (Montreal, Toronto, Vancouver). Pozostałe to drużyny amerykańskie z Nowego Jorku, Bostonu, Pittsburga itd., w których w ogromnej większości grają jednak Kanadyjczycy. W cieniu hokeja znajdują się inne rodzaje sportu, jak amerykański 252
football, baseball, golf, kręgle, rozwijające się pod wpływem Wielkiej Bry tanii i Stanów Zjednoczonych. Znacznie mniejszym wzięciem cieszy się piłka nożna, w której najwięcej mają w Kanadzie do powiedzenia zawod nicy polskiego i włoskiego pochodzenia. Przybysze z Finlandii, Szwecji i Niemiec rozwinęli gimnastykę, W ęgny, Austriacy szermierkę, Ukraińcy i imigranci z krajów bałtyckich siatkówkę i koszykówkę itd. Tradycyjnie największe sukcesy odnoszą Kanadyjczycy w sportach zimowych oraz w pływaniu. PO LA CY W K A N A D Z IE
Dzieje polskiej emigracji w Kanadzie nie zostały dotąd szerzej opraco wane mimo książek na ten temat W. Turka, W. B. Makowskiego oraz L. Kosa-Rabcewicza-Zubkowskiego. Trudności badawcze dla czasów naj dawniejszych sprawia niewielka ilość źródeł, i dokumentów, a dla okresu rozbiorowego specyfika kanadyjskich statystyk ludnościowych, utożsamia jących Polaków w XIX i na początku XX w. z Austriakami, Niemcami czy Rosjanami, w zależności od zaboru, z którego pochodzili. Historię emigracji polskiej w Kanadzie można z grubsza biorąc po dzielić na trzy główne okresy. Pierwszy, mniej więcej od połowy XVIII do schyłku XIX w., miał charakter polityczny, okres drugi, od końca XIX w. do II wojny światowej, posiadał podłoże zarobkowe, okres trzeci, od czasu ostatniej wojny, odznaczał się już odmienną strukturą polskiej emigracji, wyższym jej poziomem zawodowym i intelektualnym. Mniej więcej od połowy XVII w. posiadamy najstarsze wzmianki o po jedynczych Polakach przybyłych do kolonii angielskich nad brzegami Rzeki Św. Wawrzyńca i nad Atlantykiem. W XVII i XVIII w. celem zamorskich podróży Polaków były zazwyczaj obszary południowych kolonii angiels kich, położonych w obrębie późniejszych Stanów Zjednoczonych. W ciągu wędrówek po wielkim i słabo zaludnionym ówcześnie kontynencie północ noamerykańskim docierali niektórzy Polacy nad brzegi Rzeki Św. Waw rzyńca. Do XIX w. byli to pojedynczy polscy wędrowcy, którzy — jak np. Wacław Gołkowski — samotnie przemierzali puszcze dochodząc aż do Labradoru. Pierwsza grupa Polaków przybyła poprzez Stany Zjednoczone dopiero po zakończeniu w 1783 r. wojny o niepodległość USA wraz z licznymi loja listami pochodzenia anglosaskiego. Wybitniejszą postacią wśród tych przy byszów był sędzia z New Jersey, Jan Zabriskie, wnuk Wojciecha Zaborow skiego, który przybył z Polski do Ameryki w 1772 r. Jan Zabriskie wraz ze swym bratem Albertem walczyli w czasie wojny o niepodległość Stanów
253
Zjednoczonych po stronie Anglii i dlatego po przeniesieniu się do Górnej Kanady otrzymali od władz angielskich nadania ziemi za wierną służbę. Wśród lojalistów polskiego pochodzenia znajdował się również Karol Blaskowitz (Błaszkowicz), zdolny inżynier i kartograf. Przybył on do Ame ryki w 1759 r., w czasie wojny siedmioletniej, i walczył w szeregach brytyj skich pod dowództwem generała Wolfe’a. Po zakończeniu wojny, która przesądziła na rzecz Wielkiej Brytanii losy ziem kanadyjskich, zajął się Blaskowitz opracowaniem kartograficznym wybrzeży Rzeki Św. Wawrzyń ca oraz jej lewego dopływu, Saguenay. Z pułkiem wojsk angielskich przy był też do Kanady i osiedlił się tam polski lekarz August Głąbiński. Stał się on protoplastą zamożnej i poważanej rodziny Globenskich, uznawanej za jedną z pierwszych rodzin polskich w Kanadzie pod koniec XVIII w. W okresie wojen napoleońskich przybyła do Kanady druga większa grupa Polaków. Przywieziona została przez Anglików jako tzw. szwaj carska piechota, Brytyjczycy uważali bowiem walczących u boku Napole ona Polaków za żołnierzy najemnych. Wziętych do niewoli polskich legio nistów wcielali Anglicy do własnych wojsk i wysyłali do kolonii. W latach 1812—1813, w okresie anglo-amerykańskiej wojny, dwa polskie pułki znajdowały się w służbie angielskiej na terenie Kanady. Po zakończeniu walk część polskich żołnierzy została włączona do ekspedycji kolonizacyjnej lorda Selkirka, wysłanej do doliny Czerwonej Rzeki. Wielu z nich tam się następnie osiedliło. Najstarsze spisy ludności tych obszarów (późniejsza Manitoba) podają wiele nazwisk o czysto polskim brzmieniu (Jankowski, Lasota, Bendowicz, Barłowicz i in.). Następna fala Polaków przybyła do Ameryki Północnej po powstaniu listopadowym. Większość z nich kierowała się do Stanów Zjednoczonych, zachęcona przychylnym nastawieniem amerykańskiego Kongresu, który uchwalił nadanie każdemu z polskich uchodźców ziemi w stanach Illinois i Michigan. Mniej licznie natomiast przybywali ówcześnie Polacy do Kana dy, chociaż niektórzy z nich dochodzili tam do wysokich stanowisk i robili poważną karierę. Dwom z nich, Kazimierzowi Stanisławowi Gzowskiemu i Edwardowi Kierzkowskiemu, należy poświęcić więcej nieco uwagi. Kazimierz Stanisław Gzowski (1813—1898) był wychowankiem Li ceum Krzemienieckiego i porucznikiem saperów w powstaniu listopado wym. Z oddziałem Dwernickiego przekroczył w kwietniu 1831 r. granicę austriacką i został internowany na terenie Galicji. Wywieziony przez władze austriackie do Triestu, został wraz z 234 innymi dawnymi powstańcami deportowany w listopadzie 1833 r. do Stanów Zjednoczonych. W 1841 r. przeniósł się do Kanady, gdzie powierzono mu nadzór nad rozbudową dróg, mostów i przystani wodnych na obszarze Ontario. Szybko zdobył 254
sobie sławę utalentowanego inżyniera i organizatora robót drogowych i kolejowych zarówno w Ontario, jak i w Quebecu, dokąd się przeniósł w 1849 r., obejmując stanowisko naczelnego inżyniera pierwszej kanadyj skiej drogi żelaznej łączącej Montreal z granicą amerykańską. Na tym sta nowisku pracował do 1853 r., biorąc też udział w pracach nad rozbudową portu montrealskiego. Do spółki z kilkoma finansistami założył Gzowski w 1853 r. firmę budowy kolei pod nazwą „Gzowski and Co” . Pod kierun kiem Gzowskiego firma ta zapewniła sobie m. in. kontrakt na budowę odcinka kolei z Toronto do Sarnia (340 km). Gzowski prowadził technicz ną stronę podejmowanych przez spółkę robót kolejowych i w sumie zbu dował blisko 1 tys. kilometrów dróg kolejowych, 6 większych mostów i 6 przystani. Szczególnym tytułem do sławy Gzowskiego w Kanadzie było skonstru owanie przez niego słynnego mostu kolejowego nad rzeką Niagarą po między Port Erie a Buffalo, stanowiącego jak,na owe czasy spore osiągnięcie techniczne. Gzowski szybko zdobył sobie opinię jednego z najwybitniej szych inżynierów w Kanadzie, został członkiem wielu towarzystw technicz nych w Kanadzie, Stanach Zjednoczonych i Anglii, założył w 1887 r. istniejące do dzisiaj Stowarzyszenie Inżynierów Kanadyjskich i był jego prezesem. W 1890 r., z okazji udekorowania Gzowskiego wysokim orderem brytyjskim Św. Michała i Św. Jerzego, urządzono w Montrealu specjalną uroczystość, w czasie której wręczono mu ozdobny adres. Przy tej okazji ujawniono, że ufundował on złoty medal, przyznawany odtąd corocznie za najlepsze prace naukowe. Gzowski był nie tylko budowniczym słynnego mostu kolejowego na Niagarze, ale również twórcą tamtejszego parku narodowego, w którym do dnia dzisiejszego stoi jego pomnik. Położył duże zasługi przy organizo waniu kanadyjskich związków strzeleckich. Mianowany został nawet w 1882 r. pułkownikiem milicji kanadyjskiej. W 1879 r. królowa Wielkiej Brytanii Wiktoria nadała mu tytuł honorowego adiutanta. Tytuł szlachecki uzyskał Gzowski w 1890 r. w związku z nadaniem mu wspomnianego bry tyjskiego odznaczenia. Wszystkie te tytuły i wyróżnienia oraz przyjaźń z przywódcą konserwatystów, premierem Johnem A. Macdonaldem, sta wiały Gzowskiego wysoko w życiu społeczeństwa kanadyjskiego, spory zaś majątek, zrobiony w czasie wieloletniej pracy na różnych kierowniczych stanowiskach inżynierskich, czynił z niego powszechnie szanowanego oby watela (w 1846 r. przyjął obywatelstwo brytyjskie). Nic więc dziwnego, że niejednokrotnie podejmowano starania, by osobę Gzowskiego wysunąć na arenę życia politycznego. Z sugestią tego rodzaju wystąpił np. w 1876 r. liberalny premier Alexander Mackenzie w mowie wygłoszonej w Ottawie.
255
W 1890 r. zaproponowano Gzowskiemu stanowisko gubernatora Ontario. 0 autorytecie naszego rodaka świadczy i to, że jemu właśnie przypadł zaszczyt złożenia w imieniu królowej Wiktorii wieńca na pogrzebie premiera Johna A. Macdonalda. Warto dodać, że Macdonald przedstawił Gzowskiego do Orderu Łaźni i tylko jakieś względy regulaminowe sprawiły, że Gzowski nie dostał tego najwyższego odznaczenia brytyjskiego. Nadmieńmy jeszcze, że Ka zimierz Gzowski odgrywał rów nież rolę w życiu kulturalnym Kanady. Był jednym z założycie li, a nawet przewodniczącym To warzystwa Filharmonicznego w Toronto, po polsku witał Ignace go Paderewskiego w czasie jed nego z jego koncertów w Kana dzie. Należał też do założycieli Wycliffe College, stanowiącego jedno z kolegiów Uniwersyte tu w Toronto. Wycliffe College powstało jako seminarium du chowne bardziej radykalnego odłamu kościoła anglikańskiego 1 anglikanin Gzowski był jednym z administratorów, a następnie przez 15 lat prezesem i przewodniczącym rady wykonawczej tego kolegium. Wielki jego portret olejny do dnia dzisiejszego ozdabia aulę Wycliffe Col lege. Przez 20 lat zasiadał też Gzowski w senacie uniwersytetu w To ronto. Ostatnim zaszczytem, jaki spotkał sędziwego Kazimierza Gzowskiego ze strony władz kanadyjskich, było powierzenie mu w 1896 r. godności administratora prowincji Ontario. Funkcję tę pełnił nasz rodak przez jeden rok, będąc w tym czasie przedstawicielem królowej Wiktorii. Kanadyjczycy zachowali Gzowskiego we wdzięcznej pamięci i jego imieniem nazwali ulice, parki i szkoły w różnych miastach Ontario. Zaliczyli go do budow niczych Kanady, nagrodzili uznaniem i zaszczytami jego trudy. Pamiętali, że był Polakiem z pochodzenia i trzeba przyznać, że Kazimierz Gzowski przyczynił się do zrobienia dobrego imienia Polsce jako dobry fachowiec, człowiek obrotny i wytrwały. 256
Drugim zasłużonym w Kanadzie inżynierem polskiego pochodzenia był Edward Kierzkowski, również dawny uczestnik powstania listopadowego. Do Kanady przywiózł on dyplom Ecole Centrale w Paryżu i jako wytrawny specjalista zajmował przez długie lata stanowisko inżyniera robót publicz nych oraz dyrektora Towarzystwa Rolniczego Dolnej Kanady. Brał też udział w życiu politycznym kraju i został posłem do Izby Gmin. Posłem pol skiego pochodzenia był również wybrany w 1867 r. Karol Maksymilian Globenski, burmistrz miasta St. Eustachę, potomek rodziny Głąbińskich. Skoro mowa o polskich inżynierach pracujących w Kanadzie w XIX w., należy jeszcze wspomnieć o Karolu Horeckim. Prowadził on badania naukowe w rejonie Gór Skalistych i opracował dokumentację techniczną dla transkontynentalnej linii kolejowej Canadian Pacific Railway. W tym samym czasie, gdy Gzowski, Kierzkowski i Horecki budowali w Kanadzie drogi i mosty, Amerykanin polskiego pochodzenia, Fryderyk Schwatka, prowadził badania na obszarze arktycznym. Był on jednym z pierwszych znawców języka i obyczajów Eskimosów. Opracował m. in. słownik angielsko-eskimoski. Kariery typu Kazimierza Gzowskiego czy Edwarda Kierzkowskiego były raczej czymś wyjątkowym w dziejach Polonii kanadyjskiej w XIX w. W latach sześćdziesiątych ubiegłego stulecia rozpoczęła się druga faza pol skiej emigracji do Kanady. Miała ona charakter plebejski i zarobkowy. Jej przyczyną była nędza chłopa polskiego, który spodziewał się znaleźć w Nowym Świecie lepsze warunki egzystencji. Nie bez znaczenia była też polityka rządu kanadyjskiego, popierającego zwłaszcza imigrację ludności rolniczej w celu szybszego zagospodarowania pustego jeszcze kraju. Inaczej niż w Stanach Zjednoczonych, gdzie większość przybyszów europejskich kierowała się do miast, w Kanadzie szli oni w tym czasie przede wszystkim do rolniczych prowincji preryjnych, do odłogiem leżących wielkich obszarów żyznej ziemi. Jednym z ważniejszych czynników, skłaniających zubożałych chłopów polskich do osiedlania się w Kanadzie, było liberalne ustawodawstwo imigracyjne Kraju Klonowego Liścia. Nie zawierało ono żadnych ograni czeń w zakresie narodowości, wyznania, cenzusu wykształcenia czy zawodu. Jedynym wymogiem było posiadanie przez imigranta niewielkiej kwoty pieniężnej (10—25 dolarów). Kanada dawała pragnącym się osiedlić imi grantom duże perspektywy, przydzielała im działki 160-akrowe (64 ha), które przechodziły na ich własność pod warunkiem wpłacenia przez osad nika 10 dolarów, wybudowania domu, wykopania studni i uprawiania przynajmniej 50 akrów ziemi przez 3 kolejne lata. Na korzyść imigrantów działał też dobrze rozwinięty system sprzedaży ratalnej narzędzi rolniczych, 17 — H. Zins, Historia Kanady
257
co ułatwiało rozpoczęcie gospodarowania w nowym kraju nawet przy niewielkim funduszu. Nie bez znaczenia były też polskie tradycje gromadz kie. Przybysz z Polski dążył z reguły do stworzenia wokół siebie namiastki starej ojczyzny, sprowadzał sąsiadów i krewnych ze swej wsi w Polsce. Obserwujemy stąd wśród Polonii kanadyjskiej charakterystyczne skupianie się według ugrupowań terytorialnych w starym kraju. W ten sposób po wstawały polskie osiedla wiejskie, z polską parafią, a nieraz i szkołą, polskie enklawy, ułatwiające nie znającym z reguły języka angielskiego przybyszom polskim pracę i warunki zbliżone niemal do ojczystych. Z drugiej strony wymienione czynniki wyjaśniają większą trwałość rodzimej trady cji i powolniejsze wchodzenia do społeczeństwa kanadyjskiego, pewien konserwatyzm i tradycjonalizm, powolną integrację z nowym społeczeń stwem. Niezmiernie interesującym przykładem tego rodzaju trwałości polskiej tradycji i przywiązania do polskości są losy osadnictwa kaszubskiego w okolicach Renfrew. Te „polskie Kaszuby”, położone w dolinie rzeki Ottawy około 90 km na zachód od stolicy Kanady, wśród obfitości żyznych terenów, przypominały Kaszubom ich kraj ojczysty. Osiedlili się tam nie dbając ani o znaczną odległość dzielącą ich osady od strefy zaludnionej i zagospodarowanej, ani o urodzajność gleby, na której się w końcu osiedlili. Osada ich nosi nazwę Vilno na cześć pochodzącego z Wileńszczyzny pro boszcza i do dzisiaj jest jednym z większych i lepiej zorganizowanych polskich ośrodków w Ontario. Liczy obecnie około 2,5 tys. osób, a ilość mieszkańców Vilna wzrosła pięciokrotnie od pojawienia się tam w latach sześćdziesiątych pierwszych Kaszubów. Przez kilka pokoleń zachowali Kaszubi z Renfrew czynną znajomość języka polskiego i polskie tradycje, do czego przyczyniła się w niemałej mierze istniejąca tam szkoła polska. Drugim ważniejszym skupiskiem Polaków w Ontario było Toronto, gdzie po powstaniu styczniowym znalazło się trochę Polaków. Pod koniec XIX w. posiadali oni tam swoją organizację noszącą nazwę Association o f Polish Citizens. Po 1900 r. zaczęli napływać polscy chłopi i rzemieślnicy, spis ludności z 1901 r. wykazuje już blisko 3 tys. Polaków w Ontario. Po 10 latach liczba ta wzrośnie do 20 tys. W kwietniu 1907 r. założyli Polacy w Toronto swoją organizację „Synów Polski”. Celem jej było niesienie pomocy materialnej i moralnej potrzebującym rodakom, a także kultywo wanie polskich tradycji i obchodzenie rocznic narodowych. „Synowie Polski” dali początek istniejącemu do dzisiaj Związkowi Polaków w Ka nadzie. W 1905 r. powstał w Ontario Związek Socjalistów Polskich, utrzymujący ścisłe kontakty z socjalistami na ziemiach polskich. Wśród przywódców 258
Związku szczególnie czynną rolę odegrał Alfons Jan Staniewski (1879—1941), jeden z pierwszych redaktorów czasopisma polskiego w Kanadzie pt. „Związkowiec”. Ten robotnik warszawski i działacz PPS rozwijał szeroką działalność w ruchu robotniczym w Anglii i Kanadzie, gdzie przybył w 1910 r. W 1918 r. założył w Toronto organizację oświatową Spójnia Oświatowa Polska, przemianowaną w 1921 r. na Spójnię Postępową Pol ską. Organizowała ona w Toronto i Hamilton polskie szkoły i biblioteki oraz kursy dokształcające dla polskich imigrantów. Pod koniec I wojny światowej nastąpił rozłam w Spójni, część jej członków związała się z SDKPiL oraz polskim ruchem komunistycznym, inni wraz ze Staniewskim przyłączyli się do ruchu ludowego oraz działającego od 1923 r. w Toronto Związku Polaków w Kanadzie, organizacji najbardziej masowej, skupia jącej większość Polaków kanadyjskich. Związek reprezentował poglądy liberalne i antyklerykalne, głosił hasła braterstwa, tolerancji i oświecenia. Niósł pomoc rodakom imigrantom, popierał rozwój polskich szkół, klu bów, bibliotek itp. Jest nastawiony jednak negatywnie do elementów lewi cowych działających wśród Polonii. Związek stoi na gruncie, „kanadyjskości”, uważa się za organizację kanadyjską, skupia ludzi, dla których Kanada nie jest „stacją przejściową, ale nową przybraną ojczyzną”. Przy jęta przez Związek platforma czysto kanadyjska nie oznacza bynajmniej zrzeczenia się polskiego dziedzictwa ani też zerwania łączności z narodem polskim. Chodzi jedynie o to, by pokolenie polskie zrodzone w Kanadzie „nie cierpiało na kompleksy”. Warto jednocześnie podkreślić, że Związek występował na rzecz uznania granicy na Odrze i Nysie, domagał się zwró cenia Polsce skarbów wawelskich, popiera hasło utrzymywania łączności z krajem poprzez wyjazdy w odwiedziny do Polski i zapraszanie krewnych do Kanady. Propaguje wymianę kulturalną, aktywnie przykłada ręki do zapraszania do Kanady polskich artystów i zespołów w rodzaju „Mazow sza”, „Śląska”, „Słowików Poznańskich”, Filharmonii Narodowej itp. W Ontario, podobnie jak i w innych prowincjach, poważną rolę w życiu Polonii odgrywały zawsze polskie parafie katolickie, zwłaszcza tam, gdzie nie działały żadne inne polskie organizacje. Istniejące przy parafiach pol skie szkółki sobotnie spełniały istotną rolę w utrzymywaniu wśród dzieci i młodzieży polskiego pochodzenia znajomości języka ojczystego. W latach trzydziestych działała w Toronto również polska organizacja 0 ideologii narodowej, biorąca swój początek od założonego w 1930 r. stowarzyszenia polskich weteranów. Polski Związek Narodowy reprezen tował linię programową endecji, występował przeciwko komunistom 1 socjalistom. Powstałe w 1930 r. w Ontario Stowarzyszenie Polskich Kombatantów pomagało inwalidom wojennym, dotowało szkoły polskie, 259
stowarzyszenia artystyczne, opiekowało się polskim ruchem harcerskim w Kanadzie. Obok Toronto również Kitchener, Hamilton, London i Niagara sta nowiły ważniejsze ośrodki ruchu polonijnego w Ontario. Na terenie Quebecu głównym centrum imigracji polskiej był Montreal, dokąd przybyli pierwsi Polacy pod koniec XIX w. Aktualnie mieszka w tym mieście około 30 tys. Polaków, ęo stanowi mniej więcej 10% całej Polonii kanadyjskiej. W drugiej połowie XIX i na początku XX w. nie Ontario i Quebec, lecz rolnicze prowincje Zachodu stanowiły główne centrum dla polskiego ruchu imigracyjnego w Kanadzie. Najważniejszym tam ośrodkiem było miasto Winnipeg w Manitobie, gdzie imigrantów rejestrowano i kierowano do pracy i osiedlenia. Zaznaczmy od razu, że o ile w XIX w. i jeszcze na po czątku XX w. imigracja polska w Kanadzie miała głównie charakter rol niczy, a znaczny odsetek Polaków osiedlał się w Manitobie, Saskatchewan i Albercie, stopniowo w ciągu XX w. struktura zawodowa Polonii kana dyjskiej zaczęła ulegać zmianie i na plan pierwszy wysuwało się jako teren polskiego osadnictwa przemysłowe Ontario (por. niżej). Pierwsi osadnicy polscy zjawili się w Manitobie w 1817 r. Byli to dawni żołnierze, biorący udział w wyprawie lorda Selkirka nad Czerwoną Rzekę. Dopiero jednak od 1870 r. zaznaczył się większy napływ Polaków do tej prowincji. W 1901 r. było tam 1674 Polaków, w 1911 r. już 12321. Większość z nich osiedliła się na roli, wielu pracowało przy budowie dróg i kolei, znaczna część biedowała i wędrowała w poszukiwaniu pracy. Od początku XX w. tamtejsi Polacy zaczęli tworzyć swoje organizacje, m in. „Sokoła” oraz stowarzyszenia religijne, znajdujące oparcie w miejscowych polskich parafiach. Podobie mniej więcej kształtowała się sytuacja polskich imigran tów w Saskatchewan i Albercie. Znacznie mniej było przybyszów z Polski w Brytyjskiej Kolumbii i pozostałych prowincjach kanadyjskich. Tabelka ukazuje rozmiary polskiego wychodźstwa do Kanady w XX w.
Polacy w Kanadzie w latach 1901 — 1961 R ok 1901 1911 1921 1931 1941 1951 1961
Liczba Polaków 6 33 53 145 167 219 323
260
285 652 403 503 485 845 517
O ile w 1931 r. jeszcze około 60% całej polskiej społeczności w Kanadzie mieszkało w rolniczych prowincjach zachodnich (Manitoba, Saskatchewan, Alberta), w ostatnich trzech dekadach zaszły pod względem rozmieszczenia Polaków w Kanadzie istotne zmiany. Z danych dla 1961 r. wynika, że już tylko 35% Polaków mieszkało wówczas w prowincjach rolniczych, zazna czyło się wyraźne przesunięcie do prowincji przemysłowych, przede wszys tkim do najbardziej uprzemysłowionego Ontario (46% Polaków kanadyj skich w 1961 r.). W latach 1941 — 1961 przyrost ludności polskiej w prowin cjach rolniczych wyniósł 24,8%, natomiast w Ontario aż 172,3%. W ostat nich dekadach prowincja ta dawała największe możliwości zarobku i zatrud nienia, tutaj osiedliło się 51 % przybyłych dó Kanady po II wojnie światowej polskich imigrantów. Geograficzne rozmieszczenie P olaków w Kanadzie w latach 1931—1961 Prowincja Ontario M anitoba Alberta Saskatchewan Quebec Brytyjska Kolum bia N ow a Szkocja N ow y Brunszwik Jukon Terytoria Półn.-Zach. N ow a Fundlandia W yspa K sięcia Edwarda
1931 r.
1941 r.
42 384 40 243 21 157 25 961 9 534 4 599 1488 121 12 4 —
54 36 26 27 10 8 2
-
893 550 845 902 036 744 206 233 35 40 1
1951 r. 89 37 29 26 16 16 2
825 933 661 034 998 301 364 340 136 120 79 54
1961 r. 149 44 40 28 30 24 3
524 371 539 951 790 870 106 633 241 167 243 82
Przesuwanie się ludności polskiego pochodzenia z regionów rolniczych do przemysłowych w Kanadzie jest zgodne z występującymi tendencjami w całym tym kraju. Warto podkreślić, że szczególnie szybki był wzrost liczby ludności polskiego pochodzenia w największych ośrodkach miej skich Kanady z Toronto i Montrealem na czele. W Toronto stanowili Polacy w 1961 r. jedną z najliczniejszych grup narodowościowych. Blisko 20% wszystkich Polaków kanadyjskich mieszka w tym mieście. Przeciętnie znajdują się Polacy kanadyjscy w grupach zawodowych gorzej zarabiających i mniej wykwalifikowanych. W ubiegłych okresach stanowili element najbiedniejszy, Polka jeszcze dzisiaj kojarzy się w Kanadzie ze sprzątaczką. Dopiero po II wojnie światowej wzrosła liczba Polaków z wyższym wykształceniem, lekarzy, naukowców, inżynierów, specjalistów coraz wyżej cenionych w życiu Kraju Klonowego Liścia. Nadal jednak 261
około 50% polskich imigrantów znajduje się jeszcze w Kanadzie w kate gorii najgorzej zarabiających pracowników ze względu na częsty brak kwa lifikacji, wykształcenia oraz słabą nawet po wielu latach spędzonych w Ka nadzie znajomość języka angielskiego. W tej sytuacji Polacy do dzisiaj nie odgrywają na ogół większej roli w administracji, życiu politycznym i gos podarczym Kanady, nie widać ich niemal wśród polityków, finansistów czy wyższych urzędników tego kraju. Dopiero całkiem ostatnio znalazł się pierwszy kanadyjski Polak na stanowisku ministerialnym. Jest nim dr Sta nisław Haidasz, minister do spraw wielokulturowości, od 1957 r. poseł do Parlamentu w Ottawie. Rozproszenie nielicznej stosunkowo ludności polskiego pochodzenia na ogromnym terytorium Kanady sprawiło, że przez dłuższy czas Polonia kanadyjska, złożona w swojej ogromnej większości z ludzi prostych, nie po siadających pełnego średniego wykształcenia, nie potrafiła powołać do życia organizacji politycznych obejmujących cały kraj. Nieliczne parafie polskie zdawały się stanowić mikrosurogat polskich organizacji. Na samym począt ku XX w. zaczęły powstawać różne polskie stowarzyszenia w rodzaju „Orła Białego” , Towarzystwa Synów Polski, Towarzystwa Św. Józefa, a przede wszystkim Związek Polaków w Kanadzie, zwykle efemerydy o niewielkim zasięgu i małym stopniu oddziaływania. Datą przełomową stał się 1931 r., kiedy to delegaci 35 polskich komitetów organizacyjnych spotkali się w To ronto i utworzyli naczelną organizację pod nazwą Zjednoczenie Zrzeszeń Polskich w Kanadzie. Do Zjednoczenia przystąpiły 24 polskie organizacje, a w rok później na zjeździe w Winnipegu szereg dalszych. Wśród organi zacji, które zachowały odrębność, znalazł się Związek Polaków w Kanadzie, powstały w 1923 r. z założonego w 1907 r. stowarzyszenia „Synów Polski” . Bardziej skuteczne próby stworzenia ogólnokanadyjskiej organizacji polskiej zaznaczyły się dopiero po II wojnie światowej, kiedy to zaczęły przybywać do Kanady liczne rzesze dawnych żołnierzy polskich, a wśród nich sporo inteligencji, inżynierów, naukowców i przedstawicieli innych zawodów. Już w 1941 r. założyli świeżo przybyli tam polscy inżynierowie Związek Polskich Inżynierów w Kanadzie. W 1947 r. dawni żołnierze po wołali do życia Stowarzyszenie Polskich Kombatantów. W 1944 r. powstał Kongres Polonii Kanadyjskiej, stanowiący do dzi siaj główną i najliczniejszą organizację polonijną w Kanadzie (wymieniona nazwa została przyjęta oficjalnie w 1948 r.). Założenie Kongresu stało się możliwe dzięki dojściu do ugody pomiędzy Związkiem Polaków w Kanadzie a istniejącym krótko Zjednoczeniem Zrzeszeń Polskich w Kanadzie. Statut Kongresu podkreśla, że celem tej organizacji jest reprezentowanie polskiej społeczności wobec władz kanadyjskich, koordynowanie działalności Po 262
lonii, skupienie materialnych, intelektualnych i moralnych sil polonijnych w Kanadzie, kultywowanie tradycji polskich i zachowanie dobrego imienia Polski. Siedziba Kongresu mieści się w Toronto. Teoretycznie jest Kongres instytucją politycznie neutralną, nie biorącą udziału w rozgrywkach stron nictw. Jego zadaniem jest czuwanie „nad interesami polskiej grupy etnicznej w Kanadzie”. Wśród różnych form działalności Kongresu warto wymienić akcję na rzecz inwalidów wojennych oraz biednych Polaków zarówno w Kanadzie, jak i w Europie. Za pośrednictwem Kongresu zakupili Polacy kanadyjscy i przekazali do szpitala w Warszawie bombę kobaltową. Kon gres sprawuje patronat nad kulturalnymi i naukowymi wysiłkami Polaków w Kanadzie. Utrzymuje polskie szkółki sobotnie i szkoły wieczorowe z polskim językiem wykładowym. Według danych z 1965 r. około 5 tys. dzieci polskich uczęszczało do tego rodzaju szkółek. Kongres popiera też badania naukowe i imprezy kulturalne o szerszym zasięgu. W 1966 r. włą czył się czynnie do obchodów Millennium, urządzonych na dużą skalę w wielu ośrodkach polskich w Kanadzie. W Kanadzie istnieją dwie instytucje polskie prowadzące badania nauko we: Polski Instytut Nauk Humanistycznych i Ścisłych w Ameryce (Oddział w Kanadzie) oraz Instytut Polski w Kanadzie. Myśl założenia Polskiego Instytutu Nauk Humanistycznych i Ścisłych w Ameryce (Polish Institute o f Arts and Sciences in America) powstała w czasie II wojny światowej. Siedzibą powołanej do życia w 1942 r. placówki stał się Nowy Jork, gdzie też zaczęto wydawać książki, biuletyn i periodyk pt. „The Polish Review”. W październiku 1942 r. powstał w Kanadzie autonomiczny oddział Instytutu z siedzibą w Montrealu. Zadaniem Od działu Instytutu było rozwijanie badań nad przeszłością Polaków w Kana dzie, popieranie kultury i nauki polskiej, ułatwianie kontaktów między pol skimi i kanadyjskimi uczonymi (odczyty, konferencje, wystawy itp.). Instytut posiada bibliotekę umieszczoną przy McGill University w Montre alu. Wydał m. in. prace związane z Millennium oraz wspomnienia wiel kiego przyjaciela Polski, Kanadyjczyka, prof. Williama J. Rosego (ur. 1885 r.), który studiował w Krakowie i na Uniwersytecie Jagiellońskim uzyskał doktorat na podstawie pracy o Stanisławie Konarskim. Ogłosił też po angielsku szereg prac na temat polskiej literatury i historii, utwory Augusta Cieszkowskiego, Kazimierza Przerwy-Tetmajera, pisał o polskich tradycjach i historii Śląska, z obiektywizmem i dużą sympatią dla narodu polskiego. Dosyć ożywioną działalność naukową prowadzi również założony w 1956 r. Instytut Polski w Kanadzie (Polish Canadian Institute), afilio wany przy Kongresie Polonii Kanadyjskiej. Do głównych zadań Instytutu 263
należą statutowo badania nad dziejami „polskiej grupy etnicznej”, nad społecznymi oraz kulturalnymi aspektami integracji Polaków kanadyjskich, gromadzenie dokumentacji źródłowej, praca nad wprowadzeniem polskich osiągnięć do skarbnicy ogólnokanadyjskiej, współpraca z kanadyjskimi instytucjami itd. Instytut posiada bibliotekę z zakresu poloników kanadyj skich, ogłasza bibliografie druków dotyczących Polonii kanadyjskiej oraz publikacje z tego zakresu. Pierwszym dyrektorem Instytutu Polskiego w Kanadzie w latach 1956—1963 oraz autorem najważniejszych prac o Polakach w Kanadzie był dr Wiktor Turek. Spod jego pióra wyszły m. in. monografie na temat Polaków w Mani tobie (Toronto 1967), prasy polskiej w Kanadzie (Toronto 1962), bibliografia poloników kanadyjskich za lata 1848—1957 (Toronto 1958—1962) oraz biografia Kazimierza Stanisława Gzowskiego (Toronto 1957). Wśród kanadyjskich uczonych polskiego pochodzenia, zajmujących się przeszłością Polonii tego kraju, wymienić też należy takich badaczy, jak L. Kos-Rabcewicz-Zubkowski, W. B. Ma kowski, B. Heydenkorn, T. W. Krychowski i in. Niemały jest wkład polskich uczonych, specjalistów i artystów do nauki i kultury Kraju Klonowego Liścia, zwłaszcza po 1945 r. Pod koniec II wojny światowej pracowało w Kanadzie ponad 500 polskich inżynierów, zrzeszonych w kilku oddziałach Stowarzyszenia Techników Polskich. Profesorem Ecole Pollytechniąue w Montrealu był inż. Bolesław Szczeniowski, specjalista w zakresie dynamiki cieczy, autor wielu patentów i wyna lazków. W tejże uczelni wykładał prof. Józef Pawlikowski, znany specjalista od lotnictwa. Studia aeronautyczne zorganizował w Ecole Pollytechniąue znany przed wojną w Polsce prof. G. A. Mokrzycki. W tejże uczelni montre alskiej wykładał też prof. Aleksander Grzędzielski, również profesor Uniwersytetu w Toronto, autor licznych prac z dziedziny lotnictwa. W ka nadyjskim przemyśle lotniczym wyróżnili się dr S. Stykolt i W. Czerwiński, którzy założyli w Toronto własną fabrykę samolotów. W. J. Jakimiuk pro jektował samoloty kanadyjskie typu „Chipmunk” oraz Beaver” . Warto w ogóle podkreślić, że polscy inżynierowie i technicy spotkali się w Kanadzie z dużym uznaniem, wielu z nich uzyskało różne wysokie stanowiska i wy różnienia. Np. T. J. Błachut jest ceniony za prace w zakresie fotogrametrii, J. J. Samolewicz za badania w dziedzinie niskich temperatur, E. Kosko publikuje wyniki swych poszukiwań z termodynamiki, M. Przybylska z che mii organicznej itd. W zakresie geografii wysoką pozycję zdobył sobie w Kanadzie Bogdan Zaborski, profesor kilku uniwersytetów kanadyjskich, w medycynie Wiktor Szyryński (neurologia i higiena psychiczna), w chirurgii plastycznej J. Szlazak, w chirurgii dentystycznej S. Skoryna. Wśród ekonomistów wybili 264
się Stefan Stykolt, Stanisław Judek i Jerzy Korey-Krzeczowski, w zakresie nauk politycznych Władysław Stankiewicz, Adam Bromke, Stanisław Haidasz, w naukach prawnych Witold Rodys, Jerzy Korwin-Piotrowski, Tadeusz Grygier, Ludwik Kos-Rabcewicz-Zubkowski. W naukach humanis tycznych większą ruchliwość przejawia filozof Jerzy Wojciechowski, prze wodniczący kanadyjskich towarzystw filozoficznych i slawistycznych, a dalej historyk Stanisław Bóbr-Tylingo, ceniony specjalista od historii Europy XIX w. Oddzielna wzmianka należy się polskim slawistom w Kanadzie. Ich wkład w życie naukowe tego kraju wiąże się z historią Wydziału Studiów Słowiańskich Uniwersytetu w Montrealu óraz osobą jego organizatora i twórcy prof. Teodora Domaradzkiego. W 1949 r. zorganizował on w Ot tawie Instytut Studiów Wschodnio- i Południowosłowiaóskich, a następnie poświęcił wiele wysiłków rozwojowi Wydziału Studiów Słowiańskich w Mon trealu, najważniejszego przez wiele lat centrum badań polonistycznych w Kanadzie aż do 1965 r., kiedy został on wcielony do nowo kreowanego Wydziału Języków Nowożytnych. D o czasu swej likwidacji Wydział Studiów Słowiańskich nadał 29 doktoratów, w tym 6 z zakresu polo nistyki. Cenionym polskim malarzem był zamieszkały w Kanadzie Rafał Mal czewski (1892—1965), syn Jacka Malczewskiego. Pozostawił po sobie m. in. serię pięknych kanadyjskich pejzaży. Własną szkołę sztuk pięknych założyli i prowadzili w Kanadzie Maria i Roman Schneiderowie, dawniej profesorowie Akademii Sztuk Pięknych w Warszawie. Oboje mieli liczne wystawy malarskie, specjalizowali się też w ceramice. Szkole ich patronował brytyjski gubernator Kanady Roland Michener, który w 1967 r. przekazał królowej Elżbiecie II jej portret wykonany przez Marię Schneider. Lista polskich plastyków pracujących w Kanadzie jest dosyć długa, wielu z nich odnosi sukcesy, zbiera nagrody i wyróżnienia. Polacy mają tu dobrą sławę jako rzeźbiarze i malarze. Wśród muzyków wirtuozów uznaniem cieszy się pianista Marek Jab łoński oraz śpiewaczka operowa Adelina Czapska. Dyrektorem i dyrygen tem orkiestry symfonicznej w Welland był Mateusz Gliński, ceniony również jako skrzypek i kompozytor. Zorganizował on Wydział Muzyczny w Uni wersytecie w Windsorze. Wydał w Kanadzie książkę o Szopenie. Dyrektorem konserwatorium w Quebecu był Wacław Kaczyński, żeby poprzestać na tych kilku przykładach uznania i pozycji, jaką cieszą się niektórzy polscy artyści w Kraju Klonowego Liścia. Wybitnym poetą kanadyjskim polskiego pochodzenia jest Louis Dudek (ur. 1918 r.). Wykształcony w Uniwersytecie Columbia w Nowym Jorku 265
oraz na McGill w Montrealu, jest profesorem literatury angielskiej i ka nadyjskiej w Montrealu. Opublikował szereg liczących się zbiorków poezji (np. East o f the City, Twenty-Four Poems, Europę, The Transparant Sea i in.), odznaczającej się liryczną prostotą i naturalnością, różnorodnością po dejmowanych tematów, wkraczających często na pole krytyki społecznej.
WAŻNIEJSZE WYDARZENIA W LATACH 1969-1972
R O K 1969
10—12 lutego. W Ottawie odbyła się konferencja premierów rządów federalnego i prowincji, na której postanowiono, mimo różnic poglądów, kontynuować prace nad rewizją konstytucji. 25 marca. W czasie wizyty w Stanach Zjednoczonych zdefiniował pre mier Trudeau politykę Kanady wobec Chińskiej Republiki Ludowej. Oświadczył, że Kanada nawiązuje stosunki z ChRL, co nie jest jednak równo znaczne z zaakceptowaniem roszczeń terytorialnych tego kraju. 3 kwietnia. Premier Trudeau oznajmił na konferencji prasowej, że Kanada będzie stopniowo ograniczać swoje siły zbrojne stacjonowane w Europie, pozostając członkiem NATO. Kanada powinna, jego zdaniem, skoncentrować swoje wysiłki na obronie własnego terytorium i na współ pracy ze Stanami Zjednoczonymi w ramach systemu obronnego NORAD. 4 —7 kwietnia. W Toronto odbył się XX Zjazd Komunistycznej Partii Kanady. Sekretarzem generalnym KC został ponownie wybrany W. Kashtan. Zjazd potępił decyzję rządu w sprawie pozostania Kanady w NATO oraz napiętnował rozłamową działalność przywódców Komunistycznej Partii Chin. 14 kwietnia. Polski minister handlu zagranicznego J. Burakiewicz prze prowadził w Ottawie rozmowy w sprawie rozwoju stosunków gospodarczych między Kanadą i Polską. 21 czerwca. Na zjeździe L’Union Nationale przywódcą partii i premie rem rządu Quebecu został wybrany J. J. Bertrand. Odrzuca on koncepcje separatyzmu, opowiadając się za stopniowym uzyskiwaniem przez Quebec szerszych uprawnień w drodze pertraktacji z rządem federalnym. 7 lipca. Parlament w Ottawie uchwalił ustawę regulującą problem językowy. Uznaje ona języki angielski i francuski za urzędowe, obowiązujące we wszystkich organach władz federalnych o charakterze centralnym. Ustawa przewiduje również utworzenie „okręgów dwujęzycznych”, w któ rych równouprawnienie obu języków ma obowiązywać władze prowincjonal ne. Ustawa weszła w życie 7 września. 267
26—30 września. Przebywał w Polsce kanadyjski minister rolnictwa H. A. Olson, który przeprowadził rozmowy na temat wzajemnych obrotów artykułami rolnymi. W październiku przebywał w Kanadzie z pierwszą po II wojnie wizytą radziecki minister spraw zagranicznych A. Gromyko. 10—11 października. W Radziejowicach pod Warszawą odbyło się drugie polsko-kanadyjskie spotkanie „okrągłego stołu.” Omówiono możli wości rozszerzenia współpracy gospodarczej oraz kwestie związane z pro jektem zwołania konferencji w sprawie bezpieczeństwa europejskiego. 23 października. W mowie tronowej na inauguracyjnym posiedzeniu Parlamentu w Ottawie zostało potwierdzone suwerenne prawo Kanady do badania i eksploatacji wysp północnoamerykańskich, leżących w re jonie Morza Arktycznego, oraz przyległego do nich szelfu. Okazało się to konieczne wobec kwestionowania praw Kanady przez pewne koła Stanów Zjednoczonych w związku z odkryciem złóż ropy naftowej na Alasce. 23 października. Odczytany przez gubernatora tekst mowy tronowej wiele miejsca poświęcił walce z inflacją, przewidywał reformy ubezpieczeń społecznych i zasiłków dla bezrobotnych, zwiększenie nakładów na rzecz regionalnych planów rozwojowych, obniżenie wieku uprawniającego do udziału w wyborach z 21 do 18 lat. 20 listopada. Zgromadzenie Narodowe Quebecu uchwaliło ustawę w spra wie języka nauczania w szkołach tej prowincji. Wprowadza ona zasadę wolnego wyboru, zobowiązując jednocześnie anglofonów do znajomości języka francuskiego. Ustawa ta zmierza do zapewnienia językowi fran cuskiemu charakteru języka narodowego w Quebecu. W grudniu odbyła się konferencja premierów, na której doszły silnie do głosu rozbieżności między Quebekiem i innymi prowincjami na tle dążeń Quebecu do uzyskania większej autonomii. R O K 1970
12 marca. Premier Quebecu rozwiązał parlament prowincji i wyzna czył termin wyborów o dwa miesiące wcześniej, niż się spodziewano. Był to manewr taktyczny, chodziło o to, by nowy przywódca opozycji, R. Bourassa, nie zdążył umocnić swojej pozycji. W czasie ostrej kampanii wyborczej L’Union Nationale atakowała rząd federalny za opóźnianie sprawy reformy konstytucji. Wbrew oczekiwaniom zdecydowane zwycię stwo w wyborach odniosła Partia Liberalna, uzyskując 70 mandatów (po przednio 45). L’Union Nationale zdobyła zaledwie 16 mandatów (poprzed nio 55). 268
W czerwcu minister spraw zagranicznych Kanady, M. W. Sharp, prze dłożył w Izbie Gmin w Ottawie „Białą Księgę”, określającą podstawowe zasady polityki zagranicznej Kanady na najbliższe pięć lat. Podkreślono tam, że Stany Zjednoczone są najbliższym sojusznikiem Kanady oraz że dla gospodarki kraju coraz większe znaczenie będzie miał amerykański rynek zbytu. Niemniej rząd pragnie stworzyć przeciwwagę dla wpływów USA, rozszerzając kontakty handlowe i gospodarcze z innymi krajami. Określając politykę w stosunku do Europy, odrzuca Kanada koncepcję kraju niezaangażowanego lub neutralnego; będzie ona dążyła do odprę żenia w Europie i rozwiązania problemów wyłaniających się w stosunkach W schód-Z achód, do redukcji sił zbrojnych, wprowadzenia kontroli zbro jeń itd. Kanada zainteresowana też jest rozwijaniem stosunków gospodar czych z krajami socjalistycznymi. Kanada planuje zwiększenie pomocy gospodarczej dla krajów trzeciego świata, potępia dyskryminację rasową w Republice Południowej Afryki. 14—16 września. W Ottawie odbyła się konferencja premierów prowin cji w sprawie reformy konstytucji. Ugodowa polityka premiera Quebecu, R. Bourassy, wywołała niezadowolenie francuskich kół nacjonalistycznych tej prowincji i wzrost wpływów Frontu Wyzwolenia Quebecu (FLQ), pod ziemnej organizacji terrorystycznej działającej poprzez manifestacje, za machy bombowe i inne akty terroru. 5 października. Członkowie FLQ porwali w Montrealu dyplomatę bry tyjskiego J. Crossa, żądając w zamian za jego uwolnienie wypuszczenia z więzienia 23 członków tej organizacji skazanych za akty terroru, opłacenie okupu w wysokości 500 tys. dolarów i in. Rząd Kanady nie zgodził się na warunki porywaczy i z decyzją tą solidaryzował się premier Quebecu. 10 października. Uprowadzony został przez nacjonalistów francuskich spod znaku FLQ minister pracy w rządzie Quebecu P. Laporte. 16 paździer nika wprowadzono w związku ze wzrostem terroru stan wyjątkowy w całej Kanadzie, uzasadniając tę decyzję groźbą zbrojnego powstania w Quebecu. Przystąpiono do masowych aresztowań członków i sympatyków FLQ (zatrzymano około 300 osób). Do akcji włączono wojsko. 17 października zamordowany został przez terrorystów min. P. Laporte, a jednocześnie FLQ podała do wiadomości publicznej, że postanawia nasilić swoją walkę. 6 listopada aresztowano morderców min. Laporte’a. Zamordowanie Laporte’a wywołało oburzenie na zwolenników ugrupowania separatystyczne go i wzmocniło pozycję rządu w Ottawie. Wprowadzenie stanu wyjątkowego spotkało się jednak z krytyką ze strony anglofonów, którzy oskarżyli pre miera o lekceważenie wolności obywatelskich. 11 — 13 października. W Ottawie przebywał z oficjalną wizytą minister 269
polski Stefan Jędrychowski. Była to pierwsza wizyta polskiego ministra spraw zagranicznych w Kanadzie. W listopadzie nawiązała Kanada stosunki dyplomatyczne z Chińską Republiką Ludową. Kanada oznajmiła, że będzie głosować za przyjęciem ChRL do ONZ. Władze Tajwanu zerwały stosunki dyplomatyczne z Ka nadą po ogłoszeniu jej decyzji. 2 listopada. W Parlamencie w Ottawie przedstawiony został projekt ustawy o tymczasowych środkach dla zapewnienia porządku publicz nego. Przynależność do FLQ ma być karana więzieniem do 5 lat. Ta sama kara grozi za udzielanie pomocy członkom tej terrorystycznej organizacji. W grudniu podpisała Kanada ze Związkiem Radzieckim porozumienie o współpracy przemysłowej i naukowo-technicznej. Jest to pierwszy tego rodzaju układ z krajem socjalistycznym. Planowana na listopad wizyta premiera Kanady Trudeau w Moskwie została odłożona ze względu na wydarzenia w Quebecu. R O K 1971
24 kwietnia. Odbył się kongres Nowej Partii Demokratycznej (NDP), na którym jej przywódcą został D. Lewis. Kongres opowiedział się prze ciwko postulatom lewego skrzydła partii, domagającego się nacjonalizacji przemysłu górniczego. 17—28 maja. W Związku Radzieckim przebywał z oficjalną wizytą premier Kanady Pierre Elliot Trudeau. Wyraził on nadzieję, że w wyniku jego wizyty zacieśnią się jeszcze bardziej kontakty pomiędzy obu krajami. Podkreślił, że Kanada jest zainteresowana w umacnianiu pokoju i popiera ideę europejskiej konferencji w sprawie bezpieczeństwa. 19 maja podpisany został wspólny protokół na temat okresowych konsultacji w zakresie pro blemów międzynarodowych i stosunków dwustronnych. Na zakończenie wizyty podkreślono, że rządy obu krajów przywiązują wielkie znaczenie do umocnienia bezpieczeństwa i współpracy w Europie. Obie strony opo wiedziały się za redukcją sił zbrojnych w Europie i wyraziły nie pokój z powodu napięcia na Bliskim Wschodzie oraz konfliktu w Indochinach. Na odbytej w czerwcu w Victorii konferencji rządu federalnego i rządów prowincjonalnych omawiano projekt konstytucji, przewidujący zniesienie zależności Kanady od Wielkiej Brytanii. Złagodzona została w nim zasada centralizacji, szczególnie w zakresie polityki socjalnej. Podkreślono, że zarówno angielski, jak i francuski są językami oficjalnymi, w niektórych 270
prowincjach wprowadzono obowiązkowe używanie francuskiego w admini stracji. We wrześniu Front Wyzwolenia Quebecu (FLQ) zapowiedział wzmo żenie akcji terrorystycznej, jednak w połowie grudnia podjął decyzję za niechania akcji zbrojnych. 17—26 października. W Kanadzie przebywał z rewizytą premier ZSRR A. Kosygin. Omówiono problemy bezpieczeństwa europejskiego, rozbroje nia oraz konflikt indyjsko-pakistański. 20 października podpisano poro zumienie o wymianie doświadczeń i współpracy w dziedzinie nauki, oświa ty i kultury. 27—29 listopada. W Toronto obradował XXI Zjazd Komunistycznej Partii Kanady. Sekretarzem generalnym ponownie został wybrany W. Kashtan. R O K 1972
(
30 stycznia. Premier Trudeau dokonał zmian w 11 resortach, m. in. obrony i finansów; do gabinetu weszli politycy reprezentujący orientację większej niezależności Kanady od Stanów Zjednoczonych. 13—15 kwietnia. Kanadę odwiedził prezydent Stanów Zjednoczonych Richard Nixon w celu poprawienia stosunków kanadyjsko-amerykańskich, które uległy pogorszeniu od czasu wprowadzenia przez USA jesienią 1971 r. 10-procentowej dopłaty importowej. 15 kwietnia R. Nixon i P. E. Tru deau podpisali porozumienie o ochronie Wielkich Jezior przed zanieczysz czaniem. W sierpniu wybuchł w Vancouver i innych kanadyjskich portach nad Oceanem Spokojnym wielki strajk dokerów, domagających się podwyżki płac. 15—20 sierpnia. W Chińskiej Republice Ludowej przebywał minister spraw zagranicznych Kanady K. M. Sharp, który otworzył kanadyjską wystawę w Pekinie i omawiał rozwój wymiany handlowej Kanady z ChRL. 30 października. W wyborach do Izby Gmin rządząca partia Narodowa Federacja Liberalna Kanady (NLFC) poniosła nieoczekiwaną porażkę uzyskując tylko 108 mandatów (poprzednio 154). Zyskała znacznie Partia Postępowo-Konserwatywna (PCP), powiększając swój stan posiadania z 72 na 108 mandatów. Za główną przyczynę niepowodzenia premiera Trudeau uznano wysokie bezrobocie i rosnącą inflację. Anglosaska wię kszość Kanady przyjmowała też z niechęcią równouprawnienie językowe wprowadzone przez Narodową Federację Liberalną Kanady i obawiała się wzrostu tendencji separatystycznych Quebecu. 271
2 listopada. Premier Trudeau zapowiedział utworzenie rządu mniej szościowego oraz wzmożoną walkę z inflacją i bezrobociem. Poparcie Nowej Partii Demokratycznej (NDP), która uzyskała 31 mandatów, umoż liwiło premierowi sformowanie nowego gabinetu. Jako warunek popar cia postawiła ND P zwalczanie bezrobocia i inflacji oraz likwidację przy wilejów wielkich przedsiębiorstw.
W SK AZÓ W K I BIBLIO G R AFICZN E
W
▼ Y j ę z y k u polskim brak było dotąd historii Kanady. Najdawniejsze je j dzieje omawia S. Grzybowski, Toma hawki i muszkiety, Warszawa 1965. Ogólne wiadomości o najdawniejszych wyprawach odkrywczych do Kanady można znaleźć w książce K. Śląskiego, Poprzednicy Kolumba, Gdańsk 1969, a dalej w pracy zbiorowej Historia odkryć geograficznych, pod red. J. Staszewskiego, Warszawa 1963. Na temat podróży wikingów do Ameryki Północnej warto przeczytać F. Mowata Wyprawy wikingów, Warszawa 1972. Informacje o zagadnieniach geograficznych i ekonomicznych współczesnej Kanady podaje M. A. Jarochowska, Kanada — kraj i ludzie, Poznań 1961, oraz H. Bernhard i E. Win kler, Kanada między przeszłością a przyszłością, Warszawa 1962. Gruntowny rozdział o geografii Kanady napisał J. Szaflarski w Geografii powszechnej, t. V, Warszawa 1967, s. 37—74. O współczesnych zagadnieniach politycz nych Kanady informuje m. in. H. Kurta, Quebec, czyli co się stało z morgą śniegu, Katowice 1971. Nazbyt schematyczne ujęcie tej problematyki daje T. Buck, Kanada, Warszawa 1951. O współczesnej Kanadzie pisali też ostatnio A. Kwilecki, S. Nowakowski i M. Szczepański. Wśród wielu dostępnych w języku polskim dziennikarskich opisów współczesnej Kanady można m. in. wymienić J. Wolniewicza 50 000 mil po Krainie Klonowego Liścia, Warszawa 1973, T. T. Kwiatkowskiego Kanadyjska mozajka, Warszawa 1970, O. Budrewicza Ląd czterech czasów, Warszawa 1961, T. Wydżgi Na ścieżkach Kanady, Kraków 1961, M. Grada Podróż po Ameryce, Warszawa 1960, i in. Szczególnie dużą wartość mają J. Woźniakowskiego Zapiski kanadyjskie, Warszawa 1973, zawierające po głębioną relację o życiu intelektualnym Kanady. Wrażenia polskiego leka rza z Kanady daje książka J. Krzeskiej Kanada pachnąca medycyną, War szawa 1962. Oczywiście klasyczną pozycją w poświęconej Kanadzie litera turze podróżniczej jest A. Fiedlera Kanada pachnąca żywicą, Warszawa 1973, oraz M. Wańkowicza Tworzywo (szereg wydań). Mamy też w języku polskim kilka opracowań na temat Polaków w Ka nadzie. Z pozycji dawniejszych należy wymienić R. Mazurkiewicza Polskie
273
wychodźstwo i osadnictwo w Kanadzie, Warszawa 1929. Z nowszych W. Tur ka Emigracja polska w Kanadzie, „Problemy Polonii Zagranicznej”, t. I, Warszawa 1960, s. 51—94. Postaci zasłużonego dla Kanady Kazimierza Stanisława Gzowskiego poświęcił książkę W. Turek, Sir Casimir S. Gzowski {Życie, dzieła, zasługi), Toronto 1957. Sporo wiadomości o Polakach w Ka nadzie zawiera też wydawnictwo Złoty Jubileusz Związku Polaków w Ka nadzie, 1907—1957, Toronto 1957. Na temat polskiej prasy w Kanadzie pisał B. Heydenkorn, Monografia pisma polonijnego, Toronto 1963. Cie kawe materiały źródłowe do zagadnienia emigracji polskiej w Kanadzie zawierają pamiętniki emigrantów: Kanada, Warszawa 1971. Podstawowe jednak opracowania angielskich dziejów Polonii kanadyjskiej zostały na pisane w języku angielskim: W. B. Makowski, History and Integration o f Poles in Canada. A. Review o f the Growth and Progress o f the Canadian Polish Community from 1752 through 1967, Niagara 1967, oraz L. Kos-Rabcewicz-Zubkowski, The Poles in Canada, Ottawa 1968, a dalej bardziej szczegółowe studia w rodzaju W. Turka Poles in Manitoba, Toronto 1967, oraz tegoż autora The Polish-Language Press in Canada, Toronto 1962. Strukturę demograficzną współczesnej Polonii badał R. K. Kogler, A Demographic Profile o f the Polish Community in Canada, [w :] Polish Canadians. Profile and Image, pod red. T. W. Krychowskiego, Toronto 1969. Pożytecz ny słownik biograficzny pracujących w Kanadzie uczonych i artystów pol skiego pochodzenia opracował A. Wołodkowicz, Polish Contribution to Arts and Sciences in Canada, Montreal 1969. W języku angielskim i francuskim istnieje ogromna literatura naukowa na temat historii Kanady, toteż w niniejszym omówieniu zwrócimy uwagę jedynie na pozycje najważniejsze. Podstawową pracą o Kanadzie i jej prowincjach jest stara, ale ciągle jeszcze niezastąpiona zbiorowa monografia, pod red. A. Shortta i A. G. Doughty, Canada and Its Provinces, t. I—XXIII, Toronto 1913—1917. Do najobszerniejszych opracowań historii Kanady należy W. Kingsforda The History o f Canada, t. I—X, Toronto —London 1887—1898. Dzieło to do prowadzone zostało tylko do 1840 r. i pomija prowincje morskie. Najnow sze opracowanie geografii Kanady zawiera: Canada. A Geographical lnterpretation, pod red. J. Warkentina, Toronto 1968. Wśród nowszych zarysów historii Kanady do najlepszych należą: E. Mclnnis, Canada. A Political and Social History, Toronto 1969; W. L. Morton, The Kingdom o f Canada. A General History from Earliest Times, Toronto 1969; J. M. S. Careless, Canada. A Study o f Challenge, Toronto 1963; K. McNaught, The Pelican History o f Canada, London 1969; Cornell, Hamelin, Ovellet, Trudel, Canada'. Unity in Diversity, Toronto 1967. 274
Bardziej popularny charakter ma książka A. R. M. Lowera Canadians in the Making, Don Mills 1965. Wśród licznych prac na temat francuskiej Kanady należy z nowszych i bardziej obiektywnych wymienić dwuto mowe dzieło M. Wade’a The French Canadians, t. I—II, Toronto 1968, gdzie znajduje się bardzo szczegółowa bibliografia do tego zagadnienia. Nacjonalistyczne ujęcie posiada L. Groulx, Histoire du Canada franęais depuis la decouverte, 1.1—IV, Montreal 1950—1952. Na temat nacjonalizmu francuskiego w Kanadzie pisali też m. in .: J. Monet, The Last Cannon Shot. A Study o f French-Canadian Nationalism, 1837—1850, Toronto 1969; P. Russell, Nationalism in Canada, Toronto 1966, oraz G. R. Cook, Canada and the French-Canadian Question, Toronta 1966. Stosunki brytyjsko-francuskie w Kanadzie przedstawił obszernie M. Wade, Canadian Dualism. Studies o f French-English Rełations, Toronto 1960. Wybór ważniejszych dokumentów do historii Kanady można znaleźć w Canadian Historical Documents, 1.1—III, .wyd. C. Nish i in., Scarborough 1965-1966. Podstawowe opracowanie problemów ustrojowych Kanady dali W. P. M. Kennedy, The Constitution o f Canada, Toronto 1938, oraz R. M. Dawson, The Government o f Canada, Toronto 1963. Zagadnienia gospodarcze omawia m. in. W. T. Easterbrook i H. G. J. Aitken, Cana dian Economic History, Toronto 1956, a także M. Q. Innis, An Economic History o f Canada, Toronto 1935. Z prac bardziej szczegółowych, poświęconych ekonomicznym proble mom należy wymienić dwie monografie na temat rozwoju kanadyjskiej sieci kolejowej: G. P. Glazebrook, A History o f Transportation in Canada, New Haven 1928, a przede wszystkim G. R. Stevens, Canadian National Railways, t. I—II, Toronto 1960—1962. Handlem futrzanym interesował się H. Innis, The Fur Trade in Canada. An Introduction to Canadian Econo mic History, New Haven 1929, oraz D. G. Creighton, The Commercial Empire o f the St. Lawrence, 1760—1850, New Haven 1937, autor należący do czołowych historyków kanadyjskich. Zagadnieniami związków zawodo wych zajmowali się m. in. H. A. Logan, The History o f Trade-Union Organization in Canada, Toronto 1928, oraz L. A. Wood, A History o f Farmers Movements in Canada, Toronto 1924. Podstawowym opracowaniem kanadyjskiej polityki zagranicznej jest praca G. P. Glazebrooka A History o f Canadian External Rełations, Toronto 1966. Ważna jest też tegoż autora A History o f Canadian Political Thought, To ronto 1966. Politykę zagraniczną Kanady w okresie międzywojennym scha rakteryzował J. Eayrs, In Defence o f Canada, t. I—II, Toronto 1964—1965. Udziałem Kanady w II wojnie światowej zajęło się zbiorowe opracowanie 275
pt. Official History o f the Canadian Army in the Second World War, 1.1—III, Ottawa 1955—1960. Najobszerniejszym omówieniem polityki zagraniczej Kanady w latach 1939—1961 jest wielotomowe wydawnictwo Canada in World Affairs, t. I—XI, Toronto 1941 — 1965. Stosunkom Kanady ze Stanami Zjednoczonymi poświęcone zostało bardzo obszerne opracowanie pod red. J. T. Shotwella, The Relations o f Canada and the United States, t. I -X X V , New Haven 1936-1945. Wśród wielu biografii wybitnych kanadyjskich mężów stanu na szczegól ną uwagę zasługują: D. G. Creighton, John A. Macdonald, 1.1—II, Toronto 1966; G. F. G. Stanley, Louis Riel, Toronto 1963; R. M. Dawson, William Lyon Mackenzie King. A Political Biography, 1874—1923, Toronto 1956; H. B. Neatby, William Lyon Mackenzie King. The Lonely Heights, 1924— 1932, Toronto 1963; R. Graham, Arthur Meighton, t. I —III, Toronto 1960—1965; D. C. Thomson, Alexander Mackenzie. Clear Grit, Toronto 1960; J. M. S. Careless, Brown and the Globe, 1.1—II, Toronto 1959—1963; O. D. Skelton, Life and Letters od Sir Wilfrid Laurier, t. I—II, Toronto 1921; J. Schull, Laurier. The First Canadian, Toronto 1965; O. D. Skelton, The Life and Times o f Sir Alexander Tilloch Galt, Toronto 1920. Życiorysy zasłużonych Kanadyjczyków znajdują się w rozpoczętym przed kilku laty słowniku Dictionary o f Canadian Biography, red. G. W. Brown, t. I, Toronto 1966. Pożyteczne, chociaż już w wielu wypadkach przesta rzałe biogramy zawiera Makers o f Canada, red. W. L. Grant, t. I—XII, Oxford 1926. Przydatny jest również jednotomowy The Oxford Companion to Canadian History and Literaturę, red. Norah Story, Oxford 1967, za wierający obok biogramów również przeglądowe artykuły z różnych dzie dzin historii i kultury Kanady. Przejrzysty zarys literatury kanadyjskiej w języku angielskim podaje C. F. Klinck i in., Literaturę History o f Canada. Canadian Literaturę in English, Toronto 1965, w języku francuskim natomiast G. Tougas, Histoire de la litterature canadienne-franęaise, Paris 1964. Na temat sztuki, architek tury i muzyki kanadyjskiej pisali m. in .: A. Gowans, Looking at Architecture in Canada, Toronto 1958; R. H. Hubbard, The Development o f Cana dian Art, Ottawa 1963; H. Kallmann, A History o f Musie in Canada, Toronto 1960. Wiele materiału do historii Kanady zawierają kolejne tomy takich czasopism historycznych, jak: „The Canadian Historical Review” (od 1920 r.), „The Canadian Journal o f Economics and Political Science” (od 1953 r.) i in. Przydatny jest „The Canadian Annual Review o f Public Affairs”, pod red. C. Hopkinsa i in., Toronto 1902—1938, oraz „The Canada Year Book”, ukazujący się co roku w Ottawie od 1906 r. 276
WYKAZ PREMIERÓW K A N A D Y OD KONFEDERACJI Z 1867 r. DO 1968 r.
Nazwisko John A. Macdonald Alexander Mackenzie John A. Macdonald John J. C. Abbott John S. D. Thompson Mackenzie Bowell Charles Tupper Wilfrid Laurier Robert L. Borden Arthur Meighten William L. Mackenzie King Arthur Meighten William L. Mackenzie King Richard Bennett William L. Mackenzie K;ng Louis S. St. Laurent John G. Diefenbaker Lester B. Pearson Pierre Elliott Trudeau
Przynależność partyjna konserwatysta liberał konserwatysta konserwatysta konserwatysta konserwatysta konserwatysta liberał konserwatysta konserwatysta liberał konserwatysta liberał konserwatysta liberał liberał konserwatysta liberał liberał
Okres kadencji 1 VII 1 8 6 7 -5 X 1 1873 7X 1 1 8 7 3 -1 6 X 1878 17 X 1 8 7 8 -6 V I 1891 16 VI 1 8 9 1 -2 4 X 1 1892 5X11 1892-12X 11 1894 21 XII 1894 -2 7 IV 1986 1 V 1 8 9 6 -8 V I I 1896 11 VII 1 8 9 6 - 6 X 1911 10 X 1 9 1 1 -1 0 VII 1920 10 VII 1920-29X 11 1921 29X11 1921 -2 8 VI 1926 29 VI 1929 -2 5 IX 1926 25 IX 1 9 2 6 -6 V III1930 7 VIII 1930 - 2 3 X 1935 2 3 X 1 9 3 5 -1 5 X 1 1948 15 XI 1948-21 V I 1957 21 VI 1 9 5 7 -1 7 IV 1963 2 2 IV 196 3 -1 9 IV 1968 20 IV 1968
INDEKS NAZWISK W indeksie zastosow ano następujące skróty: amer. — amerykański, ang. — angielski, bryt. — brytyjski, c. — córka, ces. — cesarz, cesarzowa, franc. — francuski, gen. — gene rał, gub. — gubernator, hiszp. — hiszpański, kan. — kanadyjski, kr. — król, królowa, niem. — niemiecki, poi. — polski, prez. — prezydent, s. — syn, ur. — urodzony, zm. — zmarł. W indeksie nie uwzględniono nazwisk autorów opracowań wymienionych we wskazówkach bibliograficznych, s. 273—276, D aty w nawiasach oznaczają okres życia, daty bez nawiasów czas sprawowania funkcji lub władzy. Banting Frederick Grant (1891 — 1941), fizjolog kan., odkrywca insuliny, laureat nagrody N ob la z 1923 248 Beauchemin N eree (1850-1931), poeta kan. 240 Bedard Pierre Stanislas (1762 —1829), po lityk i dziennikarz franc. w Kanadzie
Abbott John J. C. (1821 —1893), działacz polityczny, premier K anady 1891 — 1892
155, 277 Aberhart W illiam (X X w.), polityk, przy w ódca ruchu ludowego w Albercie 189 Aleksander V I (1431 — 1503), papież 1492— 1503 31 Alexander W illiam (XVII w.), m agnat szkocki, ■kolonizator Akadii 44, 62 Allan H ugh (X IX w .), przedsiębiorca budowlany 145 Amherst Jeffrey (1717—1797), gen. bryt.
89
69, 70 A ngo Jean (X V I w.), kupiec i bankier franc. 30 Argall Samuel (XVII w.), dow ódca bryt.
62 Asselin OUvar (1874—1937), kan. pi sarz i polityk 242 Aubert Thom as (XVI w.), żeglarz franc.
30 Baldwin Robert (1804—1858), kan. p o lityk, przywódca stronnictwa reformistycznego 109, 115, 120, 127 Balfour Arthur James (1848 —1930), p o lityk bryt., minister spraw zagr. 1916 — 1919 195
Bentham Jeremy (1748 —1832), ang. fi lozof i ekonom ista, twórca tzw. utylitaryzmu 116 Bennet Richard Bedford (1870—1947), po lityk, przywódca Partii Konserwatyw nej 1927—1938, premier Kanady 1930— 1935 186, 187, 192, 193, 277 Bertrand J. J. (X X w.), działacz politycz ny, od 1969 premier Quebecu 267 Bidwell Marshall Spring (1 7 9 9 -1 8 7 2 ), kan. polityk, przywódca reformistów 109 Birney Earle (ur. 1904), kan. poeta i dra maturg 243 Bishop „B illy” (X X w.), słynny lotnik kan. z I wojny światowej 176 Błachut T. J. (X X w.), kan. inżynier poi. pochodzenia, prace z zakresu fotogra metrii 264 Blaskowitz (właściwie: Błaszkowicz) K a rol (XVIII w.), poi. inżynier, karto-
278
graf,
uczestnik
wojny
siedmioletniej
Carmichael F. (1890—1945), kan. malarz
B orden Robert Laird (1854—1937), czo łow y polityk kan., działacz Partii K on serwatywnej, premier K anady 1911 — 1920 174, 175, 1 7 8 -1 8 1 , 183, 195 Bourassa Henri (1868 —1952), parlamenta rzysta profrancuski, pisarz 172, 174,
Cartier George (1814—1873), profran cuski działacz polityczny 128, 129, 132,
245
254
178, 242 Bourrasa R. (X X w.), polityk, premier Quebecu 268, 269 Bow ell M ackenzie (1823 — 1917), działacz Partii Konserwatywnej, premier Kanady 1 8 9 4 -1 8 9 6 155, 277 Bóbr-Tylingo Stanisław (X X w .), kan. historyk poi. pochodzenia 265 Braddock Edward (1695 —1755), gen. bryt.
67 Bridle A . (1869—1952), powieściopisarz kan. 240 B rock Isaac (1769—1812), gen. bryt. 92 Brom ke A dam (X X w.), kan. uczony poi. pochodzenia 265 Brown G eorge (1818—1880), kan. dzien nikarz, działacz polit. 128, 129, 137, 250 Brown Robert (X IX w.), kan. działacz po lityczny 132, 133 Brownell Franklin (1856—1946), kan. malarz impresjonistyczny 245 Brymner W illiam (1855 — 1925), kan. ma larz impresjonistyczny 245 Buller Charles (1806 — 1848), publicysta, sekretarz lorda Durham a 116, 117 Burakiewicz J., współczesny poi. działacz państwowy 267 Byng Julian (1862—1935), gen. kan. 180 C abot John (ok. 1450-1498), ang. że glarz włoskiego pochodzenia 25—28, 62 C abot Sebastian (1470—1555), s. Johna, żeglarz 28, 30, 34 C aboto Giovanni zob. Cabot John Callaghan M orley (ur. 1903), pisarz kan.
241 Carleton G uy (1724—1808), gub. Quebecu
133, 137, 138 Cartier Jacąues (1492—1557), słynny że glarz franc. 3 1 - 3 4 , 37, 44, 62, 103 Casson A. J. (ur. 1898), kan. malarz 245 Castro R uz Fidel (ur. 1920), rewolucjo nista i polityk kubański, pierwszy pre mier socjalistycznej K uby 223 Chamberlain Arthur N eville (1869—1940), S. Josepha, polityk bryt., premier 1937— 1940 197 Chamberlain Joseph (1836—1914), bryt. polityk i m ąż stanu 170 Champlain Samuel de (1570—1635), pod różnik franc., twórca N ow ej Francji
3 6 - 4 4 , 55, 103 Chancellor Richard (XV I w.), żeglarz ang. 35 Chapais T. (1858—1946), kan. historyk
242 Chaucer Geoffrey (ok. 1340—1400), poeta ang. 243 Chauyin Pierre (XV I w.), kupier franc.
36 Child Philip (ur. 1898), kan. pisarz 241 Chopin Fryderyk (1810—1849), kom po zytor polski 265 Church Benjamin (XVIII w.), dow ódca Indian walczących po stronie ang. w woj nie sukcesyjnej hiszp. 63 Churchill John, ks. M arlborough (1650— 1722), dow ódca wojsk ang. w wojnie sukcesyjnej hiszp. 61 Churchill W inston (1874—1965), bryt. mąż stanu, premier 1940—1945 i 1951 — 1955 174, 202 Cieszkowski August (1814—1894), mesjanistyczny filozof polski 263 Coafleet Pierre (X X w.), kan. pow ieścio pisarz 240 Colbert Jean Baptiste (1619—1683), franc. mąż stanu, minister Ludwika X IV 46,
80, 83, 90 Carman Bliss
240
56 (1861 — 1929), poeta kan.
Coligny Gaspard de (1519—1572), ad mirał franc. 33
279
Connor Ralph zob. G ordon Charles Corte-Real Gaspar (1450—ok. 1501), słynny żeglarz portugalski 28 Crawford Isabella Valancy (1850—1887), poetka kan. irlandzkiego pochodzenia
239 Creighton D . G . (X X w.), historyk kan.
98, 275, 276 Cremazie O. (1827—1879), kan. poeta 103 Crerar Henry (X X w.), gen. kan., głów no dowodzący wojskami kan. w II wojnie światowej 200 Cross J. (X X w.), dyplomata bryt. 269 Cullen M aurice (1866—1934), kan. malarz impresjonista 245 Currie Arthur (X X w.), gen. kan. w I woj nie światowej 180 Czapska Adelina (X X w .), kan. śpie waczka operowa poi. pochodzenia 265 Czang Kai-Szek (1887—1975), chiński polityk, marszałek 223 Czerwiński W. (X X w.), kan. przemy słowiec poi. pochodzenia 264 D afoe John Wesley (1866—1944) czołowy dziennikarz kan. 250 Delahaye Guy (właściwie: Lahaise G uillaume) (X X w.), poeta kan. 240 D enison G. T. (1839—1925), intelektua lista z Ottawy 148 D enys Jean (XV I w.), żeglarz franc. 30 Diefenbaker John G. (ur. 1895), premier Kanady 1 9 5 7 -1 9 6 3 223 - 228, 277 D ilke Charles (1843—1911), ang. polityk i pisarz 170 Disraeli Benjamin (1804—1881), ang. pre mier 1868, 1874—1880, pow ieściopisarz 170 Dom aradzki Teodor (X X w.), kan. uczo ny poi. pochodzenia, organizator stu diów slawistycznych w Ottawie 265 D orion A . A . (1818—1891), kan. działacz polityczny 129 D ouglas James (1803 — 1877), gub. wyspy Vancouver 126 Drury E. C. (X X w.), premier rządu far merskiego w Ontario 184 D udek Louis (ur. 1918), kan. poeta 265
Duncan Norm an (1871 — 1916), Kan. powieściopisarz 240 Duplessis M aurice (1890—1959), dzia łacz polityczny, organizator U n ion N ationale 190, 191, 203, 231 Durham (lord) zob. Lambton George John Durkin D ouglas (ur. 1884), kan. powieściopisarz 240 Dwernicki Józef (1779—1857), gen., d o w ódca powstania listopadowego 254 Elgin (lord) (1811 — 1863), gub. generalny K anady 120, 122 E liot H ugh (XV w.), kupiec z Bristolu 27 Elżbieta I (1533—1603), kr. Anglii 1558— 1603 35 Elżbieta II (ur. 1926), kr. W. Brytanii od 1952 265 Ericsson L eif (X w.), islandzki wiking, s. Eryka Rudego 22, 25 Fernandes (XV w.), żeglarz portugalski 28 Fitzgerald L. L. (ur. 1890), kan. malarz 245 Forbes John (XVIII w.), gen. bryt. 69 Foster W. A . (X IX w.), intelektualista, pisarz z Ottawy 148, 149 Fournier Jules (1884—1918), pisarz kan.
242 Foy Suzor-Cote M arc de (1869—1937), kan. malarz impresjonistyczny 245 Franciszek I (1494—1547), kr. Francji 1 5 1 5 -1 5 4 7 3 0 - 3 2 Franklin Benjamin (1706—1790), amer. polityk, fizyk 66 Freidis (X /X I w.), c. Eryka Rudego, żeglarka 23 Fraser W. A . (1857—1933), kan. pisarz 240 Frobisher Martin (1535—1594), żeglarz ang. 35 Frontenac Louis de (1622—1698), gub. Now ej Francji 1672—1682 i 1689—1698
50, 5 4 - 5 8 , 60, 61 Froude James (1818—1894), historyk ang.
170 Galt Alexander (1817—1893), kan. dzia
280
łacz polityczny i państwowy 132, 133,
go, zasłużony budowniczy wielu obiek tów w Kanadzie (drogi, m osty) 254—
137, 276
257, 264, 274
Garneau Xavier Francois (1809—1866), kan. prawnik, historyk 103 Gaspe Philippe Aubert de (1786—1871), kan. powieściopisarz 103 G aulle Charles de (1890—1970), fr. m ąż stanu, gen., prezydent V Republiki 1 9 5 9 -1 9 6 8 235, 237 Gilbert Humphrey (1537—1583), ang. k o lonizator N ow ej Fundlandii 35 G ilson Etienne (ur. 1884), filozof franc. 248 Gliński M ateusz (ur. 1892), kan. m uzy kolog i kom pozytor poi. pochodzenia, od 1958 prezes Tow. im . Chopina w N ow ym Jorku 265 G lobenski K arol M aksym ilian (X IX w .), kan. polityk pochodzenia poi., poseł do Izby G m in, burmistrz St. Eus tachę 257 Głąbiński August (XVIII w.), poi. lekarz osiadły w K anadzie 254 G oldsm ith 01iver (1794—1861), pisarz kan., krewny irlandzkiego pisarza o tym samym imieniu i nazwisku (1728—1774)
H aidasz Stanisław (X X w )., kan. polityk, działacz państwowy poi. pochodzenia
236, 262, 265
101 G ołkow ski W acław (X IX w.), poi. p o dróżnik 253 G ordon Charles (1860—1937), kan. pi sarz 239 G ourlay Robert (1778—1863), kan. pisarz, działacz opozycyjny 108 Grey Edward (1862—1933), polityk bryt., sekretarz spraw zagr. 1905—1916 174 Grey George (1799—1882), bryt. minister spraw wewn. 120 G rom y ko Andriej (ur. 1909), radziecki działacz polityczny i dyplomata, od 1957 min. spraw zagranicznych 268 Groseillers M edard Chouart des (1618— 1696), podróżnik i odkrywca franc. 52 Grove Frederick Philip (1871 — 1948), kan. powieściopisarz 241 Grzędzielski Aleksander (X X w.), prof. w Toronto, uczony poi. pochodzenia
Haldimand Frederick (1718—1791), gub. Q uebecu 84 Haliburton R . G. (1 8 3 1 -1 9 0 1 ), intelek tualista z Ottawy 148 H aliburton Thom as (1796—1865), kan. literat 101 Hardy W illiam George (ur. 1896), kan. pisarz 241 Harris L. (ur. 1885), kan. malarz 245 H ead Francis (1793 —1875), gub. bryt. w Górnej Kanadzie 110 Heavysege Charles (1816—1876), kan. poeta i dziennikarz 102 Herjulfson Bjarni (X w.), islandzki wi king 22 Henryk IV (1553 —1610), przywódca hugenotów , kr. Francji od 1589 3 6 ,3 7 ,4 0 Henryk VII Tudor (1 4 5 7 -1 5 0 9 ), kr. A n glii od 1485 26, 28 Henryk VIII (1491 — 1547), kr. Anglii od 1509, twórca kościoła anglikańskie go 34 Hertel F . (X X w .), kan. pisarz 242 H eydenkorn B. (X X w.), kan. dzienni karz i uczony poi. pochodzenia 264,
274 Hincks Francis (1807—1885), lider reform istów w poł. X IX w. 128 Hitler A d olf (1889—1945), niem. przywód ca faszyzmu, kanclerz N iem iec 1934— 1945 197 H olgate E. H . (ur. 1882), kan. malarz 245 Horecki K arol (X IX w.), poi. badacz G ór Skalistych 257 H ow e Joseph (1804—1873), kan. dzienni karz i literat 1 0 1 ,1 1 4 ,1 1 5 ,1 3 8 ,1 4 2 ,1 4 4 H udson Henry (ok. 1550—1611), żeglarz i odkrywca ang. 39
264 G zow ski Kazimierz Stanisław (1813 — 1898), uczestnik-powstania listopadow e
Iberville Pierre (1661 — 1706), floty franc. 60
281
dow ódca
Jabłoński Marek (X X w.), kan. pianista poi. pochodzenia 265 Jackson A . Y . (ur. 1882), malarz kan.
245 Jakimiuk W. J. (X X w.), kan. konstruk tor sam olotów poi. pochodzenia 264 Jakub II Stuart (1633 — 1688), kr. Anglii 1 6 8 5 -1 6 8 8 57, 48, 60, 61 Jefferson Thom as (1743 — 1826), działacz polityczny, pisarz, prezydent U S A 1 8 0 1 -1 8 0 9 90 Jerzy I (1 6 6 0 -1 7 2 7 ), kr. Anglii 1714— 1727 63, 65 Jerzy III (1 7 3 8 -1 8 2 0 ), kr. Anglii 1 7 6 0 1820 67, 104 Jędrychowski Stefan (ur. 1910), polski działacz państwowy 270 Johnson D aniel (X X w.), działacz poli tyczny, przywódca U nion N ationale 233 Johnson W illiam (1715—1774), kupiec, ge nerał major bryt. 67, 69 Johnston F. H . (1888—1949), kan. m a larz 245 Joliet Louis (1645—1700), podróżnik i od krywca franc. 56 Judek Stanisław (X X w .), kan. ekonom ista poi. pochodzenia 2 65 Kaczyński W acław (X X w.), m uzykolog poi. pochodzenia, dyrektor konserwato rium w Quebecu 265 K ane Paul (1810—1871), malarz pochodze nia irlandzkiego 244 Karlsefni Torfin (X I w .), kupiec i żeg larz skandynawski 23 K arol I (1600—1649), kr. Anglii 1625 — 1649 44, 52 K arol II Stuart (1630—1685), kr. Anglii 1 6 6 0 -1 6 8 5 52 K arol II (1 6 6 1 -1 7 0 0 ), kr. Hiszpanii od 1665 61 K arol V Habsburg (1 5 0 0 -1 5 5 8 ), kr. H isz panii (jako K arol I) 1519 — 1556, od 1530 cesarz 33 K ashtan W. (X X w.), sekretarz generalny Komunistycznej Partii K anady 267, 271 Kennedy John F. (1917—1963), polityk, prez. U S A 1 9 6 1 -1 9 6 3 221, 225
Kierzkowski Edward (X IX w.), uczestnik powstania listopadowego, inżynier, za służony budowniczy, poseł 254, 257 K ing William Lyon M ackenzie (1874— 1950), premier K anady 1921—1930 i 1 9 3 5 -1 9 4 8 183, 184, 186, 193, 196,
197, 2 0 2 -2 0 4 , 222, 225, 226, 276, 277 Kirby William (1817—1906), kan. pisarz
239 Kirke D aw id (XVII w.), szkocki korsarz
43, 62 Kirke Lewis (XVII w.), brat Daw ida, kor sarz szkocki 43, 44 Kirke Thom as (XV II w.), brat Daw ida i Thomasa, szkocki korsarz 43 K lem ens VII (G iulio de’Medici, 1478?— 1534), papież 31 K olum b K rzysztof (1451—1506), wł. że glarz w służbie hiszpańskiej, odkrywca Ameryki 19, 21, 26, 27 K onarski Stanisław (1700—1773), pisarz polityczny, publicysta, pedagog, refor mator szkolnictwa 263 Korey-Krzeczowski Stanisław (X X w.), działający w Kanadzie ekonom ista poi. pochodzenia 265 Korwin-Piotrowski Jerzy (X X w.), kan. uczony poi. pochodzenia, specjalista w naukach prawnych 265 K osko E. (X X w.), kan. uczony poi. pochodzenia, specjalista z zakresu ter modynamiki 264 Kos-Rabcewicz-Zubkowski L. (X X w.), kan. prawnik poi. pochodzenia, autor prac o polskiej emigracji w Kanadzie
253, 264, 274 K osygin Aleksiej (ur. 1904), premier ZSR R od 1964 271 K rieghoff Cornelius (1812—1872), kan. malarz 244 Kroninnck C. de (X IX w.), kan. pisarz, filozof 242 Krychowski T. W. (X X w.), kan. historyk poi. pochodzenia, badacz przeszłości Polonii kan. 264, 274 Lachance L. (X IX w.), kan. pisarz : filo z o f 242
282
Lafleche Louis (1818 — 1898), katolicki biskup Quebecu 103 Lafontaine Louis (1807—1864), profrancuski reformista kan. 119, 120, 127 Lahaise G uillaume zob. D elahaye Guy Lam bton George John (1792—1840), gu bernator Bryt. Ameryki Północnej od 1838 103, 1 1 5 -1 2 0 Lam pm an Archibald (1861 — 1899), p o eta kan. 240 Laporte P. (zm. 1970), minister pracy w rządzie Quebecu, zam ordowany przez terrorystów 269 La Salle R ene Robert de (1643 —1687), franc. możnowładca, kolonizator ziem kanadyjskich 55—58 Laurent S. St. Louis (X X w.), premier K anady 1 9 4 8 -1 9 5 7 227 Laurier Wilfrid (1841 —1919), przyw. partii liberalnej, premier 1896—1911 153—156,
158, 161, 165, 166, 1 7 1 -1 7 4 , 177, 183, 276, 277 Laval Franęois Xavier de (1623 — 1708), bp Quebecu 55, 76 Lesage Jean (X X W.), polityk, działacz profranc. 231, 233, 234 Le Veneur (XV I w .), kardynał franc. 31 Levesque R ene (X X w .), polityk, przy wódca Partii Quebecu 237 Lismer A . (ur. 1885), kan. malarz 245 Lloyd George D avid (1863 — 1945), ang. premier 1 9 1 6 -1 9 2 2 176, 181 Locke John (1632—1704), filozof ang.
109 Ludwik X III (1 6 0 1 -1 6 4 3 ), kr. Francji 1 6 1 0 -1 6 4 3 42, 43 Ludwik XIV (1638—1715), kr. Francji 1 6 4 3 -1 7 1 5 46, 47, 5 6 - 58, 60, 61, 65, 71 Ludwik X V (1 7 1 0 -1 7 7 4 ), kr. Francji od 1715 63, 71 M cCarthy Joseph (1909—1957), skrajnie reakcyjny polityk amer. 223 M cClung N . (1873 —1951), kan. pow ieściopisarz 240 M cCourt Edward (ur. 1907), kan. pisarz
242 M acdonald' John A . (1815—1891), wy
bitny działacz państwowy, premier 1 8 6 7 -1 8 7 3 i 1 8 7 8 -1 8 9 1 1 2 7 -1 2 9 , 132,
133, 138, 142, 1 4 4 -1 4 7 , 1 4 9 -1 5 9 , 161, 166, 169, 171, 255, 256, 276, 277 M acD onald J. E. H. (1 8 7 3 -1 9 3 2 ), kan. malarz 245 M cG ee D ’Arcy Thom as (1825—1868), słynny m ówca irlandzki 133, 137 M ackenzie Alexander (1822—1892), pre mier D om inium K anady 1873 — 1878
145, 146, 225, 276, 277 M ackenzie W illiam L yon (1795 —1861), kan. działacz, reformator 108—110, 127 M cLachlan Alexander (1818 —1896), kan. pisarz 102 M acLehnan H ugh (ur. 1907), kan. pisarz
242 M acleod J. R. (1876—1935), wybitny uczony, współodkrywca insuliny, lau reat nagrody N ob la 248 M cNaughton A . G. (X X w.), generał, naczelny dow ódca wojsk kanadyjskich w II wojnie 198, 200 M acpherson D . L. (X IX w.), finansista z Toronto 146 M adison James (1751 — 1836), prezydent U S A 1 8 0 9 -1 8 1 7 91 Mair C. (1838 — 1927), pisarz, intelektua lista z Ottawy 148, 149 M akowski W. B. (X X w.), kan. historyk poi. pochodzenia, autor prac o Polonii kanadyjskiej 253, 264, 274 M alczewski Jacek (1854—1929), głośny malarz okresu Młodej Polski 265 M alczewski Rafał (1892—1965), s. Jacka, malarz działający w Kanadzie 265 M ao Tse-Tung (ur. 1893), czołow y dzia łacz i teoretyk chińskiego ruchu ro botniczego, przewodniczący Chińskiej Republiki Ludowej 223 M arch John (XVIII w.), dow ódca m ary narki ang. 63 M aritain Jacques (ur. 1882), słynny filo z o f katolicki 241 M arąuette Jacąues (X V II w.), jezuita, podróżnik 56 M arshall G eorge C. (1880—1959), gen. i polityk amer. 223
283
Martin Paul (X X w.), działacz państwowy i polityk kan. 223 M athews R . (X X w.), profesor kan.
249 M eighen Arthur (1874—1960), działacz państwowy, premier kan. 1920—1921
183, 185, 276, 277 Mercier H onore (1840—1894), premier Quebecu 153 Michener D . R . (X X w.), bryt. gubernator K anady 237, 265 M iddleton F. (X IX w .), generał, w 1885 pokonał powstanie Indian 151 M itchell W illiam O. (ur. 1914), pisarz kan.
242 M odrzejewska Helena (1840—1909), świa towej sławy poi. aktorka, znana też z występów w Ameryce 148 M okrzycki G . A . (X X w.), kan. profesor poi. pochodzenia, specjalista w zakresie aeronautyki 264 M onroe James (1758—1831), prezydent U S A 1 8 1 7 -1 8 2 5 175 M ontcalm Louis de (1712—1759), do w ódca wojsk franc. 68, 70, 71 M ontgomery Bernard (ur. 1887), bryt. marszałek w II wojnie światowej 199 M onts Pierre de (1558—1628), koloniza tor, kupiec 37 M oodie Susanna (1803—1885), pisarka kan. 102 M organ H . J. (1842—1913), intelektua lista z Ottawy 148 M o n ice James W. (1865—1924), kan. m a larz 245 M owat Obver (1820—1903), premier Quebecu 138, 152, 154, 156 Murray James (1722—1794), gubernator Quebecu 79 N apoleon Bonaparte (1769—1821), ces. Francuzów 1 8 0 4 -1 8 1 4 90, 91, 93, 254 N eilson John (1776—1848), kan. działacz polityczny 113 Nelligan Emile (1879—1941), poeta kan.
240 Nevers Edm ond de (X IX w.), pisarz kan.
242
N icholson Francis (XVIII w.), pułkownik bryt., gub. Bryt. Ameryki Północnej 63 N iven Frederick (1878 — 1944), kan. pi sarz 241 N ixon Richard (ur. 1913), polityk, wice prezydent U S A 1953 — 1961, prezydent 1 9 6 9 -1 9 7 4 271 N ob el Alfred (1833—1896), szwedzki che m ik i przemysłowiec, fundator nagród 2 22, 248 Odell Jonathan (1737—1818), pisarz, au tor satyiycznych poem atów 101 O lson H . A . (X X w .), minister rolnictwa w K anadzie 268 O stenso M . (1900—1963), kan. pow ieścio pisarka 240 Paderewski Ignacy (1860—1941), pianista i kom pozytor poi., działacz polityczny i państwowy 256 Papineau Louis Joseph (1786—1871), przew. Zgrom. N aród. 1815—1837,
112, 113, 127 Paąuet L. A . (1859—1942), pisarz kan. 242 Parker Gilbert (1862—1932), pisarz kan.
239 Pawlikowski Józef (X X w.), kan. pro fesor poi. pochodzenia, specjalista od lotnictwa 264 Pearson Lester (ur. 1897), działacz pań stwowy, premier Kanady 1963—1968
222, 225, 226, 228, 229, 235, 237 Pepperell W illiam (1696—1759), dowódca wojsk bryt. 67 Phips W illiam (1651 —1695), bryt. dowódca floty 60 Pitt W illiam Starszy (1708—1778), ang. polityk, premier 1766—1768 68 Pratt Edwin John (1882—1964), poeta kan. 243 Przybylska M. (X X w.), poi. chemik, pra cuje w uczelniach kan. 264 R adisson Pierre Esprit (1636—1710), p o dróżnik i odkrywca franc. 52 Ralegh Walter (1552—1618), ang. żeglarz, założyciel kolonii w Wirginii 35, 36
284
Richardson John (1796—1852), kan. dzien nikarz, literat 102 Richelieu Armand Jean du Plessis (1585— 1642), kardynał, od 1624 min. Lud w ika X III 42, 43, 55 Riel Louis (1844—1885), francuski metys, przywódca separatystów 143, 151, 153,
276 Roberts Charles (1860—1945), pisarz, poeta kan. 239, 2 40 Roberval Jean Franęois de la R ocąue (1500—1560), podróżnik franc. 33, 36 R oche M azo de la (1885—1961), pow ieścio pisarka kan. 241 R odys W itold (X X w .), uczony poi. po chodzenia, prawnik 265 Rogers Robert (1731 — 1795), dow ódca tzw. Batalionu Leśnego 67 R oosevelt Franklin D elano (1882—1945), prez. U S A 1 9 3 2 -1 9 4 4 196, 202 R oosevelt Theodore (1858 —1919), prez. U S A 1 9 0 1 -1 9 0 9 173 R ose W illiam J. (ur. 1885), kan. prof. 263 R oss Sinclair (ur. 1908), pisarz kan. 242 Rudy Eryk (X w.), islandzki wiking 22, 23 Rupert (1619—1682), książę, ang. dow ódca kawalerii, zdobywca dzis. M anitoby 52 Ryerson Egerton (1803—1882), duchowny, reformator szkolnictwa 100, 108, 109 Sabaudzki książę, Eugeniusz (1663 — 1736), dow ódca wojsk ang. 61 Sam olewicz J. J. (X X w .), kan. uczony poi. pochodzenia, badacz z dziedziny nis kich temperatur 264 Sauders Margaret Marshall (1861 — 1947), pisarka kan. 239 Schneider M aria (X X w .), prof. A SP w Warszawie, po wojnie znana plastycz ka w Kanadzie 265 Schneider R om an (X X w .), prof. ASP w Warszawie, p o wojnie działa jako plastyk w Kanadzie 265 Schwatka Fryderyk (X IX w .), P olak z p o chodzenia, badacz obszarów arktycznych, znawca Eskim osów 257 Scott D uncan Campbell (1862—1947), pisarz, poeta kan. 2 40
Scott Walter (1771 — 1832), szkocki powieściopisarz romantyczny 103 Seeley John (X IX w.), kan. pisarz 17S Selkirk ( l o r d 1771 — 1820), ang. dow ódca ekspedycji kolonizacyjnej 1812—1813
254, 260 Service Robert W. (1874—1958), powieściopisarz kan. 240 Seton Ernest Thom pson (1860—1946), pi sarz kan. 239 Shakespeare W illiam (1564—1616), ang. dramaturg i aktor 244 Sharp. M . W. (X X w.), nimister spraw zagranicznych K anady 269, 271 Sifton Clifford (1 8 6 1 -1 9 2 9 ), kan. dzia łacz państwowy 161, 164 Sim coe Graves John (1752—1806), pierw szy, gubernator Górnej K anady 88,
96 Simpson George (1787— 1860), guberna tor K om panii Zatoki H udsona 125 Skoryna S. (X X w .), kan. uczony poi. p o chodzenia, specjalista w zakresie chirur gii dentystycznej 264 Smith G oldw in (1823 — 1910), historyk z Oxfordu, później współorganizator gazety kan. „The N ation ” 149 Smith John (1580—1631), ang. żeglarz, podróżnik i odkrywca 36 Smuts Jan (X X w.), polityk, rzecznik Związku Południowej Afryki 195 Snorri (XI w.), s. K arlsefniego, wg skandy nawskich sag pierwszy biały człowiek ur. w Ameryce 23 Staniewski A lfons Jan (1879—1941), war szawski działacz robotniczy, od 1918 r. działacz społeczny i ośw iatow y w K a nadzie 259 Stankiewicz W ładysław (X X w.), kan. uczony poi. pochodzenia w dziedzinie nauk politycznych 265 Stanley (lord, X IX /X X w.), gubernator generalny, fundator pucharu dla drużyn hokejowych 252 Steele J. A . (X X w.), kan. profesor 249 St. Laurent Louis (ur. 1882), działacz państwowy, premier K anady 1948 — 1957 222, 223, 2 2 5 - 2 2 7 , 231, 277
285
Strachan John (X IX w.), biskup, reforma tor kan. szkolnictwa 108 Strandwald O laf (X X w.), badacz amery kańskich starożytności 24 Strickland zob. Traill Catherine Stykolt S. (X X w.), kan. ekonom ista poi. pochodzenia 265 Stykolt Stefan (X X w.), kan. konstruktor poi. pochodzenia w przemyśle lotni czym 264 Sully M aximilien de (1560 —1741), franc. polityk, minister Henryka IV, twórca franc. potęgi morskiej 36 Symes J. G, (X X w.), kan. pow ieściopisarz 240 . Sydenham zob. Thom pson Charles Szczeniowski Bolesław (X X w .), kan. uczony poi. pochodzenia, prof. poli techniki w M ontrealu, autor wielu wy nalazków 2 64 Szekspir zob. Shakespeare W illiam Szlazak J. (X X w.), kan. lekarz poi. po chodzenia, specjalista w zakresie chirur gii plastycznej 264 Szyryński W iktor (X X w.), kan. uczony poi. pochodzenia, specjalista w zakresie m edycyny 264 Taft W illiam H . (1 8 5 7 -1 9 3 0 ), prez. U S A 1 9 0 9 -1 9 1 3 174 Talbolt Thom as (1771 —1853), ang. puł kownik, organizator wielu osad w K a nadzie 96 Talon Jean (ok. 1625 —1694), wielki in tendent Ludwika X IV w K anadzie 1 6 6 5 -1 6 7 2 47, 49, 50, 54 Tecumseh (pocz. X X w.), przywódca Indian 91 Tetmajer-Przerwa Kazimierz (1865 —1940), pisarz poi. 263 Thom pson John (1844—1894), działacz państwowy, premier K anady 1892— 1894 155, 277 T hom son Charles (lord Sydenham) (1799 — 1841), gubernator generalny Wschodniej K anady 119, 120 Thorne Robert (XV w.), kupiec ang. 27 Tilley Leonard (X IX w.), polityk kan. 137
Traill Catharine Parr (1802—1899), pi sarka kan. 102, 239 Trudeau Pierre E liot (X X w.), kan. mąż stanu, premier rządu od 1968 226, 228,
229, 235, 237, 238, 267, 2 7 0 -2 7 2 , 277 Tupper Charles (1821 —1915), premier K anady w 1896 155, 157, 277 Turek W iktor (X X w.), kan. historyk poi. pochodzenia, dyrektor Instytutu Polskiego w Kanadzie, autor prac o Polonii kan. 253, 264, 274 Twain M ark (pseud. Samuela L. Clemensa, 1835 —1910), pisarz amer. 102 Varley F. H . (ur. 1881), malarz kan. 245 Vaudreuil Philippe de (1643 —1725), gu bernator N ow ej Francji 64, 65, 71 Verrazzano Giovanni da (XV I w.), floren cki żeglarz 30, 31, 62
W alker Horatio (1858—1938), malarz kan.
245 Wakefield Edward G ibbon (1796—1862), ang. teoretyk kolonializm u 116, 117 W ashington George (1732—1799), amer. bohater narodowy, prez. U S A 1789— 1797 66, 67, 69 W atson Hom er (1835—1936), malarz kan. 245 Welbourn Patricia (X X w.), dziennikarka kan. 249 W ellington Arthur W ellesley (1769—1852), ang. dow ódca wojskowy, zwycięzca N a poleona pod W aterloo 93, 95 W ilhelm III Orański (1650—1702), kr. ang. od 1 6 8 9 -1 7 0 2 5 9 - 61 W iktoria (1 8 1 9 -1 9 0 1 ), kr. ang. od 1836
255, 256 W ilson W oodrow (1856—1924), prez. U S A 1 9 1 3 -1 9 2 1 181 W ojciechowski Jerzy (X X w.), kan. uczo ny poi. pochodzenia, przewodniczący kan. towarzystw naukowych, filozof 265 W olfe James (1727—1759), bryt. dowódca wojskowy 69, 70, 254 W oodsworth James (1874—1942), kan. działacz społeczny, pacyfista 192
286
Zabirskie Albert (XVIII w .), wnuk em i granta poi. 253 Zabirskie Jan (XVIII w.), brat Alberta, sędzia z N ew Jersey 253 Zaborowski W ojciech (XVIII w.), poi.
emigrant przybyły do Ameryki w 1772
253 Zaborski Bogdan (X X w.), kan. uczony poi. pochodzenia, profesor na uczelniach kan., geograf 264
IN D E K S N A Z W G EO G R A FIC ZN Y C H Afryka Afryka Afryka Akadia
35, 171 Południow a 159, 195, 223 Północna 200
9, 34, 37, 40, 43, 44, 6 0 - 65, 67, 72, 77, 78, 84 Akwizgran 66 Alabama 8 Alaska 7, 8, 10, 14, 16, 125, 157, 168, 173, 181, 205, 220, 268 Albany 66 Albany (rzeka) 12 Alberta (prow.) 13, 15, 130, 139, 160, 165, 183, 186, 188, 189, 207, 210, 213, 220, 227, 239, 260, 261 Alberty Wyżyna 10 Ameryka 16, 17, 19, 20, 2 3 - 2 6 , 28, 30, 31, 3 3 - 3 5 , 37, 40, 48, 58, 61, 66, 67, 69, 78, 79, 82, 93, 98, 104, 201, 253, 254 Ameryka Łacińska 206 Ameryka Południowa 8, 17, 19, 218 Ameryka Północna 7, 8, 17—23, 28, 29— 31, 3 4 - 3 6 , 39, 42, 44, 4 7 - 4 9 , 5 5 - 5 8 , 60, 61, 6 4 - 6 8 , 71, 73, 74, 77, 79, 85, 91, 123, 158, 172, 204, 237, 254, 273; zob. też Brytyjska Am eryka Północna Ameryka Środkowa 17, 19, 63 Amsterdam 244 Anglia 21,26—28, 30,31, 34, 35, 40, 4 2 -
44, 52, 5 7 - 6 4 , 6 6 - 68, 8 0 - 8 3 , 88, 90, 91, 94, 96, 102, 105, 106, 109, 114, 117, 119, 157, 171, 172, 1 7 4 -1 7 6 , 181, 198, 201, 205, 225, 238, 239, 243, 255, 259 Annapolis 37 Appalachy 8, 9 Archipelag Arktyczny zob. Arktyczny Ar chipelag
Argentyna 187 Arkansas 57 Arkansas (rzeka) 56 Arktyczne M orze 268 Arktyczny Archipelag 7, 8 Arktyka 12, 209 Atlantyk 10, 13, 25, 27, 3 4 - 3 6 , 63, 83, 95,
124, 130, 133, 135, 144, 149, 158, 199—201, 205, 253; zob. też Ocean Atlantycki Australia 7, 95, 187, 198 Austria 61, 66 Azja 13, 14, 16, 17, 20, 27, 28, 34, 35,
39, 58 Azja Mniejsza 26 Bałtyckie M orze 21, 35 Belle Isle (cieśnina) 30 Beringa Cieśnina 16 Białe M orze 35 Bizancjum 21 B oston 60, 63, 252 Brazylia 33 Bretania 32 Bretoński Półwysep 230 Bristol 27, 28 Brouage 37 Brytania 198, 199 Brytyjska Ameryka Północna 5, 77, 83, 87,
90, 9 3 - 9 9 , 1 0 3 -1 0 7 , 110, 112, 1 1 5 118, 120, 126, 130, 131, 135, 137, 138, 140, 142 Brytyjska K olum bia 8, 10, 15, 126, 130, 139, 1 4 4 -1 4 6 , 148, 154, 165, 167, 168, 173, 177, 184, 188, 192, 204, 207, 208, 210, 215, 220, 227, 244, 260, 261 Brytyjskie Indie Zachodnie 87, 123
288
Brytyjskie Wyspy 206 Buffalo 255 Calgary 212, 246 Canadian Shield (= T a rcza Kanadyjska)
8-10 Camberry 195 Cape Breton 65, 8 5 ; zob. też Królewska Wyspa Champlaina Jezioro 38, 72 Charlottetown 136, 137, 147, 207 Chiny 25, 27, 30 - 3 2 , 40, 56, 206, 223, 267 Chińska Republika Ludowa 238, 267, 270,
271 Churchill (rzeka) 12 Cobalt 168 Cobourg 100, 108 Connecticut 95, 82 Cyprysowe W zgórza 10 Czerwona Rzeka 143, 150, 153, 254, 260 Delaware 82 Detroit 92 Detroit (nazwa odcinka Rzeki Św. W a wrzyńca) 11 D iam entowy Przylądek 37 D ieppe 30, 36, 199 D olna K anada zob. K anada D olna Dunkierka 198 Eastmain 12 E dm onton 165, 207, 212, 221, 246, 248 Erie (jezioro) 12, 14, 56, 61, 96, 97; zob. też Port Erie Europa 7, 12—14, 25, 26, 35, 51, 63, 66,
82, 96, 98, 99, 152, 161, 162, 182, 198, 222, 263, 265, 269 Europa Północna 35 Europa Środkowa 164 Europa Środkowo-W schodnia 164 Europa W schodnia 122, 164 Europa Zachodnia 25, 159, 160, 200 F allen Timbers 90 Finlandia 253 Floryda 33, 35, 65, 71 Fort Beausejour 72 Fort Carillon 72
Fort Chambly 72 Fort D etroit 61 Fort D uąuesne ( = Fort Pitt) 69 Fort Frontenac 56, 57, 72 Fort Garry (późn. W innipeg) 143 Fort Gaspareau 72 Fort Ille-aux N o ix 72 Fort Niagara 69, 72 Fort La Presentation 72 Fort M ichilimackinac 92 Fort Saint Frederic 72 Fort Saint-Jean 72 Fort Samuela de Champlaina 104 Fort W illiam Henry 67, 68 Francja 21, 27, 3 0 - 3 4 , 36, 37, 40, 4 2 -4 4 ,
46, 47, 49, 50, 5 5 - 6 1 , 63, 64, 66, 68, 69, 7 2 - 77, 90, 91, 94, 102, 171, 176, 1Ś1, 187, 188, 195, 197, 201, 204, 218 Fraser 12 Fredericton 207, 247 Galicja 164, 254 Gandawa 93 Georgia 65, 81 G eorgian Bay 124 G oderich 96 G órna K anada zob. K anada Górna G órne Jezioro 11, 12, 15, 45, 52, 55, 56,
125, 213 Górny Kraj 55 G óry Skaliste zob. Skaliste Góry Great Bear Lake 201; zob. też Wielkie Jezioro Niedźwiedzie Grecja 200 G renlandia 2 1 - 2 3 , 27, 28, 39, 40 G uelph 96 H alifax 78, 82, 97, 147, 158, 207, 212, 246 Hamburg 164 H am ilton 147, 212, 246, 259, 260 Hebrydy 21 H elluland 23 H iszpania 7, 27, 28, 31, 34, 35, 60, 61, 102,
197 H ochelaga (późn. Toronto) 32, 44, 88 H olandia 5 9 —61, 195 H onflehr 30 H onkong 199
289
K ootenay 168 Kordyliery 167 K orea 223 K raków 263 Królewska W yspa 65; zob. też Cape Bre ton Księcia Edwarda W yspa 13, 31, 65, 85, 95,
H udson (jezioro) 142, 215 H udson (rzeka) 30, 37, 38, 58, 60, 97 H udsona Zatoka 8, 9, 12—14, 19, 28, 37,
40, 52, 53, 60, 61, 77, 125, 142, 143, 162 H udsońska N izina 8 H uron (jezioro) 11, 12, 40, 56, 61, 96,
124
114, 135, 1 3 7 -1 3 9 , 142, 147, 152, 154, 207, 261 Kuba 223
H uronia 46 Illinois (stan) 254 Illinois (rzeka) 56 Indie 25, 26, 28, 34, 69 Indie Zachodnie 74, 84, 87, 102, 152, 181, 199; zob. też Brytyjskie Indie Zachod nie Irlandia 21, 95, 100, 135, 239, 244 Islandia 2 1 - 2 3 , 205 Japonia 170, 195, 205, 211, 212, 218, 228 Jerzego Jezioro 67 Jukon (terytorium) 8 ,1 4 ,1 5 ,1 6 8 ,1 7 3 , 207,
261
Labrador 12, 14, 15, 22, 23, 27, 28, 30,
31, 205, 213, 253 Lachine 58 Laurentian Shield ( = Tarcza Laurentyjska) 8 Laurentyjski Płaskowyż 8 Lewant 27 Liban 200 Lizbona 28 London (miasto w prow. Ontario) 212, 248 Londyn 28, 34, 44, 68, 79, 80 - 82, 86, 91,
1 0 5 -1 0 7 , 113, 114, 1 1 8 -1 2 1 , 134, 138, 140, 146, 157, 1 7 0 -1 7 2 , 174, 180, 181, 188, 194, 195, 225, 260 Long Sault 46 Louisburg 65, 66, 68, 69, 72, 78 Luizjana 57, 63, 71
Jukon (rzeka) 12, 17 Kalifornia 125 K anada D olna ( = późn. prow. Quebec)
85, 8 7 - 9 2 , 9 5 - 9 9 ,1 0 2 - 1 0 5 , 1 1 0 -1 1 4 , 1 1 7 -1 1 9 , 126, 128, 130, 137, 257 K anada Górna ( = późn. prow. Ontario)
M ackenzie (góry) 12 M ackenzie (rzeka) 12, 16, 17 Madryt 7 Magdaleny W yspy 31 M aine 58, 59, 83 M an 21 M anitoba 10, 13, 52, 130, 139, 143, 146,
8 4 - 8 8 , 91, 92, 9 4 - 9 8 , 1 0 0 -1 0 2 , 104, 105, 107, 108, 110, 112, 1 1 4 -1 1 9 , 122, 126, 130, 137, 254 K anada W schodnia ( = dawn. K anada D olna) 119, 126, 127, 130, 132, 133, 138 K anada Zachodnia ( = dawn. K anada G ór na) 119, 122, 126, 127, 130, 132, 133,
138, 159 Kanata ( = indiańskie królestwo) 32 Karaibskie M orze 181 Karolina Południowa 81 Karolina Północna 30, 81 K ensington 25 K itchener 260 K londike 167, 168, 173 K olum bia (rzeka) 12 K olum bia Brytyjska zob. Brytyjska K o lumbia K onstantynopol 26
148, 1 5 0 -1 5 2 , 1 5 4 -1 5 6 , 159, 165, 177, 188, 189, 204, 207, 210, 215, 240, 254, 260, 261, 264, 274 Markland 23 M aryland 81 M assachusetts