143 74 13MB
Polish Pages 311 Year 2016
Copyright © 2013 by Richard Dawkins Copyright © 2015 for this edition and for Polish translation by Wydawnictwo CiS Projekt okładki: Studio Gonzo & Co. na podstawie Przekład: Piotr J. Szwajcer Redakcja: Jacek Kowalczyk Korekta: Joanna Rzepa Wydanie I Stare Groszki 2016 Adres redakcji: Wydawnictwo CiS Opoczyńska 2A/5 02-526 Warszawa e-mail: [email protected] www.cis.pl ISBN 978-83-61710-20-2 ISBN e-book 978-83-61710-63-9 Skład wersji elektronicznej: Michał Latusek
konwersja.virtualo.pl
Spis treści
Dedykacja Geny i hełmy korkowe Kenijska włóczęga Nad jeziorem Górski orzeł Pożegnanie z Afryką Iglice Salisbury Angielskie lato Iglice nad Nene Iglice marzeń Ucząc się fachu Amerykański sen na Zachodnim Wybrzeżu Komputerowy maniak Gramatyka zachowania Nieśmiertelny gen Patrząc wstecz Podziękowania Zdjęcia Materiał ilustracyjny
Mojej mamie i mojej siostrze, które dzieliły ze mną wszystkie te lata. I ojcu, za którym wszyscy wciąż tęsknimy.
Geny i hełmy korkowe
„Miło cię widzieć, Clint”. Urzędnik kontroli paszportowej najwyraźniej nie wiedział, że w Wielkiej Brytanii pierwsze imię pełni czasem taką funkcję, jak drugie imię w innych krajach. Mamy je, ale praktycznie nikt go nie używa. Ja zawsze byłem Richardem, tak samo jak mój ojciec Johnem. Tak jak i on, zwykle niemal nie pamiętam, jak mam na pierwsze imię, póki ktoś mi o tym nie przypomni, co zresztą wciąż nieco mnie irytuje (i nic nie pomaga nawet to, że dzięki temu mogę posługiwać się tymi samymi inicjałami co Charles Robert Darwin!). No cóż, angielskie obyczaje mało obchodzą United States Department of Homeland Security. Nie wystarcza im, jak widać, że zaglądają ludziom do butów i sprawdzają pastę do zębów, zdecydowali też, że przekroczyć granicę amerykańską możesz jedynie pod swoim pierwszym imieniem; takim, jakie masz wpisane w paszporcie. Chwilowo więc musiałem pożegnać się z moją dotychczasową tożsamością i zabukować bilety na samolot jako Clinton R. Dawkins. Oczywiście również jako Clinton R. musiałem wypełnić wszystkie te śmiertelnie poważne i groźne formularze wjazdowe, w których mam obowiązek między innymi solennie przyrzec, że nie przybywam do Stanów Zjednoczonych po to, by siłą obalić amerykańską konstytucję („To jedyny cel mojej podróży”, wpisał kiedyś brytyjski prezenter radiowy Gilbert Harding; dziś taki dowcip mógłby go drogo kosztować). Tak więc zgodnie ze świadectwem urodzenia i paszportem nazywam się Clinton Richard Dawkins, mój ojciec zaś — Clinton John. Wiąże się z tym zresztą zabawna historia — otóż w 1941 roku, kiedy się urodziłem, „The Times” publikował jeszcze listy szczęśliwych ojców, których potomkowie właśnie przyszli na świat, i okazało się, że w marcu w tym samym szpitalu co ja, w Eskotene Nursing Home w Nairobi, syna powiła też żona innego C. Dawkinsa, niespokrewnionego zresztą z nami wielebnego Cuthberta, misjonarza Kościoła anglikańskiego. Moja mama, jak mi później opowiadała,
czuła się nieco zmieszana, gdy na jej ręce zaczęły spływać liczne listy gratulacyjne od biskupów i duchownych z całej Anglii, pełne błogosławieństw dla nowo narodzonego potomka. Trudno powiedzieć, czy te błędnie zaadresowane błogosławieństwa miały jakiś pozytywny wpływ na mnie. Faktem jest bez wątpienia, że syn wielebnego Cuthberta Dawkinsa został misjonarzem, tak jak jego ojciec, natomiast ja podążyłem w ślady swojego, który był biologiem. Mama do dziś żartuje, że może jednak nas zamienili, ale na moje szczęście już fizyczne podobieństwo do taty dowodzi, że nie jestem podrzutkiem i nigdy nie była mi przeznaczona kariera duchownego. Tradycja nadawania synom na pierwsze imię Clinton narodziła się w naszej rodzinie, gdy mój praprapradziadek Henry Dawkins (1765–1852) poślubił Augustę, córkę generała sir Henry’ego Clintona (1738–1795), głównodowodzącego królewskich brytyjskich sił zbrojnych w latach 1778– 1782. (Czas pełnienia tej funkcji jednoznacznie wskazuje, że przynajmniej w części to on był odpowiedzialny za angielską klęskę w amerykańskiej wojnie o niepodległość). Historia małżeńskich starań mojego przodka sugeruje zresztą, że przejęcie przez naszą rodzinę imienia Clinton to przejaw swoistego tupetu. Otóż, jak się można dowiedzieć z książki poświęconej dziejom Londynu, czyli również Great Portland Street, gdzie generał Clinton mieszkał po powrocie zza oceanu: W roku 1788 córka sir Henry’ego uciekła z domu rodzinnego w powozie z panem Dawkinsem. Pan Dawkins, by umknąć pościgowi, wynajął jeszcze sześć dorożek, którym kazał ustawić się na pobliskim Portland Place i ruszyć pędem we wszystkie strony, gdy tylko on przejedzie koło nich ze swą wybranką…1
Chciałbym wierzyć, że to wzmianka o chlubnych dziejach mojej rodziny zainspirowała słynne strofy Stephena Leacocka o lordzie Ronaldzie, który „dosiadł konia i ruszył naraz we wsze strony”. Mam też nadzieję, że odziedziczyłem po Henrym Dawkinsie nieco jego zaradności i zapału, co jest jednak mało prawdopodobne, bo w końcu mam po nim tylko 1/32 genomu; 1/64 odziedziczyłem po generale Clintonie, a jakoś nigdy nie ciągnęło mnie do wojaczki. Tessa d’Urberville i Pies Baskerwilów to dalece nie jedyne powieści, w których kluczową rolę odgrywa genetyczne dziedzictwo po odległych
przodkach, tyle że ich autorzy najwyraźniej nie wzięli pod uwagę, że taki spadek co generację zmniejsza się o połowę. To postęp, a raczej spadek wykładniczy. Nader szybki, a przynajmniej taki by był, gdyby nie małżeństwa z kuzynami (tym częstsze, im odleglejsze pokrewieństwo), ale z drugiej strony, to dzięki takim związkom dziś praktycznie wszyscy jesteśmy ze sobą bliżej lub dalej spokrewnieni. Mało kto uświadamia to sobie, a tymczasem to twierdzenie można dowieść nawet nie wstając z fotela. Wystarczy prosty eksperyment myślowy z wehikułem czasu. Jeśli tylko wybierzemy się w odpowiednio odległą przeszłość, okaże się, że każdy, kogo tam spotkamy, jest albo przodkiem wszystkich organizmów żyjących w roku 2014, albo żadnego z nich. Teraz możemy zastosować (ukochaną przez matematyków) regułę reductio ad absurdum i cofnąć się w przeszłość aż do dewonu. Jak łatwo pojąć, owa reguła działa również w stosunku do naszych przodków sprzed trzystu milionów lat — twoja praryba musi być i moją prarybą, bo inaczej musielibyśmy przyjąć, że ich dwie linie były ściśle oddzielone przez setki milionów lat, a dzisiaj mogą się ze sobą rozmnażać. To po prostu niemożliwe. Pytanie tylko, jak daleko trzeba się tak naprawdę cofać, by wykryć jeszcze interesujące nas pokrewieństwo. Oczywiście nie aż do dewonu. Znacznie, znacznie bliżej. Cóż — pominę tu może (niezbyt zresztą skomplikowane) obliczenia i przejdę wprost do rezultatów. Otóż mogę zapewnić wszystkich moich czytelników, że podobnie jak królowa brytyjska chlubi się swoim pochodzeniem od Wilhelma Zdobywcy, z olbrzymim prawdopodobieństwem tak samo może czynić każdy z Was (ja zresztą nawet wiem to z pewnością. Takie pokrewieństwo — pominąwszy kwestię nieślubnych związków po drodze — może odkryć prawie każdy, kto jest w stanie prześledzić dzieje swojej rodziny na przestrzeni tysiąca lat). Clinton George Augustus Dawkins (1808–1871), jeden z kilku synów Henry’ego i Augusty, należał do tych nielicznych Dawkinsów, którzy na co dzień posługiwali się imieniem Clinton. Jeśli odziedziczył odwagę swego ojca, wystawił ją na ciężką próbę w 1849 roku, kiedy to jako brytyjski konsul urzędował w Wenecji, intensywnie ostrzeliwanej przez wojska austriackie. Opowieść jest zabawna, więc pozwolę sobie ją tu przytoczyć, zwłaszcza że do dziś w posiadaniu mej rodziny znajduje się odgrywająca w niej ważną rolę kula armatnia, na pamiątkę umieszczona na brązowej podstawce z wygrawerowaną odpowiednią inskrypcją. Nie wiem, co prawda, czy rodzinnym legendom i treści inskrypcji (nie wiem też, czyje to słowa) można
ufać, ale oto ona (w moim własnym przekładzie z francuskiego, który wówczas był językiem dyplomacji): Pewnej nocy, gdy konsul leżał już w łóżku, austriacki pocisk przebił sufit i kołdrę i utknął w pościeli, dokładnie między jego nogami, na szczęście powodując tylko powierzchowne obrażenia. Wpierw sądziłem, że to bajeczka, ale później przekonałem się, że rzeczywiście dokładnie tak to wyglądało. Nasz szwajcarski kolega, spotkawszy go na pogrzebie amerykańskiego konsula, zaczął dopytywać o szczegóły, a Dawkins ze śmiechem wszystko potwierdził i dodał jeszcze, że to właśnie dlatego od tego czasu nieco powłóczy nogami.
Ten wyjątkowo łaskawy dla pewnych istotnych narządów mojego przodka incydent wydarzył się, zanim jeszcze miał on szansę je wykorzystać (przynajmniej w kontaktach z mą szacowną przodkinią) i aż kusi, by przyjąć, że swoje istnienie zawdzięczam wyłącznie balistycznemu szczęściu. W końcu parę centymetrów w górę i… W rzeczywistości jednak i moje istnienie — i każdego z nas — wymagało nieskończenie niemal większej liczby znacznie bardziej szczęśliwych przypadków niż minimalnie chybiająca celu kula armatnia. Jesteśmy tu i teraz, bo wszystko, co działo się od samego początku Wszechświata działo się dokładnie tak, jak się działo. Wenecka przygoda mojego przodka to tylko drobna ilustracja tego nieprawdopodobnego ciągu zbiegów okoliczności. Jak już mówiłem — wystarczyłoby, by drugi dinozaur z lewej (licząc od największego sagowca) nie był tego dnia podziębiony, a tak kichnął i przez to nie zdołał schwytać pętającego mu się pod nogami niewielkiego ryjówkokształtnego zwierzątka, które tym sposobem zostało przodkiem wszystkich żyjących na Ziemi ssaków; to dzięki temu kichnięciu jesteśmy tutaj. I wszyscy zawdzięczamy swą egzystencję takiemu zbiegowi nieprawdopodobieństw. Cóż — jesteśmy po prostu nieprawdopodobnymi szczęściarzami! Edward Dawkins (1859–1905) był jednym z wielu Dawkinsów, którzy edukację pobierali w oksfordzkim Balliol College. Miał to szczęście, że znalazł się tam w odpowiednim momencie, by dostąpić zaszczytu unieśmiertelnienia w strofach słynnych Balliol Rhymes, po raz pierwszy opublikowanych w 1881 roku pod tytułem The Masque of Balliol. Największą sławę zyskała bez wątpienia zwrotka poświęcona przełożonemu szkoły Benjaminowi Jowettowi, której autorem był (wówczas uczeń siódmej
klasy, a po latach dziekan katedry w Norwich) H.C. Beeching: First come I, my name is Jowett. There’s no knowledge but I know it. I am Master of this College, What I don’t know isn’t knowledge. /Najpierw ja — Jowett jestem/ Nie ma nic, czego bym nie wiedział/ Jestem panem tego kolegium/ Czego nie wiem — nie jest wiedzą.
Wersy poświęcone Clintonowi Edwardowi Dawkinsowi nie są może aż tak zgrabne, ale dla mnie oczywiście znacznie ważniejsze: Positivists ever talk in sUch an epic style as Dawkins; God is naught and Man is all, Spell him with a capital. /Pozytywiści zwykle mówią/ równie podniosłym stylem, jak Dawkins:/ Bóg jest niczym, Człowiek wszystkim/ To „Człowiek” trzeba pisać dużą literą.
Wolnomyśliciele w epoce wiktoriańskiej musieli być rzadkością i bardzo żałuję, że nigdy nie spotkałem mojego stryjecznego prapradziadka (jako dziecko poznałem dwie jego młodsze siostry, wówczas już w bardzo podeszłym wieku. Jedna z nich miała dwie służące, do których zwracała się per Johnson i Harris. Mówienie do kogoś po nazwisku wydało mi się dość dziwne, ale najwyraźniej „epicki styl” zobowiązuje). Mam wrażenie, że to sir Clinton zapłacił za naukę mojego dziadka, a swojego bratanka Clintona George’a Evelyna Dawkinsa w Balliol, jak również że ten praktycznie cały spędzony w szkole czas poświęcił przede wszystkim wioślarstwu. Jest taka fotografia (reprodukcję zamieściłem w książce), na której mój dziadek szykuje się właśnie do kolejnej przeprawy. Można ją uznać za (uroczą, nie przeczę) ilustrację do jakiejś powieści rozgrywającej się w Oksfordzie w pełni lata w edwardiańskiej Anglii. Doskonale by się sprawdziła w słynnej Zulejce Dobson Maxa Beerbohma. Grupa gości (wszyscy oczywiście w kapeluszach) stoi na pokładzie spuszczanego na wodę hangaru na łodzie, którego konserwacją, jak pamięć sięga, zajmowały się wszystkie kolejne załogi wioślarskie. Dziś już takich hangarów nie ma — zastąpiły je murowane przystanie. (Choć jeden, a może
dwa wciąż pływają. A przynajmniej „żyją” zacumowane u brzegu, wykorzystywane jako barki mieszkalne, czasem zaś, korzystając z holowników, organizuje się na nich rejsy po rzece i starorzeczu wokół Oksfordu). Podobieństwo mojego ojca i wujka Colyeara do dziadka jest wręcz uderzające. Od dawna zresztą takie rodzinne podobieństwa mnie fascynują, choć bardzo szybko zanikają z kolejnymi generacjami. Wracając zaś do dziadka — jego przywiązanie do balliolskiego kolegium musiało być zaiste wielkie, skoro udało mu się tam zostać ładnych parę lat dłużej niż innym uczniom; głównie, jak podejrzewam, po to, by oddawać się swej wioślarskiej pasji. Choć może nie tylko. Gdy odwiedzałem go po wielu latach, szkoła była głównym tematem naszych rozmów i nieustannie wypytywał mnie, czy nadal posługujemy się tym samym edwardiańskim slangiem, który doskonale zapamiętał z młodości — czy mówimy „Mugger” o dyrektorze, „wagger pagger” na kosze na śmieci, a „Memmogger” na Memoriał Męczenników — wielki krzyż stojący w pobliżu Balliol, upamiętniający trzech anglikańskich biskupów spalonych żywcem w Oksfordzie w 1555 roku za ich przywiązanie do nie tej, co trzeba, wersji chrześcijaństwa. Jedno z moich ostatnich wspomnień dziadka to gdy odwoziłem go na zjazd absolwentów szkoły (taką uroczystość organizowano co roku dla kolejnych roczników). Aż rozkwitł w otoczeniu dawnych kolegów, z których większość poruszała się już za pomocą balkoników i słyszała cokolwiek tylko dzięki trąbkom akustycznym (pince-nez mieli chyba wszyscy). Jeden z nich nawet go rozpoznał i sarkastycznie spytał: „Hej, Dawkins — ciągle wiosłujesz jak Leander?”. Zostawiłem go tam, chyba jednak trochę zagubionego wśród starej paczki. Uświadomiłem sobie wtedy, że niektórzy z nich musieli walczyć jeszcze w wojnie burskiej i to im właśnie Hilaire Belloc zadedykował swój słynny wiersz To the Balliol Men Still in Africa: Years ago, when I was at Balliol, Balliol men — and I was one — Swam together in winter rivers, Wrestled together under the sun. And still in the heart of us, Balliol, Balliol, Loved already, but hardly known, Welded us each of us into the others:
Called a levy and chose her own. Here is a House that armours a man With the eyes of a boy and the heart of a ranger And a laughing way in the teeth of the world And a holy hunger and thirst for danger: Balliol made me, Balliol fed me, Whatever I had she gave me again: And the best of Balliol loved and led me. God be with you, Balliol men.
Z wielką trudnością odczytałem ten wiersz publicznie najpierw na pogrzebie mojego ojca w 2011 roku, a ponownie rok później, gdy włączyłem go do eulogii Christophera Hitchensa (kolejnego absolwenta Balliol), którą wygłosiłem na Globalnej Konwencji Ateistycznej w Melbourne. Z trudnością, bo — muszę się przyznać — nawet przy szczęśliwszych okazjach recytowanie poezji, którą naprawdę lubię, nader szybko doprowadza mnie do łez, a ten akurat wiersz Belloca niemal przewodzi w tej stawce. Po ukończeniu Balliol dziadek — podobnie jak wielu innych członków mojej rodziny — wybrał karierę w służbie kolonialnej (Colonial Service). Został konserwatorem lasów w Birmie i większość czasu spędzał w odległych zakamarkach tamtejszych kniei, nadzorując ciężką pracę specjalnie do tego celu szkolonych słoni-drwali. Był właśnie na takim odludziu — lubię go sobie wyobrażać z rozłupnicą w ręku — kiedy (był to 1921 rok) dowiedział się o narodzinach swojego najmłodszego syna Colyeara (matką Henry’ego — tak, tego przedsiębiorczego młodzieńca, który uprowadził Augustę Clinton — była lady Juliana Colyear, stąd pierwsze imię mojego wujka). Był tak niecierpliwy, że nawet nie poczekał na jakikolwiek sensowny środek transportu, tylko wsiadł na rower i ruszył w pięćdziesięciomilową podróż do domu, a gdy znalazł się już u wezgłowia swojej żony Enid i pokazano mu noworodka, z dumą stwierdził, że ma on „nos Dawkinsów”. Psychologowie ewolucyjni dawno już zauważyli tę szczególną skłonność rodziców, by w dzieciach doszukiwać się podobieństwa do ojca (ewentualnie jego rodziny), podczas gdy podobieństwo do matki mało kogo interesuje. To zupełnie zrozumiałe — znacznie trudniej być pewnym ojcostwa niż macierzyństwa.
Colyear był najmłodszym, a John, mój ojciec, najstarszym z trójki braci. Wszyscy urodzili się w Birmie i każdy z nich wędrował w koszyku przez dżunglę (tylko najbardziej zaufani służący mieli „zaszczyt” dźwigania nosideł). Wszyscy wybrali też tę samą ścieżkę kariery co ich ojciec i zatrudnili się w służbie kolonialnej, tyle że trafili do zupełnie różnych części tego kontynentu — John do Nyasaland (obecnie Malawi), średni z braci, Bill, do Sierra Leone, a Colyear do Ugandy. Bill tak naprawdę nazywa się Arthur Francis — przynajmniej takie imiona, po dwóch dziadkach, dostał na chrzcie — ale w dzieciństwie wszyscy zawsze mówili o nim Bill, a to ze względu na rzucające się wręcz w oczy podobieństwo do Billa Jaszczurki z Alicji w Krainie Czarów. Z kolei John i Colyear byli tak do siebie podobni, że pewnego razu ktoś zaczepił Johna na ulicy i spytał: „To ty czy twój brat?” (i to prawdziwa historia, czego chyba nie można powiedzieć o słynnej anegdotce o W.A. Spoonerze, jedynym zresztą dyrektorze mojego oksfordzkiego kolegium, którego nazwisko przeszło do historii dzięki własnemu „izmowi”. Miał on ponoć spytać jednego ze swoich uczniów, spotkanego na przechadzce: „Przypomnij mi, proszę, bo wciąż nie mogę zapamiętać — to ty zginąłeś na wojnie, czy twój brat?”). Z wiekiem natomiast Bill i Colyear stawali się coraz bardziej do siebie podobni (i do ojca przy okazji), John z kolei bardzo się zmienił, przynajmniej według mnie. Często się zresztą zdarza, że takie rodzinne podobieństwa zanikają i powracają na różnych etapach życia; to między innymi dlatego tak mnie fascynują. Z drugiej strony często też zapominamy, że geny działają przez całe życie, a nie tylko w fazie rozwoju płodowego. Ku zmartwieniu dziadków Bill, Colyear i John nie doczekali się siostry (już nawet imię było zaplanowane — Juliana). Każdy z braci czymś się wyróżniał. Colyear najlepiej radził sobie z nauką, Bill natomiast był zdolnym sportowcem — przyznam, że poczułem nawet swoistą dumę, gdy po latach zobaczyłem jego nazwisko na liście rekordzistów mojej szkoły w biegu na sto jardów. Był też świetnym graczem w rugby i powołano go do reprezentacji armii na samym początku pierwszej wojny światowej. Tych rodzinnych talentów niestety nie odziedziczyłem, ale bardzo chciałbym wierzyć, że od taty nauczyłem się myśleć o nauce, a od wujka Colyera — jak tłumaczyć ją ludziom. Wujek po powrocie z Ugandy wykładał na Oksfordzie i zasłynął jako świetny nauczyciel statystyki, a to przedmiot, który biologom zawsze sprawiał wiele trudności. Umarł w wieku 71 lat, zbyt wcześnie, moim
zdaniem. Tymi oto słowami zadedykowałem mu jedną z moich książek, Rzekę genów: Pamięci Henry’ego Colyeara Dawkinsa (1921–1992), profesora St. John’s College w Oksfordzie, mistrza w sztuce czynienia rzeczy trudnych prostymi.
Najmłodszy z braci odszedł jako pierwszy, potem pożegnaliśmy pozostałych. Bill, mój wujek i ojciec chrzestny, umarł w 20092 roku w wieku 93 lat. Wygłosiłem eulogię na jego pogrzebie, w której starałem się wyjaśnić, dlaczego, mimo że zdaję sobie sprawę z tego, ile zła było w brytyjskich służbach kolonialnych, nadal uważam, że to, co było w nich najlepsze, było naprawdę dobre. A najlepsi bywali ludzie — tacy właśnie jak Bill i jego bracia albo Dick Kettlewell, o którym będę jeszcze mówił3. Tata i jego dwaj bracia podążyli drogą swojego ojca: wszyscy wybrali pracę w służbie kolonialnej i podobnie było w rodzinie mamy. Jej dziadek (ze strony matki) Arthur Smythies był głównym konserwatorem lasów w jednym z dystryktów Indii — jego syn Evelyn objął analogiczne stanowisko w Nepalu. Mój dziadek Dawkins zaprzyjaźnił się z Evelynem, kiedy studiowali razem leśnictwo na Oksfordzie, i wtedy poznał jego siostrę Enid; zakochał się w niej i tak została moją babcią. Evelyn jest autorem cenionej publikacji India’s Forest Wealth (1925) i kilku ważnych opracowań poświęconych filatelistyce, natomiast jego żona Olivia znana była przede wszystkim — ze wstydem muszę to przyznać — z pasji myśliwskiej. Ona też napisała książkę, Tiger Lady, bo to w strzelaniu do tygrysów gustowała najmocniej. Mamy gdzieś w rodzinnym archiwum jej zdjęcie, jak stoi nad tygrysimi zwłokami w korkowym hełmie, a mąż z dumą poklepuje ją po ramieniu, jakby mówił: „Dobra robota, maleńka”. Chyba nie była to kobieta w moim typie. Najstarszy syn Olivii i Evelyna, znany z małomówności Bertram („Billy”) Smythies również trafił do kolonialnej służby leśnej, najpierw w Birmie, a później w Sarawark. Jest autorem dwóch klasycznych opracowań — Birds of Burma i Birds of Borneo. Ta druga książka stała się swoistą biblią (już nie tak jak Bertram małomównego) podróżnika i pisarza Redmonda O’Hanlona w przeuroczej podróży na Borneo, którą odbył wspólnie z poetą Jamesem Fentonem i opisał w książce Into the Heart of Borneo. Młodszy brat Bertrama, John Smythies, zdecydował się porzucić rodzinną tradycję —
przeniósł się do Kalifornii, poświęcił neuronaukom i stał się jednym z lepszych specjalistów od schizofrenii i psychodelików. Ponoć to on zainspirował Aldousa Huxleya do prób z meskaliną i poszukiwania „drzwi percepcji”, ale gdy niedawno poprosiłem go o radę, czy zaakceptować ofertę jednego z moich przyjaciół, który zapraszał mnie w „podróż” z użyciem LSD, zdecydowanie odradził. Kolejny brat cioteczny taty, Yorick Smythies, też nieco się „wyrodził”. Studiował filozofię, a w latach 40. współpracował z Ludwigiem Wittgensteinem4. Peter Conradi, autor biografii powieściopisarki Iris Murdoch, twierdzi, że to właśnie Yoricka Murdoch sportretowała w powieści W sieci jako „świętego głupca” Hugo Belfoundera. Jak pisze Conradi: Yorick chciał się zatrudnić jako konduktor w firmie autobusowej, ale [jak podaje Murdoch] był jedynym kandydatem w historii tego komunalnego przedsiębiorstwa, który nie zaliczył egzaminu teoretycznego […]. Miał też jedną lekcję na prawo jazdy. Instruktor wyszedł z samochodu, bo Yorick bez przerwy wjeżdżał na krawężnik i zjeżdżał z niego.
Cóż — ja przynajmniej nie dostrzegam wielkiego podobieństwa… Po oblaniu egzaminu na konduktora Yorick porzucił też karierę filozofa (podobnie jak wielu innych zniechęcony do tej dziedziny wiedzy przez swego mistrza Wittgensteina) i zatrudnił się jako bibliotekarz na Wydziale Leśnictwa w Oksfordzie. To było chyba jego jedyne (nie wiem zresztą, czy do końca świadome) ustępstwo na rzecz rodzinnej tradycji. Zawsze zresztą był ekscentrykiem — zażywał tabakę i przeszedł na katolicyzm. I umarł też niezwyczajną śmiercią. Arthur Smythies, dziadek i Dawkinsów, i braci Smythies, był, jak mi się wydaje, pierwszym z naszej rodziny, który wstąpił do brytyjskiej służby cywilnej. Jego przodkowie (w linii męskiej) przez siedem kolejnych pokoleń — począwszy od wielebnego Williama Smythiesa, który przyszedł na świat pod koniec XVI wieku — byli duchownymi Kościoła anglikańskiego. Całkiem możliwe zresztą, że gdybym ja urodził się w którymś z minionych stuleci, też wybrałbym karierę duchownego. W końcu zawsze interesowały mnie najgłębsze, egzystencjalne pytania, a na takie właśnie religia od wieków (inna rzecz, że bez powodzenia) próbuje odpowiadać. Na szczęście żyję w czasach, kiedy odpowiadać na nie zaczęła nauka, i to bez odwoływania się
do czynników nadprzyrodzonych. Na szczęście — bowiem moje zainteresowania biologią zaczęły się od ciekawości, skąd wzięło się życie i jaka jest jego natura, nie zaś (a tak chyba wciąż jest u wielu młodych biologów) od miłości do przyrody. W pewnym sensie mogę o sobie powiedzieć, że sam też nie kontynuowałem rodowej tradycji i rodzinnej pasji dla żywej przyrody oraz historii naturalnej. Poproszono mnie kiedyś o krótkie wspomnienia do antologii autobiografii etologów. Napisałem tam: Powinienem zostać dzieckiem-naturalistą. Dysponowałem przecież wszelkimi atutami — nie tylko dorastałem we wspaniałym środowisku tropikalnej Afryki, ale miałem też idealne geny. W końcu już od kilku pokoleń opaleni na brązowo Dawkinsowie przedzierali się w szortach przez dżungle i lasy całego Imperium i podobnie jak mój ojciec i jego dwaj młodsi bracia sam niemal urodziłem się w korkowym hełmie na głowie5.
Te szorty zresztą długo mnie prześladowały. Pamiętam, że gdy wujek Colyear po raz pierwszy zobaczył mnie w tym stroju, spojrzał na mnie uważnie i stwierdził autorytatywnie: „Na Boga, masz prawdziwie dawkinsowskie kolana!”. Sam zresztą najchętniej chodził w szortach, tyle że na starość nosił już do nich dwa paski. O wujku pisałem poza tym jeszcze w moich wspomnieniach. Najgorsze, co mógł powiedzieć o młodym człowieku, to: „On nigdy nie spędził nocy w schronisku młodzieżowym!”. Ze wstydem przyznaję, że ten opis do mnie pasuje. Już jako dziecko buntowałem się przeciw rodzinnym tradycjom i to mimo wszelakich zachęt, jakie otrzymywałem od rodziców. Oboje bez problemu potrafili zidentyfikować dowolną roślinę rosnącą czy to na kornwalijskim klifie, czy na alpejskiej łące, a tata nawet dodawał do tego łacińskie nazwy. I mnie, i siostrze, gdy byliśmy dziećmi, strasznie się to podobało (dzieci bardzo lubią sam dźwięk słów, nawet gdy nie znają ich znaczenia). Pamiętam własne przerażenie, jak wkrótce potem, gdy zamieszkaliśmy w Anglii, mój wysoki i wciąż przystojny dziadek (który sam dopiero co przyjechał z Birmy na emeryturę do kraju) wskazał na niebieską sikorkę przelatującą za oknem i spytał mnie, czy wiem, co to za ptak. Nie miałem pojęcia i trzęsącym się głosem wyjąkałem: „Zięba?”. Dziadek był oburzony. W rodzinie Dawkinsów taka ignorancja była czymś równie niewyobrażalnym, jak gdybym przyznał, że nigdy nie słyszałem o Szekspirze. „Dobry boże, John — jak to możliwe?!” — nigdy nie zapomnę tych słów dziadka i wywołanych przez nie usprawiedliwień i przeprosin taty.
Na własne usprawiedliwienie mogę tylko powiedzieć, że dopiero co zamieszkałem w Anglii, a we wschodniej Afryce ani zięb, ani sikorek nie ma. Niemniej jednak jest prawdą, że podglądanie zwierząt na swobodzie bardzo późno zaczęło sprawiać mi prawdziwą przyjemność i nigdy nie byłem takim miłośnikiem dzikiej przyrody jak tata czy dziadek. W zamian: Potajemnie oddawałem się pasji czytania. Podczas wakacji wymykałem się z książką do sypialni — to były takie (wzbudzające poczucie winy) wagary od świeżego powietrza i dziarskich zabaw. A kiedy już zacząłem uczyć się prawdziwej biologii w szkole, to też przyciągały mnie głównie lektury. I już wtedy zacząłem stawiać pytania, które dorośli uznaliby raczej za filozoficzne: Jaki jest sens życia? Dlaczego tu jesteśmy? Jak to wszystko się zaczęło?
Rodzina mojej matki pochodziła z Kornwalii. Jej dziadek i pradziadek byli lekarzami w Helston (jako dzieciak obu wyobrażałem sobie jako doktora Liveseya z Wyspy skarbów). Babcia była prawdziwą kornwalijską patriotką i o Anglikach cały czas mówiła „cudzoziemcy”. Żałowała, że urodziła się zbyt późno, by mówić prawdziwym (dziś już martwym) kornwalijskim, ale opowiedziała mi kiedyś, że gdy była mała, starzy rybacy bez kłopotu mogli dogadać się z bretońskimi rybakami, którzy czasem przypływali na kornwalijskie wybrzeże, by „podkradać nasze kraby”. Z trzech celtyckich („brytońskich”) języków walijski wciąż jeszcze jest używany, bretoński wymiera, a kornwalijski jest już językiem martwym. Bretoński i kornwalijski to języki siostrzane, sąsiednie odrosty na drzewie genealogicznym europejskich języków. Sporo kornwalijskich słów przetrwało zresztą w lokalnym dialekcie angielskiego (na przykład na żabę wciąż mówi się tam quilkin), a babcia nieźle go znała. My, jej wnuki, często zresztą prosiliśmy ją, by recytowała nam uroczy wierszyk o chłopcu, który „clunked a bully” (czyli połknął pestkę od śliwki). Udało mi się nawet kiedyś ją nagrać, ale niestety taśma gdzieś się zapodziała. Dopiero po wielu latach dzięki Google’owi udało mi się trafić na ten wiersz6 i wciąż, gdy go czytam, słyszę w głowie babci głos: There was an awful pop and towse1 just now down by the hully,2 For that there boy of Ben Trembaa’s, aw went and clunked3 a bully,4 Aw ded’n clunk en fitty,5 for aw sticked right in his uzzle,6 And how to get en out again, I tell ee ‘twas a puzzle,
For aw got chucked,7 and gasped, and urged,8 and rolled his eyes, and glazed; Aw guggled, and aw stank’d9 about as ef aw had gone mazed10. Ould Mally Gendall was the fust that came to his relief,Like Jimmy Eellis ‘mong the cats,11 she’s always head and chief; She scruffed ‘n by the cob,12 and then, before aw could say ‘No,’ She fooched her finger down his throat as fur as it would go, But aw soon catched en ‘tween his teeth, and chawed en all the while, Till she screeched like a whitneck13— you could hear her ‘most a mile; And nobody could help the boy, all were in such a fright, And one said: ‘Turn a crickmole,14 son; ‘tes sure to put ee right;’ And some ran for stillwaters,15 and uncle Tommy Wilkin Began a randigal16 about a boy that clunked a quilkin;17 Some shaked their heads, and gravely said: “‘Twas always clear to them That boy’d end badly, for aw was a most anointed lem,18 For aw would minchey,19 play at feaps,20 or prall21 a dog or cat, Or strub22 a nest, unhang a gate, or anything like that.’ Just then Great Jem stroathed23 down the lane, and shouted out so bold: ‘You’re like the Ruan Vean men, soase, don’t knaw and waant be told;’ Aw staved right in amongst them, and aw fetched that boy a clout, Just down below the nuddick,24 and aw scat the bully out; That there’s the boy that’s standing where the keggas are in blowth:25 Blest! If aw haven’t got another bully in his mouth!’ (1 Fuss; 2 Store for live bait; 3 Swallowed; 4 Pebble, jakkolwiek babcia tłumaczyła to na śliwkę, co ma więcej sensu; 5 Properly; 6 Throat; 7 Choked; 8 Retched; 9 Stamped; 10 Mad; 11 Local proverb; 12 Forelock; 13 Stoat, weasel; 14 Somersault; 15 Medicine distilled from peppermint; 16 Nonsensical story; 17 Swallowed a frog; 18 Mischievous imp; 19 Truant; 20 Pitch and toss; 21 Tie a tin can or something to an animal’s tail; 22 Rob; 23 Briskly strode; 24 Back of the head; 25 Cow parsleys are in bloom). Powyżej przekład słów dialektu na angielski. [Dla miłośników języka angielskiego i dialektu kornwalijskiego całość pozostawiłem w oryginale. To nie jest najwybitniejsza poezja — przyp. tłum.].
Od dawna fascynuje mnie ewolucja języków i to, jak ich lokalne mutacje oddalają się od siebie i z czasem stają się dialektami (jak choćby kornwalijski i geordie, którym posługują się mieszkańcy okolic Newcastle), a później, przynajmniej czasem, oddalają się od siebie jeszcze bardziej, aż stają się
kompletnie różne, choć ich pokrewieństwo — jak niemieckiego i holenderskiego — nie pozostawia wątpliwości. Podobieństwa do ewolucji biologicznej są tak oczywiste, że czasem wręcz mylące. Kiedy populacje się dzielą i stają się osobnymi gatunkami za wyznacznik ostatecznego oddzielenia uznajemy moment, w którym osobniki należące do odrębnych grup nie mogą już się ze sobą rozmnażać. Uważam, że analogiczne kryterium powinno się przyjąć w przypadku języków — dwa (niegdyś) dialekty możemy uznać za odrębne języki z chwilą, gdy jeśli ktoś, kto na co dzień posługuje się jednym z nich, próbuje mówić drugim, a przez tych, dla których ten drugi jest językiem ojczystym, jest to uznane za komplement, nie zaś obrazę. To proste — jeśli wybiorę się w Penzance do pubu i zacznę mówić kornwalijskim dialektem, sam będę się prosił o kłopoty, bo ludzie pomyślą, że próbuję ich przedrzeźniać, ale jeśli w niemieckiej „bierstube” spróbuję zamówić piwo po niemiecku, wszyscy uznają, że to miłe z mojej strony; angielski i niemiecki miały już dość czasu, by się oddzielić. Jeżeli mam rację, powinniśmy w tej chwili obserwować, jak gdzieś — może na przykład w Skandynawii — dialekty ewoluują w odrębne języki. Niedawno byłem z cyklem wykładów w Szwecji i w Sztokholmie zaproszono mnie do udziału w programie, który miał być emitowany jednocześnie w szwedzkiej i norweskiej telewizji. Gospodarz i kilku spośród zaproszonych gości było Norwegami, ale jak mi wyjaśniono, nie miało to żadnego znaczenia, w jakim języku ktoś mówił — wszyscy i tak doskonale się rozumieli. Z duńskim natomiast jest już inaczej i większość Szwedów ma spore problemy ze zrozumieniem swoich sąsiadów zza morza. Tak więc, jeśli mam rację, to Szwed podróżujący po Norwegii nie powinien raczej usiłować mówić po norwesku (bo byłoby to źle widziane) w odróżnieniu od swego krajana, który udałby się do Kopenhagi — jego starania, by posługiwać się lokalnym językiem, byłyby już zapewne ciepło przyjęte7. Kiedy umarł mój prapradziadek dr Walter Wearne, prababcia Connie wyprowadziła się z Helston i wybudowała sobie dom nad zatoką Mullion, po zachodniej stronie półwyspu Lizard. Do dziś zresztą należy on do naszej rodziny. Uroczy spacer skrajem klifu prowadzi znad zatoki Mullion do Poldhu, gdzie Guglielmo Marconi postawił radiostację, z której w 1901 roku nadano pierwszą transmisję transatlantycką. Nie był to zbyt skomplikowany przekaz, składał się bowiem wyłącznie z wielokrotnie powtarzanej litery „s” (w alfabecie Morsa). Swoją drogą, kto mógł wpaść na tak kompletnie
pozbawiony wyobraźni pomysł, by w tak przełomowym momencie ograniczyć się do monotonnego s s s s s… Alan Wilfred „Bill” Ladner, dziadek ze strony matki, też był Kornwalijczykiem. Był inżynierem radiowcem i nawet pracował u Marconiego, ale zatrudnił się zbyt późno, by wziąć udział w tej epokowej transmisji — do Poldhu trafił dopiero w 1913 roku, na krótko przed pierwszą wojną światową. Kiedy nadajnik w Poldhu ostatecznie rozmontowano w 1933 roku, Ethel, starsza siostra babci (mama mówiła o niej po prostu „Ciocia”; zawsze wiedzieliśmy, o kogo chodzi, mimo że miała też inne ciotki), uzyskała zgodę na zabranie stamtąd wielkich łupkowych płyt, na których montowane były anteny. Dlatego we wszystkich płytach wywiercone były duże otwory — niczym skamieniałości minionej technologii, zdradzające zastosowanie obiektu. Dziś tymi płytami wyłożony jest podjazd do domu w Mullion (zdjęcie zamieściłem w książce). Pamiętam, jak podziwiałem je jako dziecko — były dla mnie naocznym dowodem osiągnięć inżynieryjnych mojego dziadka. Niestety, dziś ta profesja cieszy się znacznie mniejszą estymą i to nie tylko w mojej ojczystej Anglii. Może to po części wyjaśnia jakże smutny upadek brytyjskiej świetności — niegdyś mój kraj był wielką przemysłową potęgą, dziś zaś specjalizuje się w (podłej dość jakości, jak mogliśmy się w ostatnich latach przekonać) „usługach finansowych”. Przed historycznym eksperymentem Marconiego powszechnie przyjmowano, że zasięg przekazu radiowego jest ograniczony przez krzywiznę Ziemi — bo istotnie, jak można przesłać sygnał radiowy, który rozchodzi się w linii prostej, za horyzont? Rozwiązaniem okazało się wykorzystanie odbicia fal radiowych od tzw. warstwy Heaviside’a w górnej warstwie atmosfery ziemskiej (współcześnie do tego celu służą oczywiście sztuczne satelity). Mój dziadek w każdym razie znalazł się wśród pionierów zastosowania tego rozwiązania i z dumą mogę stwierdzić, że jego książka Short Wave Wireless Communication, którą napisał na początku lat 30., była wielokrotnie wznawiana przez kolejne dwie dekady i uznano ją za jeden z lepszych podręczników. Wycofano ją dopiero, gdy lampy elektronowe zostały wyparte przez tranzystory. W naszej rodzinie książka ta uchodziła za pozycję wyjątkowo trudną w odbiorze. Ja jednak już po lekturze pierwszych dwóch stron byłem zauroczony klarownością przekazu: Idealny przekaźnik generuje sygnał elektryczny, który jest wierną kopią otrzymanego
sygnału, i przekazuje go dalej z pełną dokładnością, bez żadnej interferencji z innymi sygnałami […]. Idealny przekaz nie może zawierać żadnego „szumu” ani jakichkolwiek innych zakłóceń […]. Idealny odbiornik przekształci otrzymany sygnał z absolutną dokładnością i nada mu dokładnie tę formę (dźwięku i/lub obrazu), jaka została zaplanowana […]. Jakkolwiek taki idealny kanał przekazu zapewne nigdy nie zostanie osiągnięty, musimy uświadomić sobie, w jakim kierunku powinniśmy podążać.
Niestety! Wybacz mi, dziadku. Przepraszam, że odłożyłem na później lekturę twojej książki, gdy jeszcze byłeś obok i mogłem o niej z tobą porozmawiać; i później, gdy byłem już dość duży, by ją zrozumieć. Wybacz, że dałeś się stłamsić całej rodzinie i nigdy nie pozwolono ci się podzielić z nami całą wiedzą, którą wciąż skrywałeś w swojej starej, siwej głowie. „Nie mam pojęcia o żadnym radiu” — mamrotałeś, nieustannie pogwizdując pod nosem jakieś kawałki z operetek. A tak chciałbym ci opowiedzieć o teorii informacji Claude’a Shannona, tak chciałbym pokazać, w jaki sposób dokładnie te same reguły rządzą komunikacją między pszczołami, ptakami i neuronami w mózgu. Ty zaś mógłbyś mi wyjaśnić, co to jest transformacja Fouriera, i powspominać swojego wykładowcę, sławnego profesora Silvanusa Thompsona, autora nieśmiertelnego Calculus Made Easy („Czego jeden idiota może się nauczyć, inny na pewno też…”). Tyle na zawsze straconych szans. Jak mogłem być tak nieprzewidujący, tak głupi!? Wybacz — cieniu Alana Wilfreda Ladnera, człowieka Marconiego i ukochanego dziadka. W każdym razie tak to się stało, że to nie dziadek Ladner, lecz wujek Colyear namówił mnie do zbudowania pierwszego radia, gdy byłem już nastolatkiem. To on dał mi książkę F.J. Camma, gdzie znalazłem schematy, na podstawie których najpierw zbudowałem odbiornik kryształkowy (działał kiepsko, muszę przyznać), a potem jednolampowy (z dużą jasnoczerwoną lampą). Ten działał nieco lepiej, ale w zasadzie tylko ze słuchawkami. Był przy tym wykonany wręcz niewiarygodnie niechlujnie. Zamiast starannie porozmieszczać przewody, poupychałem je byle jak, wyraźnie czerpiąc satysfakcję z faktu, że niezależnie od tego, jak się je przymocuje do drewnianej podstawki montażowej i poupycha, nie ma to żadnego znaczenia, póki każdy z nich kończy się tam, gdzie trzeba. Nie jest oczywiście tak, bym specjalnie starał się je jakoś plątać, ale rzeczywiście byłem wręcz zafascynowany oczywistą rozbieżnością między topologią przewodów, która miała kluczowe znaczenie, a jej fizyczną manifestacją, która była kompletnie
nieistotna. Kontrast między moim produktem a współczesnym obwodem zintegrowanym jest wręcz uderzający. Wiele lat później, kiedy zaproszono mnie do poprowadzenia cyklu wykładów bożonarodzeniowych organizowanych przez Royal Institution, pożyczyłem z zaprzyjaźnionej firmy komputerowej bardzo powiększony diagram układu scalonego i pokazałem słuchaczom (były to dzieci mniej więcej w tym wieku, w jakim byłem ja, gdy konstruowałem swoje pierwsze radio). Mam nadzieję, że pokaz zrobił na moich młodych słuchaczach wrażenie i ich zaciekawił, zwłaszcza że przy tej okazji opowiedziałem im, że jak pokazuje współczesna embriologia, rozwijające się komórki nerwowe zwykle docierają do narządów i organów, które mają obsłużyć, właśnie w taki chaotyczny i nieuporządkowany sposób, w jaki ja konstruowałem swoje jednolampowe radio, a nie z taką inżynieryjną dyscypliną, której ilustrację stanowi układ zintegrowany. Wróćmy jednak do Kornwalii i czasów przed pierwszą wojną światową. Prababcia zwykle zapraszała samotnych inżynierów z radiostacji na klifie na herbatkę do Mullion i tak właśnie dziadkowie się poznali. Zdążyli się nawet zaręczyć, ale gdy wybuchła wojna kraj nie zapomniał o cennych umiejętnościach dziadka jako inżyniera-radiowca i w ten sposób trafił on jako młodszy oficer na Cejlon, gdzie polecono mu wybudować radiostację obsługującą ten przebiegający w pobliżu i jakże ważny dla Imperium szlak morski. Connie podążyła za nim rok później i zatrzymała się na pobliskiej plebanii. Tu wzięli ślub, a w roku następnym, w 1916, w Colombo urodziła się moja mama, Jean Mary Vyvyan Ladner. W 1919 roku dziadek został zdemobilizowany i zabrał rodzinę z powrotem do Anglii, jednak nie do Kornwalii położonej na zachodnich krańcach Brytanii, ale na wschód, do Chelmsford w Essex, gdzie znajdowała się główna siedziba przedsiębiorstwa Marconiego. Dziadek znalazł tam zatrudnienie przy szkoleniu młodych inżynierów w Marconi College. Z czasem został dyrektorem tej placówki, a od samego początku uważany był za jednego z najlepszych tutejszych nauczycieli. Początkowo dziadkowie mieszkali w samym Chelmsford, ale po kilku latach przeprowadzili się do przepięknego domu (znanego jako Water Hall) położonego w pobliżu niewielkiej wioseczki Little Baddow. Z Little Baddow właśnie wiąże się ciekawa anegdotka o dziadku — i o ludzkiej naturze przy okazji. Działo się to w czasie drugiej wojny światowej. Dziadek wybrał się na przejażdżkę rowerową i nagle usłyszał przelatujący nad sobą niemiecki bombowiec, który w pobliżu zrzucił bomby (i Niemcy, i alianci
czasem tak robili. Jeśli z jakichś powodów nie udało im się zbombardować celu, zrzucali bomby po drodze, nad polami, żeby odciążyć samolot). Dziadek jakoś źle wyliczył, gdzie mogły one spaść, i wpadł w panikę, że trafiły w jego Water Hall — a tam żona i dziecko! Ta panika sprawiła, że zareagował w sposób kompletnie atawistyczny — zostawił rower na poboczu i pobiegł pędem drogą w stronę domu. Bez trudu mogę sobie wyobrazić, że zachowałbym się tak samo w ekstremalnej sytuacji. To właśnie do Little Baddow sprowadzili się Dawkinsowie, gdy dziadek w 1934 roku przeszedł na emeryturę i wrócił z Birmy do Anglii. Kupili tu wielki dom (ten nazywał się dla odmiany The Hoppet). Moja mama i jej młodsza siostra Diana pierwszy raz usłyszały o młodych Dawkinsach od swojej przyjaciółki, która przybiegła im donieść o nowych przybyszach w sąsiedztwie, bo istotnie niewielu było tu atrakcyjnych i spełniających wszelkie społeczne kryteria kawalerów. „W The Hoppet zamieszkali trzej młodzi bracia — opowiadała zdyszana, niczym bohaterka którejś z powieści Jane Austen. — Jeden jest jeszcze za młody, środkowy prezentuje się bardzo obiecująco, ale najstarszy jest kompletnie szalony. Przez cały czas, odkąd tu jest, tylko chodzi na moczary, rozrzuca tam jakieś dziwne kwadratowe obręcze, po czym kładzie się na brzuchu i gapi się na nie”. To z pozoru rzeczywiście dość abstrakcyjne zachowanie mojego (przyszłego) taty było w istocie jak najzupełniej racjonalne — często zresztą tak się dzieje, że ludzie, nie rozumiejąc tego, co robią naukowcy, posądzają ich o utratę zmysłów. Tymczasem tata robił w tym czasie badania do pracy podyplomowej, którą pisał na Wydziale Botaniki w Oksfordzie, a jednym z problemów, którymi się w niej zajmował, był rozkład statystyczny kęp trawy na mokradłach. Identyfikacja i zliczenie roślin na losowo wybranych obszarach były w jego badaniach niezbędne i do tego właśnie służyły „kwadraty”, które rozrzucał — to prosta i często stosowana metoda wyboru takich losowych próbek. Jak się później okazało, to właśnie między innymi jego pasja do botaniki zauroczyła moją mamę, kiedy go poznała. Ta pasja zaczęła się zresztą dość wcześnie, podczas wakacji, na które ze szkoły z internatem, w której uczył się razem z Billem, zabrali braci dziadkowie Smythiesowie. W tamtych czasach wysyłanie dzieci do szkół z internatem było obyczajem powszechnie praktykowanym przez rodziców pracujących w koloniach. Zwłaszcza synów delegowano na naukę do ojczyzny i tak właśnie siedmioletni John i rok młodszy Bill trafili do Chafyn
Grove, szkoły z internatem w Salisbury, która pokolenie później stała się też moją szkołą. Rodzice zostali w Birmie jeszcze przez dziesięć lat, a w tych czasach nie było jeszcze transportu lotniczego, co oznacza, że przez całą dekadę nie mieli szansy spotkać się nawet w wakacje. Chłopcy spędzali je albo w specjalnych internatach dla dzieci pracowników służb kolonialnych, albo z dziadkami Smythiesami w Dalton lub Devon, gdzie często spotykali młodych kuzynów z tej gałęzi rodziny. Dziś taka trwająca nieraz latami rozłąka dzieci i rodziców uznana by została za prawdziwy horror, ale wtedy była czymś całkiem normalnym — ot, koszt zarządzania rozległym imperium w epoce drogich i powolnych podróży. Współcześni psychologowie dziecięcy zapewne oczekiwaliby też, że brak kontaktu z rodzicami przez wiele lat może mieć dla dziecka tragiczne skutki, ale jakoś dziwnym trafem i John, i Bill wyrośli na ujmujących, dojrzałych i społecznie świetnie funkcjonujących młodzieńców, choć oczywiście inne dzieci mogły sobie gorzej radzić z taką psychologiczną deprywacją. W końcu kuzyn Yorick, o którym już opowiadałem, był człowiekiem dość ekscentrycznym (i chyba nieszczęśliwym), ale on poszedł do Harrow, co wiele wyjaśnia (nie mówiąc już o konsekwencjach bliskich kontaktów z Wittgensteinem). Właśnie podczas którychś wakacji spędzanych u dziadków Arthur Smythies zorganizował dla wnuków konkurs (z nagrodami!) na to, kto stworzy lepszą kolekcję dziko rosnących w okolicy roślin. John wygrał i ta kolekcja stała się zalążkiem rozwijanego później przez lata własnego herbarium oraz pierwszym krokiem na drodze do stania się profesjonalnym biologiem. Wspominałem już, że to miłość do przyrody połączyła później moich rodziców. Zresztą, podobnie jak moja mama Jean, tata lubił też wyprawy w dzikie, odległe miejsca i oboje łączyła niechęć do hałaśliwej kompanii, przyjęć oraz zabaw. W tym tata różnił się od swojego brata Billa, a mama od siostry Diany. Ta dwójka natomiast doskonale do siebie pasowała i wkrótce po moich rodzicach oni też się pobrali. W wieku 13 lat John opuścił Chafyn Grove i został wysłany do Marlborough College w Wiltshire, gdzie rok później dołączył do niego młodszy brat. To jedna z najlepiej znanych brytyjskich „publicznych” (czyli prywatnych) szkół, pierwotnie utworzona dla synów duchowieństwa. Panował tu iście spartański reżim — okrutny, jak opisał go po latach John Betjeman w rymowanej autobiografii, choć wydaje się, że ani John, ani Bill nie cierpieli aż tak bardzo jak Betjeman (chyba im się nawet podobało), ale
oni w końcu nie mieli poetyckiej, jak on wrażliwości. Coś jednak chyba musiało być na rzeczy, bo gdy sześć lat później Colyear dorósł do odpowiedniego wieku, rodzice wysłali go już do innej, uważanej za „łagodniejszą” szkoły, do Greshama w Norfolk. Mam wrażenie, że Johnowi też Gresham podobałby się bardziej, choć z drugiej strony w Marlborough pracował legendarny nauczyciel biologii A.G. („Tubby”) Lowndes, którego zajęcia na pewno wiele ojcu dały. Lowndes dochował się zresztą wielu sławnych uczniów, w tym dwóch wielkich zoologów J.Z. Younga i P.B. Medawara oraz jeszcze siedmiu przyszłych członków Royal Society. Medawar był rówieśnikiem taty i razem trafili do Oksfordu — jeden na zoologię do Magdalen, drugi na botanikę do Balliol. W internetowym dodatku do książki (e-apendyksie) zamieściłem reprodukcję notatek szkolnych mojego ojca. To dokładny zapis jednego z wykładów Lowndesa, który Medawar też musiał słyszeć na tych samych zajęciach. Moim zdaniem można tam znaleźć bardzo wyraźną antycypację idei, które przedstawiłem w Samolubnym genie — jakkolwiek dla mnie Lowndes nie był źródłem inspiracji, bo notatki taty trafiły do moich rąk wiele lat po publikacji mojej książki. Po ukończeniu botaniki ojciec pozostał jeszcze w Oksfordzie na studiach podyplomowych — to wtedy właśnie robił badania nad trawą, o których wspominałem wcześniej — a po obronie zdecydował się pójść do pracy w departamencie rolnictwa służby kolonialnej. By jednak zostać tam zatrudnionym, musiał wpierw doszkolić się z problematyki rolnictwa w strefie tropikalnej — najpierw w Cambridge (pani, u której wynajmował w Cambridge pokój, nazywała się Sparrowhawk. Nic dziwnego, że na zawsze zapamiętał jej nazwisko), a później w Imperial College of Tropical Agriculture (ICTA) w Trynidadzie. Wreszcie w 1939 roku uzyskał wystarczające kwalifikacje i otrzymał nominację na młodszego Agricultural Officer w Nyasaland (dziś — Malawi).
H.B. Wheatley, P. Cunningham, London Past and Present (London, Murray, 1891), vol. 1, s. 109. 2 Patrz e-apendyks do książki w Internecie: www.richarddawkins.net/afw. 3 Napisałem o nim wspomnienie pośmiertne. Również dostępne w internetowym apendyksie. 4http://wab.uib.no/ojs/agora-alws/article/view/1263/977. 5 Growing up in ethology, rozdz. 8 [w:] L. Drickamer, D. Dewsbury, red., Leaders in Animal Behavior (Cambridge, Cambridge University Press, 2010). 6 Randigal Rhymes, red. Joseph Thomas (Penzance, F. Rodda, 1895). 7 Konsultowałem moją „teorię” z ekspertem od języków skandynawskich, profesorem Björnem Melanderem. Hipoteza „obraza vs. uprzejmość” nawet mu się spodobała, zwrócił jednak uwagę, że (jak zwykle) wszystko zależy od szerszego kontekstu. 1
Kenijska włóczęga
Nominacja na afrykańską placówkę nieco przyspieszyła realizację planów rodziców. 27 września wzięli ślub w kościele w Little Baddow, a wkrótce potem tata popłynął statkiem do Cape Town, skąd już pociągiem pojechał do Nyasaland. Mama opuściła Anglię dopiero w maju 1940 roku wodnopłatowcem Cassiopea. Jej podróż miała dość dramatyczny przebieg i trwała aż tydzień, głównie z powodu licznych międzylądowań, koniecznych, by uzupełnić paliwo. Zwłaszcza postój w Rzymie wzbudził u pasażerów i załogi niepokój, bo w tych właśnie dniach Mussolini podejmował decyzję, czy przystąpić do wojny z Anglią i Francją po stronie hitlerowskich Niemiec, a gdyby tak się stało, wszyscy zostaliby internowani. Gdy Jean dotarła na miejsce, od razu dowiedziała się, że tata został zmobilizowany, ma udać się do Kenii i wstąpić do tamtejszych oddziałów King’s African Rifles (KAR). Młoda para miała więc dla siebie tylko miesiąc spokojnego życia (jak łatwo policzyć, to właśnie wtedy musiałem zostać poczęty), bo potem Nyasaland Batallion miał wyruszyć w konwoju do Kenii na szkolenie. Tacie jakoś udało się załatwić zgodę na to, by nie jechał w konwoju, tylko wybrał się w drogę osobno, nie dostał natomiast już pozwolenia na to, by zabrać ze sobą żonę. To nie była żadna szykana, po prostu przyszedł rozkaz, że wszystkie żony urzędników kolonialnych z Nyasaland, którzy zostali zmobilizowani i udają się na północ na szkolenie, mają albo pozostać na miejscu, albo ewentualnie wrócić do Anglii lub przenieść się do Afryki Południowej. O ile mi wiadomo, tylko mama się nie podporządkowała i została „przeszmuglowana” do Kenii, co zresztą spowodowało pewne problemy, o których jeszcze opowiem. Tak oto 6 lipca 1940 roku John i Jean ze swoim wiernym służącym Alim, który zdecydował się im towarzyszyć (a później stał się bardzo ważną postacią mojego dzieciństwa), spakowali się do Lucy Lockett, jak nazywali swojego rozklekotanego, wiekowego forda kombi, i ruszyli w drogę.
Prowadzili nawet dziennik podróży, tak że będę mógł poniżej ich własnymi słowami opisać kilka ciekawszych incydentów z tej eskapady. Rozsądnie uznali, że pojadą przed głównym konwojem, na wypadek, gdyby coś im się przydarzyło i potrzebna była pomoc — sprytne posunięcie, zważywszy, że już pod domem mieli kłopoty i gdyby nie pomoc okolicznych dzieciaków, nie udałoby im się nawet ruszyć, bo samochód nie chciał zapalić. W końcu jednak wystartowali. Czwartego dnia podróży, jak czytamy w dzienniku, spotkała ich kolejna nieprzyjemna przygoda. Wszystko zaczęło się dobrze, bo udało im się znaleźć czystą wodę i po krótkich targach napełnić tykwy, ale potem było gorzej: Byliśmy bardzo szczęśliwi, zwłaszcza gdy tykwy udało się już spakować i zabezpieczyć, ale Johnowi tak się spieszyło, że ruszył, nim jeszcze Ali zdążył usadowić się w samochodzie, i tak straciliśmy drzwi (niestety staliśmy przy drzewie). To smutne zdarzenie.
Nawet jednak utrata drzwi nie zepsuła na długo nastroju młodym podróżnikom i wkrótce cała trójka w dobrych humorach kontynuowała swoją podróż na północ, przeciskając się po drodze między strusiami i pod żyrafami, i od czasu do czasu oglądając zaśnieżony szczyt Kilimandżaro pokazujący się nad horyzontem. Spali na tylnym siedzeniu samochodu, a na każdym nocnym postoju rozpalali wcześniej ogień, który, podtrzymywany, pozwalał odstraszyć lwy, a wcześniej dzięki genialnemu wynalazkowi taty — przenośnemu piekarnikowi, z którego był dumny całe życie — przygotować świetne steki i placki. Od czasu do czasu pozwalali się dogonić głównemu konwojowi. Podczas jednego z takich spotkań komendant konwoju Postawny mężczyzna, prawdziwy wojskowy dżentelmen […] w czerwonym kapeluszu i mundurze ze złotym szamerunkiem, wszedł w pewnym momencie do hinduskiego sklepiku (nam kazał czekać na zewnątrz) i po chwili wynurzył się z wielką tabliczką czekolady w ręku. Wręczył mi ją ze słowami: „To prezent dla małej dziewczynki, która wybrała się w wielką podróż”. Czekoladę zjadł John.
Cały czas się zastanawiam, czy ta czekolada miała oznaczać, że komendant nieoficjalnie zaakceptował nielegalną wszak obecność mojej mamy w tym miejscu. Rodzice jednak woleli się zabezpieczyć i
[…] gdy zbliżaliśmy się do kenijskiej granicy, wymyśliliśmy, że ja schowam się pod pościelą, a na stercie koców na wszelki wypadek usiądzie jeszcze Ali. Na szczęście okazało się, że żadnej granicy tak naprawdę nie ma i dość szybko znaleźliśmy się w Nairobi. John zostawił mnie w Norfolk Hotel i pojechał zameldować, że już dotarł. Poszedł z nim też Ali, który zwędził skądś askaryjski1 mundur i zaczął udawać żołnierza. Później niestety ściągnął na siebie uwagę, gdy zdobył najwyższe oceny w kursie kierowców zorganizowanym dla askarysów, i John miał z tego tytułu sporo problemów.
Mimo tego niekwestionowanego sukcesu Ali formalnie nigdy nie wstąpił do armii, aczkolwiek cały czas jeździł z moim ojcem na wszystkie kolejne obozy szkoleniowe jako nieoficjalny ordynans. Na jeden z takich obozów, do Nyeri, trafili akurat wtedy, gdy wojsko organizowało oficjalny pogrzeb lorda Baden-Powella, twórcy skautów. Jako były skaut John znalazł się w honorowej eskorcie lawety, na której przewożono trumnę. Do dziś mam zrobione przy tej okazji zdjęcie (zreprodukowane w tej książce). Moim zdaniem tata prezentuje się nader dziarsko w wyjściowym mundurze KAR — w szortach, długich skarpetach i charakterystycznym kapeluszu, który — coraz bardziej sfatygowany — nosił zresztą do śmierci. (Ten wysoki oficer z tyłu to Lord Errol z „Happy Valley”, wkrótce potem zamordowany w głośnej i niewyjaśnionej wciąż sprawie „White Mischief”, która doczekała się nawet ekranizacji pod koniec lat 80.). Dla Jean kolejne trzy lata były w zasadzie nieustanną przeprowadzką, bo John dostawał wciąż nowe przydziały, a to w Ugandzie, a to w Kenii. Jak wspominała po latach w prywatnych zapiskach dla rodziny: John świetnie sobie radził ze znajdowaniem mi lokum w pobliżu miejsca, gdzie akurat stacjonował. Ja czasem najmowałam się do opieki nad dziećmi, parę razy pracowałam w lokalnych podstawówkach jako nauczycielka, a jak nie udało się niczego znaleźć, po prostu płaciliśmy za pobyt. Pewnego razu dowódca Johna, dowiedziawszy się, że mają przenieść się do Adis Abeby, powiedział żartem, że chyba muszą się pospieszyć, bo inaczej Jean Dawkins będzie tam pierwsza.
Wśród wielu uprzejmych ludzi, którzy gościli w tych latach u siebie Jean w Ugandzie, byli między innymi dr McClean i jego żona, którzy zatrudnili ją jako opiekunkę do raczkującej właśnie córeczki przezywanej Snippet. McCleanowie z Jinja byli dla mnie bardzo mili. Moje zadanie polegało głównie na tym,
że miałam chodzić za Snippet i pilnować, by nic sobie nie zrobiła. Domy w Jinja położone były na obrzeżu jeziora i w nocy bardzo blisko podchodziły hipopotamy, bekały i chrząkały niemal pod oknami, przy okazji zadeptując ogrody. W jeziorze mieszkały stada krokodyli, które pławiły się w wodzie i podpływały tuż do brzegu, kiedy przychodził mi do głowy głupi pomysł, by trochę pobrodzić. Bardzo zabawnie było oglądać, jak krokodyle leżą z szeroko otwartymi paszczami, a ich mali ptasi przyjaciele wybierają im resztki jedzenia spomiędzy zębów.
Tego typu symbioza drapieżników i „czyścicieli” jest już dobrze zbadana na przykładzie ryb raf koralowych. Pisałem o tym fenomenie — i wyjaśniającej je hipotezie ewolucyjnej — w Samolubnym genie, ale do chwili kiedy, całkiem niedawno, sięgnąłem po mamy wspomnienia, nie uświadamiałem sobie, że analogiczna relacja występuje między krokodylami i ptakami. Spodziewam się, że wyjaśnia ją dokładnie ta sama ewolucyjna teoria, której jednak nie będę w tej chwili szerzej wykładał, bo najłatwiej opisać ją w matematycznym języku teorii gier. To właśnie podczas pobytu u McCleanów mama dostała pierwszego ataku malarii, która potem nękała ją przez kolejne dziewięć lat — jej choroba była jednym z powodów, dla których rodzice zdecydowali się ostatecznie wrócić do Anglii. Kiedy mieszkali w Nyasaland już po wojnie, mama z kolejnym, niezwykle ciężkim atakiem wylądowała w szpitalu. Mimo bardzo wysokiej gorączki (była praktycznie nieprzytomna) jest niemal pewna, że słyszała głos doktora Glynna, głównego lekarza szpitala w Lilongwe, który mówił do kogoś: „Jeśli szybko nie sprowadzicie tutaj Johna Dawkinsa, może być już za późno”. Zapewne się myliła, ale zawsze wierzyła, że wyzdrowiała wtedy na złość doktorowi Glynnowi; postanowiła mu udowodnić, że się myli i ona na pewno nie umrze. Inna rzecz, że gdy mama, mieszkając już u McCleanów, pierwszy raz myślała, że zapadła na malarię, i spytała lekarza, on postawił zupełnie inną diagnozę: Doktor był uroczym, bezpośrednim człowiekiem i kiedy pewnego dnia spytał mnie, czy domyślam się, czemu tak się dziwnie czuję, z pewną obawą odpowiedziałam: „Malaria?”. „Nie. Jesteś w ciąży, moja droga!”. To był szok, ale oboje z Johnem byliśmy szczęśliwi. Dziś, po latach, wiem, że to nie było mądre z naszej strony — bez dachu nad głową, nie wiedząc, co przyniesie przyszłość. Ale cóż, gdybyśmy wtedy byli mądrzy i rozważni, nie mielibyśmy Richarda. Nie przejęliśmy się w każdym razie nadmiernie,
a ja zaczęłam przygotowywać ubranka dla dziecka. Byliśmy szczęśliwi i mieliśmy też sporo szczęścia. Dziś jednak zdaję sobie sprawę, że dla małego Richarda musiało być to bardzo trudne, takie nieustanne przewożenie z miejsca w miejsce. Sporządziłam nawet szczegółową listę miejsc, gdzie przez zaledwie kilka pierwszych lat życia jego malutka walizeczka była pakowana i rozpakowywana. Często zresztą nie była, bo wiele nocy spędziliśmy w pociągach przemierzających Kenię i Ugandę. Wciąż otaczały go nowe twarze i przez te pierwsze lata raczej nie mógł czuć się bezpiecznie.
Udało mi się nawet znaleźć tę listę, o której pisała mama, zawierającą spis moich podróży w latach 1941–42. Zapisała ją w „niebieskiej książeczce”, dziś już nader sfatygowanym notatniku, do którego wpisywała też różne co zabawniejsze wypowiedzi moje, a potem mojej małej siostry Sary. Z wszystkich miejsc, jakie mama wymienia, ja pamiętam tylko jedno — Grazebrook’s Cottage, Mbagathi, w pobliżu Nairobi, ale to pewnie dlatego, że tam byliśmy dwa razy. Gościła nas tam pani Walter, jej owdowiała synowa (syn zginął na wojnie) i mali wnukowie. Tak mama wspominała ten pobyt: Mam pełno wspomnień z Kenii, Ugandy i Tanganiki, mnóstwo cudownych i szczęśliwych, ale było też wiele żalu, smutku i samotności, zwłaszcza gdy John znikał na długie tygodnie i nie było od niego żadnych wieści. Między listami były bardzo długie przerwy, zwykle zresztą przychodziło po kilka naraz i to bardzo opóźnionych. Czułam się przerażona i samotna, ale na szczęście mieliśmy wokół siebie wielu przyjaciół. Najwspanialsi chyba byli Walterowie z Mbagathi, którzy praktycznie adoptowali Richarda i mnie. Byłam akurat u nich, gdy przyszedł telegram informujący, że John (syn pani Walter też tak miał na imię), który dopiero co opuścił dom, poległ. Pani Walter już to raz przeszła — jej mąż zginął podczas pierwszej wojny światowej, gdy John był jeszcze malutki. To wszystko było strasznie smutne. Skoncentrowaliśmy się wszyscy na małym Williamie i Johnym, który urodził się już po śmierci taty. Richard przez całkiem spory czas traktował ich jak braci, a panią Walter jak babcię. To była wspaniała kobieta. Nieszczęścia jej nie złamały i wciąż była pełna sił. Uznała, że jej obowiązkiem jest zadbać o to, by żołnierze na urlopie z frontu mieli należyty wypoczynek, i wciąż kogoś gościła u siebie, ja zaś nieustannie dowoziłam ich i odwoziłam do Nairobi — żołnierzy, marynarzy, lotników. Juliana była dość nieprzewidywalnym środkiem transportu. Miała dwa zbiorniki na paliwo. Jazdę zaczynało się na benzynie, a potem — jak człowiek miał trochę szczęścia — trzeba było przejść na olej parafinowy. Raz niemal cudem ocalałam, ale to nie z powodu paliwa. To
było jakieś dwadzieścia mil od domu. Wiozłam do nas na urlop jakiegoś potwornie grubego kucharza okrętowego, którego zabrałam z New Stanley Hotel. Mężczyzna był wciąż jeszcze kompletnie pijany, w czym zorientowałam się poniewczasie, zdążywszy go już posadzić na siedzeniu koło kierowcy. W drodze zasnął i oparł się o mnie. Ledwo dałam radę ruszać kierownicą, a był zdecydowanie za ciężki, bym zdołała go przesunąć. To była trudna podróż. Myślę, że ci wszyscy mężczyźni dobrze się czuli u pani Walter. Bawili się z dziećmi, czasem wykonywali w domu różne drobne „męskie” prace, by wyręczyć gospodynię, która traktowała ich jak własnych synów i wspaniale karmiła. Dla nas wszystkich stworzyła prawdziwy dom. Richard i ja zaś zbudowaliśmy sobie w Mbagathi własną okrągłą lepiankę (to tradycyjne budowle w tej okolicy), a raczej rezydencję złożoną z dwóch takich „rondaweli” połączonych korytarzem. Było uroczo.
Budowa tych dwóch lepianek ze wspólnym dachem zajęła rodzicom około tygodnia. To z tym właśnie miejscem łączą się moje najwcześniejsze wspomnienia. Pani Walter dokupiła wtedy trochę ziemi. Do pomocy przy karczowaniu wzięła sobie młodego Afrykanina i kiedy pracowali na polu, w pewnej chwili rozległa się eksplozja. Jak podejrzewamy, jej pomocnik wszedł na minę leżącą tam jeszcze od pierwszej wojny światowej i niemal urwało mu nogę. Pani Walters była wysoką i silną kobietą — na rękach zaniosła biedaka do zaparkowanej w pobliżu zdezelowanej ciężarówki i przywiozła do domu, a kiedy go prowizorycznie opatrzyliśmy i przykryliśmy, natychmiast zawiozła do Nairobi. Na zawsze pozostał jej wdzięczny i wszystkim opowiadał tę historię. Była to naprawdę odważna kobieta! Mało kto pamięta, że podczas pierwszej wojny światowej walki ogarnęły też znaczną część subsaharyjskiej Afryki. Na początku XX wieku Tanganika oraz Rwanda i Burundi tworzyły tzw. Niemiecką Afrykę Wschodnią i wojna w tym regionie toczyła się nie tylko na lądzie — były nawet prawdziwe bitwy morskie na jeziorze Tanganika między jednostkami niemieckimi a flotą brytyjską i belgijską (zachodni brzeg jeziora należał już do belgijskiego Konga). Elspeth Honey jest autorką wspaniałej epickiej sagi o życiu ludu Kikuyu — powieści Red Strangers. Opisuje w niej też pierwszą wojnę światową oczami tych ludzi jako kompletnie niezrozumiałą i absurdalną walkę białych, do udziału w której zmuszeni zostali też Afrykańczycy. Był to dla nich niepojmowalny horror, w dodatku kompletnie bezsensowny — po co
się zabijać, jeśli nie można nawet pokonanym zabrać kóz i krów! Nie wszystkie jednak mniej i bardziej przyjemne przygody rodziców z tych czasów miały związek z wojną — minioną i trwającą: Czasem posyłano mnie na Bonnie (tak się nazywała klacz Ruby) z jakimiś wiadomościami dla Lennoxa Browna, na sąsiednią farmę. Pierwszy raz, gdy się tam pojawiłam, chłopak wprowadził mnie do salonu i poprosił, bym zaczekała, a on zaraz pobiegnie zawołać pana („Memsahiba”). Salon był duży i dość ciemny, bo ze względu na silne słońce okna były zasłonięte grubymi zasłonami. Usiadłam w fotelu i czekałam i nagle uświadomiłam sobie, że nie jestem sama. Istotnie — na sofie przeciągała się wielka lwica. Ziewała na mnie! Zmartwiałam ze strachu. Wtedy weszła pani Lennox, dała jej klapsa i zepchnęła z sofy. Wręczyłam list i wyszłam.
Mama dołączyła do swoich wspomnień rysunek upamiętniający tę przygodę. Reprodukuję go w mojej książce. Były i inne wzmianki o zwierzętach: Nieco później Richard i William Walter bawili się nawet z dwoma małymi lwiątkami na innej farmie. Te „malce” były mniej więcej tej wielkości co dorosłe labradory. Były już silne i dość brutalne, ale chłopcom się to chyba podobało. Jeździliśmy też czasem na piknik na Wzgórza Ngong. Tam nawet nie było żadnej drogi, dojeżdżaliśmy więc przez zbocza porośnięte niską trawą. Było tam nieco chłodniej i naprawdę uroczo, dopóki nie okazało się pewnego dnia, że to dość głupi pomysł, bo pojawiały się tam też wielkie stada bawołów.
Moje kolejne dwa wspomnienia z dzieciństwa łączą się z ukłuciami. Pierwsze to zastrzyk, który zrobił mi jeszcze w Kenii dr Trim, drugie zaś, znacznie bardziej bolesne — ukąszenie przez skorpiona w Nyasaland. Doktor Trim zresztą zawsze będzie mi już kojarzył się z przycinaniem (choć nie wiem, czy trymowanie to w tym momencie właściwe określenie), to on bowiem jest w pełni odpowiedzialny za moje obrzezanie. To, że mnie nikt nie spytał o zdanie, jest dość zrozumiałe, ale że rodziców również?! Tata był wtedy na wojnie, więc mógł nie zostać poinformowany, ale mama była na miejscu, tymczasem jej powiedziano już po — pewnego dnia pielęgniarka stwierdziła, że to już był właściwy moment i zabieg obrzezania został przeprowadzony. Najwyraźniej dr Trim wywodził się ze starej szkoły brytyjskich lekarzy, która uznawała obrzezywanie chłopców za oczywistość. Tak zresztą było wtedy w wielu brytyjskich szpitalach. W moich licznych internatach, w których
spędziłem kolejne kilkanaście lat, z grubsza połowa chłopców była obrzezana, podobnie jak ja, i jak sądzę, nie miało to żadnego związku ani z wyznaniem, ani z pochodzeniem społecznym. Nie udało mi się zresztą też wykryć żadnej innej zależności. Dziś w Wielkiej Brytanii sytuacja jest już zupełnie inna, a wszystko wskazuje, że również Stany Zjednoczone zmierzają w tę samą stronę (tam jeszcze w latach 70. XX wieku obrzezanie niemowląt było powszechną praktyką medyczną). Warto zresztą zauważyć, że ostatnio w jednym z niemieckich landów sąd zakwestionował nawet prawo rodziców do obrzezania dziecka ze względów religijnych, uznając ten zabieg za „nielegalne uszkodzenie ciała nieletniego”. Ta decyzja wywołała jednak ostre protesty jako „zamach na wolność religijną” i sąd wyższej instancji unieważnił werdykt. Co ciekawe, sprzeciw budziło głównie to, że gwałcone są prawa rodziców do praktykowania obrzędów swojej religii, a nikt jakoś nie przejmował się prawami dziecka. Religia wciąż cieszy się w naszych społeczeństwach szczególnymi przywilejami, o których każda inna ideologia mogłaby tylko pomarzyć (nie wspominając już o tym, jak wyglądają w tym kontekście prawa jednostki). Jeśli zaś mowa o skorpionie, to była to po prostu bolesna lekcja rozsądku dla początkującego naturalisty. Zobaczyłem go po prostu, jak szedł po podłodze, i uznałem, że to jaszczurka. Nie mam pojęcia, jak mogłem się aż tak pomylić — przecież skorpion w niczym nie przypomina jaszczurki. Najwyraźniej jednak wtedy myślałem inaczej i musiałem uznać, że będzie bardzo fajnie, jak ta „jaszczurka” przemaszeruje po mojej gołej stopie. Wystawiłem więc nogę… Następna rzecz, jaką pamiętam, to potworny ból. Wrzasnąłem wniebogłosy, a później chyba zemdlałem. Mama opowiadała, że mój krzyk usłyszało trzech Afrykanów i wszyscy rzucili się na pomoc. Kiedy zorientowali się, co się stało, każdy z nich po kolei próbował wyssać żądło — nie wiem, czy ta metoda działa w przypadku ukąszenia przez skorpiona, ale i tak było to wzruszające. Do dziś zresztą panicznie boję się skorpionów i nie tknę takiego, nawet gdy ma usunięte żądło. A pomyśleć, że w paleozoiku żyły wielkoraki, niemal dwumetrowej długości morskie skorpiony… Ludzie często pytają mnie, czy to spędzone w Afryce dzieciństwo sprawiło, że zostałem biologiem. Niezbyt miłe wspomnienia z przygody ze skorpionem to nie jedyny dowód, że nie. Mam też inne — ze wstydem przyznaję. Kiedy mieszkaliśmy u pani Walter, stado lwów urządziło sobie w okolicy polowanie i sąsiedzi zaoferowali, że mogą wszystkich zawieźć,
byśmy mogli je obejrzeć. Podjechaliśmy samochodem na odległość jakichś dziesięciu metrów do stada — część zwierząt jeszcze obgryzała zdobycz, kilka tylko spokojnie się wylegiwało, zapewne już się nażarły. Dorośli byli zachwyceni i nie mogli się napatrzyć, natomiast, jak opowiadała mama, William Walter i ja nawet nie wychyliliśmy nosa zza burt ciężarówki, tak nas zajęła zabawa małymi samochodzikami, które popychaliśmy, mrucząc brum, brum… Wysiłki dorosłych na nic się nie zdały, stado lwów okazało się słabą konkurencją dla naszej zabawy. Zwierzęta może rzeczywiście wtedy niezbyt mnie interesowały, ale ludzie ponoć bardzo. Byłem nader prospołecznym dzieckiem. Jak mówiła mama, byłem bardzo przyjacielski, nawet wobec obcych, wcześnie też zacząłem mówić i od razu mówiłem sporo i chętnie. Lubiłem słowa. Poza tym mimo że jako naturalista w dzieciństwie raczej się nie sprawdziłem, to już wtedy musiałem być sceptykiem. W Boże Narodzenie 1942 roku niejaki Sam przebrał się za Świętego Mikołaja i pojawił na przyjęciu dla okolicznych dzieci urządzonym przez panią Walter. Dzieciaki dały się nabrać i były wręcz zachwycone, kiedy jednak „Święty Mikołaj” z jowialnym ho-ho-ho opuścił wreszcie towarzystwo, bezceremonialnie — i ku ogólnej konsternacji — głośno stwierdziłem: „O, to Sam już poszedł!”. Tata przeszedł całą wojnę nawet bez jednej rany. Miał szczęście, jak myślę, że walczył nie przeciwko Niemcom lub Japończykom, lecz przeciw Włochom, którzy w tym czasie chyba już nieco przejrzeli na oczy i nie bardzo chcieli dać się zabić za swojego groteskowego Duce. John służył jako młodszy oficer w oddziałach zmotoryzowanych podczas kampanii w Abisynii i w Somalii, a gdy Włosi już zostali pokonani, dostał przydział do stacjonującego na Madagaskarze East African Armoured Car Regiment. Po szkoleniach jednostka miała być przerzucona do Birmy (tu tata miałby szansę spotkać swojego młodszego brata Billa, który w randze majora Sierra Leone Regiment tak dzielnie wtedy walczył ze znacznie groźniejszym przeciwnikiem, jakim byli Japończycy, że został nawet wymieniony w rozkazie dziennym). W 1943 roku rząd doszedł jednak do wniosku, że wiedza rolnicza Johna jest dla ojczyzny cenniejsza niż jego zdolności militarne i wraz z pozostałymi pracownikami Nyasaland Agriculture Department zdemobilizował go. Wieść o rychłej demobilizacji tak podnieciła mamę, że niemal zaczęła biec ulicą, ze mną w ramionach. Tata pisał do niej na poste restante do Nairobi,
a list dla postronnej osoby brzmiał całkiem niewinnie, odnosił się bowiem głównie do krykieta. Mama w ogóle nie interesowała się tym sportem, o czym John doskonale wiedział, i w normalnych warunkach nigdy by jej czymś takim nie zanudzał. To jednak nie były normalne warunki, tylko środek wojny, i było powszechnie wiadome, że korespondencja — zwłaszcza wojskowych w służbie czynnej — jest czytana i podlega cenzurze. Rodzice wymyślili więc sobie dość prosty szyfr: ważne są tylko pierwsze słowa kolejnych wersów, a pozostałe można zignorować. W tym liście, który niestety nie zachował się do naszych czasów, trzy pierwsze wersy rozpoczynały się od słów: „bowler”, „hat” i „soon”, czyli „serwujący”, „melonik” i „wkrótce”, łatwo więc było je umieścić w liście opisującym mecz w krykieta, a przekaz był zupełnie jasny. „Melonik wkrótce”, a trudno o bardziej oczywisty symbol cywilnego stroju i życia niż melonik. Nie trzeba było zatem eksperta od szyfrów ani krzyżówek — demobilizacja! Jean była przeszczęśliwa i niemal rzuciła się biegiem do domu. Okazało się jednak, że powrót do Nyasaland może nie być taki prosty, a to z tego powodu, że w Kenii mama przebywała „nielegalnie”. Różni dundridge2 z kolonialnego rządu uznali, że nie można dać jej wizy wyjazdowej z Kenii, bo nie ma żadnego dowodu, że kiedykolwiek do tego kraju wjechała. Rodzice nie mogli też wrócić tą samą drogą, co wcześniej. Johna wciąż obowiązywała dyscyplina wojskowa — musiał wracać ze swoją jednostką, a oficjalna demobilizacja miała nastąpić dopiero w kwaterze głównej Nyasaland Battalion. Z tego powodu rodzice musieli wyjeżdżać z Kenii osobno, tyle że mama wciąż nie mogła tego uczynić, bo formalnie jej tu nie było. Ostatecznie pani Walter musiała przyjechać, żeby zaświadczyć fakt istnienia mamy, dr Trim zaś poręczył za mnie — jako ktoś, kto przyjmował od mamy poród, mógł to uczynić z czystym sumieniem. Moje oficjalne świadectwo urodzenia przesądziło sprawę i z wielką niechęcią dundridge podstemplowali wreszcie papiery Jean. W ten sposób mama i ja (dwulatek w tym momencie) znaleźliśmy się na pokładzie samolotu transportowego, który dzisiaj pewnie uznany byłby za nader mały (mówi się o nich puddle-jumper), ale nam się takim nie wydawał. Straciliśmy cały bagaż, kiedy w Północnej Rodezji (obecnie Zambia) przesiadaliśmy się do drugiego samolotu, ale okazało się, że nie ma to wielkiego znaczenia, bo w domu czekały na rodziców skrzynie z ich rzeczami, które na samym początku wysłane zostały z Anglii. Jakoś dotarły, zapewne w którymś
z konwojów. Jak wspominała po latach mama: były tam wszystkie nasze prezenty ślubne (połowy już nie pamiętaliśmy) i moje nowe ubrania. To był wspaniały powrót do domu, zwłaszcza że Richard „pomagał” w rozpakowywaniu skrzyń.
Askarysami nazywano Afrykańczyków służących jako szeregowi żołnierze w KAR. „Dundridge” to kolejne ulubione słowo moje i mojej żony, które chcielibyśmy zaimplementować do współczesnej angielszczyzny. Tak nazywamy bezdusznych biurokratów, a pomysł wziął się z powieści Toma Sherpe’a, w której pojawia się niejaki J. Dundridge, pomnikowe wręcz uosobienie takiej postaci. Naszym przynajmniej zdaniem rzeczownik „dundridge” świetnie brzmi (i prozodycznie pasuje!) i doskonale by się sprawdził. Zgodnie z obowiązującymi kryteriami w Oxford English Dictionary mogą znaleźć się słowa występujące wystarczająco często w tekstach pisanych. Mam pewne doświadczenie w tej kwestii, bowiem mój poprzedni słowny wynalazek — „mem” — dostąpił już tego zaszczytu i w nowych wydaniach OEP figuruje. Proszę zatem — zapamiętajcie, co to dundridge, i posługujcie się tym słowem w mowie, a zwłaszcza w piśmie. 1 2
Nad jeziorem
Mimo demobilizacji taty, nadal prowadziliśmy koczowniczy tryb życia, bo John i inni zdemobilizowani byli teraz wykorzystywani jako zmiennicy — urzędnicy departamentu rolnictwa, którzy nie poszli do wojska, od początku wojny nie mieli ani dnia urlopu i żadnych szans nawet na kilka dni odpoczynku od tropikalnych upałów w chłodniejszych regionach Południowej Afryki. Johna wysyłano na coraz to nowe stanowiska, do różnych części Nyasaland, i co kilka miesięcy zmienialiśmy miejsce pobytu. Jak stwierdziła mama, „w sumie było całkiem fajnie i bez wątpienia było to ważne doświadczenie zawodowe dla Johna. Poza tym zwiedziliśmy spory kawał Nyasaland i mieszkaliśmy w różnych ciekawych miejscach”. Z tego okresu najlepiej pamiętam dom w Makwapali, u podnóży góry Mpupu w pobliżu jeziora Chilwa, gdzie tata pełnił funkcję dyrektora kolegium rolniczego i farmy więziennej. Więźniowie, którzy swoje wyroki odpracowywali na tej farmie, mieli całkiem sporo swobody — pamiętam, że przyglądałem się, jak grali w piłkę. Boso — ale oni zwykle też chodzili bez butów. Wtedy właśnie w szpitalu w Zomba przyszła na świat moja siostra Sarah. Mama opowiadała nam potem, że więźniowie (a niektórzy z nich odsiadywali nawet wyroki za morderstwo) „czekali w kolejce, żebym pozwoliła im popchać trochę wózek po popołudniowej herbacie”. Kiedy pierwszy raz przyjechaliśmy do Makwapala, musieliśmy zamieszkać w domu przeznaczonym dla lokalnego Agricultural Officer wspólnie z poprzednikiem taty na tym stanowisku i jego żoną, bo ich powrót do Anglii opóźnił się o kilka tygodni. Niestety, mieli oni też dwóch synów, z których starszy miał paskudny zwyczaj bicia mniejszych dzieci. Wkrótce ramiona miałem całe w siniakach. Pewnego razu, podczas wspólnej herbaty w ogrodzie, mój tata miał już tego dość. Złapał Davida i łagodnie (acz z użyciem buta) okazał mu, że zachowuje się niewłaściwie. Jego matka była oburzona i tacie nieźle się oberwało. Przytuliła syna do obfitego łona,
krzycząc: „Czy pan w ogóle ma pojęcie o psychologii dziecka? Przerywać dzieciom w trakcie zabawy, to najgorsze, co można zrobić!”. Makwapala była koszmarnie gorącą, wilgotną, pełną komarów i węży dziurą. Nie było tu nawet urzędu pocztowego i stąd dorobiła się własnego „posłańca” — zadaniem Saidiego, który pełnił tę zaszczytną funkcję, była codzienna rowerowa wyprawa do Zomby (około 25 kilometrów) i odebranie stamtąd poczty. Pewnego dnia jednak Saidi nie dotarł z powrotem. Jak się dowiedzieliśmy: W górach Zomba wystąpiły opady o niespotykanym wcześniej natężeniu, wskutek czego większość wąwozów zamieniła się w rwące rzeki, podmywające zbocza i unoszące ze sobą olbrzymie skały. W mieście Zomba praktycznie wszystkie drogi i mosty zostały zniszczone, podobny los spotkał wiele domów. Oczywiście droga do Makwapala przestała istnieć.
Saidi ocalał, ale jak się później dowiedziałem pan Igram (uroczy człowiek — sadzał mnie na kolanach i pozwalał prowadzić swój samochód) zginął, gdy woda zmyła most, którym właśnie jechał. „Później — opisała mama w swoich wspomnieniach — dowiedziałam się, że takie rzeczy zdarzały się już w przeszłości, ale nie za pamięci kogokolwiek z żyjących. To wcale nie deszcze, powiedziano mi, tylko gigantyczne, wężokształtne istoty, zwane tu Nyapolos, które schodziły w doliny i niszczyły wszystko”. O mnie też pisała. Zresztą sam pamiętam, że wtedy wprost uwielbiałem deszcz. Może po prostu jak wszyscy mieszkańcy obszarów, na których długi czas panuje pora sucha, nauczyłem się czekać na „ten dzień, gdy nadchodzi deszcz”. A to właśnie była ta pora, gdy nad Zombę zeszły Nyapolosy. To słowa mamy: „[Richard] był wręcz zachwycony. Zdjął ubranie i biegał po deszczu, krzycząc z radości. Zachowywał się jak szalony”. Nadal zresztą lubię ulewy, ale już nie biegam wtedy po dworze — może dlatego, że angielskie deszcze są znacznie chłodniejsze. To właśnie z mieszkaniem w Makawali wiążą się moje pierwsze spójne wspomnienia. Z tego czasu pochodzi też sporo spisanych przez moich rodziców „słów i czynów” małego Richarda. Oto kilka moich zabawniejszych dokonań: Chodź, mamusiu — już wiem, dokąd noc idzie spać, kiedy się robi jasno (pod łóżko — istotnie było tam ciemno).
Mama, zmierzyłem kąpiel Sally moją linijką i dziewięciopensówka. Już chyba za późno na kąpiel!
i
wyszło
mi
siedem
Jak wszystkie małe dzieci miałem obsesję na punkcie udawania, że jestem czymś lub kimś innym: Już wiem — będę pedałem gazu! Ja jestem aniołem, a ty jesteś panem Nye, mamusiu. Masz mi powiedzieć „Dzień dobry, aniele”. Ale anioły nie mówią, tylko stękają. Teraz anioł pójdzie spać.
Lubiłem też metaudawanie: Mamusiu — czy mogę być teraz małym chłopcem, który udaje, że jest Richardem? A teraz będę sową, która jest kołem wodnym.
To koło wodne to nie przypadek. Było takie niedaleko domu, w którym mieszkaliśmy, i od początku wręcz mnie fascynowało. Mama zapisała nawet, jak w wieku trzech lat próbowałem złożyć sobie do kupy, jak takie koło działa: Weź trochę sznurka i zwiąż kilka deszczułek, potem znajdź rów, w którym szybko płynie woda. Teraz potrzeba kawałka drewna, i coś, żeby go przytrzymać (może być cyna). Musi się obracać i trzeba w niego powbijać dużo patyków, to wszystko wsadzić na kawałek deski i tak się robi koło wodne, które jak się obraca, robi strasznie głośne BANG, BANG, BANG.
Były też, jak zapisała mama, zabawy, w których nikogo nie udawaliśmy: Teraz ty będziesz mamusią, a ja Richardem i pojedziemy do Londynu tym garrimotorem (ten dziwaczny anglo-hinduizm do mojej rodziny trafił zapewne przez „kolonialnych” dziadków i pradziadków, ale mam wrażenie, że w tamtych czasach był dość powszechnie używany).
W lutym 1945 roku, kiedy miałem już prawie cztery lata, w zapiskach rodziców znalazła się informacja, że „jak dotąd nie udało się Richardowi narysować nic, co w ogóle dałoby się zidentyfikować”. Dla mojej artystycznie uzdolnionej mamy (zlecono jej ilustrowanie pierwszej książki, kiedy miała zaledwie 16 lat. Potem chodziła jeszcze na zajęcia z rysunku)
musiało być to spore rozczarowanie. Ta swoista ślepota na sztuki plastyczne pozostała mi zresztą do dzisiaj, a może wręcz się nasiliła. Zupełnie inaczej jest z muzyką i poezją. Poezja wciąż potrafi wzruszyć mnie do łez, muzyka może nieco mniej (no, chyba że to kwintety skrzypcowe Schuberta albo ballady Judy Collins lub Joan Baez). Słowa fascynowały mnie zresztą zawsze, nawet samo ich brzmienie i rytm. Jak opisywali rodzice, już jako kilkulatek potrafiłem mówić sam do siebie i to, co wypowiadałem, często nie miało sensu, ale posiadało za to rytm, a czasem nawet i rym. Wydaje mi się, że takie monologi i eksperymentowanie ze słowami, zabawy z rymowaniem i eksperymenty z brzmieniem słów, których znaczenie nie do końca znają, to częsta zabawa małych dzieci. Bertrand Russell w swojej autobiografii opisuje, jak przypadkiem podsłuchał dokładnie tak się bawiącą swoją dwuletnią córeczkę, a ja miałem jeszcze dodatkowy model do naśladowania, jako że rodzice czytywali czasem na głos poezję. Mój dziecięcy repertuar obejmował zresztą nie tylko recytacje, ale i piosenki, które „odtwarzałem” (ponoć nie fałszując), udając, że jestem gramofonem, i to z takim zaangażowaniem, że czasem nawet „zacinałem” się na jakimś słowie, które powtarzałem tak długo, aż ktoś nie przestawił „igły” — czyli mojego palca — dalej. Tego oczywiście też sam nie wymyśliłem. Mieliśmy taki mały, nakręcany gramofon, do którego używało się jeszcze igieł wykonanych z włókien, a płyty często przeskakiwały. Część moich piosenek brałem więc z płyt, część były to własne, nonsensowne produkcje, niektórych zaś uczyłem się od rodziców. Tata zresztą bardzo lubił uczyć mnie różnych nonsensownych piosenek, na przykład przeróbek pieśni religijnych, ludowych i patriotycznych — niektórych z nich sam nauczył się od ojca. Zabawa w gramofon służyła nie tylko ekspresji moich „talentów” wokalnych. Regularnie się nią posługiwałem, kiedy chciałem odłożyć nieco przykry moment, gdy trzeba już było kłaść się spać — zaczynałem śpiewać coraz wolniej, zacinałem się i trzeba było mnie „nakręcać”. Tak zresztą było i z naszym prawdziwym gramofonem. Nie mieliśmy elektryczności i tata wciąż musiał go nakręcać, kiedy chciał słuchać swoich ulubionych płyt (jeszcze na 78 obrotów). Na jego kolekcję składały się nagrania Paula Robesona (którego do dziś bardzo podziwiam) i kolejnego wielkiego basa tych czasów Fiodora Szaliapina (wciąż pamiętam jego wykonanie Tom der Reimer po niemiecku; bardzo chciałbym je znaleźć, ale iTunes jakoś nie chce
spełnić tego mojego życzenia), a także trochę muzyki orkiestrowej, w tym między innymi Wariacje symfoniczne Cezara Francka (ja nazywałem je „Kapiąca woda”, pewnie ze względu na partię fortepianu). Ponieważ nie było prądu, domy, w których mieszkaliśmy, oświetlaliśmy ciśnieniowymi lampami parafinowymi. Ich obsługa była dość skomplikowana, bo najpierw trzeba było rozgrzać koszulkę żarową spirytusem metylowym, a potem napełnić lampę oparami parafiny, niemniej jak już się rozpaliły, starczały na cały wieczór. Przez większość pobytu w Nyasaland nie mieliśmy też w domu ubikacji i korzystaliśmy z latryny, a czasem nawet ze stojącego za domem wychodka. Pominąwszy jednak kwestię kanalizacji i prądu, żyliśmy w zasadzie w luksusie. Zawsze mieliśmy kucharza, ogrodnika i jeszcze kilku służących (o których, wstyd przyznać, mówiło się „chłopcy”). Służba podlegała Alemu, który był moim nieodłącznym kompanem i przyjacielem. Stałym punktem dnia była herbata podawana na trawniku przed domem — srebrny dzbanuszek z esencją i dzban z gorącą wodą oraz drugi mniejszy z mlekiem, okryty cieniutką muślinową chustą, obszytą na krawędziach muszelkami pobrzeżki, żeby wiatr jej nie zdmuchnął. Do tego zawsze mieliśmy racuchy („szkockie naleśniki”), które do dziś pozostały dla mnie ekwiwalentem Proustowskich magdalenek. Podczas wakacji bawiłem się łopatką i kubełkiem na piaszczystych plażach jeziora Nyasa, wystarczająco wielkiego, by wydawało się niczym morze — z brzegu nie było widać ani skrawka lądu. Zatrzymywaliśmy się wtedy w uroczym hotelu składającym się z pokrytych strzechą chatek rozrzuconych na plaży. Raz wynajęliśmy też dom wysoko w górach Zomba. Mam stamtąd jedno wspomnienie wyraźnie pokazujące, że krytyczne myślenie nie było wtedy moją specjalnością (i co każe mi wątpić, czy rzeczywiście udało mi się tak łatwo „zdemaskować” Świętego Mikołaja parę lat wcześniej). W każdym razie bawiliśmy się wtedy w górach z zaprzyjaźnionym z rodziną Afrykaninem w chowanego i ja uznałem, że skrył się on w pewnym szałasie. Zajrzałem tam — sprawdziłem dokładnie — ale nikogo nie było. Poszedłem szukać dalej i nie znalazłem mojego towarzysza zabaw, ale później, gdy wróciłem do tego pierwszego szałasu, on tam na mnie czekał. Pamiętałem, że dokładnie przeszukałem to miejsce, ale on przysiągł, że był tam cały czas, tylko sprawił, że był dla mnie niewidzialny. I ja mu uwierzyłem. Najwyraźniej ta niewidzialność wydała mi się bardziej prawdopodobna niż
przyjęcie, że mój partner w zabawie po prostu skłamał! Cały czas się zastanawiam, czy przypadkiem takie karmienie dzieci bajkami i opowieściami o magicznych zaklęciach i cudach — w tym o ludziach, którzy potrafią sprawić, że są niewidzialni — nie jest czasem edukacyjnym błędem. Jeśli jednak tylko odważę się coś takiego dziś powiedzieć, natychmiast słyszę, że chcę zniszczyć „magię dzieciństwa”. Nie pamiętam, czy opowiedziałem wtedy rodzicom o mojej zabawie w chowanego w górach Zomba, ale mam nieodparte wrażenie, że gdybym im tę przygodę zrelacjonował, byłbym zadowolony, gdyby udzielili mi krótkiej lekcji z nauk Hume’a o cudach: „Pomyśl, Richard, co jest większym cudem — to, że nasz znajomy postanowił skłamać, żeby nabrać łatwowiernego chłopca, czy to, że stał się niewidzialny. A teraz sam powiedz, co według ciebie stało się tam wysoko w górach, nasz mały Ryszardzie”. I jeszcze jedna ilustracja mojej dziecięcej naiwności — ktoś (nie pamiętam już, kto) usiłował mnie pocieszyć po śmierci któregoś z naszych psów i opowiedział, jak to po śmierci zwierzęta idą do swojego własnego nieba, które zwie się Krainą Szczęśliwych Łowów. Uwierzyłem bez wahania i jakoś w ogóle nie przyszło mi do głowy, by spytać, czy jest to równie szczęśliwa kraina dla tych zwierząt, na które się tam poluje. Gorzej — pewnego razu w Mullion Cove zobaczyłem psa, którego wcześniej nie widziałem, i spytałem, do kogo należy. Potem jeszcze nie dosłyszałem odpowiedzi i wydawało mi się, że ktoś powiedział: „To pies pani Ladner wrócił”. Wiedziałem, że babcia miała kiedyś psa Saffrona, który zdechł już dawno temu. Wymyśliłem więc — o dziecięca naiwności! — że ten pies to właśnie Saffron, który wpadł do swojej pani na krótką wizytę z Krainy Szczęśliwych Łowów. Dlaczego, nurtuje mnie to pytanie, dorośli wręcz rozbudzają tę dziecięcą łatwowierność? Czy to naprawdę tak straszna zbrodnia, gdy dzieciak wierzy na przykład w Świętego Mikołaja, zadać mu — lub jej oczywiście — kilka „podchwytliwych” pytań: Jak myślisz, pod ile choinek Mikołaj musi trafić, skoro ma dostarczyć prezenty wszystkim dzieciom na świecie (nawet tylko tym grzecznym)?; Jak szybko jego renifery muszą latać, żeby zdążyć przed bożonarodzeniowym rankiem? Oczywiście nie chodzi o to, żeby wprost powiedzieć dziecku: „Nie ma żadnego Świętego Mikołaja!”. Skądże! Po prostu próbujmy wyrabiać w dzieciach zupełnie niewinny przecież nawyk zadawania pytań.
Trwała wojna, od krewnych żyjących w dużych miastach dzieliły nas tysiące kilometrów, więc z prezentami czy to na Gwiazdkę, czy na urodziny, były oczywiście spore kłopoty, ale rodzice radzili sobie z tym świetnie. Na przykład mama zrobiła kiedyś dla mnie wspaniałego misia — był tak duży jak ja! — a tata zwykle majstrował dla mnie różne dziwne urządzenia. Raz dostałem od niego małą ciężarówkę, która miała pod maską prawdziwą świecę zapłonową. Miałem wtedy cztery lata i byłem z niej naprawdę dumny. Jak wspominali rodzice, ciągle się nią bawiłem — zwykle w to, że się zepsuła i trzeba ją naprawić. W 1946 — rok po wojnie — rodzice mogli wreszcie wrócić do Anglii. Do „domu” (ja też tak mówiłem, choć nigdy w Anglii nie byłem; kiedyś spotkałem Nowozelandczyków już w drugim pokoleniu, którzy o Anglii mówili z podobną nostalgią). Pojechaliśmy pociągiem do Cape Town, gdzie mieliśmy wsiąść na pokład „Empress of Scotland”, by popłynąć do Liverpoolu. W południowoafrykańskich pociągach można było wtedy stać pomiędzy wagonami i wyglądać na świat, a nawet łapać żarzące się węgielki, nieustannie wylatujące z niemiłosiernie kopcącej lokomotywy. Dla bezpieczeństwa przejście między wagonami ogrodzone było relingami, trochę takimi jak na statkach. Z jedną tylko, acz istotną, jak się okazało, różnicą. Otóż relingi te miały budowę teleskopową, dzięki czemu mogły odpowiednio skracać się i wydłużać, gdy pociąg skręcał. Aż prosiło się o wypadek i oczywiście zdarzył się on mi. Oparłem ramię o reling właśnie w momencie, gdy pociąg zaczął skręcać, i zsuwające się rurki zablokowały mi je, a rodzice nic nie mogli zrobić poza czekaniem, aż pociąg pokona wyjątkowo tym razem długi zakręt, poręcz się wyprostuje i uwolni mnie z tej pułapki. Na następnej stacji, Mafeking, pociąg musiał stać trochę dłużej i czekać, aż w szpitalu zszyją mi ramię. Mam nadzieję, że pasażerowie nie byli bardzo zirytowani. A bliznę mam do dziś. Kiedy wreszcie dotarliśmy do portu w Cape Town, okazało się, że „Empress of Scotland” to dość ponura łajba. Przede wszystkim przerobiono ją wcześniej na statek do transportu wojska, nie było więc żadnych kabin, tylko olbrzymie pomieszczenia z dwupiętrowymi pryczami, osobno dla mężczyzn i dla kobiet z dziećmi. Było tak ciasno, że trzeba było czekać na swoją kolej, żeby się ubrać. W sypialni dla kobiet z kolei, jak pisała mama w dzienniku:
[…] był nieustanny harmider z powodu tłumu małych dzieci. Ubierałyśmy je i odnosiłyśmy do drzwi, gdzie ustawiała się długa kolejka tatusiów. Znajdywałyśmy właściwego, a ten brał dziecko na śniadanie. Też trzeba było czekać w kolejce. Richard regularnie musiał pokazywać się u okrętowego lekarza, który zmieniał mu opatrunek, a do tego ja przez połowę z trzytygodniowej podróży miałam malarię i z Sarą trafiłyśmy do pokładowego szpitala. Biedny Richard został wtedy sam w tej koszmarnej sypialni dla kobiet. Nie pozwolili mu przenieść się do Johna, co moim zdaniem było zwykłym okrucieństwem. Mam wrażenie, że nie uświadamialiśmy sobie wtedy, jakim koszmarem musiała być cała ta podróż dla Richarda i jak długotrwałe mogły być jej efekty. Zapewne nagle utracił poczucie bezpieczeństwa. Kiedy już dotarliśmy do Anglii, zrobił się bardzo smutnym małym chłopcem, gdzieś znikł cały jego wigor. Było ciemno i padało, kiedy z pokładu patrzyliśmy na zbliżające się doki liverpoolskiego portu. Spytał wtedy podejrzliwie: „To jest Anglia?”, a potem dodał po cichu: „A kiedy wracamy z powrotem?”.
Najpierw pojechaliśmy do rodziców taty, do The Hoppet w Essex. To znów mama: W lutym było tam przenikliwie zimno i warunki panowały iście spartańskie. Richard stracił całą pewność siebie i do tego wszystkiego zaczął się jąkać. Nie mógł sobie poradzić z ubraniem. Przez większość życia miał na sobie tylko kilka rzeczy i teraz gubił się w tych wszystkich guzikach, paskach i sznurowadłach. Dziadkowie obawiali się, że jest niedorozwinięty. „Czy on w tym wieku nie potrafi jeszcze sam się ubrać? — pytali. Ani oni, ani my nie czytaliśmy wcześniej żadnych książek o psychologii dziecka, a ich zdaniem najważniejsza była dyscyplina. W efekcie Richard stał się zupełnie wycofanym dzieckiem, jakby go sparaliżowało. W Hoppet obowiązywały liczne rytuały. Na przykład jeśli dziecko nie powiedziało dzień dobry, przychodząc na śniadanie, było odsyłane z powrotem do pokoju. Richard zaczął się jąkać coraz bardziej i nikt z nas nie czuł się tam dobrze. Dziś po prostu mi wstyd, że nie zareagowałam na takie zachowanie dziadków.
Jednak u rodziców mamy w Kornwalii nie było wiele lepiej. Nie smakowało mi praktycznie nic, co mi tam serwowano, i z trudem powstrzymywałem odruch wymiotny, gdy dziadkowie zmuszali mnie do jedzenia. Chyba najgorszy był kabaczek — wtedy naprawdę zwymiotowałem do talerza. Myślę, że wszyscy poczuli się lepiej, kiedy wreszcie przyszła pora powrotu. Tym razem z Southampton do Cape Town popłynęliśmy na „Carnavon Castle”, a potem pojechaliśmy do Nyasaland, ale już nie na południe, do
Makwapala, tylko do regionu centralnego, w okolice Lilongwe. Ojciec dostał tam przydział do stacji badawczej rolnictwa w Likuni, parę kilometrów od Lilongwe, a później do samego Lilongwe. Dziś to stolica Malawi, ale wówczas było to małe, prowincjonalne miasteczko. Niemniej i z Likuni, i z Lilongwe wiążą mnie bardzo szczęśliwe wspomnienia. To tam, już w wieku jakichś sześciu lat, musiałem się zainteresować nauką. Tak mi się przynajmniej wydaje, bo pamiętam, że jako sześciolatek próbowałem pocieszać moją biedną, małą, nieustannie chorującą siostrzyczkę (mieliśmy wspólną sypialnię) opowieściami o Marsie, Wenus i innych planetach. Mówiłem, jak bardzo odległe są od Ziemi i czy jest szansa, że powstało tam życie. To tam nauczyłem się kochać gwiazdy — nic dziwnego, było to chyba najbardziej niezanieczyszczone światłem miejsce, w jakim byłem, i wieczory były naprawdę wspaniałe. Ta magia afrykańskiego nieba kojarzyła mi się z jednym z hymnów Baringa-Goulda: Now the day is over, Night is drawing nigh, Shadows of the evening Steal across the sky. Now the darkness gathers, Stars begin to peep; Birds, and beasts, and flowers Soon will be asleep.
Skąd w ogóle znałem wtedy takie hymny — nie mam pojęcia. W Afryce moja rodzina nigdy nie chodziła do kościoła (aczkolwiek gdy byliśmy u dziadków w Anglii — już tak). Niemniej jednak to na pewno rodzice musieli mnie go nauczyć, jak i kilku innych, a któżby inny? To w Likuni też po raz pierwszy dostrzegłem — i uległem fascynacji — piękno zapadającego zmierzchu z jego wydłużającymi się cieniami (choć oczywiście dopiero lata później poznałem strofy T.S. Eliota o „wieczornych cieniach, które idą w twoją stronę”). Do dziś, gdy słucham nokturnów Chopina, czuję się, jakbym znów znalazł się w Likuni, w bezpiecznym świecie opromienionym światłem gwiazd. Tata opowiadał nam do snu pasjonujące historie, których głównym bohaterem był często Bronkozaur ryczący wysokim falsetem „Tidli, łidli,
łidli”. Zwierzak mieszkał baaardzo, baaardzo daleko, w odległej krainie o nazwie Gonwonkyland (dopiero w szkole zrozumiałem aluzję, gdy po raz pierwszy usłyszałem o wielkim południowym kontynencie zwanym Gondwaną, który rozpadł się przed milionami lat i którego częściami są dzisiejsza Afryka, Ameryka Południowa, Australia, Nowa Zelandia, Indie i Madagaskar). Oboje uwielbialiśmy wręcz oglądać fosforyzujące wskazówki zegarka taty, a on czasem rysował nam swoim wiecznym piórem zegarki na nadgarstkach, żebyśmy mogli śledzić upływ czasu, zasypiając pod moskitierą. Z Lilongwe też wiąże mi się mnóstwo wspaniałych wspomnień. Oficjalna siedziba District Agricultural Officer (taką funkcję pełnił tata) była wręcz obrośnięta kaskadami bugenwilli, w ogrodzie zaś pełno było nasturcji. Bardzo lubiłem zjadać ich liście. Ich unikalny, nieco pieprzowy smak, do dziś czasem spotkać można w sałatkach. To taka moja kolejna magdalenka. Identyczny dom tuż obok zajmował doktor Glynn z żoną i synem. Dawid był w tym samym wieku co ja. Bawiliśmy się razem co dzień — u niego, u mnie albo pomiędzy naszymi domami. W piasku, którego wszędzie było pełno, szukaliśmy niebiesko-czarnych grudek. To musiała być ruda żelaza, bo zbieraliśmy je za pomocą magnesu przyczepionego do sznurka. Czasem budowaliśmy też na którejś z werand „dom”, z pokojami i korytarzami. Służyły nam do tego maty i koce rozpięte na krzesłach i stołach. W naszych „domach” montowaliśmy nawet bieżącą wodę, a jako orurowanie służyły nam puste w środku łodygi rosnącego w ogrodzie drzewa. To pewnie była Cecropia, ale my nazywaliśmy je „drzewem rabarbarowym” (przypuszczalnie wzięte z piosenki, którą często śpiewaliśmy. Szło to tak: Ha ha ha. Hee hee hee./ Elephant’s nest in a rhubarb tree). Zbieraliśmy też motyle, głównie czarno-żółte paziowate. Dziś myślę, że to były różne gatunki z rodzaju Papilio, ale wtedy nie bardzo je rozróżnialiśmy. Dawid powiedział mi, że one się nazywają „Bożonarodzeniowy tatuś”, a ja uznałem, że wie, co mówi. Jakoś mi wtedy nie przeszkadzało, że ta nazwa nie bardzo pasuje do żółto-czarnego deseniu. Moje motyle zainteresowania bardzo spodobały się tacie. Nawet zrobił dla mnie specjalne pudełko do przechowywania „trofeów”, z tym że wyłożył je wysuszonym włóknem sizalowym, a nie preferowanym przez profesjonalistów korkiem. Dziadek Dawkins też takie wolał — kiedy nas odwiedzili z babcią, okazało się, że on również zbiera motyle. Wizyta u nas
była etapem zaplanowanej przez nich wielkiej podróży po Afryce Wschodniej, w ramach której chcieli po kolei odwiedzić synów. Najpierw byli w Ugandzie, gdzie spotkali się z Colyearem, a potem przez Tanganikę ruszyli do nas, do Nyasaland. Jak wspomina mama, podróż była dość skomplikowana: Zaczęli od kursów lokalnymi połączeniami autobusowymi. To były krótkie trasy w niemiłosiernie zatłoczonych autokarach, pełnych Afrykanów, przewożących poza jakimiś olbrzymimi pakami głównie kurczaki ze związanymi nogami. Ale autobusy dojeżdżały tylko do Mbeya w południowej Tanganice i dalej trzeba było radzić sobie inaczej. Znaleźli jakiegoś młodego człowieka z małym samolotem, który zaoferował swoje usługi. Wynajęli go, ale za pierwszym razem musieli zawrócić, bo pogoda gwałtownie się pogorszyła. Do nas w tym czasie nie docierały od nich żadne wieści. Kiedy pogoda się poprawiła, spróbowali znowu. Lecieli tak nisko, że Tony (czyli dziadek — to zdrobnienie od Clinton) mógł sprawdzać na swojej starej mapie przebieg dróg i rzek i kierować pilota na właściwą trasę. Dziadek był pewnie w swoim żywiole. Zawsze uwielbiał mapy. I rozkłady połączeń kolejowych, które znał na pamięć — kiedy był już bardzo stary, praktycznie nic innego nie czytał. W Lilongwe wszyscy wiedzieli, że nadlatuje samolot, już jakieś dziesięć minut przed lądowaniem. To dlatego, że jedna z miejscowych rodzin trzymała w ogrodzie oswojone koronniki szare, a te ptaki słyszały zbliżający się samolot długo przed ludźmi i dawały o tym znać donośnym wrzaskiem. Czy tak okazywały radość, czy lęk — nie mieliśmy pojęcia. W każdym razie kiedy ptaki zaczęły swoje krzyki, a nie był to dzień, kiedy miał lądować u nas planowy samolot, domyśliliśmy się, że to mogą być dziadkowie i ruszyliśmy na pole, na którym było prowizoryczne lotnisko. Richard i Dawid pojechali na swoich trójkołowych rowerkach. Samolot wykonał dwa dodatkowe okrążenia, ale ostatecznie wylądował z koszmarnym hałasem i ze środka wyłonili się babcia i dziadek.
(Zwracam uwagę — koronniki szare jako jedyni kontrolerzy lotów. To ładne!) I kolejna nasza przygoda z Lilongwe: To w Lilongwe trafił w nas piorun. Pewnego wieczora rozpętała się straszliwa burza. Było już bardzo ciemno, a dzieci jadły kolację pod moskitierami w swoich (drewnianych!) łóżkach. Ja czytałam, siedząc na podłodze i opierając się plecami o naszą tak zwaną sofę (przerobioną ze starego żelaznego stelaża). W pewnej chwili poczułam, jakbym dostała dwuręcznym młotem prosto w głowę i rzuciło mną o ziemię. Po prostu
mnie zdmuchnęło. Gdy doszłam do siebie, zobaczyłam, że antena i firanki płoną żywym ogniem. Natychmiast rzuciliśmy się do sypialni, sprawdzić, co z dziećmi. One tymczasem spokojnie jadły sobie kukurydzę, jakby nic się nie stało. Wyglądały niemal na znudzone!
Niestety do dziś nie wiem, czy rodzice zgasili zasłony, nim rzucili się nam na pomoc (albo od razu potem). W każdym razie nie ma na ten temat ani słowa w dalszej części maminej opowieści: Miałam długi czerwony ślad po oparzeniu w tym miejscu, gdzie opierałam się o żelazną poręcz. Ale to nie koniec. Było jeszcze mnóstwo zabawnych śladów — spory kawał betonu z podłogi wylądował aż na dachu, a kucharzowi wyrwało nóż z ręki z taką siłą, że wbił się w ścianę. Poza tym druty, na których wisiały zasłony w salonie, stopiły się w jedno z odłamkami szkła i kawałkami przewodów od anteny, a sama antena po prostu znikła. Dziś już o tym zapomnieliśmy, ale to naprawdę była bardzo dramatyczna noc.
Moje wspomnienia tych wydarzeń istotnie są dość mętne, choć cały czas się zastanawiam, czy rzeczywiście to piorun wyrwał kucharzowi nóż z ręki, czy raczej on sam go wyrzucił. Ja przynajmniej tak bym zrobił podczas burzy. Wydaje mi się też, że pamiętam wielokolorowe ślady na szybach — to mogła być pozostałość po uderzeniu pioruna. No i sam moment. Taki dziwny dźwięk — nie takie bum, bum, bum jak zwykle podczas burzy (to zresztą głównie echo), ale pojedynczy, narastający, przerażająco głośny huk. Musiał towarzyszyć mu też oślepiający błysk, ale ja nic takiego sobie nie przypominam. Na szczęście ta przygoda nie sprawiła, że zaczęliśmy bać się burzy. Na szczęście, bo burze w Afryce są wspaniałe. To doprawdy przepiękny i fascynujący widok — czarne górskie grzbiety na tle rozrywanego błyskami nieba i to wszystko przy symfonicznym niemal akompaniamencie nieustających grzmotów.
Właśnie w Lilongwe też kupiliśmy nasz pierwszy nowy samochód. To był jeep Willys, a nazwaliśmy go Creeping Jenny. Zastąpił Betty Turner, czyli wysłużonego standard twelve. Nadal z nostalgią wspominam ten charakterystyczny zapach nowego samochodu. Tata zresztą długo objaśniał mi i Sarze wszelkie przewagi tego modelu nad konkurencją. Najbardziej ucieszyły nas wielkie i płaskie u góry błotniki nad przednimi kołami. Tata wyjaśnił, że to specjalnie — mają służyć jako podręczny stolik przy
wyjazdach na piknik. Gdy miałem pięć lat, rodzice wysłali mnie do szkoły. Tak naprawdę była to malutka, jednoklasowa szkółka prowadzona przez naszą sąsiadkę, panią Milne. Pani Milne nie mogła mi zbyt wiele przekazać, bo uczyła inne dzieciaki czytać, a ja już to potrafiłem (zadbała o to mama). Tak więc sadzała mnie z boku i dawała do czytania „dorosłe” książki. Były one dla mnie stanowczo za dorosłe i wielu rzeczy nie rozumiałem, choć bardzo starannie czytałem słowo po słowie. Pamiętam, jak spytałem kiedyś panią Milne, co oznacza słowo „dociekliwy”, ale nie mogłem przecież wciąż jej przeszkadzać dalszymi pytaniami o znaczenie kolejnych słów, bo miała dość zajęć z innymi dziećmi. Tak więc trafiłem w końcu na lekcje, których […] żona doktora Glynna udzielała swojemu synowi Davidowi. Obaj chłopcy byli zdolni i pracowici i dużo się wtedy nauczyli. Potem obaj razem znaleźli się w Eagle School.
Górski orzeł
The Eagle School była to nowo założona szkoła z internatem. Położona wysoko na porośniętych drzewami zboczach gór Vumba, w pobliżu granicy z Mozambikiem, ale jeszcze w Południowej Rodezji (dziś to chora dyktatura Zimbabwe). Mówię „była”, bowiem podczas walk, których scenerią stał się ten biedny kraj, szkoła została zamknięta. Jej założycielem był Frank („Tank”) Cary, wcześniej wychowawca w Dragon School w Oksfordzie — największej i moim zdaniem najlepszej prywatnej szkole w Anglii, o czym świadczyć może choćby lista jej wspaniałych absolwentów (i duch przygody, jaki im wszystkim wpojono). W każdym razie Tank postanowił poszukać szczęścia w Afryce, a drogą do tego szczęścia miała być tworzona dokładnie na wzór Dragona szkoła. Mieliśmy nawet tę samą dewizę (Arduus ad solem, z Wergiliusza) i ten sam szkolny hymn — oparty na „Naprzód, żołnierze Chrystusa” z muzyką Sullivana: „Arduus ad solem / Wytrwały w dążeniu do Słońca”. Tank odwiedził moich rodziców w Lilongwe w trakcie objazdu, w który się wybrał, by znaleźć klientów dla swojej nowej placówki. Spodobał im się na tyle, że zdecydowali się wysłać mnie do Eagle. Taką samą decyzję co do przyszłości swego syna podjęli państwo Glynn i w ten sposób trafiliśmy do niej razem z Davidem. Mam niewiele wspomnień z Eagle. Wydaje mi się, że byłem tam tylko przez dwa semestry (z których pierwszy był w ogóle drugim semestrem istnienia szkoły). Pamiętam za to formalne otwarcie, szumnie zapowiadane jako Opening Day. Nazwa, przyznam, nieco mnie zmyliła, bo uznałem ją za nawiązanie do jednego z często wykorzystywanych religijnych hymnów (O God our help in ages past). Te hymny to zresztą ważna część moich szkolnych wspomnień. Naprawdę robiły na mnie duże wrażenie — nawet Fight the good fight with all thy might, śpiewane na otępiająco nudną melodię, bardziej skłaniającą do drzemki niż do walki. Niemniej było ich
sporo i wszystkich rodziców nie przypadkiem uprzedzono, by zaopatrzyli swoje pociechy w Biblię. Moi — zapewne mieli jakiś powód — kupili mi wydanie dla dzieci, The Children’s Bible, i czułem się przez to nieco wyobcowany i „inny”. To po prostu była zdecydowanie inna Biblia, a jak pamiętam, do szczególnej rozpaczy doprowadzało mnie, że nie była podzielona na rozdziały i wersety. Tak mi się spodobała ta biblijna metoda dzielenia tekstu, że nawet w części moich „normalnych” książek zacząłem numerować wersety (niedawno miałem okazję przejrzeć słynną Księgę mormonów, dziełko sfabrykowane w XIX wieku przez niejakiego Smitha. Mam wrażenie, że on musiał przeżyć podobną fascynację Biblią króla Jakuba, ale poszedł dalej, bo nie tylko ponumerował wersy, ale jeszcze do tego całkiem udatnie naśladował XVI-wieczną angielszczyznę. Tak na marginesie — wciąż mnie dziwi, dlaczego już to jedno nie wystarczyło, by zdemaskować fałszerstwo. Czy naprawdę jego współcześni mogli wierzyć, że „słowo boże” zostało spisane językiem Tyndale’a i Cranmera? Już zresztą Mark Twain z właściwą sobie (złośliwą) spostrzegawczością zauważył, że gdyby z Księgi mormonów usunąć wszystkie „i stało się”, zostałaby tylko cienka broszurka). Moją ulubioną lekturą w Eagle stał się jednak Doktor Dolittle, którego odkryłem w szkolnej bibliotece. Dzisiaj książka ta praktycznie ze wszystkich bibliotek została wycofana za rasizm i w zasadzie trudno temu zarzutowi zaprzeczyć — czytamy tam na przykład, że książę Bumpo z plemienia Jolliginki, wielki miłośnik bajek, bardzo chciał być takim księciem, w jakiego zmieniają się żabki pocałowane przez piękne panny, albo którzy zakochują się w Kopciuszkach, ale obawiając się, że jego czarna twarz może przerazić każdą Śpiącą Królewnę, którą przyszłoby mu obudzić całusem, ubłagał doktora Dolittle, by mu twarz wybielił. W latach 20., a wtedy pisał Lofting, taka opowiastka nie była niczym kontrowersyjnym, ale wszechmocny i zmienny Zeitgeist końca minionego wieku nie mógł już jej odpuścić. Jeśli jednak mamy mówić o moralnej wymowie różnych lektur, to mam wrażenie, że „rasistowski” ton skądinąd bardzo pobudzających wyobraźnię książek Loftinga (chyba Poczta doktora Dolittle jest najlepsza) jest w pełni zrekompensowany ich antygatunkizmem. Poza hymnem i dewizą Eagle przejęła z tradycji Dragon również obyczaj mówienia o nauczycielach albo po imieniu, albo tworzenia dla nich różnych przezwisk. Dyrektor zawsze był dla nas Tankiem, nawet jeśli za nazywanie
go w ten sposób byliśmy karani. W tamtych czasach myślałem, że „Tank” wzięło się ze zbiornika na wodę, stawianego na dachu, ale dziś jestem niemal pewien, że chodziło raczej o czołg — opancerzony pojazd, którego nic nie zatrzyma. Taką właśnie reputację — nieustępliwego i niepowstrzymanego, konsekwentnie realizującego założone plany — miał pan Cary, gdy zarządzał szkołą. Pomagali mu w tym inni nauczyciele — Claude (też uchodźca z Dragona), Dick (to on co środę raczył nas czekoladą na podwieczorek) oraz Paul, jowialny, ciemnowłosy Węgier, który uczył nas francuskiego. Pani Watson, nauczycielka najmłodszych klas, była dla nas „Wattie”, a przełożoną szkoły, panią Copplestone, nazywaliśmy „Coppers”. Nie będę udawał, że byłem w Eagle szczęśliwy. Pewnie czułem się tam po prostu jak każdy siedmiolatek wyekspediowany daleko od domu na całe trzy miesiące. Najbardziej przejmująca była jednak wizja, jaką miałem niemal każdego dnia, gdy Coppers robiła swój cichy poranny obchód po sypialniach, kiedy my jeszcze drzemaliśmy — wyobrażałem sobie, jak za sprawą jakiejś magii zmienia się w moją mamę. Ba — bezustannie się o to modliłem. Coppers tak jak mama miała ciemne kręcone włosy, a ja w swojej dziecięcej naiwności wymyśliłem, że taka transformacja nie wymaga nawet jakiejś nadzwyczajnej magii. Byłem też pewien, że pozostali chłopcy polubią mamę co najmniej tak mocno, jak ja lubiłem Coppers. Ona rzeczywiście była wobec nas macierzyńska i miła. Mam wrażenie, że pisząc mi opinię pod koniec pierwszego semestru, okazała też nieco emocji. Napisała tam, że mam tylko „trzy biegi”: wolny, bardzo wolny i stop. Raz strasznie mnie przeraziła, choć na pewno tego nie chciała. Nie wiedziała po prostu, że od czasu, gdy spotkałem pewnego ślepego Afrykanina, którego martwe oczy wyglądały zupełnie jak jajka ugotowane na twardo, panicznie bałem się oślepnąć. W każdym razie długo wyobrażałem sobie, że bez wątpienia pewnego dnia albo stracę wzrok, albo ogłuchnę. Pamiętam, że po długich — i bolesnych — deliberacjach doszedłem wtedy do wniosku, że jakkolwiek to porównywalne nieszczęście, to jednak oślepnięcie jest najgorszą rzeczą, jaka może mnie spotkać. Eagle mieściła się w dość nowoczesnym budynku, w każdym razie na tyle nowoczesnym, że mieliśmy już elektryczne oświetlenie, które zasilał nasz własny generator. Któregoś wieczora, gdy Coppers rozmawiała z nami w sypialni, silnik generatora musiał paść i nagle zapanowała absolutna ciemność. Przerażony wykrzyknąłem: „Czy to światło zgasło???”, a Coppers wtedy z chłodnym
sarkazmem powiedziała: „Ależ skąd! Pewnie oślepłeś”. Biedna Coppers — nie miała pojęcia, jak mnie przeraziła. Bałem się też wtedy duchów. Wciąż wyobrażałem sobie gadające, brzękające kośćmi szkielety, wgapiające się we mnie pustymi oczodołami i goniące mnie po długich szkolnych korytarzach z niewyobrażalną prędkością. Były też uzbrojone w kilofy, którymi z przerażającą precyzją ucinały mi wielki palec u nogi. Ba — chciały mnie ugotować i zjeść! Skąd wzięły mi się te wszystkie potworne wizje, nie mam pojęcia. Na pewno nie z książek i z absolutną pewnością nie z czegokolwiek, co opowiadaliby mi rodzice. Może to inni chłopcy snuli takie historie wieczorem w sypialni — wielu takich spotkałem w swojej kolejnej szkole. To w Eagle też po raz pierwszy zetknąłem się z bezgranicznym okrucieństwem dzieci. Na szczęście to nie ja byłem jego ofiarą, ale inny chłopak. Biedaka przezywali Aunty Peggy („Ciotka Peggy”). Wciąż z niego wszyscy drwili, kompletnie bez żadnego powodu poza tym przezwiskiem. Gdyby to była scena z Władcy much, pewnie tkwiłby w kręgu otoczony przez tabun dzieciaków monotonnie wyjących „Aunty Peggy, Aunty Peggy, Aunty Peggy…”, po czym, doprowadzony do obłędu, rzuciłby się na nich z pięściami. Byłem zresztą świadkiem podobnej historii. Wszyscy staliśmy i przyglądaliśmy się jego bójce z innym chłopakiem, niejakim Rogerem — chłopcy go szanowali i bali się zarazem, bo miał 12 lat. Niestety, sympatia zgromadzonych była zdecydowanie po stronie tego łobuza — dobrze wyglądał, był dobrym sportowcem, zdecydowanie nie był typem ofiary… Ponury i wstydliwy epizod, ale to niestety powszechne w takich szkołach. Ostatecznie w sprawie zainterweniował Tank i na porannym apelu przestrzegł, że dalsze prześladowania chłopaka mogą się źle skończyć dla wszystkich, którzy się w nie włączą. Co wieczór, gdy już byliśmy w sypialni, musieliśmy klękać na łóżkach ze wzrokiem wbitym w ścianę i po kolei odmawiać wieczorną modlitwę: W świetle i w ciemności błagamy cię, panie, obdarz nas łaską i ochroń przed wszelkimi niebezpieczeństwami i zagrożeniami, jakie niesie noc. Amen.
Żaden z nas nigdy nie dostał tej modlitwy na piśmie i tak szczerze mówiąc, nie bardzo wiedzieliśmy, o co w niej chodzi, a nawet nie rozumieliśmy wszystkich jej słów. Efekt był taki, że powtarzaliśmy ją co wieczór jak
papugi, naśladując jeden drugiego, a w efekcie całość ewoluowała w jakieś dziwne murmurando, zbitkę nieznaczących dźwięków. (Tak na marginesie. To całkiem interesujący naturalny eksperyment z zakresu teorii memów. Jeśli kogoś takie rzeczy nie interesują albo nie ma pojęcia, o czym mówię, z czystym sumieniem może opuścić ten akapit. Chodzi mi o to, że gdybyśmy rozumieli słowa modlitwy, nie przekręcalibyśmy ich, ponieważ znaczenie słowa miałoby efekt „normalizacyjny”, tak samo jak „naprawa” [proofreading] DNA w żywych komórkach. To właśnie taka normalizacja pozwala memom przetrwać przez wystarczającą liczbę „generacji”, by mogły pełnić funkcje analogiczne do genów w biologii. Ponieważ jednak słowa występujące w modlitwie nie były nam znane, mogliśmy co najwyżej powtarzać je, starając się naśladować dźwięki, czego efektem był bardzo wysoki „współczynnik mutacji”, kiedy tak przechodziły przez kolejne „generacje” powtórzeń. Warto by było sprawdzić ten efekt eksperymentalnie, ale jakoś jak dotąd się za to nie zabrałem). Jeden z nauczycieli — nie pamiętam już, ale pewnie Tank albo Dick — zachęcał nas też do wspólnego śpiewania. Repertuar dobierał jednak dość dziwny. Była na przykład piosenka, która miała nas uczyć wymawiać wielokrotne „r”: Here we sits like brrrds in the wilderness Brrrds in the wilderness Brrrds in the wilderness Here we sits like brrrds in the wilderness Down in Demerara.
Czemu to miało służyć — nie bardzo wiem. Słynny „duch przygody” Dragona, jak mówiłem, też został zaimportowany do naszego Eagle. Pamiętam na przykład, jak nasi nauczyciele urządzili nam wielką zabawę w Matabeli i Moszona (to taka lokalna odmiana zabawy w kowbojów i Indian — tak nazywają się dwa największe rodezyjskie ludy), co polegało na ściganiu się w lasach i na łąkach gór Vumba. „Vumba” w języku Shona oznacza „mgliste góry” i rzeczywiście nie mam pojęcia, jak to się stało, żeśmy się tam wszyscy nie pogubili. Nasza szkoła nie miała basenu (powstał, gdy już mnie tam nie było), ale chodziliśmy pływać do przepięknego „basenu”, który utworzył się przy
pobliskim wodospadzie. Po co zresztą basen dzieciakom, które mogą kąpać się nago pod wodospadem! Jeszcze jedno wspomnienie. Pamiętam, że do Eagle leciałem samolotem i to sam — spora przygoda dla siedmiolatka. Leciałem dwupłatowcem Dragon Rapide z Lilongwe do Salisbury (dzisiejsze Harare). Stąd mieli mnie odebrać rodzice innego ucznia Eagle, którzy mieszkali w Salisbury, i zabrać do Umtali (dziś to Mutari), ale się nie pojawili. Mam wrażenie, że cały dzień błąkałem się wokół lotniska (choć z perspektywy czasu sądzę, że na pewno nie trwało to tyle). Ludzie byli dla mnie bardzo mili — ktoś kupił mi lunch i nawet mogłem obejrzeć hangary. Co ciekawe, w ogóle nie pamiętam, bym się bał tego, że jestem sam i że się zgubię. Przeciwnie, to był bardzo miły dzień. Wreszcie ludzie, którzy mieli mnie odebrać, pojawili się i zawieźli do Umtali. Tu — tak przynajmniej mi się wydaje — czekał na nas Tank w swoim jeepie. Spodobał mi się, bo przypomniał mi naszą Creeping Jenny i dom. Opowiadam całą tę historię, bo od dawna mnie intryguje, że David Glynn pamięta to wszystko zupełnie inaczej. Może były to w takim razie dwie wyprawy — jedna nasza wspólna i druga, którą odbyłem samotnie.
Pożegnanie z Afryką
W 1949 roku rodzice po raz kolejny, po trzyletniej przerwie, wybrali się do Anglii. Znów płynęliśmy z Cape Town, ale tym razem na bardzo miłym niewielkim statku „Umtali”. Niewiele z niego pamiętam poza pięknie wypolerowanymi drewnianymi panelami z delikatnym ornamentem (dziś myślę, że to musiało być art deco). Załoga była dość nieliczna i nie było na statku żadnego oficera rozrywkowego, więc rolę tę wziął na siebie — a raczej został wybrany — jeden z pasażerów, niejaki pan Kimber, człowiek w typie „dusza towarzystwa”. Był nader aktywny. Na przykład gdy przekraczaliśmy równik, zorganizował dla pasażerów prawdziwy „chrzest”, którego główną atrakcją był Neptun w pełnym przebraniu; nawet z brodą z morskich glonów i trójzębem! Był również bal maskowy. Ja miałem strój pirata, ale strasznie zazdrościłem innemu chłopcu, który przyszedł w przebraniu kowboja. Rodzice tłumaczyli mi, co prawda, że mój jest zdecydowanie lepszy, bo sami go zrobiliśmy, a jego na pewno był kupiony w sklepie, ale wtedy jakoś ten argument do mnie nie przemawiał. Jeden chłopiec pojawił się na balu przebrany za Kupidyna — zupełnie nagi z łukiem. Moja mama natomiast przebrała się za jednego z hinduskich kelnerów. Przyciemniła sobie skórę za pomocą nadmanganianu potasu (musiało jej później zabrać sporo czasu jego zmycie) i pożyczyła kompletny strój z wszystkimi szarfami i turbanem. Pozostali kelnerzy uczestniczyli w jej grze — goście podczas obiadu również; także ja i nawet kapitan nie mrugnął okiem, kiedy podała mu lody zamiast zupy. Właśnie na pokładzie „Umtali”, dokładnie w ósme urodziny, nauczyłem się pływać. Był tam niewielki basen, zbudowany z rozciągniętych na żerdziach płacht płótna. Byłem tak zachwycony moimi nowymi umiejętnościami, że chciałem jak najszybciej spróbować, jak poradzę sobie w morzu. Tak więc gdy tylko wpłynęliśmy do portu w Las Palmas na Wyspach Kanaryjskich, by załadować wielki transport pomidorów,
a pasażerom kazano na cały dzień opuścić pokład, wybraliśmy się na plażę. Ja dumnie pływałem w morzu, mama zaś bacznie obserwowała mnie z brzegu. W pewnej chwili dostrzegła, że od morza zbliża się wyjątkowo wysoka fala, która może załamać się dokładnie tam, gdzie jej mały synek nieporadnie pływa swoim pieskiem. Natychmiast, w pełni ubrana, rzuciła się do wody, by mnie ratować. Dopadła mnie w porę i nic mi się nie stało, ale ona sama była kompletnie przemoczona, dosłownie od stóp do głów. Pasażerom nie wolno było wrócić na pokład do zakończenia załadunku, tak więc biedna mama do wieczora chodziła w ociekającej morską wodą sukience. A teraz dowód, jak jestem niewdzięcznym synem — ja w ogóle nie pamiętam tego aktu matczynego bohaterstwa. Całą opowieść zawdzięczam tylko jej wspomnieniom! Transport pomidorów chyba został jakoś niewłaściwie załadowany, ponieważ skrzynki zaczęły się przemieszczać, gdy już wypłynęliśmy w morze, i sterburta była zanurzona tak głęboko, że okienko w naszej kabinie było praktycznie ciągle pod wodą, co sprawiło, że moja mała siostra Sarah coraz to pytała mamę: „Czy teraz już naprawdę toniemy?”. Naprawdę nieprzyjemnie zaczęło być w Zatoce Biskajskiej, gdzie złapał nas taki huragan, że trudno było w ogóle ustać na nogach. Mnie to się strasznie podobało — zbiegłem do kabiny i porwałem z koi prześcieradło. Chciałem zrobić z niego „żagiel” i latać po pokładzie niczym jacht. Mama wpadła w szał. Zabrała mi natychmiast płótno i potem próbowała wytłumaczyć — pewnie miała rację — że mogłoby mnie zwiać z pokładu. Zresztą coś takiego się przytrafiło, na szczęście nie któremuś z pasażerów, lecz ukochanemu „kocykowi bezpieczeństwa” mojej siostrzyczki. Utrata „the Bott” mogłaby być prawdziwą tragedią, gdyby nie genialne przeczucie mamy, która wcześniej podzieliła go na dwie połówki, dzięki czemu jedna przynajmniej ocalała. Takie „kocyki bezpieczeństwa”, nader rozpowszechnione wśród angielskich dzieciaków, to zresztą coś, co zawsze mnie ciekawiło. Ja nigdy nie miałem nic takiego, ale choćby na podstawie obserwacji siostry wiem, że zawsze się w niego wtulała i wąchała, na przykład kiedy ssała kciuk. Niewykluczone, że badania Harry’ego Harlowa nad małymi rezusami, które potrafiły jako substytut mamy traktować kawałek szmatki, mogłyby tu coś wyjaśnić. Dopłynęliśmy jednak szczęśliwie do Londynu i wkrótce dojechaliśmy do dziadków. Zamieszkaliśmy bardzo blisko nich, w pięknym starym domu
w stylu Tudorów zwanym Cuckoos. Dziadkowie wykupili okoliczne farmy, by nie wpadły w ręce deweloperów. W Cuckoos mieszkała Diana, siostra mamy, ze swoim drugim mężem Billem, czyli bratem mojego taty. Penny była pogrobowcem, urodziła się już po tym, gdy jej ojciec Bob Keddie zginął na froncie. Z wojny nie wrócili zresztą też jego dwaj waleczni bracia. To była straszna tragedia dla państwa Keddie i nic dziwnego, że mała Penny, jedyny żyjący członek rodziny, stała się ich oczkiem w głowie. Okazali się zresztą dobrzy i szczodrzy również dla nas, dla Sary i dla mnie, byliśmy w końcu najbliższymi kuzynami ich wnuczki. Traktowali nas jak honorowe wnuczęta — to od nich dostawaliśmy najdroższe bożonarodzeniowe prezenty i oni co roku zabierali nas do Londynu na pantomimę. Byli bogaci — należał do nich duży sklep w Southend — i mieli duży dom z basenem oraz kortem tenisowym. W salonie stał fortepian i to u nich zobaczyliśmy pierwszy telewizor. Nigdy wcześniej telewizji nie oglądaliśmy i byliśmy wręcz zafascynowani, mogąc na malutkim, zamglonym, czarno-białym ekranie oglądać przedstawienia kukiełkowe. Te kilka miesięcy wspólnego życia dwóch rodzin w Cuckoos to moje najbardziej magiczne wspomnienia. Coś, co zdarza się tylko w dzieciństwie. Bez przerwy chichotaliśmy, gdy ukochany wujek Bill nazywał nas Treacle Trousers („Melasowymi spodniami” — dopiero teraz dzięki Google’owi dowiedziałem się, że to w australijskim slangu to samo, co Anglicy nazywają „trousers at half mast”, czyli długie szorty) albo podśpiewywał swoje ulubione dwie piosenki. Zresztą zwykle na naszą prośbę. Pierwsza szła tak: Why has the cow got four legs? I must find out somehow. I don’t know and you don’t know and neither does the cow.
A druga (na melodię żeglarskiego matelota): Tiddlywinks old man, get a kettle if you can, If you can’t get a kettle get a dirty old pan.
Przyrodni brat Penny Thomas urodził się w Cuckoos, kiedy tam mieszkaliśmy. Jest moim „podwójnym” kuzynem, a to dość rzadkie pokrewieństwo — mamy wspólnych dziadków, całą czwórkę, a więc i wszystkich wcześniejszych przodków (poza rodzicami oczywiście). Posiadamy tyle samo wspólnych genów, co bracia przyrodni, ale nie jesteśmy
do siebie podobni. Kiedy Thomas przyszedł na świat, rodzina zatrudniła do niego pielęgniarkę, ale ta wytrzymała tylko do dnia, kiedy stała się mimowolnym świadkiem przygotowywania przez wujka Billa śniadania dla całej rodziny — chyba jej się nie spodobało, że stał na środku wyłożonej kamiennymi płytami kuchni, otoczony porozkładanymi talerzami, na które po kolei zrzucał z patelni jajka i boczek, zupełnie jakby rozdawał karty. To było jeszcze zanim w wychowaniu dzieci zaczęła obowiązywać reguła „zdrowie i bezpieczeństwo”, ale i tak było to więcej, niż pedantyczna pielęgniarka mogła znieść. Wyszła i nigdy już nie wróciła. Sarah, Penny i ja chodziliśmy do szkoły świętej Anny w Chelmsford, dokładnie tej, do której, gdy były w naszym wieku, uczęszczały Jean i Diana. Nawet dyrektorka była ta sama — pani Martin. Niewiele pamiętam z tej placówki poza posiłkami w szkolnej stołówce o zapachu leguminy, opowieściami jednego z kolegów (miał na imię Giles), jak to jego tata położył się na torach, a pociąg przejechał nad nim, nie czyniąc mu krzywdy, oraz nauczycielem muzyki, którego nazywaliśmy pan Harp (co oznacza i „harfa”, i „nudny” — przyp. tłum.). Pan Harp zmuszał nas do śpiewania różnych dziwnych hymnów i miałem z tym problemy, bo było tam sporo słów, których nie znałem, i często mi się myliły. Pamiętam też, acz nie jestem pewien, czy dokładnie (kolejność!) motto szkoły św. Anny — to było: „Potrafię, powinienem, muszę — zrobię to!” („I can, I ought, I must, I will”). Robi wrażenie, przyznacie. W szkole nękało mnie kilka starszych — i sporo ode mnie większych — dziewczynek. Nie było to może zbyt uciążliwe nękanie, ale wystarczająco nieprzyjemne, bym zaczął fantazjować, że jeśli będę się modlił wystarczająco żarliwie, zdołam wezwać nadnaturalne moce, by dały moim prześladowczyniom nauczkę. Nawet wyobrażałem sobie taki wielki, nadciągający nad szkolne boisko purpurowo-czarny obłok, z którego wychylało się zagniewane oblicze, by uratować mnie z opresji. Musiałem tylko uwierzyć, że tak się stanie. A nie stało się, bo po prostu nie modliłem się dość mocno (tak samo jak o metamorfozę panny Copplestone w mamę w Eagle). To właśnie tak naiwnie myślą dzieci o modlitwach. Gorzej, że niektórzy z tego nigdy nie wyrastają i wciąż wierzą, że bóg, jeśli go odpowiednio poprosić, załatwi im miejsce do zaparkowania i zwycięstwo w meczu tenisowym… Myślałem, że po jednym semestrze u św. Anny wrócę do Eagle, ale
podczas pobytu w Anglii plany moich rodziców radykalnie się zmieniły i nigdy już nie spotkałem ani Coppers, ani Tanka. Wszystko zaczęło się trzy lata wcześniej, gdy mój tata dostał z Anglii telegram z informacją, że po bardzo odległym kuzynie odziedziczył dawną posiadłość rodziny Dawkinsów w Oxfordshire, obejmującą również rezydencję Over Norton House, Over Norton Park i kilka domków we wsi Over Norton. Kiedyś była to sporo większa posiadłość. Zakupił ją w roku 1726 James Dawkins MP (członek parlamentu), a potem zostawił w spadku swojemu bratankowi (a mojemu prapraprapradziadkowi) Henry’emu Dawkinsowi (1728–1814; to jego syn, również Henry, „ruszył naraz galopem we wszystkie strony”). Później władały nią kolejne pokolenia Dawkinsów, aż po rodzinną „czarną owcę” — pułkownika Williama Gregory’ego Dawkinsa (1825–1914), weterana wojny krymskiej. William Gregory był cholerykiem, który potrafił straszyć dzierżawców wyrzuceniem z ziemi, jeśli będą głosować inaczej, niż sobie życzy (co ciekawe, był liberałem). Był też pieniaczem i większość sporego spadku zdołał roztrwonić, wydając majątek na ciąganie po sądach licznych oficerów, którzy, jak uznał, czymś go obrazili. W każdym razie władował się w mnóstwo procesów, które w ostatecznej instancji nikomu — poza, rzecz jasna, suto opłacanymi prawnikami — pożytku nie przyniosły. Pod koniec życia popadł już w prawdziwą paranoję. Potrafił obrazić królową, w Londynie rzucił się z pięściami na swojego dawnego dowódcę lorda Rokeby, a naczelnego dowódcę, księcia Cambridge, pozwał. Co gorsza, uznawszy, że piękny stary dom w Over Norton (zbudowany w stylu georgiańskim) jest nawiedzony, kazał go zburzyć, i w 1874 roku postawił nowy, rzecz jasna już wiktoriański. Liczne sprawy sądowe wpędzały go w coraz większe długi i musiał obciążyć hipotekę Over Norton tak bardzo, że gdy przeniósł się do pensjonatu w Brighton, gdzie zresztą zmarł, żył niemal jak nędzarz — wierzyciele zostawili mu na życie dwa funty tygodniowo. Hipotekę udało się spłacić jego dziedzicom jeszcze na początku XX wieku, ale tylko dzięki temu, że sprzedali większość ziemi i zostawili jedynie te resztki wokół rezydencji, które ostatecznie przypadły mojemu ojcu. W 1945 roku właścicielem owych „resztek” był wnuk brata pułkownika Williama, major Hereward Dawkins. Hereward podobnie jak jego stryjeczny dziadek był nauczycielem, tyle że mieszkał w Londynie i praktycznie nigdy się w Over Norton nie pojawiał. Nie miał też żadnych bliskich krewnych o nazwisku Dawkins i pewnie dlatego, gdy sporządzał testament, sprawdził
drzewo genealogiczne rodziny, i to stąd się dowiedział, że mój dziadek jest w tej chwili poza nim najstarszym żyjącym członkiem rodu. Zapewne prawnik doradził mu, by jednak przeskoczył jedno pokolenie i tak trafiło na tatę, którego, mimo że był kuzynem III stopnia, wybrał ostatecznie na spadkobiercę. W końcu okazało się, że to trafny wybór, ale oczywiście Hereward nie mógł wiedzieć, że tata doskonale poradzi sobie nie tylko z utrzymaniem posiadłości, ale wręcz ją rozwinie. Nie myślę zresztą, by tata w ogóle wiedział o istnieniu majora Herewarda Dawkinsa, nim — niczym dar z nieba — dotarł do niego telegram z informacją o spadku. Co więcej, w 1899 roku niejaka pani Daly otrzymała w prezencie ślubnym prezent w postaci bezterminowej dzierżawy domu w Over Norton (czynsz zapewne zajęli wierzyciele pułkownika Williama). Żyła tam na wysokiej stopie, była filarem lokalnej społeczności i oddanym członkiem klubu myśliwskiego Heythrop Hunt. W tej sytuacji rodzice nie liczyli raczej na to, że spadek po Herewardzie w jakikolwiek sposób zmieni ich życie. Miało być raczej tak, że tata wspinał się będzie po kolejnych szczeblach kariery w kolonialnej administracji Nyasaland do emerytury (albo, jak to się rzeczywiście stało, będzie tam pracował do odzyskania przez Malawi niepodległości). Kiedy dopłynęliśmy w 1949 roku do Anglii, do rodziców dotarła nieoczekiwana, ale ważna wiadomość — pani Daly zmarła. W pierwszej chwili uznali, że w tej sytuacji trzeba szukać nowego dzierżawcy, ale powoli zaczęła wygrywać myśl inna — może tak zostawić Afrykę i zająć się prowadzeniem gospodarstwa w Anglii? Podatność Jean na malarię (i to tę niebezpieczną jej postać) była zapewne jednym z argumentów, ale myślę, że dla rodziców ważna była też możliwość posłania i mnie, i Sarah do szkoły w Anglii. Dziadkowie byli jednak przeciwko takim planom, podobnie zresztą prawnik rodziny. Dla dziadków Dawkinsów dalsza praca „w służbie Imperium” w Nyasaland była po prostu obowiązkiem Johna, z kolei mama Jean obawiała się, że zwyczajnie nie poradzą sobie z prowadzeniem farmy, tak jak większość amatorów. Ostatecznie rodzice zdecydowali się nie posłuchać rad dziadków. Postanowili, że porzucą Afrykę, zamieszkają na stałe w Over Norton i spróbują przekształcić majątek z przystani próżnującego ziemiaństwa, czym był przez ostatnie dwa wieki, w prawdziwe gospodarstwo rolne. John złożył rezygnację z pracy w Colonial Service (przez co utracił prawo do emerytury) i zapisał się na liczne kursy dla angielskich małych farmerów, by zdobyć
niezbędne umiejętności. Rodzice zdecydowali też, że nie zamieszkają w samym Over Norton House, które podzielą na mieszkania na wynajem. Mieli nadzieję, że jakoś ono na siebie zarobi i nie posłuchali rad prawników, którzy sugerowali, że najlepiej by było domiszcze zburzyć, bo tak udałoby się zmniejszyć straty. W każdym razie mieliśmy zająć jeden z domków położonych przy wjeździe na główną drogę do rezydencji, ten jednak wymagał intensywnego remontu. Na czas prac remontowych zamieszkaliśmy więc — choć raczej należałoby to nazwać „obozowaniem” — w przybudówce Over Norton. Ja wciąż byłem wielkim fanem książek o doktorze Dolittle i kiedy tam mieszkaliśmy fantazjowałem głównie o tym, jak to fajnie byłoby nauczyć się — tak jak doktor — rozmawiać ze zwierzętami. Z tym że uznałem, że muszę to robić lepiej niż on i porozumiewać się z nimi drogą telepatyczną. Modliłem się zatem intensywnie, by moje pragnienia się spełniły i by zwierzęta z całej okolicy podążyły do Over Norton, a raczej po prostu przyszły do mnie, żebym mógł im pomóc. Modły takie zanosiłem nader często, zapewne musiałem znajdować się wtedy pod silnym wpływem kazań — w końcu księża nieustannie mówili, że jeśli człowiek czegoś bardzo chce, to może się to stać. Wystarczy tylko odpowiednio żarliwie się modlić, potęga modlitwy jest bowiem niezmierzona. Ba — wierzyłem chyba nawet wtedy, że modlitwa może przenosić góry! Pewnie któryś ksiądz tak powiedział w mojej obecności i zapomniał tylko — co kaznodziejom zdarza się powszechnie — wytłumaczyć dzieciom, jaka jest różnica między metaforą a rzeczywistością. Zastanawiam się zresztą czasem, czy sami kapłani rozumieją tę różnicę. W każdym razie wielu z nich wydaje się sądzić, że nie ma ona wielkiego znaczenia. Moja dziecięca wyobraźnia sięgała jednak także fantastyki naukowej. Z moim przyjacielem Jillem Jacksonem bawiliśmy się, jak pamiętam, w statki kosmiczne. Każdy miał swój — własne łóżko. Spędzaliśmy na takich zabawach długie, szczęśliwe godziny. To zresztą ciekawe, jak dzieciaki potrafią współtworzyć narrację takich wspólnych fantazji na zasadzie czystej improwizacji, bez żadnych wcześniejszych przygotowań. Wystarczy, że jedno powie: „Kapitanie — krążowniki Troonów atakują nas od lewej flanki”, a drugie natychmiast włącza się w zabawę, na tyle elastycznie, by nie narzucić swojego scenariusza. Gdy zapadła decyzja o pozostaniu w Anglii, rodzice formalnie już wypisali
mnie z Eagle i zaczęli szukać szkoły w tym miejscu. Pewnie najbardziej by im odpowiadało, gdybym poszedł do Dragon. Do Oksfordu było blisko, a poza tym mógłbym kontynuować edukację w „duchu przygody”, która tak im się spodobała w Eagle. To było jednak nierealne, bo w Dragon było takie obłożenie chętnymi, że dziecko trzeba było zapisywać niemal w dniu narodzin. Skończyło się zatem na Chafyn Grove w Salisbury (tym angielskim, oczywiście, a nie rodezyjskim). To była zresztą szkoła, do której chodził mój tata i jego bracia. I w sumie całkiem dobra. Pora może na trochę wyjaśnień niezbędnych wszystkim, którym obce są arkana specyficznego brytyjskiego systemu edukacyjnego. Zatem Chafyn Grove i Eagle to były szkoły podstawowe, czyli po angielsku „preparatory schools”, „szkoły przygotowawcze” — tłumacząc dosłownie. Do czego nas tu przygotowywano? Otóż do drugiego etapu edukacji, którym dla wszystkich uczonych tu chłopców miała być „public school”, czyli szkoła publiczna. To nazwa jeszcze bardziej myląca, bowiem wszystkie owe „szkoły publiczne” są placówkami prywatnymi, dostępnymi wyłączne dla tych, którzy opłacą czesne; wcale niemałe. (To też dobra ilustracja szkolnictwa w tych czasach. Niedaleko nas w Oksfordzie była kolejna szkoła. Wychwood. Nad bramą wisiał wielki napis: „Wychwood — szkoła dla dziewcząt (podstawowa dla chłopców)”). W każdym razie skończyło się na tym, że trafiłem do Chafyn Grove, gdzie między ósmym a trzynastym rokiem życia miałem zostać przygotowany na kolejne pięć lat (do osiemnastki) w szkole publicznej. Mam wrażenie, że rodzice w ogóle nie rozważali innego wariantu niż wysłanie mnie do prywatnej szkoły z internatem. W końcu Dawkinsowie zawsze do takich chodzili. Może to kosztowna edukacja, myśleli pewnie, ale warta wyrzeczeń.
Iglice Salisbury
Początki w nowej szkole są zawsze fascynującym przeżyciem. Już pierwszego dnia dowiedziałem się na przykład, że muszę nauczyć się wielu nowych słów. Oraz ich znaczenia. Najpierw zobaczyłem na ścianie napis, że coś jest „puce”. Nawet nie wiedziałem, co to znaczy (ani nie miałem pojęcia, jak to się wymawia), ale nie miało to wielkiego znaczenia, bo w Chafyn Grove „puce” nie oznaczało i tak „fioletowobrązowy”. Tu był to synonim słowa „wet”, równie często używanego przez uczniów. Ale „wet” to też nie znaczyło „mokry”. Oba natomiast informowały, że coś jest marne (łagodnie mówiąc). Przeciwieństwem, czyli wyrazem akceptacji, był za to przymiotnik (i rzeczownik) „muscle” (mięsień i mięśniowy). „Urodziłem się w muscle Indiach, Afryka jest puce”, można było na przykład usłyszeć (w moich czasach większość uczniów takich szkół pochodziła z brytyjskich kolonii w różnych częściach świata). Z kolei „wig” (czyli peruka) w szkolnym slangu oznaczał penisa. „Jesteś kawalerem czy okrągłogłowym?1” — pytali się chłopcy. — „No wiesz, twój wig jest jak pieczarka, czy jak sznurowadło?”. Takich anatomicznych detali i tak nie dało się ukryć, bo każdego ranka udawaliśmy się nago do szkolnej łaźni. Kiedy tylko zabrzmiał dzwon na pobudkę, musieliśmy wyskoczyć z łóżek, ściągnąć piżamę, chwycić ręcznik i grzecznie ustawić się w kolejce do trzech wypełnionych zimną wodą wanien, do których, nadzorowani przez samego dyrektora szkoły, pana Galloweya, wskakiwaliśmy (starając się jak najszybciej wyskoczyć). Co pewien czas ten sam dzwon budził nas w nocy, ale wtedy oznaczał próbny alarm pożarowy. Kiedyś byłem tak zaspany, że nie uświadomiłem sobie, że to środek nocy i automatycznie uruchomiłem poranną rutynę — zdjąłem piżamę, chwyciłem ręcznik i nim się zorientowałem, biegłem goły z ręcznikiem w ręku schodami ewakuacyjnymi. Zorientowałem się, że dzieje się coś dziwnego, dopiero gdy zobaczyłem, że wszyscy inni są w piżamach, na które mają jeszcze narzucone szlafroki. Na szczęście to było latem.
Oczywiście te zimne kąpiele to nie było nasze jedyne mycie. Wieczorem mieliśmy już właściwą kąpiel w ciepłej wodzie (nie co dzień, ale nie mogę sobie przypomnieć, ile razy w tygodniu). Trzeba było stać w wannie i każdego z nas starannie szorowała mydłem przełożona, co nawet dość lubiliśmy, zwłaszcza gdy zastępowała ją jej urokliwa podwładna. Lata 40. w Anglii były epoką oszczędności. Od zakończenia wojny minęło zaledwie parę lat i mnóstwo rzeczy wciąż było racjonowanych. Jedzenie, przynajmniej z dzisiejszej perspektywy, było w szkole wręcz koszmarne. Racjonowane były też słodycze, co akurat, paradoksalnie, miało bardzo złe konsekwencje (zwłaszcza dla naszych zębów), bo efekt był taki, że mieliśmy tych słodyczy więcej, niż gdyby ich nie rozdzielano, bowiem z racji tego, że obowiązywały ustalone przydziały, każdy dzieciak taki przydział dostawał po popołudniowej herbacie. I zwykle natychmiast zjadał. Ja na szczęście większość oddawałem. Tak przy okazji — zastanawiam się teraz, dlaczego w ogóle w czasie wojny rząd zdecydował się racjonować słodycze dzieciom? Czy ta niewielka ilość cukru, jaka mimo blokady i U-botów trafiała na Wyspy, nie mogła zostać wykorzystana w sensowniejszy sposób? Pamiętam też, że bez przerwy marzły mi stopy i naprawdę cierpiałem z powodu odmrożeń. Zapachy to idealny „wyzwalacz” wspomnień i dla mnie taką wonią, która natychmiast kojarzy mi się z Chafyn Grove (i męczarnią nieustannie swędzących palców u stóp), jest zapach maści na odmrożenia, którą przysyłała mi mama. Wszyscy zresztą marzliśmy w szkole, zwłaszcza nocą w łóżkach. Dlatego większość z nas spała w szlafrokach. Pod łóżkiem każdy z nas miał nocnik (po to, żeby nie pętać się po ciemku po korytarzu). Szkoda, że nie wiedziałem wtedy, jak się mówi na nocniki na północy — to „gazunder” (od „goes under”, czyli „pod”). W szkole został już wtedy tylko jeden nauczyciel z czasów, gdy chodził do niej mój tata — pan H.M. Letchworth, urocza, staroświecka figura, weteran pierwszej wojny światowej; nawet przez pewien czas był wicedyrektorem. Nazywaliśmy go Slush („ckliwość”, ale też i „breja” — przyp. tłum.), ale nigdy w oczy, bo tu zwyczaj nadawania przezwisk w odróżnieniu od Eagle i Dragon nie był akceptowany. Wyjątkiem od tej reguły był jedynie doroczny letni obóz, kiedy sam Letchworth chciał, byśmy nazywali go Chippi. Mam wrażenie, że to stary przydomek, pewnie jeszcze z czasów, nim poznał Baden-Powella. Zresztą, swego przezwiska Slush wyraźnie nie lubił. Kiedyś na lekcji łaciny w tekście, którym się zajmowaliśmy, pojawiło się słowo
tabes, w tym kontekście oznaczające właśnie „ckliwość” (slush). Gdy kazał nam je dopisać do słowniczków, wszyscy zaczęli chichotać. Ze smutną miną pan Letchworth wyjaśnił wtedy, że jego przezwisko wzięło się właśnie z tego wersetu z Liwiusza („To było tyle lat temu… To właśnie to zdanie… Tyle lat…”), ale dlaczego do niego przylgnęło, tego się nie dowiedzieliśmy. Dyrektor szkoły Malcolm Galloway robił onieśmielające wrażenie (ale może dyrektorzy szkół już tak mają ex officio). Jego na odmianę nazywaliśmy między sobą Gallows (czyli szubienica). Przezwisko nie było przypadkowe, bo pan Gallows istotnie nie miał wielkich skrupułów przed wymierzaniem „kary głównej”, a tę funkcję pełniła w Chafyn Grove trzcinka. W odróżnieniu od Eaglowego „plasterka bekonu”, czyli uderzeń linijką po łapach, trzcinka naprawdę bolała. Galloway słynął zresztą z tego, że miał dwie przeznaczone specjalnie do tego celu Slim Jim i Big Ben (Cienki Jim i Wielki Ben), a zależnie od wagi wykroczenia delikwentowi aplikował od trzech do sześciu uderzeń. Z Big Benem na szczęście nigdy nie miałem do czynienia, ale trzy smagnięcia Slim Johnem były wystarczająco bolesnym przeżyciem. Nawet po nich zostawały ślady na długie tygodnie, którymi zresztą z dumą, niczym bliznami po bitewnych ranach, chwaliliśmy się wieczorem w sypialni, nim z purpurowych stały się niebieskie, a potem żółte. Chłopcy opowiadali, że można sobie wepchnąć pod spodnie zeszyt i wtedy dużo mniej boli, ale jestem pewien, ze Gallows by coś takiego natychmiast wykrył i że naprawdę nikt nawet nie próbował tego wybiegu. Dziś w Anglii kary cielesne są zakazane i często można usłyszeć, że nauczyciele, którzy je stosowali, byli po prostu sadystami i sprawiało im to przyjemność. Jestem absolutnie pewien, że w przypadku Gallowsa oba te zarzuty są kompletnie fałszywe. Mamy tu po prostu ilustrację, jak szybko zmieniają się obyczaje i wartości uznawane w ludzkich społeczeństwach. Pisałem o tym szerzej w Bogu urojonym, w rozdziale poświęconym „duchowi czasu”. Znacznie więcej takich przykładów i ze znacznie większej liczby epok omawia (choć nie posługując się pojęciem „moralnego Zeitgeistu”, Steven Pinker w książce Zmierzch przemocy. Lepsza strona naszej natury). Gallows był też człowiekiem wielkiej dobroci. Często, niczym dobry wujek, przychodził wieczorem do sypialni, by powiedzieć nam dobranoc. Nawet mówił do nas wtedy po imieniu — podczas zajęć wyłącznie po nazwisku. Pewnego dnia Gallows zauważył na nocnej półce jednego z nas
książkę Jeeves Omnibus. Spytał, czy ktokolwiek czytał już P.G. Woodehouse’a, a kiedy powiedzieliśmy, że nie, usiadł z nami i zaczął czytać nam opowiadanie The Great Sermon Handicap. To wieczorne oddawanie się lekturze, jak mi się wydaje, musiało się ciągnąć przez kilka wieczorów. Ubóstwialiśmy je wręcz. Do dziś zresztą to jedno z moich ulubionych opowiadań o Jeevesie, a sam P.G. Woodehouse pozostał jednym z moich ukochanych pisarzy — czytałem go, wciąż czytuję, a czasem nawet naśladuję we własnym pisaniu. Każdego niedzielnego wieczora pani Galloway coś nam czytała. Te seanse organizowane były w prywatnym salonie Gallowayów, więc musieliśmy przed wejściem zdejmować buty i siadaliśmy wszyscy na podłodze. Do dziś pamiętam to siedzenie w kucki w unoszących się oparach wilgotnych skarpet. To był jeden, maksimum dwa rozdziały za każdym razem, tak że jedna książka starczała nam na cały semestr. Zwykle pani Galloway wybierała jakąś powieść przygodową, coś w stylu Moonfleet, Maddon’s Rock czy The Cruel Sea (w tym przypadku posłużyła się wersją „dla młodzieży”, z której wydawca usunął sceny erotyczne). Kiedyś, pamiętam, pani Galloway wyjechała i lektury podjął się sam dyrektor. Byliśmy akurat w połowie Kopalni króla Salomona, gdy bohaterowie musieli poradzić sobie ze wspinaczką na dwie góry zwane Piersiami Saby — co zabawne, ta nazwa została wycenzurowana z wersji filmowej (mówię o ekranizacji ze Stewartem Grangerem w roli głównej), mimo że zapewne dla uatrakcyjnienia opowieści scenarzysta dołączył do ekspedycji kobietę. W każdym razie Gallows przerwał czytanie na chwilę, by wyjaśnić nam, że te góry to wzgórza Ngong (dziś wiem, że to wierutna bzdura; Gallows chciał się nam po prostu pochwalić, że był w Kenii. Tymczasem akcja Kopalni króla Salomona wcale nie rozgrywa się w Kenii). Kiedyś, w czasie wyjątkowo silnej burzy, Gallows przyszedł do sypialni, w której spali najmłodsi uczniowie, specjalnie po to, by zapalić światło i uspokoić tych malców, którzy mogli czuć się przerażeni (to naprawdę były jeszcze małe dzieci — pozwalano im jeszcze spać z pluszowymi misiami). W połowie każdego semestru było „wychodne w niedzielę”. Przyjeżdżali wtedy rodzice i zabierali swoich synów na cały dzień. Zawsze jednak było tak, że u jednego lub kilku chłopców nikt się nie pojawił, bo rodzice byli chorzy albo za granicą. Też raz mi się to przydarzyło i państwo Galloway zabrali nas wtedy z własnymi dziećmi. Jechaliśmy w dwa samochody —
wielkim autem z lat 30., przystosowanym do takich wypraw (nazywali go Grey Goose), i małym morrisem 8; ten nazywał się James. Urządzili nam uroczy piknik nad tamą. Nadal rozczula mnie to, jak dobrzy byli dla nas, a przecież na pewno woleliby spędzić ten dzień tylko z własnymi dziećmi. Za to jako nauczyciel Gallows był wręcz przerażający. Jego tubalny, stentorowy głos słychać było w całej szkole, a gdy docierał do innych klas, nie tylko na twarzach uczniów pojawiał się konspiracyjny uśmiech. Był bezlitosny: „I to ma być według ciebie tryb łączący??? POMYŚL!” (dziś, gdy o tym myślę, dochodzę do wniosku, że język tak naprawdę nie działa według tak sztywnych reguł). Jeszcze groźniejszy był jednak pan Mills, jeden z kilku naszych łacinników — przerażał wszystkich tak bardzo, że nawet nikt nie odważył się nadać mu przezwiska. Miał między innymi manię na punkcie płynnego pisania — wystarczył jeden błąd i kazał wszystko przepisywać raz jeszcze. Pani Mills na odmianę (żadna rodzina!) była okrągła, słodka i wręcz macierzyńska. Uczyła najmłodsze dzieci, miała warkocze zaplecione wokół głowy niczym aureolę i do wszystkich uczniów mówiła „mój drogi”. Jowialny pan Dowson, zawsze w charakterystycznych okularach, był nauczycielem matematyki. Przezywaliśmy go Ernie Dow. Żaden z nas nie miał pojęcia, skąd się ten Ernie wziął, dopóki pewnego dnia pan Dowson nie przeczytał nam na lekcji wiersza, a potem wyjaśnił: „To oczywiście Ernest Dowson”. Nie pamiętam już, który to był z jego wierszy, może They are not long, the weeping and the laughter, ale i tak przy tym audytorium pewnie się zmarnował. Lekki akcent w niczym nie przeszkadzał być mu naprawdę dobrym nauczycielem — to, że jakoś radzę sobie z liczeniem, zawdzięczam głównie jemu. Poza tym w szkole pojawiało się cały czas mnóstwo młodych nauczycieli, pewnie studentów lub świeżych absolwentów któregoś z uniwersytetów. Zwykle ich lubiliśmy, pewnie dlatego, że byli młodzi. Jednym z nich, pamiętam, był Anthony Howard, który później został znanym dziennikarzem i redaktorem „The New Statesman”. Na mój pierwszy semestr w szkole trafiłem już do drugiej klasy. Naszą nauczycielką była pani Long, dość koścista osoba w średnim wielu, z prostymi włosami i zawsze w okularach bez oprawki. Poza tym, że opiekowała się drugą klasą, uczyła też gry na pianinie. To u niej właśnie brałem pierwsze lekcje muzyki. Pamiętam, że przechwalałem się rodzicom znacznie szybszymi postępami w nauce gry, niż było w rzeczywistości. Po co były mi te przechwałki, skoro prawda i tak kiedyś musiała wyjść na jaw —
nie mam pojęcia. Szybko się też okazało, że jeśli rodzice żywili jakieś obawy co do poziomu w Eagle i sądzili, że szkoła w Rodezji musi być gorsza od angielskiej, byli w błędzie. W Eagle byłem średniakiem, a tu, w Chafyn Grove, zostałem jednym z najlepszych uczniów. Było to dość ambarasujące, bo akurat dobre wyniki w nauce nie były przez uczniów wysoko cenione, dlatego dość szybko zamiast przechwalać się przed rówieśnikami znajomością różnych francuskich czy łacińskich słówek i ryzykować utratą twarzy, zacząłem, gdy mnie pytano, udawać, że nie jestem pewny i dopiero muszę sobie przypomnieć. W trzeciej klasie poszedłem o krok dalej. Otóż wymyśliłem sobie, że skoro wszyscy wysportowani chłopcy (a te umiejętności były w cenie) z nauką radzą sobie marnie, to jedyną metodą, bym i ja zaczął w sporcie osiągać jakieś sukcesy, jest przestać się dobrze uczyć. Dziś oczywiście już wiem, że był to wyjątkowo głupi pomysł. Moja ówczesna wizja, skąd biorą się zdolni sportowcy, była zresztą dość dziwaczna. Mieliśmy w szkole takich trzech braci — Sampson ma, Sampson mi i Sampson min (od major, minor i minimus). Cała trójka świetnie radziła sobie na boisku, zwłaszcza Sampson min, który w krykiecie potrafił dokonać nieprawdopodobnych wręcz wyczynów. Dziś rzecz jasna wiem, że to kompletny absurd, ale wtedy umyśliłem sobie, że zbieżność między nazwiskiem Sampson a imieniem biblijnego siłacza Samsona nie może być przypadkowa. Z dziecięcą naiwnością uznałem, że Sampsonowie na pewno musieli odziedziczyć swoje sportowe talenty, nawet jeśli nie po biblijnym herosie, to po jakimś średniowiecznym przodku obdarzonym nadludzką siłą. W końcu większość Smithów też miała w rodzinie jakiegoś kowala, a Millerów — młynarza (zresztą dość popularne nazwisko Armstrong rzeczywiście wywodzi się z przydomków, jakie nadawano ludziom o „silnym ramieniu”). Pominąwszy już inne absurdy tego rozumowania, w tym przypadku również popełniłem „błąd Tessy D’Urberville”, o którym wspominałem już w pierwszym rozdziale; takie dziedziczne cechy nie utrzymują się zwykle dłużej niż przez kilka zaledwie pokoleń. Pan Sampson senior miał tylko jedno oko (drugie ponoć wydłubała mu czapla, choć opowieść synów nie brzmiała zbyt wiarygodnie). Był właścicielem farmy w Hampshire, gdzie drużyna skautów z Chafyn Grove organizowała swój doroczny obóz. Opiekował się nami wówczas Slush, a pomagał mu Gallows i zatrudniany specjalnie na tę okazję zażywny
jegomość o nazwisku Dumbo. Ten obóz był dla mnie niemal najważniejszym wydarzeniem roku. Rozkładaliśmy namioty, kopaliśmy latryny i paliliśmy ogniska, przy których przyrządzaliśmy sobie wspaniałe ciasto pieczone na węglu. Uczyliśmy się, jak robić różne przydatne przy obozowaniu rzeczy — półki, wieszaki… — z drewna i gałęzi wiązanych sizalowym włóknem. Bardzo często też śpiewaliśmy przy ognisku, choć czasem te „utwory” trudno było nazwać piosenkami; to była raczej taka wspólna zabawa w przekrzykiwanie się. Pièce de résistance występów przy ognisku była wspaniała pieśń — epicka saga wręcz — o zepsutym jajku. Można ją znaleźć w internetowym eapendyksie do mojej książki. Może ktoś — to takie sentymentalne pragnienie — będzie chciał posłuchać, jak brzmiały kiedyś obozowe piosenki, a przy okazji oddać symboliczny hołd prochom Henry’ego Murraya Letchwortha (alias Slush, alias Chippi), magistra sztuk, absolwenta Oksfordu i mężnego żołnierza Royal Dublin Fusiliers, dobrodusznego patriarchy Chafyn Grove. W 2005 roku, gdy urządzaliśmy 90. urodziny mojego ojca, zrobiłem transkrypcję tej pięknej pieśni o jaju na fortepian i sopran. Tata nawet na chwilę dołączył się do Ann Mackay, która pięknie tę pieśń wykonała… Na obozie zdobywaliśmy odznaki za opanowanie różnych umiejętności, takich jak rąbanie drewna, wiązanie węzłów, sygnalizacja za pomocą semafora czy nadawanie kodem Morse’a. W morsie byłem niezły, bo podpatrzyłem, jak radził sobie tata podczas wojny w Somalii. Nieco tylko udoskonaliłem jego pomysł i dla każdej litery wymyśliłem sobie zdanie, które od niej właśnie się zaczynało. Każde zdanie miało tyle słów, ile litera znaków. Słowa wielosylabowe to były kreski, jednosylabowe — kropki. Na przykład „G” to było „Gorąca głowo, giń”; „kreska — kreska — kropka”. Dla semafora nie potrafiłem jednak wymyślić żadnej dobrej mnemotechniki i pewnie dlatego marnie sobie z nim radziłem. A może po prostu mam problemy z inteligencją przestrzenną — coś w tym jest! Na testach inteligencji zwykle dobrze sobie radzę, nim nie pojawią się pytania związane właśnie z wyobraźnią przestrzenną. Te zawsze obniżają mi wynik. Drugim równie ważnym wydarzeniem roku było doroczne przedstawienie — zwykle operetka i zwykle też przygotowywana pod kierunkiem Slasha (przynajmniej już w czasach mojego ojca była taka tradycja). Wujek Bill opowiedział mi kiedyś, że „był przesłuchiwany do partii cebulki, ale niestety odpadł”. Główne partie przypadały oczywiście tym chłopcom, którzy
potrafili śpiewać. Należałem do tego grona wybranych. The Willow Pattern Plate2, gdzie grałem główną rolę żeńską podczas ostatniego roku w szkole, był to utwór dość typowy dla naszego repertuaru. Scenografię tworzyły wielkie malowidła powielające motywy z serwisu. Głównym elementem była wielka pagoda, rezydencja pięknej księżniczki. Akcja dzieje się tuż po jej śmierci, którą jednak doradcy zdecydowali się utrzymać w tajemnicy, by uniknąć niepokojów. Sprawa się komplikuje, gdyż do pałacu zbliża się tatarski książę, który chce uderzyć do księżniczki w konkury. Ja śpiewałem partię pięknej wiejskiej dziewoi, która ma odgrywać rolę księżniczki przed potencjalnym narzeczonym. W każdym razie wszystko dobrze się kończy i szczęśliwy książę bierze mnie w ramiona i zabiera do swojej Tartarii, a w błękitnym, porcelanowym księstwie nadal panuje pokój. Publiczność składała się z uczniów i rodziców, ale tym razem pojawił się na sali reporter z „Salisbury Chronicle” (który zresztą wysoko, acz nadal uważam, że niezasłużenie, ocenił moją kreację). Tak to już jest, że w pamięć najsilniej zapadają chwile zażenowania i wstydu. Takie wspomnienia z Chafyn Grove oczywiście też mam. Co dzień w szkole piliśmy popołudniową herbatkę, do której dostawaliśmy chleb z masłem. Czasem, kiedy staliśmy w kolejce do jadalni, dyżurny wyczytywał listę nazwisk, dostarczoną mu wcześniej przez chłopca, który tego dnia miał urodziny. Zaproszeni szczęśliwcy nie musieli czekać w kolejce i siadali przy specjalnym stole na końcu sali jadalnej, gdzie czekały na nich różne przysmaki — ciasta, galaretki i inne łakocie — dostarczone przez matkę solenizanta. Bardzo mi się podobał ten obyczaj, gdy więc zbliżały się moje urodziny, doskonale pamiętałem, że taką listę moich najlepszych kolegów muszę sporządzić i dostarczyć dyżurnemu. Jakoś tylko nie wpadło mi do głowy, że powinienem też uprzedzić mamę, by przygotowała poczęstunek. To chyba były moje dziewiąte urodziny. Sporządziłem listę, wręczyłem dyżurnemu, ten odczytał nazwiska, przyjaciele chętnie opuścili kolejkę i rozsiedli się wokół głównego stołu. Pustego… Nawet dziś mi wstyd, gdy o tym piszę. I wciąż się dziwię, jak to się stało, że w ogóle nie zastanawiałem się wcześniej, skąd te wszystkie smakołyki na urodzinowych przyjęciach się biorą. Może myślałem, że przygotowuje je szkolny kucharz? Ale jeśli tak, dlaczego nie zastanowiło mnie, skąd kucharz ma wiedzieć, że akurat tego dnia są moje urodziny? A może uznałem, że to za sprawą magii stół zastawia się ciastami, taka ciastkowa Wróżka Zębuszka? W każdym razie podobnie
jak przywołana wcześniej opowieść o „znikaniu” w górach Zomba, tak i ten niechlubny incydent doskonale ilustruje tę smutną prawdę, że jako dziecku coś nawet w minimalnym stopniu zbliżone do zdolności do racjonalnego i krytycznego myślenia było mi obce. Niemniej, jakkolwiek dość to dla mnie ambarasujące, taka nieumiejętność myślenia w kategoriach prawdopodobieństwa zdarzeń jest cechą występującą na tyle powszechnie, że warto przyjrzeć się jej bliżej. Wrócę zatem jeszcze do tego tematu. Podczas pierwszych lat spędzonych w Chafyn Grove byłem wyjątkowo niechlujnym i niezorganizowanym dzieckiem. Widać to z opinii, jakie mi wówczas wystawiali nauczyciele. Moje problemy z atramentem pojawiają się praktycznie w każdej: Dyrektor: Poczynił bardzo znaczące postępy i na pewno zasłużył na swoją nagrodę. Fakt, iż nieustannie jest ubrudzony atramentem, nie ułatwia mu pracy. Matematyka: Uczy się i pracuje pilnie i dobrze, nie zawsze tylko mogę odczytać jego prace. Musi się nauczyć, że atrament służy do pisania, a nie do polewania się. Łacina: Czyni stałe postępy, gdy jednak ma coś napisać piórem, nader trudno go rozczytać.
Pani Benson, nauczycielka francuskiego, jakoś zdołała nie wspomnieć o atramencie, ale nawet i od niej mi się dostało: Francuski: Liczne talenty — dobry akcent i wybitna umiejętność uchylania się od pracy.
Gdy zaś mowa o atramencie… Czegóż w końcu można oczekiwać, jeśli na każdej ławce znajduje się pełny kałamarz, a każdy dzieciak ma pióro ze stalówką, za pomocą której można pryskać atramentem po całej klasie, a już bez żadnych kłopotów nanosić jego wielkie krople na kartkę i później — tak właśnie robiłem — malować pająki albo, zgniatając papier, robić sobie własnego Rorschacha. Nic dziwnego, że na każdej umywalce leżał pumeks, który służył nam do ścierania plam atramentu z palców. Muszę też przyznać, iż ten wszechobecny atrament zdołał w jakiś szczególny sposób przemieszczać się również poza moje zeszyty. Tak — zdarzało mi się bezcześcić również podręczniki! I nie mówię tutaj o takich drobiazgach jak przerabianie tytułu Shorter Latin Primer na Shortbread Eating Primer. To robili wszyscy. Moje zabawy z atramentem posuwały się o wiele dalej. Bazgroliłem po wszystkich podręcznikach — zamalowywałem litery albo
rysowałem obrazki w górnym rogu każdej strony. Gdy potem odpowiednio szybko przerzucałem kartki, miałem prawdziwe „ruchome obrazki”. Dodam może, że książki nie należały do uczniów. My je tylko pożyczaliśmy i musieliśmy zwracać pod koniec każdej klasy, by mógł z nich korzystać następny rocznik. Doskonale wiedziałem, że będę mieć kłopoty, gdy spróbuję oddać taką całą pomazaną atramentem książkę. Ba, obawiałem się ich i ta obawa nie dawała mi spać po nocach, czyniła nieszczęśliwym i odbierała apetyt (co prawda, jedzenie i tak było paskudne, więc może z tym apetytem to przesada). Niemniej nie mogłem się powstrzymać. Zdaję sobie oczywiście sprawę, że w pewnym sensie ten książkowy wandal, jakim byłem w dzieciństwie, i dzisiejszy ja-bibliofil to ta sama osoba, ale i tak tej dziecięcej perwersji u siebie nie jestem w stanie zrozumieć. Podobnie nie potrafię pojąć mojej ówczesnej reakcji (myślę zresztą, że nie jestem w tym odosobniony) na powszechne w szkole nękanie. Prawda, że znaczna część z tego to były zwykłe przechwałki i fanfaronada, puste groźby, których realizacja miała nastąpić w nieokreślonej przyszłości: „Dobra, taki jesteś — od dzisiaj jesteś na mojej czarnej liście!”, co w zasadzie było groźbą równie realną jak „Pójdziesz do piekła po śmierci!” (choć akurat tę drugą niektórzy traktowali całkiem poważnie). Było jednak też sporo całkiem realnego nękania i to w tej szczególnie antypatycznej postaci, gdy banda wyrostków atakuje i prześladuje kogoś przede wszystkim po to, by przypodobać się swojemu przywódcy — głównemu prześladowcy — i zyskać aprobatę rówieśników. „Aunty Peggy” w Chafyn Grove cierpiał nawet gorsze katusze niż ten nieszczęśnik w Eagle, o którym pisałem. Był nad wiek rozwiniętym intelektualnie chłopcem, świetnym uczniem, tyle że był wysoki i niezdarny, a do tego nieustannie załamywał mu się głos (wcześniej niż my przechodził mutację). W zasadzie z nikim się nie przyjaźnił. Nie podam tu jego imienia, bo może się zdarzyć, że sięgnie po tę książkę, a zapewne są to bolesne wspomnienia. W każdym razie był wyobcowany. Trochę takie brzydkie kaczątko, które jeszcze nie wie, że zostanie łabędziem. Powinien budzić współczucie i pewnie w każdym przyzwoitym miejscu tak by było — ale nie w świecie Goldingowskim, jakim bez wątpienia jest szkoła dla chłopców z internatem. Tu nawet powstał szkolny gang, który ukuł sobie nazwę od jego imienia — „Anty…” mówili o sobie i ich jedynym celem było dokuczanie mu na wszelkie możliwe sposoby. Tymczasem jego jedyną „winą” było to, że
był niezgrabny i tyczkowaty, miał nieskoordynowane ruchy, nie potrafił złapać piłki, a gdy biegł, to plątały mu się nogi. No i poza tym był bardzo bystry i zdolny. Był „dziennym” uczniem, co oznaczało, że przychodził tylko na lekcje, a wieczorem mógł wrócić do domu — inaczej niż współczesne ofiary nękania, które nigdzie nie mogą się schronić przed Facebookiem i Twitterem. W pewnym momencie jednak — może rodzice musieli wyjechać za granicę — trafił też do internatu. I wtedy dopiero zaczęła się „zabawa”, okazało się bowiem, że chłopak nie potrafi znieść zimnych kąpieli. Nie wiem do dziś, czy sprawiała to przymusowa nagość, czy zimna woda, ale coś, czym reszta z nas w ogóle się nie przejmowała, dla niego było koszmarem — przerażony jęczał, przyciskając do siebie ręcznik, cały się trząsł i nie pozwalał do siebie podejść. To był jego pokój 101. Wreszcie Gallows się nad nim zlitował i zwolnił go z obowiązku porannych kąpieli, co oczywiście jeszcze pogorszyło jego notowania wśród rówieśników. Dziś nawet nie umiem sobie wyobrazić, jak ludzie potrafią być tak okrutni, a przecież w większym lub mniejszym stopniu każdy z nas taki był, choćby przez to, że nie próbował powstrzymać tego, co się działo. Jak można być aż tak wyzbytym empatii? W Niewidomym w Gazie Aldousa Huxleya jeden z bohaterów wspomina ze wstydem i bezgranicznym zdumieniem zarazem podobną historię — takie samo „brzydkie kaczątko”, które było obiektem prześladowań w jego szkole z internatem. Być może to poczucie winy, które odczuwam — i które ma też pewnie większość moich przyjaciół z Chafyn Grove pamiętających tę paskudną historię — pomaga nam lepiej zrozumieć, jak to się mogło stać, że strażnicy w obozach koncentracyjnych zachowywali się tak, jak się zachowywali. Może SS potrafiło jakoś zatrzymać rozwój psychiczny dorosłych, albo raczej cofnąć go do poziomu właściwego dzieciom, tworząc w ten sposób dorosłych psychopatów? To oczywiście uproszczenie, wiem, ale moje dorosłe ja wciąż nie może się otrząsnąć ze zdumienia, gdy rozpamiętuję te zdarzenia. Zwłaszcza że wcale nie było tak, bym był niezdolny do empatii. Jak już pisałem, doktor Dolittle nauczył mnie empatii dla zwierząt (innych niż ludzie) i to na skalę, którą pewnie większość uznaje za zdecydowanie przesadną. Kiedy miałem dziewięć lat, babcia zabrała mnie na ryby w zatoce Mullion. Pech chciał, że złapałem makrelę. Niemal się rozpłakałem i miałem takie wyrzuty sumienia, że chciałem natychmiast wrzucić ją z powrotem do wody. I popłakałem się już naprawdę,
gdy babcia mi nie pozwoliła. Była dla mnie oczywiście bardzo miła i nawet mnie pocieszała, ale wypuścić złapaną rybę to już było dla niej za dużo. Miałem też wiele współczucia — zbyt wiele, jak dziś sądzę — dla kolegów, którym zdarzyło się narazić któremuś z nauczycieli. Potrafiłem z iście dziecięcą brawurą pomagać im wyplątać się z kłopotów i uwolnić od odpowiedzialności i jak dziś sądzę, był to z mojej strony właśnie przejaw empatii. Jednocześnie nie kiwnąłem nawet palcem, by powstrzymać nękanie naszego tyczkowatego kolegi. Myślę, że przynajmniej w jakiejś części wynikało to z chęci utrzymania popularności wśród kolegów, zwłaszcza tych, którzy mieli w szkole mocną pozycję. To zresztą powszechne, że taka szkolna zakała (mówię o tych, którym się udało) otoczona jest grupką lojalnych i posłusznych akolitów. W pewnym sensie podobne mechanizmy działają dziś na forach internetowych, gdzie nękanie i hejtowanie jest jeszcze łatwiejsze, bo ludzi chroni zasłona anonimowości. W każdym razie ważne jest to, że nie pamiętam, bym choć w skrytości w jakimkolwiek stopniu żałował tego biedaka z Chafyn Grove. Pytanie, jak to było możliwe, męczy mnie dziś nie mniej niż poczucie winy. Wiem oczywiście, że podobnie jak z mazaniem po książkach problem po trosze przynajmniej bierze się stąd, że próbuję jakoś „uzgodnić” dziecko, którym byłem, z dorosłym, którym się stałem; ono się stało. Takie próby nieobce są, jak sądzę, większości z nas. Sprzeczność, jakiej wówczas doświadczamy, wynika stąd, że nie do końca świadomie zakładamy, że dziecko jest tą samą osobą co dorosły; „The child is father of the man”, jak pisał Wordsworth. To zupełnie naturalne odczucie, które wynika z ciągłości wspomnień, nie tylko dzień po dniu, ale też z dekady na dekadę. Wiedza, że przez te dekady w ciele dorosłego człowieka nie zachowała się już nawet jedna cząsteczka z ciała dziecka, niczego tu nie zmienia. Ja nie prowadzę dziennika i nigdy nie prowadziłem, a jednak dzięki tej ciągłości właśnie mogę spisywać swoje wspomnienia. To jednak, wiem, wrażenie powierzchowne. Filozofowie, którzy znacznie głębiej roztrząsają ten problem, choćby Derek Parfit i inni, których cytuje w swojej książce Reasons and Persons, zdołali za pomocą bardzo intrygujących eksperymentów myślowych pokazać, że to dalece nie jest tak oczywiste, gdy mówimy, że przez cały czas jesteśmy tą samą osobą. Psychologowie — między innymi Bruce Hood — też zajmowali się tym problemem. Nie ma tu niestety miejsca na filozoficzne rozważania, zatrzymam się może zatem na stwierdzeniu, że to właśnie ciągłość
wspomnień sprawia, że czuję, jakby moja tożsamość nie zmieniała się przez całe moje życie, równolegle nie akceptując tego, że jestem tą samą osobą, co ów pozbawiony empatii dzieciak niszczący książki. W grach byłem ogólnie raczej kiepski, ale w szkole mieliśmy kort do squasha i na punkcie tej gry miałem prawdziwą obsesję. Nie bawiła mnie jednak rywalizacja ani wygrywanie z partnerem, natomiast uwielbiałem sam odbijać piłkę od ścian, starając się, by jak najdłużej nie skusić. Ba — podczas wakacji miałem nawet prawdziwy syndrom odstawieniowy. Brakowało mi tego charakterystycznego dźwięku piłeczki uderzającej o ścianę i zapachu gumy. Marzyłem o tym, by zrobić sobie taki zaimprowizowany kort; może w opuszczonym chlewie. Gdy byłem w szkole, często oglądałem mecze squasha z trybun, czekając, aż grający skończą i będę miał kort dla siebie. Pewnego dnia — musiałem mieć wtedy jakieś 11 lat — na widowni siedział też jeden z nauczycieli. Wziął mnie na kolana i włożył rękę do spodni. Tylko lekko mnie dotykał, ale i tak to było krańcowo nieprzyjemne (odruch mosznowy nie jest bolesny, ale w pewnym sensie nawet gorszy) i nader krępujące. Gdy tylko udało mi się wyślizgnąć, natychmiast stamtąd uciekłem i opowiedziałem o wszystkim kolegom. Jak się okazało, wielu z nich miało z nim identyczne doświadczenia. Nie wydaje mi się, by jakoś poważnie skrzywdził któregoś z nas, ale kilka lat później popełnił samobójstwo. Tego dnia już przed poranną modlitwą atmosfera była dość gęsta, a potem, gdy Gallows powiedział, co się stało, jedna z nauczycielek wybuchła gromkim płaczem. Wiele lat później w Oksfordzie w New College posadzono mnie koło potężnej postury biskupa. Przypomniałem sobie jego nazwisko. Był wikarym w kościele św. Marka, dokąd nasza szkoła zwartym szykiem maszerowała co niedzielę na poranne nabożeństwo. Musiał być na bieżąco z naszymi sprawami, bo wciąż pamiętał, że ta nauczycielka była po prostu nieszczęśliwie zakochana w nauczycielu-pedofilu. Żaden z nas się tego nie domyślił. W niedzielę chodziliśmy do św. Marka, a co dzień rano i wieczorem udawaliśmy się do szkolnej kaplicy. Gallows był człowiekiem głęboko religijnym. I on naprawdę wierzył, nie tylko udawał — wierzył we wszystkie te dziwne rzeczy, inaczej niż wielu ludzi z sektora edukacji (a i duchownych), którzy udają wiarę z obowiązku, albo wielu polityków, którzy pozorują religijność, bo sądzą — moim zdaniem błędnie, a przynajmniej to spora
przesada — że to przysporzy im głosów. W każdym razie Gallows zwykle mówił o Bogu „Król” (i jeszcze wymawiał to bardzo szczególnie; dziwne, bo normalnie posługiwał się doskonałą angielszczyzną). Mam wrażenie, że stąd po części wynikły moje dziecięce problemy. Oczywiście musiałem zdawać sobie sprawę, że Jerzy VI nie jest Bogiem, ale w mojej dziecięcej główce jakoś połączyła się boskość z królewskością. To przetrwało nawet śmierć Jerzego VI i koronację jego córki. Gallows zresztą wpoił w nas wówczas niemal nabożny szacunek dla tych różnych związanych z ceremonią koronacji nonsensownych rytuałów, jak choćby namaszczania świętymi olejami. Coś z tego nawet do dziś we mnie zostało — wciąż czuję coś dziwnego, gdy oglądam zdjęcia z koronacji Elżbiety II albo słucham wspaniałego Haendelowskiego Zadoka kapłana, Orb and Spectre Waltona czy Pomp and Circumstance Elgara. W każdą niedzielę w szkole musieliśmy wysłuchać kazania. Na zmianę wygłaszali je odziany w togę z Cambridge z białym kapturem Gallows i Slush (toga Oksfordu — czerwony kaptur). Jedna z takich mów szczególnie utkwiła mi w pamięci, choć nie jestem pewien, który z nich ją wygłosił. W każdym razie była to opowieść o oddziale żołnierzy ćwiczących musztrę. Maszerował on po torach kolejowych i coś odwróciło uwagę sierżanta prowadzącego musztrę, tak że nie zdążył wydać rozkazu „W lewo zwrot i biegiem marsz!”. I żołnierze wmaszerowali wprost pod nadjeżdżający pociąg. Oczywiście ta historyjka nie mogła być prawdziwa i dziś wydaje mi się też — choć tak sądziłem, słuchając kazania — że naprawdę ktoś chciał, byśmy podziwiali tych żołnierzy za tak ślepe podporządkowanie autorytetowi. To musi być jakiś błąd mojej pamięci. Mam przynajmniej nadzieję, że tak jest… Elizabeth Loftus i wielu innych psychologów pokazało, że fałszywe wspomnienia potrafią być nieodróżnialne od prawdziwych. Nawet te, które z premedytacją implementują pacjentom nieuczciwi terapeuci, wmawiając ludziom, że na pewno byli molestowani w dzieciństwie. W któryś niedzielny poranek do wygłoszenia kazania został namówiony — choć pewnie opierał się rękami i nogami — pewien bardzo uroczy młody człowiek, niejaki Tom Stedman. Wyraźnie został zmuszony do robienia czegoś, czego nienawidzi. Pamiętam głównie, że wielokrotnie powtarzał pytanie „Po co nam niebiosa?”. Miałoby o wiele więcej sensu, gdybym wiedział wówczas, a nie dopiero po latach, że to cytat z Browninga. Inny
bardzo lubiany przez nas nauczyciel, pan Jackson, miał wyjątkowo dobry, szkolony głos. Był tenorem. Jego z kolei poproszono pewnego dnia, by zaśpiewał nam The Trumpet Shall Sound Haendla. Uczynił to, acz również z wyraźnie manifestowaną niechęcią. Domyślał się zapewne — słusznie! — że dla nas tylko marnuje swój głos. W zasadzie marnowali się przy nas również liczni prelegenci i wykonawcy, których zapraszano do szkoły, choć może fakt, że niektórych pamiętam, świadczy, że nie do końca tak było. Utkwiły mi w pamięci choćby wykład R. Keitha Joppa „To wciąż tam jest” (archeologia), lady Hull grająca na pianinie w jadalni (Faschingsschwank Schumanna), prelekcja o wyprawie antarktycznej Shackletona, pokaz czarno-białych filmów o sportowcach lat 20. i 30. oraz występ tria irlandzkich trubadurów, którzy sami zbudowali sobie małą scenę i śpiewali dla nas I bought my fiddle for ninepence, and that is Irish too. Mieliśmy też prelekcję o materiałach wybuchowych. Prowadzący wyjął z torby coś, co, jak nam wyjaśnił, było laską dynamitu. Podrzucając ją do góry i łapiąc, dodał, że gdyby tak upuścił, cała szkoła wyleciałaby w powietrze. My, łatwowierne dzieciaki, oczywiście mu wierzyliśmy. A zresztą jak mogliśmy nie uwierzyć? — przecież on był dorosły, a nas wychowywano tak, byśmy dawali wiarę temu, co nam mówią dorośli. Zresztą nie tylko słowom dorosłych. Mieliśmy takiego „opowiadacza” w sypialni, który co wieczór raczył nas różnymi historiami. Zdradził nam na przykład, że król Jerzy VI jest jego wujkiem i że tak naprawdę jest więźniem w pałacu Buckingham, skąd wysyła swojemu siostrzeńcowi zakodowane w błyskach reflektorów prośby o ratunek. Ten młody fantasta straszył nas też opowieściami o przerażających insektach, które kryją się w suficie i w nocy mogą skoczyć na nas, wygryźć w skroni dziurę wielkości szklanej kulki i wstrzyknąć tam truciznę, która nas zabije. Kiedyś — i to w czasie burzy — powiedział, że jeśli kogoś trafi piorun, człowiek traci świadomość na ponad 15 minut, potem zaczyna mu płynąć krew z obojga oczu, a następnie umiera. Uwierzyliśmy mu oczywiście i po każdej błyskawicy kuliliśmy się ze strachu. Dlaczego? Czy mieliśmy jakikolwiek powód, by sądzić, że nasz kolega wie coś, czego nie wiemy my? Czy to miało jakikolwiek sens, że człowiek trafiony piorunem nic nie czuje przez kwadrans? Nie — to po prostu kompletny brak zdolności krytycznego myślenia! Czy dzieciom nie powinno się jednak czegoś takiego wpajać, możliwie jak najwcześniej? Czy wszystkich nie powinno się uczyć wątpliwości, szacowania
prawdopodobieństwa, żądania dowodów? No, dobrze — może się powinno, ale my na pewno nie byliśmy tak uczeni. Wręcz przeciwnie — jeśli już, to raczej łatwowierność była premiowana. Gallowsowi strasznie zależało, żebyśmy wszyscy jeszcze przed opuszczeniem szkoły przystąpili do konfirmacji (w Kościele anglikańskim, rzecz jasna) i zdecydowana większość z nas tak uczyniła. W szkole był chyba tylko jeden katolik (chodził w niedzielę do innego kościoła. Zazdrościliśmy mu, bo odprowadzała go prześliczna katoliczka z personelu szkolnego) i jeden nad wiek rozwinięty najwyraźniej chłopiec, który budził w nas prawdziwy szacunek, bo deklarował, że jest ateistą. O Biblii mówił nie „Holy Bible”, tylko „Holy Drivel”, czyli święte brednie, i co dzień oczekiwaliśmy, że trafi go piorun z jasnego nieba (skłonność do obrazoburstwa — a może chłodną logikę — okazywał też na zajęciach z geometrii. Mówił na przykład: „Trójkąt ABC sprawia wrażenie równoramiennego, a jeśli taki istotnie jest, to…”). Przystąpiłem do konfirmacji z całą resztą mojej klasy. Wcześniej co tydzień mieliśmy w szkolnej kaplicy zajęcia przygotowawcze, które prowadził pan Higham, pastor z kościoła św. Marka. Był przystojnym siwowłosym mężczyzną. Był dla nas miły i staraliśmy się zrozumieć, o czym nam opowiada, ale nie bardzo się nam to udawało. Nie widzieliśmy w tym za grosz sensu. Myślałem, że po prostu jesteśmy jeszcze zbyt młodzi, by to pojąć. Dopiero dziś, z perspektywy czasu, wiem, że nie rozumieliśmy, co pastor do nas mówi, bo to po prostu nie miało sensu. To stek wymyślonych przez ludzi nonsensów. Wciąż mam — i nawet często z niego korzystam — egzemplarz Biblii, który dostałem z okazji konfirmacji. To już była najzupełniej prawdziwa Biblia króla Jakuba, a nie żadne wydanie dla dzieci. Sporo fragmentów znam zresztą na pamięć — choćby kawałki Księgi Koheleta i Pieśń nad pieśniami (tyle że dziś już wiem, że jej autorem nie był Salomon). Mama niedawno opowiedziała mi, że pan Galloway dzwonił wcześniej do wszystkich rodziców po kolei, by wyjaśnić, czemu tak bardzo zależy mu na naszej konfirmacji. Tłumaczył, że w wieku 13 lat jest się bardzo podatnym na wpływy i lepiej, by chłopcy przystąpili do konfirmacji wcześniej, bo to powinno ugruntować ich wiarę i uodpornić na niebezpieczne idee, z którymi mogą zetknąć się później, w szkole publicznej. No cóż — na pewno nie można Gallowsowi zarzucić, że nie był szczery w tłumaczeniu swoich starań
o „należyte” ukształtowanie młodych naiwnych umysłów. Sam zresztą stałem się bardzo religijny w tym okresie, ba, potrafiłem nawet obrugać mamę, że nie chodzi do kościoła! Na szczęście przyjęła to bardzo dobrze i nie powiedziała mi, jak miała w zwyczaju, żebym lepiej poszedł sobie pobiegać. Co wieczór się modliłem, tyle że nie klęcząc na podłodze, ale skulony w pozycji płodu w rogu łóżka, w miejscu, które nazywałem sobie „moim własnym kącikiem z Bogiem”. Bardzo chciałem (acz nie odważyłem się tego nigdy zrobić) zakraść się kiedyś nocą do szkolnej kaplicy i paść na kolana przy ołtarzu. Wierzyłem, że doznam w tym miejscu anielskiej wizji. O ile oczywiście będę potrafił modlić się wystarczająco żarliwie. W ostatnim semestrze w szkole Gallows mianował mnie „prefektem”, czyli odpowiedzialnym za dyscyplinę w klasie. Dziś nie bardzo wiem, czemu, ale wówczas byłem nad wyraz z tego szczęśliwy. Przez cały semestr chodziłem dumny jak paw. Wiele lat później, kiedy dziekan mojego wydziału na Oksfordzie dostał od królowej tytuł szlachecki, spytałem jednego z kolegów podczas przyjęcia wydanego z tej okazji, czy nasz profesor jest dumny z tego wyróżnienia. Odpowiedź pamiętam do dziś: „Stary, jak pies z trzema kutasami!”. Mniej więcej tak czułem się jako prefekt. A również wtedy, gdy przyjęto mnie do Railway Club (Klubu Kolejowego). Ten klub to był zresztą mój główny powód do radości, gdy dowiedziałem się, że rodzice posyłają mnie do Chafyn Grove. Zarządzał nim K.O. Chetwood Aiken, w zasadzie nawet trudno nazwać go nauczycielem, bo miał okazję prowadzić zajęcia tylko wtedy, gdy znalazł się ktoś chętny do nauki niemieckiego, a to zdarzało się niezwykle rzadko. Był nader melancholijnym mężczyzną z podłużną i smutną twarzą, a jego jedyną i autentyczną pasją była właśnie Sala Kolejowa (choć jak się niedawno dowiedziałem, próbując coś wygooglać na jego temat, był też cenionym kornwalijskim artystą). Jedna sala w szkole była oddana wyłącznie do jego użytku i tam właśnie Aiken budował magiczną makietę Great Western Railway. Były tam elektrowozy, dwa końcowe terminale Paddington i Penzance z jedną stacją w środku (Exeter). Każda lokomotywa miała swoje imię (były na przykład Susan i George), a dwie z nich, służące do przetaczania wagonów, nazywały się Boanerges (Bo I i Bo II). Przy każdej stacji znajdował się zestaw przełączników aktywujących inną część torów — czerwony uruchamiał je „w górę”, niebieski — „w dół”. Kiedy pociąg docierał do Paddington, trzeba
było odpiąć wagony od dużej lokomotywy, doprowadzić jedną z lokomotyw przetaczających i przetoczyć je na sąsiedni tor, wysłać lokomotywy na obrotnicę i przyłączyć do składu tak, by mógł ruszyć „w dół” do Penzance, gdzie oczywiście całą operację trzeba było powtórzyć. Uwielbiałem zapach ozonu towarzyszący iskrom, świetnie bawiłem się też, próbując rozgryźć, jaka kombinacja przycisków jest właściwa, żeby wykonać planowany manewr. Myślę, że podobną przyjemność czerpałem (to już oczywiście znacznie później) z pisania programów komputerowych i z lutowania przewodów w moim jednolampowym radioodbiorniku. Wszyscy chcieli być przyjęci do Klubu Kolejowego, a ci, którym się to udało, natychmiast stawali się wiernymi fanami pana Chetwooda Aikena (jakoś w niczym nam nie przeszkadzało jego smętne oblicze). Długo poniewczasie uświadomiłem sobie, że już wtedy musiał być bardzo chory — wkrótce po moim odejściu ze szkoły umarł. Nie wiem, czy Sala Kolejowa przetrwała jego odejście, ale jeśli ktoś w szkole myślał, na pewno musieli o nią zadbać. Cóż — bardzo lubiłem Klub Kolejowy i niewiele mniejszą przyjemność sprawiało mi wkraczanie dumnym krokiem (bez zaproszenia!) do pokoju prefektów, ale nadszedł czas, by przejść do nowej szkoły, gdzie trzeba było zaczynać wszystko od początku. Kiedy miałem trzy miesiące, tata wpisał mnie na listę oczekujących do Marlborough, szkoły, którą sam skończył, ale powiedziano mu, że to za późno — synów trzeba zapisywać tuż po narodzinach. Jako były uczeń poczuł się zresztą wręcz urażony nadętym tonem listu, mimo to jednak postanowił jeszcze raz spróbować i okazało się, że gdy kończyłem Chafyn Grove, czekało na mnie jednak miejsce w Marlborough. Tyle że tata zdążył już zmienić zdanie, zafascynowały go bowiem umiejętności techniczne majora Campbella, który prowadził sąsiednią farmę, a był świetnym spawaczem i miał u siebie doskonale wyposażony warsztat. Ojciec rzecz jasna myślał o tym, żebym został farmerem, a techniczne umiejętności są wielkim atutem przy takim zajęciu (potwierdził mi to niedawno jeden z najzdolniejszych i najbardziej niekonwencjonalnych farmerów, jakich zdarzyło mi się spotkać, budzący powszechny podziw i respekt George Scales)3. Major Campbell nauczył się tego wszystkiego właśnie w szkole, w Oundle w Northamptonshire. Oundle miała bez wątpienia najlepsze warsztaty szkolne ze wszystkich angielskich szkół, a jej wspaniały dyrektor (w latach 1901–22) wprowadził zasadę, że każdy uczeń jeden tydzień w semestrze
spędza właśnie w warsztatach, zwolniony z innych szkolnych zajęć. Ani w Marlborough, ani nigdzie indziej nikt nie wpadł na taki pomysł. Rodzice zapisali mnie więc do Oundle i w ostatnim semestrze w starej szkole przystąpiłem do egzaminu, bo ubiegałem się też o stypendium. Stypendium nie wygrałem, ale zdałem wystarczająco dobrze, by zostać przyjętym i tak, mając 13 lat, trafiłem w 1954 roku do Oundle w Northamptonshire. Trudno mi dziś powiedzieć, co tak naprawdę jeszcze wyniósł z tej szkoły major Campbell. Myślę, że surowy stosunek do krnąbrnych pracowników to już raczej konsekwencja służby w armii. Choć może „surowy” to nie najlepsze określenie. Kiedyś przyłapał jednego z robotników zatrudnionych na farmie na pewnej drobnej kradzieży, chyba jakiegoś narzędzia z warsztatu. Zwolnił go w szczególny sposób: „Daję ci pięćdziesiąt jardów przewagi. Potem strzelam z obu luf!”. Pewnie nie zrealizowałby tej groźby, ale to ładna historyjka, a poza tym kolejna dobra ilustracja zmieniającego się moralnego Zeitgeistu epoki.
Zabawne nawiązanie do angielskiej historii. „Kawalerami” podczas wojny domowej w Anglii w latach 40. XVI wieku nazywano zwolenników króla Karola I. „Okrągłogłowymi” stronników parlamentu. Inteligencji czytelników pozostawiam, które określenie dotyczyło obrzezanych chłopców, a które nieobrzezanych (przyp. tłum.). 2 Klasyczny wzór angielskiej porcelany. Wzorowany na chińskiej i z wykorzystaniem chińskich motywów: pagody, postacie w strojach narodowych etc. (przyp. tłum.). 3http://old.richarddawkins.net/articles/2127-george-scales-war-hero-and-generous-friend-ofrdfrs. 1
Angielskie lato
Oczywiście istniało też dla nas życie poza szkołą1. W Chafyn Grove bardzo tęskniliśmy za końcem każdego roku szkolnego, a naszym ulubionym hymnem religijnym był ten, który śpiewaliśmy zawsze ostatniego dnia, kończący się słowami „God be with you till we meet again” („Niech bóg będzie z Tobą, póki znów się nie spotkamy”). Ceniliśmy go nawet wyżej niż kolejny na naszej liście, poruszający swą militarnie-misjonarską treścią: Ho, my comrades! See the signal waving in the sky Reinforcements now appearing, victory is nigh. ‘Hold the fort, for I am coming,’ Jesus signals still. Wave the answer back to Heaven, ‘By thy grace we will’.
W każdym razie z radością wyjeżdżaliśmy na wakacje do domu — część szkolnym pociągiem do Londynu, po resztę przyjeżdżali samochodami rodzice. Po mnie zwykle zjawiał się tata, mocno zmaltretowanym starym land roverem. Na szczęście jakoś nigdy nie czułem z tego powodu zawstydzenia, jakie (rzekomo!) ma towarzyszyć tym snobistycznym dzieciakom z prywatnych szkół, gdy rodzic odbiera je czymkolwiek mniej kosztownym od jaguara. Ja byłem wręcz dumny z tego zdezelowanego (miał nawet przeciekający dach) auta z demobilu, którym tata czasem woził nas po bezdrożach, kierując się kompasem, był bowiem przekonany — a dziecku ta koncepcja bardzo się podobała — że musi istnieć jakiś stary rzymski trakt łączący ze sobą dwa równoległe odcinki drogi szybkiego ruchu, tyle że jego sfatygowana mapa tej drogi nie uwzględnia. To zresztą bardzo typowe dla taty. Podobnie jak jego ojciec uwielbiał wręcz mapy oraz zbieranie wszelkiego rodzaju danych. Na przykład tych o pogodzie. Przez wiele lat w kolejnych notesach prowadził szczegółowe zapiski, co dzień odnotowując najwyższą i najniższą temperaturę oraz poziom opadów. Jego zaangażowanie
nieco tylko osłabło, kiedy zorientowaliśmy się, że nasz pies sika do deszczomierza. Nie sposób było jednak sprawdzić, od jak dawna i jak często nasz drogi Bunch tak czyni, więc nie wiadomo też, które z zapisów taty były podobnie „zanieczyszczone”. Ojciec zawsze miał jakieś hobby (często graniczące z obsesją). Zwykle wiązało się ono z jego praktycznymi, technicznymi umiejętnościami, jakkolwiek w tej sferze był wyznawcą innej szkoły niż major Campbell i zamiast spawarki preferował sznurek od snopowiązałki (czerwony!) oraz kawałek drutu. Miał też inne zainteresowania. Królewskie Towarzystwo Fotograficzne (Royal Photographic Society) uhonorowało go pełnym członkostwem w uznaniu za prezentację „przenikania”, którą pokazał na jednym z posiedzeń. Była to bardzo starannie przygotowana sekwencja slajdów uzyskanych dzięki nałożeniu obrazów wyświetlanych przez dwa naprzemiennie działające projektory, ilustrowana dodatkowo muzyką i komentarzem słownym. Dzisiaj błyskawicznie wykonuje to komputer, ale wtedy takie zanikanie i pojawianie się obrazów można było osiągnąć wyłącznie stosując przesłony irysowe (soczewkowe), połączone tak, by jedna się otwierała, gdy druga zamyka. Tata skonstruował więc taki kartonowy układ przesłon dla dwóch projektorów, uruchamiany drewnianą wajchą za pomocą nad wyraz sprytnego systemu złożonego z gumek i sznurka. Tak się stało, że w pewnym momencie na prace taty zaczęliśmy w domu mówić zamiast dissolving (przenikanie) — drivelling (czyli bredzenie), wszystko dlatego, że ktoś tak to kiedyś odczytał z jakiejś w pośpiechu sporządzonej notatki. Tak przywykliśmy z czasem do tej nazwy, że ta forma sztuki już zawsze była dla nas „bredzeniem” i praktycznie w ogóle przestaliśmy używać tego słowa w jego oryginalnym znaczeniu. Pewnego razu, podczas którejś kolejnej publicznej prezentacji (było ich wiele) w klubie fotograficznym, ojciec wykorzystał zdjęcia, które zrobił, nim jeszcze zaczął bawić się w swoje „przenikanie”. Uznał, że musi o tym uprzedzić zgromadzonych. Miał bardzo szczególny sposób mówienia — uroczy, moim zdaniem, ale pełen przerw i dywagacji. Tym razem jednak audytorium udało mu się rozgrzać już pierwszym zdaniem: „Yhm, tak więc, zatem, te zdjęcia… yhm… te zdjęcia, to zostały zrobione, zanim zacząłem bredzić…”. Ten szczególny sposób wysławiania się taty ukształtował się już w młodości. Gdy uderzał w konkury do mamy, pewnego dnia, patrząc jej
z miłością w oczy, wyznał: „Twoje oczy są […] jak kosmetyczka”. Brzmi to dziwnie, przyznaję, ale w kontekście jego zainteresowań przesłonami irysowymi nabiera sensu. Musiało być to nawiązanie do ówczesnej formy dekorowania kosmetyczek, błyszczących i mieniących się jak tęczówka. Hobby taty się zmieniały. Był taki moment na przykład, że dla wszystkich swoich żeńskich krewnych robił naszyjniki z kornwalijskiego serpentynu na skórzanym rzemieniu. Kiedy indziej wpadł na pomysł, że koniecznie musi zaprojektować i zbudować automatyczny pasteryzator z mechaniczną maselnicą i do tego jeszcze sygnalizacją świetlną etapów pracy. Ojciec miał zresztą naprawdę twórczy umysł. Kiedy w podniszczonej czapce z daszkiem na głowie orał nasze pole swoim małym szarym fergusonem (podśpiewywał sobie przy takich okazjach psalmy; z czego oczywiście nie należy wnosić, że był człowiekiem religijnym), miał sporo czasu na myślenie. Zauważył wtedy, że mnóstwo czasu marnuje, kiedy musi zawracać na końcu każdej bruzdy i zaczynać od nowa. Wymyślił więc schemat zupełnie innej trasy, oparty na kątach rozwartych, co pozwalało mu zaorać całe pole dwukrotnie w czasie niewiele dłuższym, niż poprzednio zajmował mu jeden przebieg. Trasy planował perfekcyjnie, ale już w innych kwestiach nie był tak dokładny i uważny. Kiedyś zablokowało się sprzęgło w traktorze. Nie mógł dostać się do niego od strony silnika, więc położył się pod spodem i przystąpił do naprawy. Niestety nie wyłączył silnika, więc gdy wreszcie udało mu się je odblokować, traktor żwawo ruszył do przodu, a problem w tym, że jeśli ktoś chce w tym modelu dobrać się do sprzęgła, musi położyć się dokładnie przed wielkim, tylnym kołem. Całe szczęście, że to nie był któryś z tych dzisiejszych monstrów, tylko malutki ferguson. W każdym razie nasz Fergie pruje po polu, a Norman, pracownik taty, który mu wtedy pomagał, jest sparaliżowany ze zgrozy. Tata musiał więc zająć się sobą sam. I tak uczynił. Najpierw kazał Normanowi dogonić i unieruchomić traktor, a potem — Norman wciąż był w szoku — wsiadł do samochodu i sam się zawiózł do szpitala. Spędził tam nawet jakiś czas później z nogą na wyciągu, ale na szczęście okazało się, że nie odniósł żadnych poważniejszych obrażeń. Ta przymusowa hospitalizacja miała zresztą korzystne efekty uboczne, bo wtedy tata musiał zrezygnować z fajki. Nigdy już nie wrócił do palenia, a jedyną pozostałością nałogu były setki małych puszek po tytoniu walające się po domu, które jeszcze dziesiątki lat później służyły mu do przechowywania najróżniejszych śrubek, nakrętek, podkładek i wszelkiego
typu kawałków starego żelastwa, z którymi nigdy nie potrafił się rozstać. Pod wpływem lektury książek F. Newmana Turnera, ewangelikalnego autora książek o agronomii — a możliwe również, że zainspirował go jego ekscentryczny przyjaciel z czasów Marlborough i Oksfordu Hugh Corley — tata przerzucił się na ekologiczne uprawy (wtedy jeszcze nazywały się „organiczne”), nim stały się one modne i zaczęli je polecać członkowie rodziny królewskiej. Nigdy nie używał nawozów sztucznych ani środków owadobójczych, a nawet kombajnu (jego mentorzy od organicznego rolnictwa kombajnów też nie aprobowali; zresztą nasza farma i tak była za mała, byśmy sobie mogli pozwolić na taką maszynę). Zbieraliśmy więc plony, korzystając wyłącznie ze starej snopowiązałki ciągniętej przez nasz mały szary traktorek. Machina ta z charakterystycznym hałasem przemieszczała się po polu, ścinając pszenicę czy jęczmień przed sobą i wyrzucając z tyłu mocno powiązane snopki (byłem wręcz zafascynowany sprytnym urządzeniem do wiązania na nich supłów). I wtedy zaczynała się nasza praca, ponieważ snopki trzeba było zebrać i ułożyć w stogi. Całą armią maszerowaliśmy więc za snopowiązałką, zbieraliśmy snopki (po dwa naraz) i tworzyliśmy z nich stogi — sześć snopków na jeden, układanych naprzemiennie warstwami. To była naprawdę ciężka praca, całe ręce i przedramiona mieliśmy podrapane, czasem do krwi. Ale też to taka praca, która daje satysfakcję i dobrze się po niej śpi. Mama przynosiła nam na pole dzbany z cierpkim cydrem i myślę dziś, że to wszystko wyglądało trochę jak scena z książki Hardy’ego. W snopkach ziarno mogło wyschnąć i dopiero wtedy było wywożone furmanką z pola. Jako dziecko nie byłem dość silny, by wrzucić taki snopek na wysoki wóz, ale próbowałem. Jakże zazdrościłem wtedy ojcu silnych ramion. On naprawdę w niczym nie ustępował pracującym dla nas robotnikom. Kilka tygodni później przyjeżdżała wynajęta młockarnia, do której — też ręcznie — trzeba było wrzucić podeschnięte snopki i dopiero wtedy następowało oddzielenie ziarna, a słoma była belowana. Schodzili się wtedy wszyscy robotnicy z farmy, by pomóc, niezależnie od tego, czy na co dzień zajmowali się świniami czy krowami. Dopiero dużo później tata zdecydował się jednak pójść z duchem czasu i zaczął wynajmować kombajn. Jak wyjawiłem w poprzednim rozdziale, byłem „utajonym” pochłaniaczem książek i często zdarzało mi się chować w sypialni, zamiast wędrować po okolicy (niezależnie od pogody), co byłoby bardziej zgodne z rodzinną
tradycją. Nie będę jednak udawał, że moje wakacyjne lektury były to ambitne dzieła filozoficzne i że pochłaniały mnie pytania o sens życia i inne równie ważkie kwestie. To były powieści dla młodzieży: Billy Bunter, Just William, Biggles, Bulldog Drummond, Percy F. Westerman, Szkarłatny kwiat, Wyspa skarbów… Z jakichś powodów moi rodzice nie akceptowali Enid Blyton i odradzali mi czytanie jej książek. Wujek Colyear dał mi też wszystkie książki Arthura Ransoma, ale jakoś się nigdy do niego nie przekonałem. Może uznałem je za zbyt „dziewczyńskie”, co oczywiście było dość głupie. Z kolei William Richmala Cromptona to — do dziś tak uważam — kawał całkiem dobrej literatury, a ładunek ironii sprawia, że po książkę może sięgnąć tak dziecko, jak i dorosły. Z kolei cykl powieści o Buldogu Drummondzie był wręcz przepełniony szowinistyczną i rasistowską bigoterią — ot, dziecko swoich czasów — z czego oczywiście nie zdawałem sobie sprawy. Podobnie zresztą było z Przeminęło z wiatrem, które znalazłem u rodziców mamy i pochłonąłem pewnego lata. Paternalistyczny rasizm tej książki uświadomiłem sobie o wiele później. Życie rodzinne w Over Norton było niemal tak szczęśliwe, jak w ogóle życie rodzinne może być. Rodzice byli bardzo zgraną parą — na krótko przed śmiercią taty (w grudniu 2010 roku, skończył już 95 lat) obchodzili 70. rocznicę ślubu. Nie byliśmy jakoś specjalnie zamożni, ale nie cierpieliśmy też biedy. Nie mieliśmy centralnego ogrzewania ani telewizora (choć to drugie było raczej kwestią wyboru; nie to, by nie było nas stać). Na farmie były dwa samochody — stary i zwykle brudny land rover i kremowy van. Szkoły i Sary, i moja były dość kosztowne i rodzice musieli na pewno oszczędzać w różnych obszarach życia, by nas do nich posłać. Wakacje spędzaliśmy więc nie w eleganckich hotelach na Lazurowym Wybrzeżu, ale w starych wojskowych (i zwykle przeciekających) namiotach w Walii. Na jednym z takich kampingów myliśmy się w płóciennych wannach pochodzących jeszcze z zasobów Burma-Forest-Department. Wodę grzało się na ognisku, również na ognisku przygotowywaliśmy jedzenie. Kiedyś, szykując się z Sarą do snu w naszym namiocie, usłyszeliśmy tatę, który, siedząc w wannie z nogami wystawionymi przed namiot, mruczał do siebie: „No cóż, jeszcze nigdy nie kąpałem się w butach”. Przez trzy lata mojego „nastolactwa” — to ważny formacyjnie okres w życiu dziecka — miałem nie tylko młodszą, rodzoną siostrę, ale też odpowiednik starszego brata. Nasi najbliżsi przyjaciele z Afryki, Dick
i Margaret Kettlewellowie, zostali w Nyasaland. Dick w wyjątkowo młodym wieku został dyrektorem departamentu rolnictwa i tak wyróżnił się w tej pracy, że zaoferowano mu stanowisko ministra ziemi i kopalń w rządzie tymczasowym, który przygotowywał kraj do pełnej niepodległości. Kiedy ich syn Michael, mój towarzysz zabaw z wczesnego dzieciństwa, skończył 13 lat, rodzice wysłali go do Anglii, do Sherborne School. Oczywiście była to szkoła z internatem. Podobnie jak w przypadku mojego ojca pokolenie wcześniej pojawił się więc naturalny problem, gdzie chłopak ma spędzać wakacje. Bardzo się cieszyłem, że rodzice zaprosili go do nas. Był ode mnie starszy o niewiele ponad rok. To na tyle mała różnica, że praktycznie się nie rozstawaliśmy — razem pływaliśmy w lodowatym strumyku w pobliskiej dolinie, razem bawiliśmy się w małego konstruktora, różne gry planszowe, graliśmy w ping-ponga, kanastę, miniaturowy bilard i wspólnie też realizowaliśmy różne zwariowane dziecięce pomysły, jak robienie wina z buraków, detergentów i witamin w pigułkach. Razem z Sarą prowadziliśmy też własną dziecięcą farmę — The Gaffers. Tata dał nam miot małych prosiaczków (nazwał je Baryłkami). Karmiliśmy je i opiekowaliśmy się nimi naprawdę starannie. Przyjaźń z Mikiem trwa do dziś — jest teraz moim szwagrem i dziadkiem większości moich najmłodszych krewnych. Na tym etapie formowania się młodej osobowości posiadanie starszego brata ma jednak też pewne wady. Chodzi mi o to, że cokolwiek zaczynacie robić wspólnie, to tak naprawdę robi to on, a twoja rola ogranicza się do podawania narzędzi (ponieważ Mike później został wybitnym chirurgiem, moja metafora zdecydowanie nie jest niewłaściwa). O wujku Billu na przykład wszyscy mówili, że ma dwie lewe ręce, tata natomiast uchodził zawsze — i słusznie — za wyjątkowo manualnie sprawnego. Mam wrażenie, że to właśnie z tego powodu. Młodszy brat jest czeladnikiem, starszy — mistrzem. To starszy podejmuje kluczowe decyzje, a młodszy idzie za nim i takie nawyki później pozostają. W odróżnieniu od wujka Billa nie mam może „dwóch lewych rąk”, ale zbyt wielkich zdolności — też nie. I to Mike robił wszystko, ja byłem tylko zbędnym w sumie asystentem. Tata pewnie oczekiwał, że słynne warsztaty w Oundle zrobią ze mnie drugiego majora Campbella, ale ich efekt, o czym jeszcze będę pisał, okazał się nieco rozczarowujący. Zawiodłem też jako początkujący naturalista, mimo że spotkał mnie zaszczyt spędzenia całego dnia z młodym Davidem Attenborough, którego
poznałem u wujka Billa i cioci Diany. Już znany (choć jeszcze nie u szczytu sławy) był u nich kiedyś podczas wyprawy do Sierra Leone i wtedy się zaprzyjaźnili i utrzymywali stosunki towarzyskie również po powrocie wujostwa do Anglii. Kiedyś, gdy akurat u nich byłem, David przyjechał w gości ze swoim synem Robertem i zabrał wszystkie dzieci na całodzienną wyprawę nad wodę z podbierakami i słoikami. Już nie pamiętam, co mieliśmy zbierać — pewnie traszki, kijanki albo larwy ważek. W każdym razie nawet ten pamiętny dzień z najbardziej charyzmatycznym zoologiem swoich czasów nie uczynił ze mnie naturalisty. Czekało już na mnie Oundle.
W oryginale tytuł rozdziału to „And the English summer’s done”. Cytat z wiersza Rudyarda Kiplinga The Long Trail (przyp. tłum.). 1
Iglice nad Nene
By the boys, for the boys. The boys know best. Leave it to them to pick the rotters out With that rough justice decent schoolboys know. John Betjeman, „Summoned by Bells”
Trafiłem do angielskiej szkoły publicznej — na moje szczęście! — za późno, by poznać prawdziwe okrucieństwo tych instytucji z czasów opisywanych przez Johna Betjemana. Ale nadal było to niezbyt przyjemne miejsce. Przede wszystkim pełno było tam kompletnie niedorzecznych reguł, wymyślonych, jak trafnie zauważył Betjeman, „przez chłopców dla chłopców”. Nawet liczba guzików w marynarce, których można było nie zapinać, była ściśle podporządkowana temu, w której klasie jesteś. Było to bardzo twardo egzekwowane. Uczniowie niższych klas musieli też nosić podręczniki w wyprostowanej ręce. Po co? Nauczyciele oczywiście doskonale wiedzieli o tych wszystkich absurdach, ale nie robili nic, by z tym skończyć. Oczywiście istniała też szkolna „fala”1. Każdy prefekt w Oundle wybierał sobie jednego z nowo przyjętych uczniów na niewolnika („fag”). Mnie upodobał sobie zastępca prefekta domu, z powodu dreszczy nazywany Jitters („Trzęsionka”). Był w sumie dla mnie miły, ale i tak musiałem spełniać każde jego żądanie — czyścić mu buty, polerować guziki od munduru Korpusu Kadetów i co dzień robić grzanki do herbaty (na parafinowej kuchence w jego pokoju). No i w każdej chwili musiałem być na jego zawołanie. Ofiary fali, czyli młodzi „niewolnicy” tacy jak ja, stawali się też czasem przedmiotem jednoznacznie seksualnych zaczepek. Cztery razy zdarzyło się, że do mojego łóżka w nocy przyszedł któryś ze znacznie oczywiście ode mnie starszych i silniejszych chłopców. Wydaje mi się jednak, że w tych najściach nie było ani homoseksualizmu, ani pedofilii (jak oceniać by je
można kryteriami zewnętrznego świata), a wynikały po prostu z tego, że w szkole nie było żadnych dziewcząt, a wielu chłopców przed okresem dojrzewania ma taki „dziewczęcy” wygląd. Ja też. Krążyło zresztą po szkole sporo opowieści o chłopakach, którzy taki dziewczęcy urok młodszych uczniów wykorzystują i o ofiarach tego wykorzystywania. O mnie też takie historyjki opowiadano, ale jakoś nie sądzę, bym z tego powodu odniósł poważne szkody. W porównaniu z Chafyn Grove atmosfera w Oundle była dość zastraszająca. Poranna modlitwa odbywała się w głównym holu i nowi uczniowie pierwszego dnia musieli sami poszukać sobie miejsc do siedzenia. Znalazłem wolne krzesło i spytałem bardzo nieśmiało wielkiego chłopaka, który siedział obok, czy jest wolne. „Nie zauważyłem, by było zajęte” — odpowiedział lodowato, a ja poczułem się bardzo malutki. Po dość wysoko śpiewającym chórku i cichej fisharmonii w Chafyn Grove potężne organy i śpiewany gromkimi głosami New every morning is the love brzmiały alarmująco. Gus Stainforth, przygarbiony dyrektor w czarnej todze magistra sztuk, był oczywiście onieśmielający, ale w zupełnie inny sposób niż Gallows. Nosowym głosem zachęcał nas do „ukręcenia głowy wyzwaniom”, ale ja nie bardzo wiedziałem, jak można czemukolwiek ukręcić głowę, a tym bardziej szkolnym wyzwaniom. Mój wychowawca w 4B1 Snappy Priestman był prawdziwym dżentelmenem — o dobrych manierach, łagodnym i kulturalnym — poza tymi (bardzo rzadkimi) chwilami, gdy tracił cierpliwość. Zresztą nawet wtedy zachowywał się jak przystało na dżentelmena. Kiedyś przyłapał jednego z uczniów na niewłaściwym zachowaniu. Przez chwilę nic się nie działo, po czym profesor Priestman zaczął nas ostrzegać o zbliżającym się ataku furii, chłodno i rzeczowo — niczym obiektywny obserwator — relacjonując nam stan własnych emocji: O boże. Nie powstrzymam tego. Za chwilę wpadnę w szał. Siadajcie na swoich miejscach. Ostrzegam, to nadchodzi. Natychmiast siadajcie na miejscach…
Mówił to coraz bardziej podniesionym głosem z coraz bardziej czerwoną twarzą, potem rzeczywiście wybuchł — wszystko, co miał w zasięgu ręki: kreda, kałamarze, gąbka do tablicy… — poleciało w kierunku małego szubrawca. Następnego dnia jednak był znów czarujący i nader uprzejmie
przeprosił chłopca. On istotnie był dżentelmenem, tyle że został sprowokowany tak, że nie mógł już tego znieść. W tej profesji trudno się zresztą temu dziwić. Dobrze o tym wiem… Snappy wprowadzał nas w Szekspira i to jemu zawdzięczam mój pierwszy kontakt z tym niezrównanym geniuszem. Odgrywaliśmy na lekcjach Henryka IV (obie części) i Henryka V, a rolę umierającego Henryka IV odtwarzał sam Snappy. Czytał nam też Kiplinga (udatnie odtwarzając szkocki akcent), a potem dla kontrastu Keatsa. Frout, który prowadził z nami tego roku zajęcia z matematyki, cierpiał na zawroty głowy. Pewnego razu tuż przed jego wejściem do klasy rozbujaliśmy wszystkie lampy na suficie, a gdy już wszedł, zaczęliśmy kołysać się w tym samym rytmie. Nie pamiętam, co wtedy się stało. Może wstyd zablokował moją pamięć, a może to tylko fałszywe wspomnienie oparte na opowieściach, co zrobiła mu jakaś inna klasa. W każdym razie dziś to dla mnie kolejny przykład dziecięcego okrucieństwa — ten wątek zresztą bardzo często pojawia się w moich szkolnych wspomnieniach. Czasem jednak i nam się dostawało. Kiedyś nasz nauczyciel fizyki był chory i zastępstwo przyjął starszy nauczyciel nauk ścisłych Bunjy. Upewniwszy się, że przerabialiśmy już prawo Boyle’a, przeszedł do kolejnego punktu programu. Bunjy był stary, niski, przygarbiony i do tego chyba jeszcze bardziej krótkowzroczny niż ktokolwiek, kogo zdarzyło mi się spotkać. Zwracał się do nas numerami, bo nie miał czasu poznać naszych nazwisk. Wydawało się nam więc, że jest idealnym obiektem żartów. I rzeczywiście, podczas lekcji jakby nie zwracał uwagi na nasze bezczelne zachowanie. Myliliśmy się, i to grubo. Może i miał kiepski wzrok, ale co trzeba, to zauważał. Gdy lekcja się skończyła, spokojnym głosem zakomunikował, że klasa ma się zameldować na dodatkowe zajęcia po południu. Ze zgnębionymi minami przywlekliśmy się z powrotem do sali, a wtedy Bunjy kazał nam otworzyć zeszyty i na czystej stronie zapisać: „Dodatkowa lekcja dla klasy 41B. Temat lekcji: Nauczyć klasę 41B dobrych manier i prawa Boyle’a”. To na pewno nie są fałszywe wspomnienia. A prawo Boyle’a doskonale pamiętam do dziś. Jeden z naszych nauczycieli — jedyny, do którego mogliśmy zwracać się „po przezwisku” — miał skłonność do podkochiwania się w co ładniejszych uczniach. O ile wiem, nigdy nie posunął się dalej niż komplementy i ewentualnie poklepanie po ramieniu w klasie, ale dziś pewnie już nawet to
narobiłoby mu kłopotów u policji oraz u samozwańczych obrońców moralności, wyhodowanych na tabloidach. Jak większość szkół tego typu Oundle podzielona była na „domy”. Każdy z nas spał, mieszkał i jadł w jednym z jedenastu domów i to dom właśnie wyznaczał granice naszej aktywności i lojalności. Ja zostałem przydzielony do Laundimer. Nie wiem nawet, jak wyglądały w środku inne, bo raczej zniechęcano nas do wizyt, ale podejrzewam, że wszystkie były bardzo podobne. Niemniej, co ciekawe, my każdemu domowi nadawaliśmy własną „osobowość” i chyba nie do końca świadomie projektowaliśmy tę osobowość na jego mieszkańców. Ta osobowość była na tyle mglista, że nie potrafię ani jej w sobie odnaleźć, ani spróbować opisać. To było coś, co się po prostu „czuje”. Dziś mam wrażenie, że była ona odpowiednikiem tego, co w znacznie mniej niewinnej formie powszechnie występuje w zewnętrznym świecie — to instynkt plemienny, tworzący zaplecze zjawisk już wręcz groźnych, jak uprzedzenia rasowe i bigoteria. Mam tu oczywiście na myśli powszechną ludzką skłonność do postrzegania innych poprzez pryzmat grupy, do której należą, a nie jako autonomicznych jednostek. Psychologowie eksperymentalni wielokrotnie pokazali, że do stworzenia takiej grupowej tożsamości wystarczy losowy przydział jednostek do grup odróżniających się wyłącznie tak nieznaczącymi kryteriami jak inne odznaki czy kolor T-shirta. Szczególną ilustracją tego efektu — i w tym przypadku mówimy o pozytywach — był casus jedynego czarnoskórego ucznia, który chodził do Oundle, gdy ja tam byłem. Otóż mam wrażenie, że nie spotkał się on w szkole z żadnymi przejawami rasizmu; może dlatego, że jako jedyny czarnoskóry nie był identyfikowany według kryteriów rasowych, ale poprzez „dom”, do którego należał. Tak jak jego koledzy był dla nas „jednym z tej hałastry z Laxton”. Rzecz jasna dziś mam wielkie wątpliwości, czy rzeczywiście istniały jakieś szczególne cechy osobowości odróżniające „ich” od „nas” z Laundimer, ale ta obserwacja nie odnosi się raczej do realiów szkolnego życia w Oundle, tylko do zdobytej później znajomości podstaw ludzkiej psychologii, której ważnym elementem jest powszechna skłonność do etykietowania ludzi poprzez ich przynależność grupową. Powodem, dla którego wybrałem Laundimer, była plotka (fałszywa, jak się przekonałem), że to jeden z tych kilku domów, gdzie nowo przybyłym oszczędzona jest ceremonia inicjacji (czasem nazywana „otrzęsinami”). Niestety, jak się okazało, każdy z nas musiał stanąć na stole i coś zaśpiewać.
Cóż mogłem zrobić? Piskliwym i załamującym się głosikiem odśpiewałem jedną z piosenek taty: Oh the sun was shining, shining brightly Shining as it never shone before — shone before. Oh the sun was shining so brightly, When we left the baby on the shore. Yes we left the baby on the shore. It’s a thing that we’ve never done before — done before. When you see the mother, tell her gently That we left the baby on the shore.
To była ciężka przeprawa, ale w sumie obawiałem się, że będzie gorzej… W Oundle nękanie uczniów młodszych klas nie było powszechne, choć część z niego była niejako zinstytucjonalizowana w szkolnych obyczajach. Na przykład każdy w pierwszym (albo drugim) semestrze pobytu w szkole musiał (przynajmniej w Laundimer, ale podejrzewam, że tak samo było w innych domach) przez tydzień pełnić funkcję „gońca”. Zakres obowiązków był nader szeroki, a jak coś poszło nie tak — a zwykle szło — odpowiedzialność też. Taki goniec musiał więc pilnować na przykład, by ogień w kominku nie wygasł. W sobotnie popołudnie do jego obowiązków należało obejście wszystkich sypialni i zebranie zamówień na niedzielne gazety, po które oczywiście trzeba było pobiec w niedzielę rano na sam koniec miasteczka i dostarczyć zamawiającym do śniadania. Nader ważną część obowiązków stanowiło sygnalizowanie dzwonkiem wszystkich ważnych wydarzeń dnia, takich jak pobudka, kolejne posiłki, pora snu. To oznaczało, że trzeba było mieć bardzo punktualny zegarek. Pod koniec tygodnia, który ja też musiałem odsłużyć jako goniec, już sobie jakoś z tym radziłem, ale pierwszy dzień to była prawdziwa katastrofa. Z jakichś powodów nie załapałem, że dzwonek ostrzegawczy musi wybrzmieć dokładnie pięć minut przez dzwonkiem na śniadanie, a okazało się to nader ważne, bo wielu starszych uczniów miało w zwyczaju wylegiwać się w łóżku do ostatniej chwili i wstawać właśnie na pięć minut przed sygnałem obwieszczającym śniadanie. A pięć minut to wcale nie tak dużo, by się umyć i ubrać, więc minuta w jedną czy drugą ma kluczowe znaczenie. Ja tymczasem spóźniłem się o całe pół minuty, co zdecydowanie nie
przysporzyło mi sympatii. Goniec czy „fag” miał tyle na głowie, że szczerze mówiąc poważnie się zastanawiam, jak sobie z tym wszystkim radził, nie mówiąc już o tym, że na normalne szkolne obowiązki całkiem brakowało czasu. Dziś fala jest zakazana chyba już we wszystkich angielskich szkołach, ale ja i tak wciąż nie mogę zrozumieć, dlaczego w ogóle była tolerowana i to tak długo. W XIX wieku panowało do tego, jak mniemam, powszechne przekonanie, że ma ona jakąś wartość edukacyjną. Może to jej długie trwanie było po prostu realizacją zasady „skoro ja przez to przeszedłem, to dlaczego ty nie możesz”. Z taką mentalnością starszych kolegów musi się zresztą do dziś borykać wielu młodych lekarzy odbywających staż w brytyjskich szpitalach. W sumie zatem nie jest dziwne, że w pierwszym semestrze w Oundle znów dało o sobie znać moje jąkanie się. Miałem problemy szczególnie z twardymi spółgłoskami, jak T i D, co było o tyle przykre, że moje nazwisko zaczyna się od D, więc dość często musiałem tę literę wymawiać. Inny kłopot miałem na testach. Kiedy już zaznaczyliśmy odpowiedzi i policzyliśmy, ile mamy prawidłowych, trzeba było głośno wykrzyknąć to nauczycielowi, żeby mógł wpisać wynik. Gdy miałem dziesięć na dziesięć, często krzyczałem wtedy „osiem”, bo to było znacznie łatwiejsze niż „d… d… dziesięć”. Z kolei w armijnym Korpusie Kadetów, który działał w szkole, zapowiedziano nam inspekcję generała. Uprzedzono, że każdy kadet będzie musiał wystąpić z szeregu i osobiście zameldować się tej osobistości, podając nazwisko i rangę. „Kadet Dawkins, sir” śniło mi się po nocach. Miałem koszmary. Dobrze mi nawet szło, gdy ćwiczyłem na osobności, ale co się stanie, jak będę musiał zameldować się przed frontem całej defilady — „Kadet D-d-d-dd…”. Ostatecznie poszło mi nie najgorzej, tylko długa przerwa przed „D” brzmiała, jakbym się zawahał przed podaniem nazwiska. Przynależność do Korpusu Kadetów nie była w zasadzie obowiązkowa. Można było się od niej wymigać albo wstępując do skautów, albo uprawiając ziemię z Boggym Cartwrightem. W mojej poprzedniej autobiograficznej książce opisałem pana Cartwrighta jako „prostolinijnego, postawnego mężczyznę z krzaczastymi brwiami”. W Anglii o takich prostolinijnych i nie owijających w bawełnę ludziach mówi się, że „they call a spade a spade”, czyli nazywają łopatę — łopatą, a Cartwrighta do tego trudno było spotkać bez łopaty w ręku. Formalnie pobierał pensję za uczenie nas niemieckiego, ale w rzeczywistości przybliżał nam, posługując się przy tym klasycznym
wiejskim akcentem, podstawy ekorolnictwa. Na tablicy w klasie, w której prowadził zajęcia, napisane było wielkimi literami EKOLOGIA, a gdy ktoś przypadkiem starł ten napis, kiedy on nie patrzył, pracowicie wypisywał słowo od nowa. Kiedy musiał zapisać jakieś niemieckie zdanie, starannie wypisywał je tak, by omijało ekologiczne memento. Miał swoje dziwactwa — kiedyś przyłapał jednego z chłopców na lekturze P.G. Wodehouse’a. Wyrwał mu książkę i w furii przedarł na pół. Wszystko dlatego, że uwierzył w fałszywe oskarżenia rozpowszechniane przez „Daily Mirror”, jakoby Wodehouse popierał podczas wojny nazistów. Dorobił nawet do tego jeszcze bardziej fantastyczną teorię. Opowiadał nam, że „ten Wodehouse” miał kiedyś możliwość skopania niemieckiego pułkownika ze schodów i tego nie zrobił! Ktoś mógłby w tym momencie pomyśleć, że straszny był z Cartwrighta złośnik, ale w rzeczywistości wcale tak nie było — nie trzeba go tylko było prowokować, a nie wiedzieć czemu wzmianka o Woodhousie (świadomie źle wymawiał jego nazwisko) istotnie doprowadzała go do pasji. Był oryginałem i ekscentrykiem, a w swoim ekologicznym zapale zdecydowanie wyprzedzał swoje czasy. On naprawdę żył blisko ziemi. Ja nie byłem jednak dość przedsiębiorczy, by się z Korpusu wykręcić, a poza tym pozostawałem chyba pod zbyt wielkim wpływem moich rówieśników — co zresztą charakteryzowało cały mój pobyt w Oundle. Skończyło się na tym, że przeszedłem chyba najgorszą możliwą formę wojskowego szkolenia, znalazłem się bowiem w orkiestrze, gdzie grałem najpierw na klarnecie, a potem na saksofonie. Mieliśmy nawet prawdziwego podoficera za dyrygenta. Rzecz jasna, przydział do orkiestry nie zwalniał nas ze zwykłych obowiązków, takich jak czyszczenie butów na błysk, polerowanie guzików i czernienie pasów. Raz na rok jeździliśmy też na obóz, gdzie mieszkaliśmy w prawdziwych wojskowych barakach, chodziliśmy na długie marsze i braliśmy udział w manewrach, uzbrojeni w zabytkowe strzelby Lee-Enfeld i ślepą amunicję. Czasem, gdy uczyliśmy się strzelać do celu, dostawaliśmy też prawdziwą. Kiedyś nawet jeden chłopak z mojego plutonu podczas takiego ostrego strzelania trafił adiutanta w nogę. Ten upadł, ale spokojnie sięgnął po papierosa, my natomiast, leżąc na ziemi z naszymi brenami, byliśmy naprawdę przerażeni. Podczas jednej z takich wypraw do koszar w Leicester trafiliśmy w łapy prawdziwego starszego sierżanta. Jak z powieści — miał nawet wypomadowane sumiaste wąsy. Ryczał na nas „Do nooooooogi BROŃ”
i „Preeeeeeezentuj BROŃ”, pierwsze słowo gromkim basem, a drugie przechodzące staccato w absurdalnie wysoki sopran. Wszyscy wtedy pochrząkiwali, próbując ukryć śmiech. Po latach przypomniała mi się ta scena, gdy oglądałem legionistów Poncjusza Piłata w scenie z Biggusem Dickusem u Monty Pythona. Musieliśmy też zdać egzamin na tzw. Certyfikat A, co wymagało wykucia na pamięć całego mnóstwa „wojskowej wiedzy” i wygląda, jakby służyło temu, by wykorzenić u zdającego jakąkolwiek chęć do przejawiania własnej inteligencji i inicjatywy; te dobra najwyraźniej nie są wysoko cenione w piechocie. „Jakie drzewa odróżniamy w wojsku”, brzmiało na przykład jedno z pytań. Prawidłowa odpowiedź — jodły, topole i drzewa o gęstej koronie (Henry Reed napisał nawet wiersz na ten temat, ale naszemu sierżantowi chyba by się nie spodobał. Ironia nie była jego mocną stroną). Presja rówieśników w szkole to wyjątkowo silny czynnik. I ja, i wielu moich kolegów byliśmy jej nieustannie poddawani; można powiedzieć, że byliśmy jej dobrowolnymi ofiarami. To była w zasadzie dominująca motywacja we wszystkim, co robiliśmy. Chcieliśmy zyskać akceptację otoczenia, a zwłaszcza naturalnych przywódców szkolnej społeczności. Tymczasem etos Oundle był — w zasadzie do końca mojego pobytu w szkole — wyraźnie antyintelektualny. Trzeba było wręcz udawać, że człowiek robi mniej, niż robi. Zdolności były w cenie, ciężka praca — nie. Ta sama reguła obowiązywała w sporcie. Oczywiście sport i tak był wyżej ceniony niż nauka, ale najlepiej było, jeśli ktoś uzyskiwał dobre wyniki bez treningu. Czemu tak jest, że talent ceniony jest wyżej niż wysiłek? Czy nie powinno być raczej na odwrót? Cóż — pewnie psychologowie ewolucyjni wiele mogliby nam na ten temat powiedzieć. Martwi jednak tyle bezpowrotnie straconych możliwości. Tyle działało w szkole różnych klubów, kółek i stowarzyszeń, do których mógłbym wstąpić. Było na przykład obserwatorium z prawdziwym teleskopem — pewnie dar jakiegoś byłego ucznia — a ja nawet nigdy tam nie byłem. Dlaczego? Przecież na pewno by mi się to podobało; uczyć się od wykształconego astronoma, mieć kontakt z prawdziwym teleskopem… Czasem myślę, że szkoła jest zbyt dobra, by marnować ją na nastolatków. Może lepiej, by nauczyciele z prawdziwym powołaniem, zamiast rzucać perły przed wieprze, zajmowali się wyłącznie uczniami na tyle dojrzałymi, by umieli docenić ich wiedzę i umiejętności.
Dla mnie przynajmniej w Oundle największą z tych straconych okazji były warsztaty, które wszak stanowiły główny powód, dla którego ojciec zdecydował się właśnie tu mnie umieścić. Ale tym razem nie była to tylko moja wina. Wspaniały pomysł Sandersona, jakim były obowiązkowe tygodniowe warsztaty, nadal był realizowany i to z wielkim zapałem, i były one rzeczywiście doskonale wyposażone. Uczyliśmy się pracować na tokarkach, frezarkach i innych zaawansowanych maszynach, z którymi raczej nigdy nie zetknęlibyśmy się w zewnętrznym świecie. Niestety to, czegośmy sobie nawet nie przyswajali, to umiejętności, w których tata był tak dobry — improwizacja, projektowanie, robienie czegoś i reperowanie oraz sklecanie z tego, co akurat ma się pod ręką (w jego przypadku, jak pamiętamy, był to głównie sznurek do snopowiązałek oraz kawałki żelaza i stali). Pierwszą rzeczą, jaką mieliśmy zrobić podczas zajęć w warsztatach, był „znacznik”. Świetnie. Tylko nikt nam nawet nie powiedział, do czego taki znacznik służy. Mieliśmy po prostu robić dokładnie to, czego instruktor od nas żąda. Najpierw dostaliśmy drewniany model metalowego urządzenia, które mieliśmy odtworzyć. Z tym wzornikiem poszliśmy do odlewni i przygotowaliśmy formę, obklejając go wilgotnym piaskiem. Następnie wszyscy włożyliśmy ochronne gogle i mogliśmy obserwować, jak z rozgrzanego tygla do formy wlewane jest roztopione aluminium. Potem musieliśmy oczyścić wychłodzony metal, opiłować i nawiercić. Na koniec mogliśmy zabrać ukończony właśnie znacznik do domu. Tylko że do końca nikt nam nie powiedział, do czego ów znacznik służy, a co więcej, żaden z nas nie miał najmniejszych szans wykazać się jakąkolwiek inicjatywą przy tej pracy. Równie dobrze moglibyśmy być robotnikami i pracować przy taśmie. Te problemy mogły po części przynajmniej wynikać z faktu, że zajęcia prowadzili nie nauczyciele, ale — tak mi się przynajmniej wydaje — zatrudnieni przez szkołę brygadziści z pobliskiej fabryki. Dlatego uczyli nas nie różnych umiejętności, tylko tego, jak zrobić konkretny przedmiot, jak zrealizować określone zadanie. Miałem podobny kłopot lata później, kiedy brałem lekcje jazdy u zawodowego instruktora. Działo się to w Banbury. Instruktor wielokrotnie pokazywał mi, jak mam zawracać na jednym ze skrzyżowań. Jak się okazało, było to skrzyżowanie, które upodobał sobie egzaminator i wszystkim kazał na nim zawracać. „Poczekaj, aż zobaczysz tę lampę w lusterku wstecznym, i wtedy błyskawicznie skręcaj” — słyszałem.
Jedynym wyjątkiem podczas zajęć w warsztatach (jak dla mnie był to jedyny moment, gdy rzeczywiście realizowały one ideę Sandersona) były chwile spędzone ze starym emerytowanym kowalem, który miał własną malutką kuźnię w rogu hali. Gdy tylko mi się udawało, odłączałem się od „załogi fabrycznej” i szedłem terminować do tego uroczego staruszka. Miał już kłopoty ze wzrokiem i chodził w okularach, ale to on nauczył mnie wiele z tradycyjnej sztuki kowalskiej, jak również posługiwać się palnikiem acetylenowym. Mama do dziś używa pogrzebacza, który wtedy zrobiłem. Nawet jednak podczas tych chwil robiłem zwykle to, co mi kazano, a na realizację własnych pomysłów nie miałem szans. Cóż — marnej tanecznicy przeszkadza rąbek u spódnicy. I kiepscy instruktorzy tańca oczywiście. Bez wątpienia jednak moją winą było to, że nigdy nie poszedłem do warsztatów poza tym jednym w roku, który musiałem tam spędzić. Nie przyszło mi jakoś do głowy, by udać się tam któregoś wieczoru i zacząć robić to, co sam chcę. Tak samo jak nigdy nie wybrałem się do obserwatorium, by oglądać gwiazdy. Wolny czas wykorzystywałem — a raczej marnowałem — dokładnie tak samo jak wszyscy moi koledzy: leniuchowałem, robiłem sobie grzanki, słuchałem Elvisa Presleya. I czasem brzdąkałem na różnych instrumentach, bo trudno to nazwać prawdziwą grą. Takie niewykorzystanie naprawdę ciekawych i drogo przy tym opłacanych możliwości zrobienia czegoś sensownego to prawdziwa tragedia. Czy naprawdę ktoś może się dziwić, że uważam, iż szkoła jest zbyt dobra, by marnować ją na nastolatków? Wstąpiłem przynajmniej do klubu pszczelarzy, prowadzonego przez Ioana Thomasa, wspaniałego nauczyciela zoologii. Do dziś zresztą zapach wosku i dymu budzi we mnie dobre wspomnienia, szczęśliwe, mimo że nader często zdarzało mi się zostać użądlonym. Przy jednej z takich okazji (choć nie jestem pewien, czy to wspomnienie jest akurat powodem do dumy) nawet nie strząsnąłem pszczoły z dłoni, tylko nader uważnie się przyglądałem, jak starannie „wykręca” z niej żądło. Żądło pszczoły — nie tak, jak u osy — zakończone jest specjalnymi „zadziorami”. Kiedy strząśniemy żądlącą nas właśnie pszczołę, pozostaje ono wbite wraz z wyrwanymi właśnie z jej ciała organami. Ważnymi organami. Owad musi umrzeć. Z ewolucyjnego punktu widzenia każda pszczoła robotnica zachowuje się altruistycznie, niczym kamikadze poświęcając życie dla dobra swojego roju (a mówiąc ściśle — dla pożytku genów, które w niej to zaprogramowały, a które dzieli z królową
i z samcami), bo podczas gdy ona umiera, gruczoł w żądle wciąż wydziela jad do ciała ofiary, jeszcze skuteczniej powstrzymując potencjalnego napastnika od zaatakowania roju. Ewolucyjny sens takiego zachowania szerzej wytłumaczę w rozdziale o Samolubnym genie. Na razie pozostańmy przy tym, że pszczoły robotnice są bezpłodne, więc nie mają szansy przekazać genów własnemu potomstwu, zatem w zamian zwiększają szanse ich przekazania królowej i innym niebezpłodnym „kuzynom”. Kiedy ja pozwoliłem „mojej” pszczole wyciągnąć żądło, zachowałem się altruistycznie wobec niej. Tyle że mną nie kierowała chęć przekazania genów, lecz ciekawość — chciałem na własne oczy zobaczyć to, o czym wcześniej opowiadał nam pan Thomas. Wspomniałem już o nim w moich wcześniejszych książkach. Miałem 14 lat, gdy po raz pierwszy znalazłem się na jego lekcji i już wtedy wywarła ona na mnie wielkie wrażenie. Nie pamiętam jej oczywiście w szczegółach, ale atmosferę — tak. Coś takiego sam próbowałem stworzyć w Rozplatając tęczę — coś, co dziś nazwałbym „Nauka jako poezja rzeczywistości”. Thomas zaczął pracę w Oundle w bardzo młodym wieku, a przyciągnął go tu podziw dla Sandersona. Był jednak zbyt młody, by zetknąć się z samym założycielem szkoły, i trafił już na jego następcę Kennetha Fishera. Opowiedział nam jednak historię o nim, która świadczy, że oryginalny sandersonowski duch nadal wtedy w szkole żył. Wykorzystałem ją w moim inauguracyjnym wykładzie w Oundle, który wygłosiłem w 2002 roku: Kenneth Fisher prowadził zebranie personelu szkoły, gdy ktoś nieśmiało zapukał do drzwi. Po chwili mały chłopiec wsunął głowę do środka i powiedział: „Przepraszam, sir, ale nad rzeką pojawiły się czarne rybitwy”. „Państwo wybaczą, ale to może poczekać!”, oświadczył zdecydowanym głosem Fisher, sięgnął po lornetkę wiszącą na drzwiach i raźnym krokiem podążył za małym ornitologiem. Aż trudno oprzeć się wrażeniu, że na pewno towarzyszył im łagodnie prześwitujący duch dyrektora Sandersona. „Teraz czas na prawdziwą edukację. Do diabła ze statystykami, wykazami, napchanymi faktami sylabusami…”. To działo się jakieś 35 lat po śmierci Sandersona. Pan Thomas prowadził z nami zajęcia z biologii. Na tej lekcji mówiliśmy o hydrach, niewielkich stułbiopławach żyjących w otwartych zbiornikach słodkowodnych. W pewnej chwili zapytał któregoś z nas: „A jakie zwierzę je hydry?”. Chłopak próbował zgadywać, ale był mało przekonujący. Następny dostał to samo pytanie. Też nie wiedział. Thomas kolejno, z rosnącą ekscytacją, zadał to pytanie wszystkim w klasie: „Jakie zwierzę je hydry?”.
Sprawił, że naprawdę chcieliśmy wiedzieć. „Panie profesorze — wykrzykiwaliśmy unisono — jakie zwierzę je hydry?”. Thomas zaczekał, aż zapadnie pełna napięcia cisza, a wtedy powoli, z dramatyczną przerwą między kolejnymi zdaniami, wyznał: „Nie wiem…” (Crescendo) „Nie wiem…” (Molto crescendo) „I myślę, że Coulson też nie wie!” Fortissimo „Panie Coulson! Panie Coulson!”. Wpadł do sąsiedniej klasy i niemal przemocą wyrwał stamtąd prowadzącego właśnie zajęcia starszego kolegę. Przywiódł do nas i przed frontem całej klasy spytał: „Panie Coulson — jakie zwierzę je hydry?”. Nie wiem, czy jakoś się wcześniej umówili, ale jeśli tak, to Coulson świetnie odegrał swoją rolę. Też nie wiedział. I znów pewnie duch Sandersona cicho śmiał się gdzieś w kąciku. Miał rację — żaden z nas nigdy nie zapomniał tej lekcji. Nauczyliśmy się, że to, co jest naprawdę ważne, to nie fakty, ale to, jak je odkrywasz i jak o nich myślisz. To właśnie jest prawdziwa edukacja, jakże różna od dzisiejszej kultury nieustannych testów i egzaminów.
Ponieważ dwukrotnie w tym kontekście wspomniałem o duchu dawno już nieżyjącego dyrektora, część słuchaczy pomyślała sobie, że muszę mieć jakieś nadnaturalne inklinacje, skoro tak wymyślnie przywołuję zaświaty. Oczywiście to kompletna nieprawda. To tylko typ mojej wyobraźni, którą istotnie czasem można nazwać poetycką. Uważam jednak, że wolno się takimi metaforami posługiwać, jeśli nikt nie może zrozumieć twoich wypowiedzi dosłownie. Mam nadzieję, a raczej miałem, że powyższy cytat jest na tyle oczywisty, by nie budzić żadnych wątpliwości. Problemy pojawiają się, gdy ludzie (zwłaszcza teologowie w tym celują) posługują się takim metaforycznym językiem nie do końca świadomie, czasem nawet jakby nie zdając sobie sprawy, że istnieje zasadnicza różnica między metaforą a rzeczywistością. A tymczasem zdarzało mi się usłyszeć: „Nie ma znaczenia, czy Jezus naprawdę nakarmił pięć tysięcy ludzi. Ważna jest idea, którą przekazuje ta opowieść, i to, co ona dla nas znaczy”. Otóż nie — sama treść też jest ważna, bo miliony chrześcijan na całym świecie traktują każde słowo Biblii jako literalnie prawdziwe. Mam zatem nadzieję — i bardzo chcę wierzyć — że żaden z moich czytelników nie sądzi, iż według mnie duch dyrektora Sandersona naprawdę błąkał się po klasach Oundle i nawiedzał lekcje pana Thomasa. Z lekcją o hydrze wiąże się też nieco kłopotliwe dla mnie wspomnienie, ale uznałem, że powinienem opowiedzieć i tę historię, bo na pewno jest pouczająca. Pan Thomas spytał nas, czy któryś z nas widział już wcześniej hydrę. O ile pamiętam, tylko ja podniosłem rękę. Tata miał stary mosiężny
mikroskop i parę lat wcześniej chyba cały dzień spędziliśmy, podglądając pod nim wielokrotnie powiększonych mieszkańców pobliskiej sadzawki — głównie skorupiaki: oczliki, dafnie, różne małżoraczki, ale też hydry. W porównaniu ze żwawo poruszającymi się małżoraczkami beznogie stułbie, wyglądające w zasadzie bardziej jak roślina niż jak zwierzę, wydały mi się wręcz nudne. Niemal z pogardą patrzyłem więc na zainteresowanie, jakie okazywał im pan Thomas, i gdy poprosił mnie o bardziej szczegółową relację, przy jakiej okazji oglądałem hydry, powiedziałem po prostu: „Ach, widziałem wszystkie tego typu stworzonka”. Rzecz jasna dla naszego nauczyciela zoologii oczliki i małżoraczki były zdecydowanie innego typu „stworzonkami”, a raczej zwierzętami niż stułbie, ja jednak tak o nich myślałem, pewnie dlatego, że wszystkie oglądałem tego samego dnia. Thomas był tak zdziwiony, że pewnie zaczął podejrzewać, że zmyślam i że wcale hydry z bliska nie widziałem, więc dość szczegółowo mnie przeegzaminował. Z przykrością muszę przyznać, że moja reakcja nie była rozsądna. Pewnie odebrałem takie „przesłuchanie” jako obraźliwe wobec mojego ojca, który przecież naprawdę pokazał mi „wszystkie tego typu stworzonka” i nawet podał ich łacińskie nazwy. Z uporem, stukając palcami w ławkę, podtrzymywałem, że „przecież niczym się w sumie nie różnią”. I po co? Dziś myślę, że to wynikało z bezwarunkowej lojalności, jaką czułem się zobowiązany okazywać wobec wszystkiego, co wiązało się z rodzicami. Nieważne, czy to była stułbia, nasz ferguson („stary brudny fordson”) czy nasze bydło („fryzyjskie krowy nie dają mleka tylko wodę”). Jak już mówiłem, to pan Thomas wprowadził mnie w pszczelarstwo. Szczęśliwie mogłem realizować swoje hobby również w czasie wakacji, gdyż ekscentryczny przyjaciel mojego ojca ze szkolnych czasów, Hugh Corley, sprezentował mi rój. Moje pszczoły były cudownie wręcz łagodne — dosłownie nigdy żadna mnie nie użądliła, mimo że po pewnym czasie zajmowałem się nimi nawet bez rękawic i maski. Niestety, wszystkie zginęły, kiedy jeden z naszych sąsiadów wypryskał swoje pole środkami owadobójczymi. Pan Corley, który, jak mówiłem, fascynował się organicznymi uprawami i mógłby w zasadzie być pierwowzorem dla dzisiejszych „eko-wojowników”, był dosłownie wściekły, ale dał mi kolejny rój. Niestety, te pszczoły zdecydowanie różniły się — zapewne to genetyka — od swoich poprzedniczek. Żądliły wszystko, co się ruszało. W tych czasach na szczęście nie reagowałem na jad pszczeli jakoś wyjątkowo źle, ale
wciąż mnie zastanawia, czy te liczne użądlenia z czasów dzieciństwa istotnie mnie uodporniły? Dwa razy zdarzyła mi się przygoda z pszczołami w dorosłym życiu, raz po czterdziestce, raz po pięćdziesiątce, i w obydwu przypadkach reakcja mojego organizmu była zdecydowanie odmienna niż w dzieciństwie, gdy sam zajmowałem się hodowlą. Okolice oka bardzo silnie spuchły, tak że praktycznie nie widziałem. Nie mam pojęcia, dlaczego oka, skoro żądło tkwiło raz w ręce, raz w nodze. No i dlaczego tylko oko? Poza hodowlą pszczół pod opieką pana Thomasa jeszcze przynajmniej część wolnego czasu spędzałem w sposób (umiarkowanie) konstruktywny, a mianowicie zająłem się graniem. Spędzałem mnóstwo godzin w Szkole Muzycznej, ale nawet tu, muszę to przyznać, głównie zajmowałem się marnowaniem sposobności. Już od dziecka instrumenty muzyczne przyciągały mnie niczym magnes i trzeba było wręcz siłą odciągać mnie od sklepowych witryn, gdy tylko na jakiejś ujrzałem skrzypce, trąbkę albo obój. Nawet jeszcze dziś, gdy znajdę się na jakimś weselu czy bankiecie, na którym gra kapela jazzowa albo kwartet smyczkowy, zamiast uczciwie pełnić obowiązki gościa kręcę się wokół muzyków, przyglądam się, jak grają i podpytuję o instrumenty, gdy robią sobie przerwę. Nie mam niestety idealnego słuchu (jak moja pierwsza żona Marian), a moje poczucie harmonii nie może nawet umywać się do tego, którym może pochwalić się Lalla, moja obecna żona; ona swoim dyszkantem potrafi doskonale improwizować na temat każdej melodii. Mam jednak pewne wyczucie muzyczne i nieco zdolności w tym kierunku, co oznacza, że potrafię zagrać, zaśpiewać, a nawet zagwizdać praktycznie każdą melodię. Z przykrością muszę jednak wyznać, że w szkole muzycznej moją najczęstszą aktywnością było podbieranie nienależących do mnie instrumentów i uczenie się samemu gry na nich. Kiedyś przyłapano mnie na graniu When the Saints Go Marching In na dość drogim puzonie. Była to własność jednego ze starszych uczniów, który miał później spore kłopoty, gdy okazało się, że jego instrument został uszkodzony. Jestem szczerze przekonany, że to nie moja sprawka, ale ja zostałem oskarżony (choć nie przez samego właściciela, który zachował się wobec mnie bardzo przyzwoicie). Dla dzieciaka tak leniwego jak ja talent muzyczny okazał się jednak bardziej przekleństwem niż błogosławieństwem. Taka łatwość w grze ze słuchu sprawiła, że zaniedbałem kompletnie inne ważne umiejętności, jak czytanie nut i twórcza improwizacja. To było nawet coś gorszego niż
lenistwo. Przez pewien czas wręcz z wyższością patrzyłem na tych grających, którzy „muszą” czytać nuty. Uważałem, że umiejętność improwizacji jest znacznie łatwiejsza. Tylko że potem się okazało, że i w tym nie jestem dobry. Otóż kiedy zaproszono mnie do szkolnego jazzbandu, odkryłem, że jakkolwiek potrafię zagrać każdy ton bezbłędnie, to zupełnie nie umiem improwizować na jego temat. Lekceważyłem też ćwiczenie skal. W tym przypadku mam przynajmniej częściowe choć usprawiedliwienie — nikt mi nie powiedział, do czego to służy. Dopiero dziś, oceniając to z perspektywy czasu i jako naukowiec, wiem, jaki jest w tym wszystkim sens. Otóż musisz potrafić grać skale, żeby oswoić się ze wszystkimi kluczami, dzięki czemu, gdy zobaczysz później sygnaturę klucza na początku linii, palce już automatycznie będą wiedziały, co robić. W każdym razie dziś te setki godzin spędzonych w szkole muzycznej nazwałbym raczej przygrywaniem niż prawdziwym graniem. Nauczyłem się jakoś czytać partyturę dla klarnetu i saksofonu, ale już przy fortepianie, gdy trzeba grać więcej niż jedną nutę naraz, byłem przeraźliwie wolny. Coś jak dziecko, które jeszcze uczy się czytać i zamiast płynnie przeczytać zdanie — sylabizuje. Mój bardzo miły nauczyciel fortepianu pan Davidson docenił jednak inne aspekty moich muzycznych talentów i nauczył mnie podstaw akompaniowania sobie lewą ręką. Dość szybko nawet sobie przyswoiłem tę technikę, ale niestety tylko w a-moll i c-dur i mój styl gry był przez to dość monotonny, choć na słuchaczach nieznających się na muzyce mogło to nawet robić pewne wrażenie. Miałem też dość dobry głos — sopran może niezbyt głośny, ale czysty, dlatego też znalazłem się w raczej elitarnym i niewielkim chórze (Chancel Choir) działającym przy szkolnej kaplicy. Bardzo lubiłem regularne próby prowadzone przez samego dyrektora muzycznego pana Millera i był to ważny moment każdego tygodnia. Byliśmy zresztą całkiem dobrzy i spokojnie moglibyśmy konkurować z dowolnym chórem katedralnym. Śpiewaliśmy hymny w każdą niedzielę. Repertuar mieliśmy dość bogaty: Stanford, Brahms, Mozart, Parry i John Ireland, a także i wcześniejsi kompozytorzy: Tallis, Byrd i Boyce. Nie było dyrygenta, ale funkcję tę pełniły dwa basy. Chłopcy stali po przeciwnych stronach prezbiterium i we właściwych momentach dawali znać ruchami głowy. Jeden z nich, pamiętam do dziś, miał wspaniały głos — może nawet lepszy dzięki temu, że nieszkolony. Nie udało mi się z nim nigdy porozmawiać (nie spotykało się
uczniów najstarszych klas w innych domach), ale podziwiałem go też jako gwiazdę szkolnego męskiego chóru, prowadzonego przez kolejnego bardzo zdolnego nauczyciela muzyki, Donalda Payne’a; ich występy uświetniały szkolne koncerty. Mnie jednak do męskiego chóru już nie zaproszono — po mutacji mój głos stał się nie tylko niższy, ale też znacznie gorszy. Kolejną tradycją Oundle — również zapoczątkowaną przez Sandersona — było coroczne oratorium, w którego wykonaniu brała udział cała szkoła. Muzyka była dobierana według dość nieortodoksyjnych kryteriów, w każdym razie każdy uczeń podczas pięcioletniego pobytu w szkole miał szansę sprawdzić się i w Mesjaszu Haendla, i w Wielkiej Mszy Bacha. W międzyczasie zaś bywało różnie. Podczas mojego pierwszego roku była kantata Przebudzenie Bacha i Msza dla Imperium Haydna. Naprawdę ubóstwiałem obie, zwłaszcza Bacha i wspaniały kontrast między powolnym chórem a przyspieszającym kontrapunktem orkiestry. To było doprawdy magiczne doznanie — jedno z tych, których się nigdy nie zapomina. Codziennie, pięć minut po porannej modlitwie, wysoki i chudy pan Miller dziarskim krokiem wychodził przed front zgromadzonych uczniów i odsłuchiwał kolejny przygotowany kawałek, niezbyt długi, zwykle tylko kilka stron. A potem nadchodził wielki dzień premiery. Do odtworzenia głównych głosów zapraszano oczywiście solistów z Londynu — olśniewające sopran i kontralt w długich sukniach, tenor i bas w nieskazitelnych frakach. Pan Miller traktował naszych gości z wielką rewerencją. Ciekawe, co tak naprawdę myśleli sobie o gardłowych wrzaskach wydawanych z siebie przez nasz „nie-chór”. Żaden jednak z solistów, przynajmniej zgodnie z mą dziecięcą i amatorską opinią, nie mógł się równać z C.E.S. Patrickiem ze szkolnego męskiego chóru. Trudno jest trafnie opisać atmosferę panującą w moich czasach w angielskiej szkole publicznej. Wydaje mi się, że Lindseyowi Andersonowi dość dobrze się to udało w filmie If [Jeżeli]. Oczywiście nie mam w tym momencie na myśli końcowej masakry, trochę też chyba przesadził z powszechnością bicia. Może prefekci z laseczkami w wyszywanych złotą nicią kamizelkach istotnie wyżywali się na uczniach w poprzedniej, bardziej okrutnej epoce, ale jestem pewien, że za moich czasów nic takiego już się nie działo. Ja przynajmniej nie spotkałem w Oundle nikogo, kto by dostał trzcinką, aczkolwiek muszę przyznać, że niedawno usłyszałem taką opowieść (i to od ofiary).
W If mamy też świetny opis atmosfery rozkwitającej seksualności, która otacza co ładniejszych chłopców w szkolnym świecie, gdzie nie ma żadnych dziewcząt. Scena z matroną w koszmarnie wykrochmalonej czapie, dokonującą inspekcji krocza, jest naprawdę tylko minimalnie podkoloryzowana. Tyle że takie badanie przeprowadzał szkolny lekarz i jego inspekcja nie miała tak jednoznacznie seksualnego podtekstu. Nasz lekarz nie miał też w zwyczaju stać na samej linii boiska podczas meczów rugby i zagrzewać nas do walki, wrzeszcząc jak pani z If „Walcz! Walcz! Walcz!”. Natomiast serdeczną atmosferę naszych wyjątkowo nędznych pokojów, w których spędzaliśmy mnóstwo czasu, pracując, przyrządzając grzanki, słuchając Elvisa czy jazzu i po prostu się wygłupiając, Anderson oddał z prawdziwym mistrzostwem. Udało mu się na przykład uchwycić ten histeryczny śmiech, łączący nastoletnich kumpli, walczących ze sobą niczym szczeniaki — i nie mam tu na myśli fizycznych przepychanek, tylko słowne utarczki. Takie przekomarzanie się przy użyciu dziwnego, prywatnego języka i dziwacznych przezwisk, które pojawiały się i ewoluowały w każdym kolejnym roku. Dobrą ilustracją tej specyfiki ewolucji przydomków (a może nawet ogólnie — memetycznych mutacji) jest opowieść o jednym z moich kolegów. Otóż od pewnego momentu wszyscy mówili o nim „Pułkownik”, mimo że chłopak nie miał z wojskiem nic wspólnego, ani tym bardziej nie można było mu przypisać żadnych militarystycznych ciągotek. Niemniej, gdy ktoś go szukał, zawsze pytał: „Widziałeś gdzieś Pułkownika?”. A oto ewolucyjna historia tej ksywki. Lata wcześniej jeden ze starszych uczniów (który już zdążył opuścić szkołę) ponoć się w moim koledze zadurzył. Ten młody człowiek nazywany był Shkin (skąd to, też nie wiadomo. Może to od „skin”, które z kolei chłopcy wzięli z „foreskin”, czyli z napletka). W każdym razie bohater mojej opowieści początkowo odziedziczył przydomek Shkin po swoim dawnym admiratorze, gdy ten opuścił już szkolne mury. „Skin” rymuje się z kolei z „Thynne” i w tym momencie do gry wkracza charakterystyczna dla londyńskiego slangu, na który niektórzy chłopcy się snobowali, zabawa w rymowanki. Otóż w nadawanym wówczas „Goon Show” jednym z bohaterów był Colonel (pułkownik) Grytte Pyppe Thynne. I tak mój przyjaciel najpierw został Colonel Grytte Pyppe Shkin, co potem zostało skrócone do „Pułkownika”. Namiętnie zresztą słuchaliśmy „Goon Show” i rywalizowaliśmy nawet, kto z nas lepiej potrafi naśladować głosy jego
bohaterów (tak samo, jak się dowiedziałem, bawił się książę Karol. Nic dziwnego — jest absolwentem podobnej, nieopodal położonej szkoły). Takie postacie jak Bluebottle, Eccles, major Denis Bloodnok, Henry Crun, Count Jim Moriarty były zresztą dla nas źródłem wielu szkolnych ksywek. Niektóre szkolne obyczaje dziś bez wątpienia zostałyby zakwestionowane przez każdą inspekcję sanitarną. Na przykład po każdym meczu rugby powinniśmy brać „prysznic”. Jak się domyślam, kiedyś naprawdę w Oundle były prawdziwe prysznice, może zresztą w innych domach nadal one istniały. W Loundimer jednak jedynym, co z owych niegdysiejszych pryszniców pozostało, były porcelanowe prostokątne brodziki. Fakt, że na tyle wysokie, że można je było napełnić wodą. Tak też czyniono. Napełniano je gorącą wodą. Na siedząco mieściło się tam jednocześnie dwóch chłopców z podciągniętymi pod brodę kolanami. Trzeba było czekać na swoją kolejkę, a oczywiście nim 15 chłopaków opłukało się po meczu, woda w brodziku nie przypominała już raczej wody, tylko szlam. Najdziwniejsze jest, że o ile sobie przypominam, nikomu z nas jakoś nie przeszkadzało, jeśli znalazł się w ostatniej parze. Przeciwnie — miało to wręcz pewne zalety, bo można było sobie nawet chwilę posiedzieć i nikt z kolejki cię nie popędzał. Nie pamiętam też, by mi coś przeszkadzało w siedzeniu w niewielkim brodziku niemal przytulony do innego nagiego mężczyzny. Dziś ani tego, ani brudu zdecydowanie bym nie zaakceptował. Kolejny dowód, jak mi się wydaje, że tak naprawdę nie jesteśmy tymi samymi ludźmi, którymi kiedyś byliśmy. W sumie Oundle raczej nie spełniło oczekiwań, jakie żywili wobec tej szkoły moi rodzice. Słynne warsztaty okazały się pomyłką, przynajmniej dla mnie. Zbyt ważną rolę odgrywała też drużyna rugby, a zbyt małym prestiżem cieszyła się edukacja i inteligencja oraz inne przymioty, do których tak wielką wagę przywiązywał założyciel szkoły. Sytuacja nieco zmieniła się dopiero w ostatniej klasie, kiedy moi rówieśnicy nagle zaczęli doceniać wagę pracy umysłowej. Dla uczniów szóstej klasy błyskotliwy młody historyk założył wtedy klub Colloquium, w którym mieliśmy prowadzić intelektualne dyskusje. Nie bardzo pamiętam, czym w istocie się zajmowaliśmy. Może nawet „czytaliśmy gazety”, jak co bardziej ambitni studenci młodszych lat. Z równą ambicją i powagą poza spotkaniami klubu ocenialiśmy wzajem swoją inteligencję, zapewne w atmosferze dość kwaśnego snobizmu, którą tak trafnie oddał John Betjeman w swoich uroczych szkolnych kupletach. W ostatnim roku szkoły, kiedy miałem 17 lat, ja i dwójka moich kolegów
staliśmy się zaprzysięgłymi wrogami religii. Odmawialiśmy klękania w kaplicy i ostentacyjnie siedzieliśmy podczas nabożeństw ze splecionymi rękami i zasznurowanymi ustami, wyzywająco wyróżniając się wśród kolegów niczym wulkaniczne wyspy pośród morza spuszczonych głów i mamrotania modlitw. Jak można oczekiwać po anglikanach, władze szkoły zachowały się bardzo przyzwoicie i nie miałem z tego powodu żadnych problemów, nawet kiedy w ogóle przestałem pojawiać się w kaplicy. Przyszła jednak pora, by nieco cofnąć się w czasie i opisać, w jaki sposób straciłem wiarę. Do Oundle trafiłem jako rzetelny członek Kościoła anglikańskiego, już po konfirmacji, a w pierwszej klasie nawet kilka razy przystąpiłem do komunii. Wtedy bardzo lubiłem wstawać wcześnie rano. Spacerowałem rankami po przykościelnym cmentarzu, słuchałem śpiewu kosów i drozdów, a potem z wilczym apetytem ruszałem na śniadanie. Poeta Alfred Noyes (1880–1958) napisał kiedyś: „Jeśli kiedykolwiek dopadały mnie jakiekolwiek wątpliwości wobec podstawowych prawd wiary, wystarczyło jedno wspomnienie, by znikły — to uśmiech na twarzy ojca, gdy wracał rano z kościoła po przyjęciu komunii”. Jak na człowieka dorosłego to rozumowanie wyjątkowo głupie, ale do 14-latka — a tyle lat wtedy miałem — przemawiało. Z pewną dumą mogę jednak powiedzieć, że wątpliwości wróciły do mnie dość szybko. Mówię wróciły, bo najpierw zacząłem je żywić już w wieku dziewięciu lat, gdy dowiedziałem się od mamy, że chrześcijaństwo jest jedną z wielu religii, a co więcej, że te religie są sprzeczne. Nie mogą być zatem wszystkie prawdziwe — uznałem wtedy — a więc dlaczego mam wyznawać akurat tę jedną, w której się urodziłem? W Oundle po krótkiej fazie wzmożenia komunijnego też dopadły mnie wątpliwości i przestałem wierzyć we wszystko, co wiązało się z samym chrześcijaństwem, a do tego nabrałem też wzgardy dla innych wyznań. Szczególnie zaczęła mnie irytować hipokryzja „spowiedzi powszechnej”, podczas której wszyscy chórem mamrotali, że są „nieszczęsnymi grzesznikami”. Już sam fakt, że ludzie tydzień po tygodniu recytują słowa napisane w 1662 roku i mają je tak powtarzać do końca życia, był dla mnie oczywistym sygnałem, że najwyraźniej ktoś uważał, iż do śmierci wszyscy pozostaniemy „nieszczęsnymi grzesznikami”. Nadal zresztą twierdzę, że obsesja „grzechu” i Pawłowa idea „grzechu wrodzonego”, odziedziczonego po Adamie (o którego nieistnieniu święty Paweł istotnie nie wiedział), to jeden
z obrzydliwszych aspektów chrześcijaństwa. Przez cały czas zachowałem jednak wiarę w istnienie jakiegoś nieokreślonego stwórcy, a jej głównym powodem był nieodparty zachwyt nad pięknem świata ożywionego i „oczywista” obecność w nim projektu. A skoro już ubzdurałem sobie, że dostrzegam projekt, to — jak wielu innych — uznałem, że musi istnieć też projektant. Ze wstydem przyznaję, że nie uświadomiłem sobie wtedy oczywistej ułomności tej argumentacji — wszak jakikolwiek bóg zdolny do zaprojektowania Wszechświata wymagałby istnienia o wiele bardziej złożonego, który potrafiłby zaprojektować jego. A jeśli ktoś akceptuje, że taki stwórca mógłby powstać sam z siebie, to dlaczego z podobną pobłażliwością nie podejść do tego wszystkiego, co ten rzekomo miał stworzyć; unikaj pośredników — to zdrowa zasada. Darwin wskazał nam potężną alternatywę dla jakiegokolwiek nadprzyrodzonego projektanta i dziś już wiemy, że miał rację. Jego wyjaśnienie ma tę wielką przewagę, że zaczyna od maksymalnej prostoty i pokazuje, jak poprzez stopniowe i powolne zmiany z takiej prostoty wyłonić się może złożoność współczesnych organizmów. W latach szkolnych jednak argument „Wszystko jest tak piękne, że musi istnieć ktoś, kto to zaprojektował” przemawiał do mnie. Co ciekawe, tę wiarę wzmacniał we mnie… Elvis Presley, którego (jak większość moich kolegów) byłem zagorzałym fanem. Kupowałem jego kolejne płyty, gdy tylko się ukazywały: Heartbreak Hotel, Hound Dog, Blue Moon, All Shook Up, Don’t be Cruel, Baby I Don’t Care i większość pozostałych. Muzyka Presleya do dziś nieodparcie kojarzy mi się z charakterystycznym, lekko siarkowym zapachem maści na opryszczki, którą większość z nas starała się zwalczać te przykre objawy wieku dorastania. Raz nawet wpadłem przez Presleya w kłopoty. Myślałem, że jestem sam w domu, i zacząłem śpiewać sobie pełnym głosem Blue Suede Shoes: „You can knock me down/ Step on my face/ Slander my name/ All over the place”. Żeby lepiej naśladować Elvisa, trzeba jeszcze te słowa śpiewać z wyraźną chrypką, trochę w stylu współczesnych raperów. Niestety. Okazało się, że tata to wszystko słyszał. Długo musiałem go potem przekonywać, że nie mam żadnego ataku ani nie cierpię na syndrom Tourette’a. Tak więc wyznawałem kult Elvisa i istoty najwyższej, a wszystko to doskonale mi się jeszcze ułożyło, gdy pewnego razu w pobliskim miasteczku Chipping Norton ujrzałem na wystawie jego płytę Peace in the Valley, którą
otwierał utwór I Believe [Wierzę]. Stałem jak sparaliżowany — Elvis jest człowiekiem religijnym! Gdy tylko szok minął, podekscytowany kupiłem płytę i pobiegłem do domu. Natychmiast wyjąłem ją z okładki, położyłem na gramofonie i zacząłem słuchać. Byłem naprawdę pod wrażeniem — mój idol śpiewał o tym, że gdy tylko widzi wokół siebie cuda świata natury, jego wiara rośnie. A ja przecież czułem dokładnie to samo! To musi być znak z niebios. Dlaczego tak mnie zdziwiła religijność Presleya — nie potrafię pojąć. Przecież urodził się w ubogiej rodzinie na południu Stanów Zjednoczonych. Jak mógłby nie być religijny! Niemniej wtedy było to naprawdę ważne dla mnie odkrycie i niemal uwierzyłem, że tę piosenkę Elvis śpiewa specjalnie dla mnie. Że to wezwanie, bym poświęcił życie opowiadaniu ludziom o bogu-stwórcy. W końcu, jeśli tylko pójdę śladami ojca i też zostanę biologiem, będę miał do tego najlepsze kwalifikacje. Odkryłem zatem swoje powołanie, a raczej wskazał mi je nie kto inny, tylko mój półbóg — Elvis! Dziś nie jestem zbyt dumny z tego okresu mojej religijnej manii i jedyne, co mnie cieszy, to że nie trwał on zbyt długo. Z czasem w coraz większym stopniu zacząłem sobie uświadamiać, że darwinowska ewolucja stanowi nader zachęcającą alternatywę dla mojego boga-stwórcy jako idealne wyjaśnienie piękna i (pozornego) projektu w naturze. To ojciec pierwszy objaśnił mi ewolucję, ale ja — jakkolwiek zrozumiałem samą teorię — uważałem, że to zbyt mało, by odpowiedzieć na wszystkie pytania. Na moje niechętne do Darwina nastawienie na pewno wpływ miała lektura wstępu do Back to Methuselah, w którym sam Bernard Shaw z charakterystyczną dla siebie elokwencją (i mętniactwem — ale to zauważyłem później) wychwalał pod niebiosa lamarckizm (bardziej ukierunkowany na cel) i mieszał z błotem darwinizm (bardziej mechanistyczny), którego wyraźnie nienawidził. Niestety — elokwencja Shawa sprowadziła mnie na manowce i przez jakiś czas zdecydowanie wątpiłem, czy dobór naturalny istotnie zdolny byłby dokonać tego, co mówi Darwin. Na szczęście niedługo potem mój przyjaciel (jeden z tej dwójki, z którą wspólnie odmawialiśmy klękania w kaplicy; żaden z nich zresztą nie był biologiem) zdołał mnie przekonać do wielkości i piękna darwinowskiego ewolucjonizmu i w ten sposób definitywnie pozbyłem się już teistycznych ciągotek. Niewiele później stałem się już wojującym ateistą. Jak pisałem, władze szkoły zachowały się jak na przyzwoitych anglikanów
przystało i przymykały oko na moje odmawianie klękania. To jednak nie do końca prawda, przynajmniej w dwóch przypadkach było inaczej. Pierwszym wyjątkiem był nasz ówczesny nauczyciel angielskiego Flossie Payne, bardzo charakterystyczna figura — zawsze przyjeżdżał do szkoły na wielkim rowerze z bagażnikiem i z parasolem. Otóż Payne wezwał mnie kiedyś przed całą klasą, bym wyjaśnił, czemu to wzywam kolegów do rebelii i nie chcę klękać. Niestety — nie zachowałem się. Zamiast próbować wykorzystać okazję i przekonać chłopaków do mojego stanowiska, zacząłem coś mamrotać, że lekcja angielskiego nie wydaje mi się właściwym miejscem do takiej dyskusji, po czym zamilkłem. O drugiej interwencji dowiedziałem się dopiero niedawno. Okazało się, że przełożony naszego domu Peter Ling (w sumie miły człowiek, nawet jeśli zbyt konformistyczny i konwencjonalny) zadzwonił pewnego razu do naszego nauczyciela zoologii, by wyrazić swoją troskę o mnie. Pan Thomas, o czym mi sam opowiedział, ostrzegł wtedy Linga, że „jeśli będzie wymagał od kogoś takiego jak Dawkins, by dwa razy w każdą niedzielę pojawiał się w kaplicy, zrobi mu poważną krzywdę. Na tym rozmowa się skończyła”. Pan Ling zaprosił też do siebie moich rodziców na herbatę i szczerą rozmowę o moich buntowniczych poczynaniach w kaplicy. Ja nawet nie miałem o tym pojęcia — mama dopiero niedawno mi o tym powiedziała. W każdym razie Ling poprosił wówczas moich rodziców, by jakoś postarali się wyperswadować mi ten buntowniczy nastrój. Usłyszał wtedy od ojca (zapewne za podpuszczeniem mamy): „Obawiam się szanowny panie, że to nie jest nasz problem, kontrolowanie go w ten sposób. To pański problem i muszę odmówić realizacji pańskiej prośby”. Najwyraźniej rodzice uznali, że to wydumana afera. Zresztą, jak już mówiłem, na swój sposób pan Ling był bardzo przyzwoitym człowiekiem. Pewien mój przyjaciel ze szkolnych czasów opowiedział mi o nim następującą uroczą historyjkę. Otóż Ling przyłapał go kiedyś — co było wbrew regulaminowi — w dzień w sypialni. Gorzej — mój kolega właśnie migdalił się z jedną z pokojówek. Wpadli w panikę, gdy usłyszeli ciężkie kroki na schodach, i kolega w pośpiechu wepchnął dziewczynę za zasłonę. Ling wszedł do pokoju i musiał zauważyć, że tylko jedno z trzech okien jest zasłonięte, a co gorsza, co z przerażeniem uświadomił sobie w tym momencie mój kolega, spod zasłony wystawały buty panienki. W każdym razie do dziś jest pewien, że Ling doskonale wiedział,
co się dzieje, tylko udawał, że nic nie widzi (męska solidarność?). „Co tu robisz?” — spytał gromkim głosem. „Przyszedłem tylko zmienić skarpetki”. „No dobrze. Tylko pospiesz się”. To była mądra decyzja ze strony Linga. Mój przyjaciel na pewno nie przyniósł wstydu szkole. Przeciwnie — z naszych roczników to on jest jednym z najgodniejszych absolwentów: nobilitowany przez królową prezes jednej z największych światowych korporacji i nader hojny sponsor Oundle. Ufundował między innymi stypendium im. Petera Linga. W tak dużej szkole jak Oundle dyrektor to postać wielce onieśmielająca. Gus Stainforth uczył nas tylko przez jeden rok i naprawdę się go baliśmy. Kazał nam przeczytać i przedstawić własną interpretację Wędrówki pielgrzyma, mało przyjemnej, szczerze mówiąc, lektury. Mniej więcej w połowie planowanej kadencji Gus zrezygnował jednak z dyrektorowania w Oundle i wrócił do swojej starej szkoły — Wellington. Zastąpił go Dick Knight, potężnej budowy wysportowany mężczyzna, który szybko zyskał szacunek wszystkich uczniów za sprawą talentów sportowych (grał w krykieta w drużynie Wildshire) oraz dzięki temu, co zaprezentował w szkolnym „nie-chórze” podczas corocznych oratoriów. Knight jeździł wielkim rolls-royce’em z lat 20. (tak mi się wydaje; nader imponujący pojazd, charakterystyczne pionowe linie, a nie elegancka, obła sylwetka późniejszych dekad). Pod koniec szkoły musiałem jechać z kolegą do Oksfordu na rozmowę kwalifikacyjną. Gdy Knight się o tym dowiedział, zaoferował, że nas odbiorą z żoną, gdy będziemy wracać, i podrzucą do Oundle swoim zabytkowym rollsem. W drodze z wielkim taktem poruszył kwestię mojego buntu przeciw chrześcijaństwu. To było prawdziwe objawienie — rozmowa z przyzwoitym, inteligentnym, ludzkim chrześcijaninem, uosabiającym wszystko, co najlepsze w anglikanizmie. Był naprawdę ciekaw, co mną powoduje i nie potępiał mnie. Wcale się nie zdziwiłem, gdy po wielu latach przeczytałem (w nekrologu niestety), że był wybitnym uczonym i świetnym sportowcem, a już na emeryturze zrobił magisterium z matematyki na Open University. Sanderson byłby z niego dumny! Ojciec i dziadek nawet nie myśleli o tym, bym po Oundle mógł wybrać cokolwiek innego niż oksfordzki Balliol Colllege. W tych latach Balliol był na szczycie oksfordzkiej listy i nikt nie mógł się z nim równać dorobkiem absolwentów, wśród których roiło się od wybitnych pisarzy, uczonych,
mężów stanu i premierów oraz prezydentów z całego niemal świata. Rodzice spytali nawet Ioana Thomasa o moje plany. Ten był uczciwy: „Cóż, Oksford może jest w jego zasięgu, ale Balliol to chyba nieco powyżej jego możliwości”. Pan Thomas mógł wątpić w to, czy jestem dość dobry na Balliol, ale — był naprawdę wspaniałym nauczycielem — uważał, że powinienem spróbować, na co mnie stać. Wieczorami w swoim domu udzielał mi korepetycji (za darmo! To był tego typu człowiek) i jakimś cudem udało mu się wepchnąć mnie do Balliol. Ważniejsze zresztą, że w ten sposób trafiłem po prostu do Oksfordu. A jeśli cokolwiek istotnie mnie ukształtowało, to właśnie Oksford.
W oryginale „the fagging system” z notą autora skierowaną do amerykańskich czytelników wyjaśniającą, że po angielsku oznacza to coś zupełnie innego niż po amerykańsku i nie ma żadnego związku z homoseksualizmem. W Anglii „fag” utworzone od „faggot” to papieros, nudne zajęcie albo właśnie taki „szkolny niewolnik” w publicznych (czyli prywatnych) szkołach dla chłopców (przyp. tłum.). 1
Iglice marzeń
— Pan Dawkins? Proszę tu podpisać. Pamiętam pańskich trzech braci. Jeden z nich był naprawdę niezłym skrzydłowym. Obawiam się jednak, iż pan nie gra w rugby? — Niestety, istotnie nie gram. Poza tym nie mam rodzeństwa. Zapewne ma pan na myśli mojego ojca i dwóch wujków. — Oczywiście, proszę pana. Bardzo sympatyczni młodzi dżentelmeni. Proszę tu podpisać. Klatka schodowa XI, dzieli pan pokój numer 3 z panem Jonesem. Następny, proszę.
Z grubsza tak wyglądała ta konwersacja. Rzecz jasna, nie zapisałem jej wówczas. W każdym razie portier w Balliol był wręcz archetypicznym przedstawicielem swojej profesji. No i oczywiście nosił melonik. Cóż — młodzi dżentelmeni przychodzą i odchodzą, a kolegium trwa. Gdy byłem jego studentem, obchodziło właśnie 700. rocznicę powstania. A skoro już o szacownej portierskiej profesji mowa, to muszę przytoczyć teraz piękną anegdotkę, którą niedawno opowiedział mi główny portier mojego obecnego kolegium, czyli New College (fakt — w 1379 roku było nowe). Do zawodu przyuczał się właśnie nowy, niedoświadczony jeszcze portier. Jednym z obowiązków, które mu przekazano, było też prowadzenie „Księgi dyżurów”, gdzie miał odnotowywać wszystkie ważne wydarzenia. Ktoś chyba jednak nie najlepiej wyjaśnił mu, co ma się tam znaleźć, bowiem zapisy z pierwszego dnia pracy brzmiały (z grubsza, może detale były nieco inne): 20.00 Pada. 21.00 Wciąż pada 22.00 Pada mocniej 23.00 Pada jeszcze mocniej. Słyszę, jak krople wody uderzają w mój melonik, gdy robię obchód.
Oksford, co powinienem w tym momencie wyjaśnić, to nie uniwersytet, lecz federacja. Związek około 30 kolegiów, z których Balliol (i jeszcze dwa inne) rości sobie prawa do tytułu najstarszego. Poza najnowszymi wszystkie kolegia zostały wzniesione wokół czworokątnych dziedzińców. W tych przepięknych starych budynkach zwykle nie ma długich korytarzy jak w hotelach ani holi jak w bogatych rezydencjach, z których wchodzi się do pokoi. Nie — w Oksfordzie jest za to całe mnóstwo klatek schodowych, z których drzwi wychodzą na dziedzińce, a w każdej na trzech lub czterech piętrach jest po kilka pokoi. Stąd każdy z nich ma przypisany podwójny numer — numer klatki schodowej i własny numer na klatce. Dlatego też najczęściej jeśli ktoś planuje odwiedzić sąsiada, musi wyjść na dziedziniec i udać się do innej klatki schodowej. Dziś zwykle pokoje wyposażone są już w małe własne łazienki, co mój tata uznałby pewnie za naganne („to dla mięczaków”). Podejrzewam zresztą, że głównym powodem ich zainstalowania była chęć podłączenia się pod nader lukratywny biznes konferencyjny, czym i Oksford, i Cambridge zajmują się dziś podczas akademickich wakacji. Kolegia obu tych uniwersytetów są samodzielnymi i samorządnymi instytucjami, z własnymi finansami. Niektóre zresztą, jak St. John’s (Oksford) i Trinity (Cambridge), są nawet bardzo bogate. Tyle że takie Trinity może się chlubić nie tylko materialnym bogactwem. Absolwenci tego kolegium zdobyli więcej Nagród Nobla niż jakiekolwiek państwo na świecie, z wyjątkiem Stanów Zjednoczonych, Wielkiej Brytanii (co akurat oczywiste), Niemiec i Francji. Uniwersytet Oksfordzki jako całość może pochwalić się podobnym wynikiem, ale jeśli mowa o poszczególnych kolegiach, żadne nie zbliża się nawet do Trinity. Nawet Balliol, który w oksfordzkim rankingu noblistów jest na pierwszym miejscu. (Właśnie sobie uświadomiłem, że mój tata jest chyba jednym z nielicznych, którzy ukończyli i Balliol, i Trinity). Tak w Cambridge, jak i w Oksfordzie stosunki między poszczególnymi kolegiami a całym uniwersytetem naznaczone są podobnym napięciem co relacje między władzami stanowymi a rządem federalnym w Stanach Zjednoczonych. Rozwój nauk ścisłych i przyrodoznawstwa zdecydowanie zwiększył rolę „rządu federalnego” (uniwersytetu), bowiem nauki te są zbyt wielkim i złożonym przedsięwzięciem, by jakieś kolegium mogło sobie z tym poradzić samo, choć faktem jest, że jeszcze w XIX wieku kilka próbowało. W każdym razie gdy ja trafiłem do Oksfordu, nauką (science) zarządzał już
uniwersytet i to w zdecydowanie większym stopniu Wydział Zoologii, a nie samo kolegium, zdeterminował moje życie na uczelni. Portier był chyba jedną z pierwszych osób, które zwróciły się do mnie per pan (nie wspominając już o grzecznościowym „sir”), a to coś, do czego wówczas nie przywykłem. Myślę zresztą, że dość typowe dla mojego pokolenia było, że gdy kończyliśmy szkołę średnią, staraliśmy się wyglądać na doroślejszych, niż jesteśmy. Późniejsze pokolenia wybierały raczej przeciwną opcję. Młodzi ludzie, którzy przyszli na studia po nas, ubierali się dość niechlujnie, nosili kaptury albo czapki baseballowe, niedbale zwisające plecaki (a czasem jeszcze bardziej niedbale zwisające dżinsy). Moja generacja preferowała tymczasem tweedowe marynarki ze skórzanymi naszywkami na łokciach, eleganckie kamizelki, sztruksowe spodnie, filcowe kapelusze, krawaty, a nawet muszki. Niektórzy (choć nie ja, mimo przykładu taty) dodawali nawet do tego fajkę. Ktoś mógłby to uznać za pretensjonalne, ale trzeba pamiętać, że wielu moich kolegów z pierwszego roku było faktycznie o dwa lata starszych ode mnie. Mój rocznik był pierwszym powojennym rocznikiem, który nie miał za sobą dwuletniej obowiązkowej służby wojskowej. My, którzy w 1959 roku trafiliśmy na studia prosto ze szkoły, byliśmy chłopcami, a przyszło nam dzielić zajęcia, sypialnie i stołówkę z mężczyznami, którzy przebyli już szkolenie wojskowe. Zapewne to sprawiło, że wzrosły nam aspiracje — chcieliśmy dorosnąć i być traktowani jak dorośli. Już nie słuchaliśmy Elvisa, tylko Bacha i Modern Jazz Quartet. Z poważną miną recytowaliśmy Keatsa, Audena i Marvella. Chiang Yee świetnie uchwycił to w swojej uroczej książce The Silent Traveller in Oxford, która, jakkolwiek przedstawia nieco wcześniejsze czasy, doskonale sprawdza się również jako portret mojej generacji. Yee swoim nader eleganckim chińskim stylem opisuje na przykład dwóch studentów wbiegających (po dwa stopnie naraz) na swoją klatkę schodową: „Od razu wiedziałem, że to pierwszoroczniaki. Wystarczyło, że usłyszałem, gdy jeden pyta drugiego: «Czy znasz już całego Schelleya?»”. Idea, że służba wojskowa zmienia chłopców w mężczyzn, znalazła uroczą egzemplifikację w historyjce o legendarnym dyrektorze Warden College, Maurice’u Bowrze. W zasadzie anegdot o nim jest tak wiele, że należałoby ich raczej unikać, ale ta naprawdę jest śliczna. Otóż zaraz po wojnie pewien młody człowiek chciał się dostać na studia, ale zaczął od wyznania:
— Sir, wracam właśnie z wojny i muszę wyznać, że niestety zapomniałem całą łacinę. Na pewno nie zdam egzaminu wstępnego z tego języka. — Ach, nie przejmuj się drogi chłopcze. Tu wojna liczy się jak łacina. Jak łacina!
Moi starsi koledzy, którzy na studia trafili w 1959 roku po wojsku, nie mieli oczywiście za sobą doświadczeń frontowych, jak kandydat egzaminowany przez Bowrę, ale i tak widać było po nich doświadczenie i dorosłość, czego mi brakowało. Jak już mówiłem, wydaje mi się, że ci moi równolatkowie, którzy demonstracyjnie obnosili się z fajką, chodzili w muszkach i starannie trymowali wąsy, najwyraźniej starali się dorównać naszym weteranom. Mam nieodparte wrażenie, że teraz młodzi ludzie, którzy trafiają na studia, mają przeciwne aspiracje — jakby chcieli udawać młodszych niż są. Zamierzona juwenilność? Dziś w pierwszym dniu nowego roku akademickiego na tablicy informacyjnej w dowolnym kolegium można na przykład znaleźć taki plakacik: „Pierwszoroczniaku! Czujesz się samotny? Zagubiony? Tęsknisz za mamą? Wpadnij na kawę i pogawędkę! Kochamy cię!”. Coś takiego byłoby nie do pomyślenia, gdy ja zaczynałem studia. Wtedy dominowały raczej obwieszczenia, które miały sprawić, bym poczuł się, że trafiłem do „dorosłego” świata: „Czy «dżentelmen», który «pożyczył sobie» mój parasol, mógłby łaskawie…”. Chciałem iść na biochemię. Wykładowca, który przeprowadził ze mną rozmowę kwalifikacyjną, uroczy Sandy Ogston (później został dziekanem Trinity) odmówił przyjęcia mnie na ten kierunek (może dlatego, że sam był biochemikiem i to on musiałby mnie uczyć), ale w zamian zaproponował mi miejsce na zoologii. Z wdzięcznością przyjąłem tę ofertę i jak się okazało, było to wymarzone miejsce dla mnie. Biochemia pewnie nigdy nie wzbudziłaby we mnie takiego entuzjazmu. Doktor Ogston był istotnie tak mądrym człowiekiem, jak wskazywała jego imponująca siwa broda. Balliol nie miał własnych wykładowców zoologii, którzy mogliby się mną zaopiekować, tak więc podesłano mnie do przemiłego Petera Bruneta z Wydziału Zoologii, który odtąd miał być moim tutorem (opiekunem naukowym). Już na początku mojej edukacji u Bruneta zdarzyła się historia, która być może zainaugurowała u mnie proces odejścia od nauki w stylu szkolnym i pokazała, czym jest uniwersytet. Zadałem dr. Brunetowi jakieś pytanie na temat embriologii, on zaś, w zadumie pociągając swoją fajeczkę, przyznał: „Nie wiem”. „Ale to ciekawe pytanie — dodał. — Spytam
Fischberga i ci powiem”. Dr Fischberg był seniorem wydziałowej embriologii, miałem więc pewność, że dostanę kompetentną odpowiedź. Byłem pod takim wrażeniem reakcji Bruneta, że napisałem o wszystkim rodzicom. Mój tutor nie znał odpowiedzi na moje pytanie i uznał, że spyta eksperta i przekaże mi jego odpowiedź! Wyraźnie trafiłem już do wyższej ligi. Michael Fischberg był Szwajcarem i mówił po angielsku z bardzo silnym akcentem, co sprawiało nam nawet czasem problemy podczas wykładów. Pochodzenie jednak w najmniejszym stopniu nie przeszkodziło mu stać się wielkim fanem narodowego sportu Anglików, czyli krykieta. Założył nawet na wydziale drużynę i został jej kapitanem i to mimo że jego technika gry była dość kontrowersyjna. Ja byłem wyjątkowo beznadziejnym krykiecistą, ale i tak czasem kolegom udawało się mnie namówić do gry — oczywiście wtedy, gdy nikogo innego nie było pod ręką, a oni byli naprawdę zdesperowani. Natomiast bardzo lubiłem oglądać tę grę, fascynowała mnie strategia, jaką musiał planować kapitan zespołu, rozstawiając swoich graczy wokół zawodnika wybijającego piłkę; trochę jak mistrz szachowy okrążający swoimi figurami króla. Najlepszym zawodnikiem, jakiego miałem szczęście oglądać w Oksfordzie, był Nawab z Patudi (znany jako Tygrys), kapitan oksfordzkiej drużyny i mój kolega z roku w Balliol. To było naprawdę wspaniałe widowisko, gdy on wybijał piłkę, ale równie doskonały był w polu. Przeciwnicy dosłownie panikowali na jego widok. Niestety, Tygrys stracił później oko w wypadku samochodowym i została mu już tylko pozycja rzucającego. Nadal był jednak wystarczająco świetnym zawodnikiem, by prowadzić reprezentację Indii. Pisałem wcześniej, że to Oksford mnie ukształtował, ale tak naprawdę zawdzięczam wszystko systemowi tutoringu, który zresztą działa podobnie i w Oksfordzie, i w Cambridge. Oczywiście miałem na Oksfordzie ćwiczenia, wykłady i laboratorium z zoologii, ale nie sądzę, by były one jakoś znacząco lepsze niż to, co oferowały inne uczelnie. Niektóre wykłady były dobre, inne kiepskie, ale w zasadzie nie stanowiło to dla mnie większej różnicy, bo moja aktywność praktycznie ograniczała się do tego, że na nie uczęszczałem. W każdym razie jakoś nie chłonąłem w ten sposób wiedzy. Dziś zresztą myślę, że nawet to, co robiłem, nie miało sensu. Otóż postępowałem tak, jak praktycznie wszyscy studenci młodszych lat, czyli bardzo pracowicie sporządzałem notatki. Tyle że poświęcałem temu zajęciu tyle czasu, że już
praktycznie nie pozostawało go wcale na myślenie. Tylko raz uczyniłem odstępstwo od tej reguły, kiedy to zapomniałem wziąć ze sobą pióro, a wstydziłem się pożyczyć jakieś od siedzącej koło mnie dziewczyny (nie dość, że chodziłem do męskiej szkoły, to jeszcze z natury byłem dość wstydliwy, a już dziewcząt bałem się straszliwie — zresztą jeśli obawiałem się poprosić o pióro, to łatwo możecie sobie wyobrazić, jak często potrafiłem się zdobyć, by poprosić którąś o coś ciekawszego). W każdym razie podczas tego jednego wykładu nie notowałem, lecz słuchałem. I myślałem. Nie był to jakoś nadzwyczaj dobry wykład, ale i tak dał mi znacznie więcej niż inne — również te zdecydowanie lepsze — właśnie dlatego, że brak pióra sprawił, iż słuchałem i zastanawiałem się nad tym, co słyszę. Niestety, nie wykorzystałem później tej lekcji i nadal pilnie ślęczałem nad zapisywaniem słów wykładowcy. Teoretycznie powinno to wyglądać tak, że potem człowiek zagląda do notatek i z nich się uczy, ale ja jakoś do swoich nigdy nie sięgałem i mam wrażenie, że podobnie zachowywała się większość moich kolegów. Po prostu wykład nie powinien służyć przekazywaniu informacji. Od tego są książki, biblioteki, a dziś wreszcie Internet. Ciekawy wykład powinien stanowić inspirację i prowokować do myślenia. Obserwujesz wykładowcę, gdy myśli na głos, porządkuje sobie idee, czasem wpada na coś naprawdę genialnego. Tak było na wykładach wielkiego historyka A.J.P. Taylora. Tak więc taki ktoś zastanawia się na głos, czasem się cofa, powtarza myśl, by wyrazić ją jaśniej, waha się, zmienia zdanie, zmienia rytm… wtedy może stać się dla słuchaczy wzorem, pokazać, jak myśleć na określony temat i jak swoją pasję przekazać dalej. Jeśli ktoś, prowadząc wykład, tylko monotonnie recytuje i cedzi z siebie kolejne informacje, to znacznie lepiej byłoby dla słuchających, gdyby je wyczytali z książki; zwłaszcza że często bywa to książka autorstwa wykładowcy. Oczywiście nieco przesadziłem, pisząc, że nigdy nie należy robić notatek. Jeśli wykładowca powie coś naprawdę oryginalnego, coś, co zmusza do refleksji, natychmiast to zapisz, by pamiętać, nad czym masz pomyśleć. Ale starać się notować każde zdanie prowadzącego każdy wykład — a tak właśnie robiłem — nie ma żadnego sensu z punktu widzenia studenta, dla wykładowcy jest zaś demoralizujące. Kiedy dziś prowadzę wykłady dla studentów, widzę w zasadzie tylko głowy pochylone nad notatnikami. Dlatego wolę innych słuchaczy — otwarte, publiczne wykłady, festiwale
literackie, wykłady gościnne. Nawet jeśli pojawiają się na nich studenci, to dlatego że chcą, a nie dlatego że akurat ten wykład mają w sylabusie. Podczas takich publicznych wykładów prowadzący widzi przed sobą nie pochylone głowy i kurczowo ściskane w ręku długopisy, tylko skupione twarze słuchaczy, uśmiechy, zrozumienie i akceptację — bądź przeciwnie, oczywiście. Kiedy mam wykłady w Ameryce, bardzo mnie irytuje, gdy słyszę, że jakiś profesor wymaga od swoich studentów, by do mnie przychodzili, i daje im za to „punkty do zaliczenia”. Nigdy nie byłem fanem tego sposobu oceniania, a wręcz nienawidzę, gdy takie „punkty” daje się za moje wykłady. Niko Tinbergen, który został później moim mentorem, wkroczył w moje życie jako ten wykładowca, który prowadzi zajęcia o mięczakach. Niko nie żywił jakiejś szczególnej atencji do tej akurat grupy zwierząt (pominąwszy może ostrygi), ale taka już była tradycja wydziału, że każdy wykładowca miał przyporządkowany jakiś gatunek; przydzielano je zresztą często losowo. Z wykładów Nika pamiętam błyskawicznie wykonywane rysunki na tablicy, jego głęboki głos (zaskakująco głęboki, jak na raczej niskiego mężczyznę) z wyraźnym akcentem (choć nie sposób było od razu stwierdzić, że holenderskim) i uroczy uśmiech (ojcowski, jak mi się wówczas wydawało, choć był wówczas o wiele młodszy niż ja teraz). W kolejnym roku znów prowadził dla nas wykłady, tym razem na temat zachowania zwierząt, i uśmiech już miał znacznie szerszy, skoro mógł mówić na temat, który naprawdę go interesował. Pamiętam też najlepszy okres jego słynnych badań nad kolonią gęsi w Ravenglass w Cumberland. Byłem naprawdę oczarowany filmem, w którym pokazywał, jak czarnogłowe gęsi rozbijają skorupki jaj. Największe wrażenie zrobiła na mnie jego metoda tworzenia wykresów. Kładł na piasku maszty od namiotów, a dane ilustrowały strategicznie porozkładane skorupki jaj. Cały Niko! I ani śladu PowerPointa. Po wykładach zawsze mieliśmy ćwiczenia w laboratorium. Ja jednak raczej nie miałem zdolności do prac laboratoryjnych, a poza tym — byłem naprawdę bardzo młody i niedojrzały — płeć przeciwna była dla mnie w laboratorium jeszcze trudniejszym wyzwaniem niż podczas wykładów. To wyłącznie system tutorów pozwolił mi zdobyć wykształcenie. Naprawdę powinienem być dozgonnie wdzięczny Oksfordowi za ten unikalny dar. Unikalny, bo przynajmniej jeśli mówimy o prawdziwej nauce, a nie o humanistyce, to nawet Cambridge nie mogło się z Oksfordem równać, jak
sądzę. To prawda, że realizowany przez pierwsze dwa lata studiów The Cambridge Natural Science Tripos Part I ma bardzo szeroki zakres, ale w efekcie nie stwarza studentom fascynującej perspektywy — którą otwiera przed nimi Oksford — stania się naprawdę światowej klasy ekspertem w jakimś obszarze (no, może odrobinę przesadzam, pomijając już tu, iż ów obszar to zwykle wycinek wycinka; ale to też się liczy). Poruszałem ten temat w eseju, który ukazał się w kilku miejscach, a w ostatecznej wersji został opublikowany w tomie The Oxford Tutorial: „Thanks, you taught me how to think”1. Część poniższych uwag pochodzi właśnie z tego tekstu. Pisałem tam przede wszystkim o tym, że oksfordzki program nauczania nie był „nastawiony na wykłady”, co zresztą wielu studentów młodszych lat sobie ceni, przyjmując, że powinni być egzaminowani wyłącznie z tematów, które pojawiły się na wykładach. Tymczasem gdy ja studiowałem, egzaminatorzy mogli sobie dowolnie wybierać pytania z całego obszaru zoologii. W zasadzie jedynym ograniczeniem była niesformalizowana zresztą reguła, że egzamin nie powinien odbiegać zbyt daleko od zagadnień omawianych w poprzednim roku. Również praca z opiekunami i seminaria nie były — jak spodziewam się, że jest dziś — „nastawione na wykłady”. W przedostatnim semestrze dzięki Peterowi Brunetowi dostąpiłem bardzo rzadkiego zaszczytu indywidualnych zajęć z samym Nikiem Tinbergenem. Ponieważ to doktor Tinbergen był osobiście odpowiedzialny za treść wszystkich wykładów na temat zachowania zwierząt, mogłoby się wydawać, że indywidualne zajęcia z nim jednak będą „nastawione na wykłady”. Nic podobnego! Co tydzień zlecał mi przeczytanie kolejnej pracy doktorskiej2, a moje zadanie polegało na omówieniu jej treści, przeglądzie całego zagadnienia, propozycji kolejnych badań i teoretycznej dyskusji z pracą. Nawet przez moment ani mentorowi, ani uczniowi nie przychodzi w takiej sytuacji do głowy, że te zadania mogą w jakiś sposób przydać się do egzaminu. W kolejnym semestrze Peter Brunet, widząc, że znacznie bardziej niż on interesuję się „filozoficznym” wymiarem biologii, załatwił mi indywidualne seminarium u wschodzącej gwiazdy naszego wydziału Arthura Caina (później Cain został profesorem zoologii w Manchestrze, skąd przeniósł się do Liverpoolu). Rzecz jasna te zajęcia również nie miały najmniejszego związku z treścią wykładów, które mnie obowiązywały. Dr Cain kazał mi czytać różne książki historyczne i filozoficzne, a moje zadanie polegało na
tym, by samemu odkryć związek między tym, co czytam, a biologią. Uwielbiałem to! Nie twierdzę oczywiście, że moje młodzieńcze eseje o filozofii biologii były dobre — z dzisiejszej perspektywy z czystym sumieniem mogę powiedzieć, że nie były — ale nigdy nie zapomnę ekscytacji, jaka towarzyszyła ich pisaniu. Gdy siedziałem w bibliotece, czułem się jak prawdziwy uczony. To było wspaniałe uczucie. Podobnie działo się z moimi zaliczeniowymi esejami już na „czysto” zoologiczne tematy. Nie pamiętam na przykład, byśmy mieli wykład o układzie wodnym rozgwiazdy. Możliwe, że tak, ale nawet jeśli, to ten fakt raczej nie miał wpływu na decyzję mojego tutora, by zlecić mi napisanie pracy właśnie na ten temat. To jedno z bardzo specjalistycznych zagadnień w biologii, a ja do dziś je pamiętam właśnie dlatego, że o nim pisałem. Otóż u rozgwiazd obok słabo rozwiniętego układu krwionośnego występuje jeszcze unikalny układ wodny, przez który transportowana jest — do tzw. nóżek ambulakralnych — woda morska. Te nóżki są istotnie narządem ruchu i znajdują się na każdym z pięciu zakończonych przyssawkami ramion, poruszających się właśnie dzięki złożonej hydraulice układu wodnego. Rzecz jasna przy takiej budowie ciała i układu nerwowego ramiona są półautonomiczne i w przypadku uszkodzenia pierścienia okołogębowego (rozgwiazdy nie mają też mózgu) każde z nich może zacząć poruszać się w przeciwną stronę i ciało zwierzęcia ulegnie rozerwaniu. Istotnie pamiętam wciąż kilka rzeczy o hydraulice i unerwieniu rozgwiazd, ale to nie same informacje mają znaczenie. Ważne jest przede wszystkim to, w jaki sposób zachęcano nas do ich znajdowania. To nie było tak, że wkuwaliśmy coś z podręcznika. Nie — trzeba było pójść do biblioteki i znaleźć wszystkie książki na dany temat. Nowe i stare. Szukaliśmy oryginalnych badań przywoływanych w późniejszych tekstach i przekopywaliśmy się przez literaturę przedmiotu tak długo, aż naprawdę stawaliśmy się niemal światowej klasy ekspertami od określonego zagadnienia (o ile oczywiście można się takim stać w ciągu tygodnia; dziś jest o wiele łatwiej — całą pracę można wykonać w Internecie). Konieczność napisania pracy seminaryjnej sprawiała, że człowiek nie tylko czytał o rozgwiazdach (albo czymkolwiek innym). Ja przez cały tydzień wręcz żyłem rozgwiazdami — przyssawki maszerowały mi przed oczami, a w głowie wiły się pedicellariae i krążyła morska woda. Nawet przez sen. Ukończenie pracy było jak katharsis. Tak było przez cały tydzień,
a w kolejnym tygodniu czekało nowe wyzwanie i kolejne fascynujące łowy w bibliotece. Tak nas uczono… Mam głębokie przekonanie, że to dzięki temu cotygodniowemu treningowi mam dziś — tak przynajmniej niektórzy mówią — pewien dar pisania. Tutorem, dla którego pisałem tę akurat pracę o rozgwiazdach, był David Nichols, który potem objął katedrę zoologii w Exeter. Kolejnym młodym (wówczas) naukowcem, na którego seminaria uczęszczałem, był John Currey, późniejszy profesor zoologii York University. To on pokazał mi swój — a od tego czasu również mój — ulubiony przykład złego „projektu” u zwierząt: nerw krtaniowy wsteczny. Jak pisałem już w Najwspanialszym widowisku świata, nerw ten, zamiast przebiegać prostą drogą od krtani do organu, w którym znajduje się jego zakończenie — czyli również krtani — wybrał okrężną drogę (w przypadku żyrafy wyjątkowo okrężną, można powiedzieć) — otóż schodzi do klatki piersiowej, tu owija się wokół jednej z tętnic i dopiero wraca do szyi. To oczywisty przykład wyjątkowo nawet głupiego projektu, ale nader łatwo go wytłumaczyć, jeśli tylko darujemy sobie projekt i zaczniemy myśleć w kategoriach ewolucyjnej historii. Otóż nerw ten istniał już u naszych rybich przodków i to wcześniej niż to, co jest odpowiednikiem naszej tętnicy, wokół której dziś się owija; wtedy zresztą zaopatrywała ona w krew nie płuco, lecz jedno z sześciu skrzeli. Ryby, jak wiadomo, nie mają szyi, gdy jednak szyje już powstały i zaczęły się wydłużać, tętnice zaczęły coraz bardziej oddalać się od głowy, coraz dalej od mózgu i od krtani. To był oczywiście nader powolny ewolucyjny proces, niemniej jednak nasz nerw musiał, by tak rzec, iść z duchem czasu, co w jego przypadku oznaczało, że nie pozostawał w miejscu, tylko coraz bardziej się wydłużał. Początkowo oczywiście o niezbyt dużo, ale u współczesnej żyrafy ta droga powrotna, do której został zmuszony, to już ładnych kilka metrów! (Parę lat temu, podczas kręcenia filmu dokumentalnego dla telewizji, mogłem nawet pokazać taki nerw, bowiem asystowaliśmy przy jego dysekcji u zmarłej kilka dni wcześniej żyrafy). Moim tutorem w obszarze genetyki był Robert Creed, uczeń ekscentryka, mizogina i estety E.B. Forda, który z kolei był wychowankiem wielkiego R.A. Fishera (do którego Creed wpoił nam autentyczny szacunek). To dzięki zajęciom z Creedem (i z wykładów Forda) nauczyłem się, że geny nie są odrębnymi bytami niczym atomy, przynajmniej jeśli mówimy o ich wpływie na cały organizm. Efekt działania każdego z nich z osobna ujawnia się
dopiero na „tle”, które tworzą wszystkie pozostałe elementy genomu. Inaczej mówiąc — geny wzajem modyfikują swoje oddziaływanie. Gdy sam stałem się tutorem, wymyśliłem inną metaforę. Otóż mówię moim studentom, gdy chcę im wytłumaczyć działanie genów: „Wyobraź sobie organizm jako coś na kształt prześcieradła, rozwieszonego poziomo na tysiącach sznurków podczepionych do wbitych w sufit haczyków. Każdy taki sznurek to jeden gen. Mutacja to podciągnięcie lub zwolnienie sznurka. Tylko że — i to nader ważny element mojej analogii — sznurki nie idą prosto do sufitu, lecz są ze sobą splątane niczym w wielkiej „kociej kołysce”. To oznacza, że gdy wystąpi mutacja w jednym genie (zmieni się naprężenie jednego ze sznurków), efekt obejmuje również wszystkie pozostałe, które są z nim splątane. Ostatecznie kształt „prześcieradła” (organizmu) zależy od interakcji wszystkich sznurków (genów), ale nie jest sumą oddziaływań każdego z osobna. Nie można powiedzieć, że to tylko napięcie tego konkretnego sznurka wiszącego na tym konkretnym haczyku decyduje, jak ułoży się prześcieradło. Nie jest tak, że jakiś sznurek odpowiada tylko za „swój” kawałek prześcieradła. Albo też, inaczej mówiąc, w kontekście działania genów żadnego organizmu nie da się przełożyć na diagram w stylu tych, jakie wiszą u rzeźnika, z podziałem na odrębne i niezależne części. Każdy gen pozostaje w interakcji z innymi, a nasza kocia kołyska jest jeszcze bardziej złożona, bowiem na to wszystko nakładają się również inne — już niegenetyczne — oddziaływania. Od wspomnianego Arthura Caina nauczyłem się też niechęci do wciąż popularnej idei stosowania norm ilościowych (systemów numerycznych) w systematyce gatunków, czyli liczbowych pomiarów różnic i podobieństw. Ponadto dr Cain pokazał mi potęgę doboru naturalnego, podając przykłady adaptacji wręcz doskonałych — acz oczywiście ich obecność nie oznacza, że należy lekceważyć tak ciekawe i pouczające odstępstwa jak nerw krtaniowy wsteczny. Obie te lekcje ustawiły mnie w lekkiej kontrze do ortodoksyjnych podejść, nadal zresztą dominujących w zoologii. To Artur nauczył mnie też oszczędniejszego sięgania po zwroty typu „nie tylko” i „coś więcej”; i było to pobudzające doświadczenie intelektualne, którego nigdy nie zapomnę. „«Człowiek to nie tylko zbiór substancji chemicznych…» Oczywiście, że nie tylko, ale mówiąc to, nie mówisz nic ciekawego, więc to «nie tylko» jest zbędne. «Ludzie to coś więcej niż zwierzęta…». To albo nieprawda, albo truizm. Jakie znaczenie niesie tutaj «coś więcej»? Jeśli chcesz powiedzieć coś
ważnego i znaczącego, mów to wprost!”. To od niego również usłyszałem anegdotę o Galileuszu, którą zapamiętałem na zawsze, bo stanowi najlepszą chyba ilustrację tego, czym stała się nauka od czasów Odrodzenia. Otóż ten uczony demonstrował pewnemu wykształconemu patrycjuszowi działanie teleskopu i pokazał mu różne zjawiska astronomiczne. Już po całej demonstracji usłyszał: „Panie, twój pokaz był tak przekonujący, że gdyby nie to, iż wiem, że Arystoteles z całą mocą stwierdza coś przeciwnego, bez wątpienia dałbym ci się przekonać”. Dziś zadziwia nas — a przynajmniej powinno — że ktokolwiek może odrzucić dane obserwacyjne czy eksperymentalne, argumentując, iż przeczą one temu, co twierdzi jakiś autorytet. I to właśnie pokazuje, jak wiele się zmieniło. U nas, zoologów — odmiennie niż u studentów historii, prawa czy anglistyki — zajęcia z tutorami w zasadzie nigdy nie odbywały się w naszym kolegium, bowiem praktycznie zawsze spotykaliśmy się z nimi na Wydziale Zoologii (w górę schodami i na dół — przez University Museum). To właśnie ta plątanina pokoi i korytarzy stała się ośrodkiem mojego życia. Było to też doświadczenie zdecydowanie odmienne od tego, co było normą życia studentów młodszych lat, a zwłaszcza studentów przedmiotów humanistycznych. Dla nich praktycznie wszystko, co ważne, działo się w samym kolegium. Dla starszej daty naukowców indywidualne zajęcia ze studentami poza kolegium były co najwyżej mniejszym złem. Ja zdecydowanie się z tym nie zgadzam. Poza tym to naprawdę było bardzo odświeżające, mieć każdego roku nowego tutora. Chyba nawet nie muszę tu tłumaczyć, dlaczego. Miałem w Balliol wielu przyjaciół, z których część zresztą studiowała przedmioty humanistyczne. Na tej samej klatce schodowej mieszkali Nicholas Tyacke (przez pewien czas dzieliliśmy nawet pokój. Później Nicholas został profesorem historii w londyńskim University College) i Alan Ryan (Alan z kolei został wybitnym filozofem polityki i dyrektorem New College). Tak jakoś wyszło, że kilku moich znajomych udzielało się w kółku teatralnym naszego kolegium i w ten sposób obejrzałem kilka amatorskich przedstawień. Jednym z najbardziej przejmujących doświadczeń teatralnych, jakie przeżyłem, była inscenizacja sztuki Roberta Ardreya Shadow of Heroes, poświęconej rewolucji węgierskiej 1956 roku, w wykonaniu Balliol College Dramatic Society. Znacznie lżejszy repertuar mieli Balliol Players, wędrowna
trupa, która każdego roku wystawiała pastisz którejś ze sztuk Arystofanesa. Mam wrażenie, że gdy zaczynali w latach 20., grali absolutnie na poważnie, i to chyba nawet w oryginale, ale z czasem koncepcja się zmieniła i w moich czasach panowie przerabiali oryginalne dramaty na rewie i satyrę na współczesne życie polityczne. Głównymi postaciami Playersów, gdy ja byłem na studiach, byli Peter Snow, który później zrobił karierę w telewizji, i John Albery, dowcipny i utalentowany członek znanej dynastii aktorskiej, po latach przełożony (Master) University College. Albery był świetny jako generał Montgomery, Snow zaś równie mocno zapadł mi w pamięć jako generał de Gaulle („La gloire… la victoire… l’histoire. et… la plume… de ma tante”). Kolejny z trupy, Jeremy Gould, idealnie wpisywał się w rolę śpiewającego kuplety premiera Macmillana. To były lata zmierzchu imperium i Playersi świetnie się tym czasem bawili. Moje teatralne zainteresowania przyciągnęły mnie też do Victorian Society i w tym towarzystwie spędziłem wiele moich najszczęśliwszych chwil w Balliol. Spotykaliśmy się raz czy dwa razy w semestrze, pośpiewać nieco musicalowych piosenek przy akompaniamencie fortepianu (sącząc przy okazji porto). Mistrz ceremonii zapowiadał po kolei solistów, którzy wykonywali swoje ulubione utwory, pozostali zaś dołączali się jako chórek. Głównie były to wesołe, zawadiackie piosenki (Where did you get that hat?; Don’t have any more, Mrs Moore; You can’t do that there ‘ere; I’m ‘Enery the Eighth I am; My old man said follow the van), przerywane czasem nutką sentymentalną (przydawały się chusteczki: She’s only a bird in a gilded cage; Silver threads among the gold), a wieczór zwykle kończył się repertuarem szowinistyczno-patriotycznym: Soldiers of the Queen; We don’t want to fight, but by jingo if we do…, The Russkies shall not have Constantinople. Jeśli coś z Balliol z tamtych dni chciałbym na zawsze zachować, to właśnie wieczory w Victorian Society… To było wiele lat później, ale w pewien sposób udało mi się przeżyć powrót do tamtych pięknych wspomnień. Dały mi to copiątkowe wieczorne spotkania w pubie Killingworth Castle w Wootton, małej wiosce pod Oksfordem, na które ściągnęła mnie moja druga żona Ewa, matka mojej ukochanej córki Juliet. Gra się tam brytyjski folk, a nie piosenki z musicali, i pije piwo, a nie porto, ale mimo to atmosfera jakoś przypomina tę, którą pamiętam z Victorian Society — ciepła i serdeczna i to za sprawą muzyki właśnie i poczucia wspólnoty, a nie alkoholu. Na zmianę występuje tam
kilku, czterech, może pięciu wykonawców — solistów i kapel (gitara, akordeon, piszczałka) — wszyscy na niezłym poziomie, z własnym stylem i repertuarem dobrze znanym stałym bywalcom tworzącym okazjonalny chórek (w tym Ewie i mnie). Charakter utworów sprawia zaś, że chórek musi być zdyscyplinowany i utrzymywać żywe tempo — jak w Victorian Society — więc zdecydowanie nie są to pijackie zawodzenia, jakie czasem można słyszeć w innych pubach. Części stałych bywalców nadaliśmy nawet (a raczej Ewa nadała) przezwiska. Tak więc w piątkowe wieczory w Killingworth Castle zasiadają obok nas: „Two Pints” (potężnie zbudowany brodaty młodzieniec obdarzony tubalnym basem i muskularnymi ramionami. Zwykle on zbiera datki dla muzyków), „Big Daddy” (starszy pan; całkiem miły tenor. Czasem popisuje się solo, gdy główny solista już zakończy występ), „Maynard Smith” (pełen radości życia okularnik; istotnie bardzo przypominający z wyglądu wielkiego uczonego), „Incredible Hulk” (jeden z nielicznych fałszujących w tym gronie) i oczywiście wielu innych. W czasach studenckich często chodziliśmy z kolegami do kina, zwykle do „Scali” na Walton Street, gdzie można było obejrzeć ambitne, intelektualne filmy Ingmara Bergmana, Jeana Cocteau, Andrzeja Wajdy i innych kontynentalnych reżyserów. Olbrzymie wrażenie, jak pamiętam, zrobiły na mnie filmy Bergmana — czarno-białe kadry z Tam, gdzie rosną poziomki, Siódmej pieczęci czy liryczne sceny miłosne z Letniego snu (przed tragicznym końcem). Takie filmy, a również poezja, w którą wprowadził mnie ojciec (Rupert Brooke, A.E. Housman i przede wszystkim wczesne wiersze W.B. Yeatsa), sprowadziły moje młodzieńcze ja na bezdroża romantycznych fantazji. Jak wielu naiwnych 19-latków beznadziejnie się zakochałem, tyle że nie w jakiejś konkretnej kobiecie, tylko w samej idei romantycznej miłości. Była co prawda nawet jedna dziewczyna (Szwedka zresztą, co współgrało z moimi zainspirowanymi Bergmanem fantazjami), ale to nie ją, lecz samą miłość — ze sobą w roli tragicznego Romea — tak naprawdę kochałem. Niemniej użalałem się nad naszym rozstaniem długo; śmieszne, a raczej żałosne, uwzględniwszy, że ona po powrocie do Szwecji zapewne błyskawicznie zapomniała o naszym krótkim „Letnim śnie”. Dziewictwo ostatecznie straciłem znacznie później, w dość zaawansowanym wieku 22 lat. Pewna słodka wiolonczelistka w Londynie zaprosiła mnie do swojej kawalerki na prywatny występ i najpierw zdjęła spódnicę (nie da się grać na wiolonczeli w wąskiej spódnicy), a później
zdjęła też całą resztę. Ludzie często się skarżą na swój pierwszy raz. Ja przeciwnie. Było cudownie. Do dziś pamiętam to atawistyczne odczucie spełnienia: „Tak. Tak właśnie powinno się to czuć. Tak powinno być od początku świata”. Dla biologa ewolucyjnego nie jest szczególnie trudnym wyzwaniem wyjaśnienie, dlaczego system nerwowy wyewoluował tak, że seksualne złączenie jest wciąż jednym z najwspanialszych doznań, jakie życie może nam zaoferować. I rzecz jasna, takie wyjaśnienie w najmniejszym stopniu nie czyni go mniej wspaniałym — tak jak Newtonowski pryzmat w niczym nie umniejsza piękna tęczy. Nie ma też znaczenia, ile tęcz zdołałeś już zobaczyć. Każda kolejna robi równie wielkie wrażenie i serce bije mocniej za każdym razem. Ale może już dość na ten temat. Żadnych więcej niedyskrecji, nie chcę pisać tego typu autobiografii… Wordsworth, jakoś tak się stało, nigdy nie należał do grona moich ulubionych poetów, chciałbym jednak zacytować poniżej fragmenty kilku wierszy, które naprawdę poruszyły mnie za młodu. Te wersy to ważna część tego, co sprawiło, że jestem tym, kim jestem, i wszystkie znałem (a niektóre znam nadal) na pamięć3. Tata miał specjalny skoroszyt, do którego wpinał kartki z ręcznie przepisanymi ulubionymi wierszami. Mój gust poetycki w znacznej mierze ukształtował się właśnie pod wpływem tej prywatnej antologii ojca, którą zresztą mama wciąż ma. Byłem naprawdę wzruszony, gdy dowiedziałem się, że wszystko zaczęło się od listów, które pisał do niej z Cambridge, gdzie robił magisterium — do każdego z nich dołączał też jakiś wiersz, a ona wszystkie zachowała. Wróćmy jednak do moich studiów. Oczywiście już na pierwszych latach zastanawiałem się, co począć ze sobą dalej. Chyba nigdy nie myślałem poważnie o tym, by wrócić na farmę i dołączyć do ojca. Chciałem zostać w Oksfordzie i zacząć robić badania do magisterium, tyle że nie bardzo miałem pomysł ani, co potem, ani jakie badania chciałbym robić. Peter Brunet zaproponował mi projekt z obszaru biochemii. Z wdzięcznością przyjąłem propozycję i zacząłem nawet czytać stosowną literaturę, ale jakoś nie potrafiłem wzbudzić w sobie entuzjazmu. Potem jednak trafiłem pod skrzydła Nika Tinbergena, zająłem się zachowaniem zwierząt i wszystko się zmieniło. Pojawił się temat, który mnie naprawdę zainteresował, coś, o czym mogłem poważnie myśleć; i to temat o filozoficznych implikacjach. Ja też musiałem wywrzeć na Tinbergenie dobre wrażenie. W dorocznym raporcie dla władz mojego kolegium napisał, że jestem najlepszym studentem, jaki do
niego do tej pory trafił (siłę komplementu nieco osłabia fakt, że Niko przyjmował pod opiekę niewielu studentów). Niemniej, gdy się o tym dowiedziałem, nabrałem odwagi i postanowiłem spytać, czy zgodziłby się, bym pod jego kierunkiem prowadził badania do pracy dyplomowej. Byłem przeszczęśliwy, gdy odpowiedział „Tak”. Już wiedziałem zatem, co będę robił przez trzy kolejne lata studiów. A jak dziś mogę powiedzieć — przez całe życie.
Evolution in biology tutoring?, [w:] David Palfreyman, red., The Oxford Tutorial: ‘Thanks, you taught me how to think’ (Oxford Centre for Higher Education Policy Studies, 2001; II wyd. 2008). Gdy mój esej ukazał się po raz pierwszy („The Oxford Magazine”, No. 112, 1994), świadomie nadałem mu nieco mniej wdzięczny tytuł Tutorial-Driven, żeby zaznaczyć swój krytyczny dystans do edukacji uniwersyteckiej prowadzonej głównie za pomocą wykładów. 2 Oksford nawet w tym wypadku akcentuje swoją oryginalność. W niemal całym anglojęzycznym świecie praca doktorska to PhD, na Oksfordzie DPhil (przyp. tłum.). 3 Niestety żaden z cytowanych przez Dawkinsa utworów nie doczekał się przekładu na polski, a ponieważ obawiam się, że w mojej interpretacji nie byłyby one raczej tak poruszające, jak opisuje autor, dla czytelników szczególnie zainteresowanych XIX- i XX-wieczną poezją angielską zamieszczam je poniżej w oryginale: Breathless, we flung us on the windy hill, Laughed in the sun, and kissed the lovely grass. You said, ‘Through glory and ecstasy we pass; Wind, sun, and earth remain, the birds sing still, When we are old, are old…’ ‘And when we die All’s over that is ours; and life burns on Through other lovers, other lips,’ said I, ‘Heart of my heart, our heaven is now, is won!’ ‘We are Earth’s best, that learnt her lesson here. Life is our cry. We have kept the faith!’ we said; ‘We shall go down with unreluctant tread Rose-crowned into the darkness!’… Proud we were, And laughed, that had such brave true things to say. — And then you suddenly cried, and turned away. Rupert Brooke 1
Tell me not here, it needs not saying, What tune the enchantress plays In aftermaths of soft September Or under blanching mays, For she and I were long acquainted And I knew all her ways. A.E. Housman I dreamed that I stood in a valley, and amid sighs, For happy lovers passed two by two where I stood; And I dreamed my lost love came stealthily out of the wood With her cloud-pale eyelids falling on dream-dimmed eyes: I cried in my dream, O women, bid the young men lay Their heads on your knees, and drown their eyes with your hair, Or remembering hers they will find no other face fair Till all the valleys of the world have been withered away. W.B. Yeats Heart handfast in heart as they stood, ‘Look thither,’ Did he whisper? ‘look forth from the flowers to the sea;
For the foam-flowers endure when the rose-blossoms wither, And men that love lightly may die-but we?’ And the same wind sang and the same waves whitened, And or ever the garden’s last petals were shed, In the lips that had whispered, the eyes that had lightened, Love was dead. A.C. Swinburne.
Ucząc się fachu
Całkiem możliwe, że wszyscy naukowcy wspominają drugi etap swoich studiów jako prawdziwą idyllę, niewątpliwie jednak niektóre „środowiska badawcze” są bardziej idylliczne od innych, a w zespole oksfordzkim Tinbergena z początku lat 60. XX wieku z pewnością było coś wyjątkowego. Hansowi Kruukowi udało się uchwycić tę atmosferę w pełnej afektu, ale nie hagiograficznej biografii Niko’s Nature1. Ja pojawiłem się zbyt późno, by być świadkiem tego heroicznego (prawdziwie hardcorowego) okresu, opisywanego również przez Desmonda Morrisa, Aubreya Manninga i kilku innych uczonych, ale mam wrażenie, że nasze czasy były podobne — może z tą jedną różnicą, że znacznie rzadziej widywaliśmy samego Nika, ponieważ jego gabinet mieścił się w głównym gmachu Wydziału Zoologii, my zaś funkcjonowaliśmy w dobudówce przy Bevington Road 13. Ten wysoki, wąski budynek w północnym Oksfordzie dzieliło jakieś pół mili od ulokowanego przy University Museum na Park Road głównego gmachu Zoologii. Kluczową postacią na Bevington Road był Mike Cullen, chyba najważniejszy mentor w całym moim życiu, a pewnie podobne zdanie ma większość moich ówczesnych kolegów z Animal Behaviour Research Group (ABRG). Żeby opisać, jak wiele zawdzięczamy wszyscy temu wspaniałemu człowiekowi, pozwolę sobie zacytować własne słowa — długi, kończący fragment eulogii, którą wygłosiłem w 2001 roku na uroczystościach pogrzebowych Mike’a Cullena w oksfordzkim Wadham College: Sam nie publikował wiele, ale całe życie pracował wyjątkowo ciężko — prowadząc badania i ucząc. Był chyba najbardziej „pożądanym” tutorem na całym Wydziale Zoologii, a czas, którego nie zajmowało mu uczenie innych — zawsze gdzieś się spieszył i pracował wyjątkowo długo — poświęcał na badania. Tylko że rzadko były to jego własne badania — wszyscy, którzy go znają, mają do opowiedzenia podobne historie;
i takie same czytamy też w nekrologach. Kiedy ktoś z nas trafiał na jakiś problem badawczy, doskonale wiedzieliśmy, do kogo zwrócić się o pomoc — i Mike nigdy jej nie odmawiał. Pamiętam, jakby to było wczoraj. Lunch, zatłoczona mała kuchnia przy Bevington Road. Gorączkowa wymiana zdań. Żylasty, o wciąż chłopięcej figurze Mark w czerwonym swetrze; trochę przygarbiony, a może bardziej sprężony, niczym napięta struna, tryskający intelektualną energią, nieustannie skoncentrowany. I te głębokie, inteligentne oczy — wydawało się, jakby rozumiał, co chcesz powiedzieć, nim jeszcze wydusiłeś z siebie choć słowo. Kawałek kartki, a bywało, że zużyta koperta, by lepiej coś wyjaśnić. Charakterystyczne skrzywienie brwi, zagadkowe, czasem sceptyczne spojrzenie. Potem Mike gdzieś biegnie — zawsze dokądś się spieszył, pewnie do kolejnego ucznia. Porywa herbatnik ze stołu i znika. Ale następnego ranka na stole pojawia się jedna, bywa że dwie stroniczki zapisane charakterystycznym, drobnym pismem. Czasem uzupełnione o wykresy i wyliczenia oraz odniesienia bibliograficzne. Rozwiązanie twojego problemu. Bywa, że do tego dodane kilka zgrabnych wersetów własnego autorstwa albo jakaś grecka lub łacińska maksyma. I zawsze wyrazy zachęty. Byliśmy oczywiście wdzięczni, ale na pewno nie dość wdzięczni. Gdybym wówczas pomyślał, musiałbym sobie uświadomić, że nad matematycznym modelem do moich badań musiał przesiedzieć cały wieczór. A przecież robił tak nie tylko dla mnie. Wszyscy na Bevington Road do niego przychodzili ze swoimi problemami. I to nie tylko jego studenci. W końcu formalnie ja też byłem studentem Nika, a nie Mike’a. Wziął mnie pod swoje skrzydła — bez formalnego przydziału i bez żadnych dodatków do pensji — kiedy w moich badaniach zaczęło pojawiać się więcej matematyki, niż Niko tolerował. Kiedy zacząłem pisać pracę dyplomową, to Mike ją czytał, krytykował i to on siedział ze mną nad każdym zdaniem. A przecież miał tylu równie mocno go angażujących własnych studentów! Kiedy (nie zastanawialiśmy się wówczas nad tym) miał czas dla własnej rodziny? Jak znajdował czas na własne badania? Nic dziwnego, że tak mało opublikował. Nic dziwnego też, że nigdy nie skończył książki o komunikacji zwierząt, na którą wszyscy czekali. W zasadzie powinien być wymieniony jako współautor praktycznie wszystkich — a były tego setki — artykułów, które wyszły z Bevington Road 13 w tych latach. Niestety — jeśli jego nazwisko się w nich pojawia, to praktycznie tylko w podziękowaniach… Dziś sukces naukowca — sukces, którego wyrazem są zaszczyty i awans zawodowy — mierzy się liczbą publikacji. W indeksie cytowań Mike nigdy jednak nie był wysoko. Oczywiście, gdyby zachowywał się tak jak wielu współczesnych akademików i domagał się dopisywania swojego nazwiska do prac powstających pod jego opieką (do czego z racji znacznie większego wkładu miałby o wiele większe prawo), też byłby uczonym odnoszącym konwencjonalne sukcesy i odbierającym konwencjonalne honory. On
jednak wybrał naukowy sukces o wiele bardziej autentyczny i naukową karierę w głębszym i prawdziwszym sensie tego słowa. Mam wrażenie, że tu zgromadzeni wiedzą, którzy uczeni są bardziej godni podziwu. Niestety — Oksford stracił go dla Australii. Wiele lat później, gdy prowadziłem w Melbourne gościnne wykłady, wydział zorganizował przyjęcie na moją cześć. Stałem zapewne dość znudzony z drinkiem w ręku. W pewnym momencie na sali pojawiła się znajoma postać; jak zwykle w pędzie. My wszyscy w ponurych garniturach, ale nie on. Tak jakby czas się cofnął. Mike się w ogóle nie zmienił — musiał być już sporo po sześćdziesiątce, a wydawało się, jakby miał nadal 30 lat; ten sam młodzieńczy entuzjazm, nawet czerwony sweter! Następnego dnia zabrał mnie na wyprawę na wybrzeże, by pokazać swoje ukochane pingwiny. Po drodze zatrzymaliśmy się, by podziwiać olbrzymie australijskie dżdżownice (największe okazy dochodzą do trzech metrów!). Jechaliśmy długo w słońcu i długo rozmawialiśmy — nie o dawnych czasach i dawnych znajomych, na pewno nie o karierze, grantach czy artykułach w „Nature”; o nowej nauce i nowych ideach. To był wspaniały dzień, wtedy ostatni raz go widziałem. Zapewne znamy innych uczonych dorównujących Mike’owi Cullenowi inteligencją, choć pewnie nie tak wielu. Znamy też takich, którzy z równą jak on hojnością pomagają innym, ale pewnie jeszcze mniej. Twierdzę jednak, że nie znam nikogo, kto miałby tak wiele do dania i zarazem tak szczodrze z wszystkimi tym się dzielił.
Niemal się rozpłakałem, wygłaszając tę mowę pożegnalną w wadhamskiej kaplicy, i dziś, po 12 latach, niemal znów pociekły mi łzy z oczu… Nie wiem, czy to naszą grupę z Bevington Road łączyły jakieś szczególne więzy, czy też taki esprit de corps zwykle wyłania się wśród studentów ostatnich lat. Mam wrażenie, że sam fakt, iż pracowaliśmy w odrębnym i oddalonym od reszty uniwersytetu budynku, silnie wzmocnił nasze relacje. Do dziś sądzę, że coś zostało bezpowrotnie utracone, gdy ABRG (i kilku innych instytucjonalnych outsiderów jak Edward Grey Institute of Field Ornithology Davida Lacka i Bureau of Animal Populations Charlesa Eltona) zostały przeniesione do nowoczesnego betonowego monstrum przy South Parks Road. Ale może po prostu to ja byłem już starszy i miałem więcej obowiązków. Niezależnie jednak od tego, z jakich powodów, ważne, że wciąż czuję szczególną lojalność i przywiązanie do moich kompanów płci obojga z Bevington Road. Wciąż pamiętam nasze rozmowy na piątkowych, wieczornych seminariach, w pokoju śniadaniowym czy nawet przy bilardzie w barze Pod Różą i Koroną. Pamiętam Roberta Masha, którego zaraźliwe poczucie humoru przywołałem po latach we wstępie do jego książki How to
Keep Dinosaurs2, Dicka Browna (pił i palił jak smok, a do tego rozpowiadano, że jest bardzo religijny), Juana Deliusa (jego ekscentryczność i błyskotliwość nieustannie nas zadziwiały; nadzwyczaj zachwycająca żona Juana, Uta, dawała mi lekcje niemieckiego), wysokiego jasnowłosego Holendra Hansa Kruuka (autora przywołanej już wyżej biografii Nika), Szkota Iana Pattersona, specjalistę od głuptaków Bryana Nelsona (przez pierwsze pół roku znałem go tylko z enigmatycznej kartki na drzwiach: „Nelson jest na Bass Rock”), brodacza Cliffa Henty’ego, Davida McFarlanda, który po latach zastąpił Nika (David studiował na Wydziale Psychologii, ale miał status honorowego członka naszej grupy, bo Jill, jego pełna życia żona, była asystentką Juana i oboje co dzień jedli lunch z nami na Bevington Road), Vivienne Benzie (to ona wprowadziła do naszej lunchowej grupy dwie nowozelandzkie ślicznotki, Lyn McKechie i Ann Jamieson; i nie tylko je), kolejnego wiecznie roześmianego Nowozelandczyka Lou Garra, Robina Lileya, jowialnego naturalistę Michaela Robinsona, Michaela Hansella, z którym później przez pewien czas dzieliłem wspólną kwaterę, Monikę Impekoven (napisaliśmy razem jeden artykuł), Marian Stamp (moją późniejszą żonę), Heather McLannahan, Roberta Martina, Kena Wilza; Michaela Norton-Griffithsa i Harveya Croze’a, którzy później założyli firmę konsultingową w Kenii; Johna Krebsa (z Johnem opublikowaliśmy razem trzy prace), nieulękłego Iaina Douglas-Hamiltona (musiał jednak opuścić Afrykę, gdzie pisał pracę dyplomową o słoniach), Jamiego Smitha (pisaliśmy razem artykuł o optymalnej diecie u sikorek), Tima Hollidaya (specjalistę od traszek), Seana Neila (jeździł pięknie odrestaurowaną lagondą i był zdolnym karykaturzystą), Lary’ego Shaffera — mistrza fotografii… Pamiętam też całą resztę moich przyjaciół z tamtych lat, których przepraszam, że ich tu nie wymieniłem. Dla grupy Tinbergena seminaria organizowane w każdy piątkowy wieczór były główną atrakcją każdego tygodnia. Trwały dwie godziny i często trzeba było dzielić je na dwa kolejne piątki, i naprawdę trudno było doczekać się dalszego ciągu. Pewnie dlatego, że zamiast usypiającego scenariusza „godzinne wystąpienie jednego lub dwóch referentów potem pytania z sali” nasze dwie godziny były gorącą sprzeczką. Ton nadawał Niko, który potrafił przerwać już przy pierwszym zdaniu, wtrącając swoim charakterystycznym głosem „Ja, ja… ale co masz na myśli, mówiąc że…”. W mojej relacji może to brzmieć irytująco, ale myśmy tak tego nie odbierali, bo uwagi Nika zawsze
zmierzały do klaryfikacji komentowanej wypowiedzi i z reguły były po prostu konieczne. Pytania Mike’a Cullena były zwykle bardziej dociekliwe, a jako że korzystał on też ze swojej wielkiej wiedzy, były dla nas bardziej przerażające. Kolejni ważni uczestnicy tych seminariów — wybitni i błyskotliwi, każdy na swój sposób — to Juan Delius i David McFarland, ale my też, zachęceni przez Nika, bez skrupułów włączaliśmy się do dyskusji już od pierwszego dnia. Niko wymagał od nas, byśmy potrafili z absolutną precyzją formułować pytania, na które szukamy odpowiedzi w swoich badaniach. Pamiętam, jak byłem zszokowany, kiedy, gościnnie uczestnicząc w seminarium naszej siostrzanej grupy badawczej z Madingley w Cambridge, usłyszałem, jak jeden ze studentów opis swojej pracy zaczyna od słów: „To, czym się zajmuję…”. Z trudem powstrzymałem się od przerwania (z Nika akcentem, oczywiście): „Ja, ja… Ale jak brzmi twoje pytanie!”. Wiele lat później, kiedy sam prowadziłem seminarium w Madingley, wspomniałem tę historię. Robert Hinde, nieprawdopodobnie inteligentny i charyzmatyczny lider grupy z Madingley (i późniejszy przełożony St John’s College w Cambridge), strasznie naciskał, bym zdradził nazwisko bohatera mojej anegdotki. Nie uległem i do dziś nikomu go nie wyjawiłem… Pytanie, które Niko przygotował dla mnie, to wariant nader starego dylematu „natura czy kultura”, ilustrowanego u nas w Oksfordzie Szekspirowskimi, zaczerpniętymi z Burzy wersetami: To diabeł wcielony; Nigdy do niego nie przylgnie nauka;
Filozofowie od stuleci roztrząsali tę kwestię — jak wiele w nas jest wrodzone, a z drugiej strony, do jakiego stopnia młody umysł jest „czystą kartą”, pustą tablicą, która dopiero czeka na to, co zostanie na niej zapisane (tak widział go na przykład John Locke). Sam Niko (podobnie zresztą jak Konrad Lorenz — nie przypadkiem obaj wspólnie uznawani są za twórców etologii) od dawna był kojarzony ze szkołą opowiadającą się za „naturą”. W głośnej książce The Study of Instinct3, której zresztą później niemal się wypierał, posługiwał się terminem „instynkt” jako synonimem „zachowania wrodzonego”, które definiował jako „zachowanie niepodlegające zmianom pod wpływem procesów uczenia się”. Etologia narodziła się jako biologiczne studia nad zachowaniem zwierząt. Różne nurty
psychologii też zajmują się badaniami nad tymi zagadnieniami, ale podchodzą do nich w inny sposób. Historycznie rzecz biorąc, psychologowie długo mieli skłonność do badania zwierząt — szczurów, gołębi czy małp — jako swoistych substytutów człowieka. Etolodzy z kolei zajęli się zwierzętami jako takimi, a nie jako modelem czy przybliżeniem człowieka, w konsekwencji ich badania objęły o wiele szerszy zakres gatunków, a co więcej, przy znacznie większym nacisku na zachowania w naturalnym środowisku. Poza tym, jak już wspomniałem, etolodzy, przynajmniej w swoich początkach, mocno podkreślali rolę zachowań „wrodzonych”, podczas gdy psychologowie byli bardziej skoncentrowani na uczeniu się. Na początku lat 50. grupa amerykańskich psychologów zainteresowała się dokonaniami etologów. Kluczową rolę odegrał w tym Daniel S. Lehrman, potężnie zbudowany mężczyzna, szczęśliwie dysponujący nie tylko wielką wiedzą z obszaru historii naturalnej i psychologii, ale również znajomością niemieckiego, co czyniło zeń świetnego łącznika między dwoma dotychczas praktycznie niezależnymi podejściami do zachowania zwierząt. W 1953 roku Lehrman opublikował bardzo głośną krytykę tradycyjnego podejścia etologicznego. Jego zastrzeżenia wzbudziła zwłaszcza idea zachowań wrodzonych, lecz nie dlatego, by uważał wszystko za wyuczone (choć część cytowanych przez niego psychologów takiej właśnie tezy broniła), ale ponieważ sądził, że nie można tak naprawdę zdefiniować „zachowania wrodzonego”. Nie sposób, jak pisał, zaprojektować eksperymentu tak, by istotnie dowiódł, że jakiekolwiek szczególne zachowanie jest rzeczywiście „wrodzone”. Teoretycznie istniała taka oczywista metoda, czyli technika „deprywacji”. Wyobraźmy sobie na przykład ludzką parę, która nigdy nie słyszała ani słowa o tym, jak się kopuluje, ani nie miała możliwości obserwować, jak robią to inne gatunki. Zero pojęcia o seksie. Czy wiedzieliby, jak „to” zrobić, gdyby nadarzyła im się wreszcie sposobność? To intrygująca kwestia i może nawet dałoby się znaleźć jakieś ciekawe anegdotki — może z czasów wiktoriańskich? W przypadku zwierząt jednak nie musimy ograniczać się do anegdotek, możemy bowiem przeprowadzać eksperymenty, właśnie z wykorzystaniem techniki deprywacji. Jeśli hodujemy jakieś zwierzę w warunkach deprywacji, czyli odcięcia od bodźców, a ono i tak wie, jak zareagować właściwie w określonej sytuacji, to oznacza, że dane zachowanie jest wrodzone, instynktowne. Czy jednak na pewno? Lehrman zwrócił uwagę, że nie można odciąć zwierzęcia
eksperymentalnego od wszystkich bodźców — światła, pożywienia, powietrza itd. — a zatem nigdy nie można być pewnym, jak restrykcyjnej deprywacji potrzeba, by móc orzec, że coś rzeczywiście jest wrodzone. Spór między Lehrmanem a Lorenzem szybko przybrał charakter personalny. Lehrman, który był z pochodzenia Żydem, znalazł jakieś teksty Lorenza z okresu wojny o podejrzanie nazistowskim wydźwięku i nie omieszkał mu tego publicznie wyciągnąć4. Lorenz za to, gdy pierwszy raz spotkał Lehrmana po publikacji jego krytycznego tekstu (w którym znalazły się też oskarżenia o pronazistowskie sympatie), przywitał go słowami (mniej więcej): „No, z pana tekstów myślałem, że jesteś pan małym, pomarszczonym krętaczem. Ale teraz widzę, że z pana WIELKI człowiek (Lehrman był istotnie potężnie zbudowany), więc możemy zostać przyjaciółmi”. Ta deklaracja przyjaźni nie powstrzymała jednak Lorenza od próby — dosłownie — rozjechania Lehrmana wielkim amerykańskim samochodem, którym jeździł po Paryżu (znam tę historię od naocznego świadka. Desmond Morris siedział wówczas w tym samochodzie). Wróćmy jednak do naszej naukowej kontrowersji — natura czy wychowanie. Samce rokitniczki (to jeden z licznych przykładów) wabią samice bardzo złożoną i rozbudowaną pieśnią, którą potrafią wykonać, nawet jeśli były hodowane w izolacji od innych ptaków i nigdy nie słyszały jej w wykonaniu innego samca. Według szkoły Lorenza-Tinbergena to jednoznaczny dowód, że umiejętność śpiewu (i sama pieśń) są „wrodzone”. Lehrman jednak w takich przypadkach zwraca uwagę na złożoność procesów rozwojowych i zawsze pyta, czy jednak uczenie się w tym przypadku też nie działało, tyle że w sposób mniej oczywisty. Innymi słowy — nie wystarczało mu stwierdzenie, że młode zwierzę było chowane w warunkach deprywacji. Trzeba bowiem jeszcze zadać pytanie — jakiej deprywacji, czyli jakich bodźców je pozbawiliśmy. Po opublikowaniu krytycznego tekstu Lehrmana etolodzy raptem odkryli, że istotnie wiele śpiewających ptaków, również rokitniczki, które, nawet jeśli wychowane są w izolacji od innych przedstawicieli swojego gatunku, wyraźnie uczą się śpiewać właściwe pieśni, po prostu słuchając wydawanych przez siebie kadencji i powtarzając (fumbling) te dobre, a eliminując złe. Czyli jednak wychowanie? Tyle że na taki argument Lorenz i Tinbergen mogliby odpowiedzieć pytaniem, skąd te młode osobniki wiedzą, które dźwięki są właściwe. Ta „wiedza” — wzorzec pieśni właściwej dla danego
gatunku — musi być wrodzona! Cały proces owego „uczenia się” polega jedynie na przeniesieniu pieśni (wbudowanego wzorca) z części sensorycznej mózgu do części motorycznej (faktyczna umiejętność śpiewu). Tak przy okazji — niektóre ptaki, na przykład północnoamerykańska pasówka białobrewa, też uczą się przez takie „gmeranie w dźwiękach” i powtarzanie właściwych, ale dopiero, gdy wcześniej usłyszą innego samca swojego gatunku. To trochę tak, jakby młody samiec robił sobie „nagranie”, zanim zacznie sam śpiewać, i później wykorzystywał je jako wzorzec przy dalszej samodzielnej nauce. I są też etapy pośrednie pomiędzy takim „wyuczonym nagraniem” a „wrodzonym nagraniem” jako wzorcami uczenia się śpiewu u ptaków. Na takie właśnie filozoficzne pole minowe wsadził mnie Niko Tinbergen w 1962 roku. Dziś myślę, że chciał się trochę uwolnić od powszechnego powiązania z Lorenzem i uznał, że ja mogę być dobrym pomostem do obozu Lehrmana. Z tym że ja zająłem się w swoich eksperymentach nie ptakami śpiewającymi, ale tym, jak małe kurczaki uczą się dziobania. Z całej serii eksperymentów, jakie wtedy przeprowadziłem, opiszę tylko jeden. Kurczaki natychmiast po wykluciu się z jaja zaczynają wydziobywać co drobniejsze obiekty, ewidentnie szukając pożywienia. Tylko skąd wiedzą, co mają dziobać? Skąd wiedzą, co dla nich będzie dobre? W wariancie ekstremalnym moglibyśmy założyć, że natura wyposażyła je jeszcze przed opuszczeniem jaja we wzorzec — gotowy obraz na przykład ziarna zboża — w mózgu. To jednak byłby czysty surrealizm, zwłaszcza w przypadku zwierząt wszystkożernych, czyż bowiem ziarno pszenicy, larwa mącznika, ziarno pszenicy i prosa lub larwa żuka mają ze sobą cokolwiek wspólnego i to coś, co pozwoliłoby odróżnić je od nudnych i oczywiście niejadalnych plamek czy kropek? Otóż okazuje się, że mają — są trójwymiarowe. W pewnym sensie wszystkie są bryłami. Jak rozpoznajemy, że coś jest bryłą? Jeden ze sposobów, to cienie na powierzchni. Proszę spojrzeć na fotografie księżycowych kraterów zamieszczone poniżej. To w istocie jedna fotografia, tyle że obrócona o 180 stopni (po przekątnej). Jak sądzę, na lewej każdy dostrzeże właśnie kratery, czyli wyraźne wgłębienia, na prawej zaś przeciwnie — liczne płaskie wzgórki. Gdy natomiast obrócimy książkę do góry nogami, wrażenie będzie przeciwne.
To złudzenie wzrokowe znane jest od dawna, a występuje ze względu na automatycznie przyjmowane założenia (preconceptions) co do kierunku padania światła, a w praktyce co do tego, skąd świeci Słońce. Wszelkie obiekty trójwymiarowe (bryły) wydają się jaśniejsze z tej strony, która jest bliżej Słońca, czyli najczęściej tej, która znajduje się wyżej. Każdy wypukły obiekt będzie więc sprawiał wrażenie wklęsłego, jeśli obrócimy zdjęcie o 180 stopni („wywrócimy je na lewą stronę”). Słońce rzadko znajduje się bezpośrednio nad głową, ale jednak zwykle świeci z góry, a nie z dołu. Tę regułę może wykorzystać każdy drapieżnik poszukujący łupu (ofiara jest zawsze trójwymiarowa!). Tyle że z drugiej strony barykady w tym ewolucyjnym wyścigu zbrojeń dobór naturalny też nie próżnuje i na swoją korzyść wykorzystują ją również potencjalne ofiary, oszukując drapieżniki co do swego kształtu przez tak zwane „kontrcieniowanie” (countershading) — wiele gatunków ryb ma znacznie ciemniejszy grzbiet niż spód, dzięki czemu nawet przy świetle dochodzącym z góry ryba robi wrażenie znacznie bardziej płaskiej. Giętkoząb czarnobrzuchy, nie przypadkiem zwany opaczkiem (a po angielsku upside-down catfish), to autentyczny przykład „wyjątku, który potwierdza regułę”. Ten sum zwykle pływa „stylem grzbietowym” i, jak można się było domyślić, jest ciemniejszy na brzuchu niż na grzbiecie. To przypadek „odwrotnego kontrcieniowania”. Leen De Ruiter, jeden z holenderskich studentów Tinbergena, przeprowadził interesujący eksperyment nad odwrotnym kontrcieniowaniem u gąsienic, które zwykle odpoczywają właśnie „do góry nogami”. Na górnym
zdjęciu na sąsiedniej stronie widzimy osobnika z gatunku Cerura vinula w jego naturalnej pozycji. Istotnie, szczególnie w porównaniu z tym, co widać na dolnej fotografii, gąsienica wygląda zdecydowanie bardziej płasko i niepozornie. Dolne zdjęcie powstało, gdy De Ruiter przekręcił gałązkę. Przy takim położeniu zapewne ofiarę łatwiej dojrzała też sójka, która w jego badaniu pełniła funkcję drapieżnika. Tyle że na tej podstawie nie sposób jeszcze stwierdzić, czy wiedza, że Słońce jest zwykle nad głową, jest wrodzona czy wyuczona. Obojętne, czy u człowieka, czy u sójki. Niemniej posłużenie się opisanym tu złudzeniem wydało mi się użyteczne do przetestowania tej kwestii, jeśli za obiekt eksperymentu wybierze się kurczęta hodowane w warunkach deprywacji.
Po pierwsze musiałem sprawdzić, czy kurczaki podlegają podobnemu złudzeniu. Okazało się, że tak. Przeciąłem na pół piłeczki pingpongowe, oświetliłem asymetrycznie, sfotografowałem, a potem zmniejszyłem zdjęcia tak, by piłeczka nie różniła się wielkością od przeciętnego ziarna i wydrukowałem fotografie. Kiedy ja przyglądałem się zdjęciu z oświetloną połówką piłeczki na górze, wydawało mi się, że patrzę na coś, co leży na
ziemi. Odwrócone zdjęcie nie wywoływało już tego wrażenia. Kurczęta, gdy miały wybór między dwoma zdjęciami, zdecydowanie preferowały to, które i mi bardziej przypominało leżące na ziemi ziarno. Wydaje się zatem, że wszystko wyszło, jak trzeba. Tyle że moje kurczaki, jakkolwiek bardzo młode, nie były przecież tak kompletnie nieświadome świata. Miały już po trzy dni, a przez ten czas były karmione w normalnym, dziennym świetle. Mogły już zatem mieć dość czasu, by się nauczyć, jak wyglądają oświetlone od góry bryły. Aby sprawdzić, czy tak było, zaprojektowałem experimentum crucis — wyhodowałem kurczaki od momentu wyklucia wyłącznie w świetle dochodzącym z dołu i przeprowadziłem na nich ten sam test. Tym samym sprawiłem, że w sytuacji eksperymentalnej moje zwierzęta nie miały za sobą żadnego doświadczenia z górnym oświetleniem; w pewnym sensie stworzyłem im świat, w którym słońce świeci z dołu, a to oznacza, że każdy materialny, trójwymiarowy obiekt, który w swoim życiu widziały — obojętne, czy inny kurczak, czy jedzenie — był jaśniejszy na dole niż na górze. W tej sytuacji oczekiwałem, że gdy przeprowadzę na nich eksperyment z moimi zdjęciami przepołowionych piłeczek, chętniej będą dziobać te zdjęcia, które przedstawiają piłeczki oświetlone od dołu. Ucieszyłem się, gdy okazało się, że nie miałem racji. Moje kurczaki nadal zdecydowanie preferowały zdjęcia z odgórnym oświetleniem. Jeśli moja interpretacja była trafna, oznacza to, że zostały one przez dobór naturalny wyposażone w genetyczny odpowiednik „przedwiedzy”: w świecie, w którym żyją, światło pada z góry. Mój eksperyment pozwolił wskazać obszar, w którym taka wrodzona wiedza okazała się odporna na próby nauczenia zwierzęcia czegoś przeciwnego. Trudno mi wyobrazić sobie grupę ludzi, którzy wychowaliby się i żyli w świecie z dolnym (podłogowym?) oświetleniem. Gdyby taka grupa istniała, ciekawe, jaki wynik u nich dałby eksperyment analogiczny do tego, który przeprowadziłem na kurczakach. Mam nawet pewne intuicje, ale wolałbym się o to nie zakładać. Niemniej fascynujące byłoby móc się przekonać, czy złudzenie, którym się posłużyłem, jest i nam wrodzone. Moje kurczaki sprawiły mi niespodziankę, więc niewykluczone, że ludzie zaskoczyliby mnie tylko nieco mocniej. Pewnie nigdy się nie dowiemy, aczkolwiek nietrudno wyobrazić sobie odpowiedni eksperyment na noworodkach. One co prawda nie dziobią, ale, jak doskonale wiadomo, już w chwilę po urodzeniu dzieci skupiają wzrok na obiektach, które je
interesują, a to już da się zmierzyć. Czy któryś psycholog rozwojowy nie mógłby wymyślić jakiejś dostosowanej do dziecięcego umysłu wersji mojego pingpongowego eksperymentu i sprawdzić, które zdjęcia częściej przyciągają ich wzrok? I czy byłoby to nieetyczne, przez pierwszych kilka dni życia trzymać dziecko w pomieszczeniu z oświetleniem podłogowym? Moim zdaniem nie, ale raczej trudno przewidzieć, co na ten temat powiedziałby któryś ze współczesnych komitetów etyki badań. Mój eksperyment „natura czy wychowanie” stanowił tylko drobną część mojego doktoratu5 i ostatecznie wylądował tylko w jego aneksie. Główna część pracy praktycznie w ogóle nie miała z nim nic wspólnego, no, może poza tym, że też była poświęcona dziobaniu u kurczaków. I też odnosiła się do istotnej filozoficznej kwestii, tyle że wywodzącej się z zupełnie innego obszaru filozofii. Poza tym badania, które w niej wykorzystałem, stały się możliwe dopiero dzięki opracowaniu znacznie bardziej zaawansowanej techniki zliczania dziobnięć. Bevington Road, a zwłaszcza wydziałowe satelickie stacje badawcze, takie jak wielka kolonia mew na północy, wykorzystywały system „niewolników”. Tak nazywaliśmy młodych wolontariuszy, którzy za darmo pracowali przy naszych projektach, chcąc nabyć trochę tinbergenowskiego doświadczenia jeszcze przed pójściem na studia. W ten właśnie sposób trafiłem na Fritza Vollratha (który później wrócił na Oksford jako szef burzliwie się rozwijającej pracowni badań nad zachowaniami pająków i do dziś się przyjaźnimy) oraz również pochodzącego z Niemiec Jana Adama. Z Janem od razu idealnie się dogadywaliśmy i bardzo szybko zaczęliśmy współpracować. Był wyjątkowo uzdolniony technicznie i manualnie — tak jakby połączenie talentów i umiejętności mojego ojca i majora Campbella — a do tego w tamtych czasach szczęśliwie nie obowiązywały jeszcze nader liczne współczesne normy bezpieczeństwa, które skutecznie bronią człowieka przed nim samym i tłumią wszelką inicjatywę. Posiadaliśmy zatem pełną swobodę w wydziałowych warsztatach i mieliśmy do dyspozycji tokarki, frezarki, piły taśmowe i całe mnóstwo innych narzędzi. Skonstruowaliśmy więc (choć raczej należałoby powiedzieć, że Jan skonstruował, ja byłem tylko posłusznym czeladnikiem; znów syndrom młodszego brata) skomplikowany aparat do pomiaru dziobnięć, którego kluczowy element stanowiły delikatne „klawisze” do dziobania, podłączone do czułych mikroprzekaźników (ręczna robota Jana!). W poprzednim eksperymencie, gdy badałem podatność
kurczaków na złudzenie cienia, musiałem siedzieć i zliczać dziobnięcia. Teraz dzięki Janowi stworzyliśmy narzędzie, które automatycznie mogło nam dostarczać wielką liczbę danych. A to otworzyło przed nami perspektywę zaprojektowania zupełnie odmiennego typu badań, opartych na kompletnie innej filozofii nauki — na filozofii nauki Karla Poppera, której nauczył mnie Peter Medawar. Jak już pisałem, miałem okazję zetknąć się wcześniej z Medawarem, który był szkolnym kolegą ojca. Gdy zaczynałem studia, Medawar, już wówczas intelektualna gwiazda brytyjskiej biologii, przyjechał z gościnnym wykładem do swojej Alma Mater (kończył ten sam wydział). Został przyjęty z wielką atencją i przywitała go owacja na stojąco („Jako wykładowca zawsze słynął z olbrzymiej uprzejmości dla słuchaczy”, jak przyznał nawet jeden z późniejszych krytyków). Ten wykład skłonił mnie do sięgnięcia po eseje Medawara, później wydane w dwóch antologiach The Art of the Soluble i Pluto’s Republic6 i to właśnie u Medawara zetknąłem się Karlem Popperem. Olbrzymie wrażenie zrobiła na mnie popperowska wizja nauki jako dwuetapowego procesu. W pierwszym etapie mamy twórcze — niemal artystyczne — myślenie nad hipotezą („modelem”), w drugim zaś próbę falsyfikacji wniosków, które z tej hipotezy czy modelu można wydedukować. Byłem tą ideą zafascynowany na tyle, że postanowiłem zrobić podręcznikowe, popperowskie badania. Wymyślić hipotezę (która może okazać się prawdziwa lub nie), wyprowadzić z niej precyzyjne, liczbowe przewidywania, a potem spróbować sfalsyfikować mój model w laboratorium. Zależało mi też, by moje przewidywania można było sformułować w kategoriach konkretnych wartości liczbowych. Uznałem za niewystarczające przyjęcie jedynie, że X będzie większe od Y. Chciałem stworzyć model, który pozwoli przewidzieć dokładną wartość X. Taka dokładność wymagała posłużenia się bardzo dużą liczbą danych, a skonstruowane przez Jana urządzenie do zliczania dziobnięć otworzyło przede mną możliwość zebrania ich w odpowiedniej ilości. Teraz, zamiast dziobać moje zdjęcia przepołowionych piłeczek pingpongowych, ptaki dziobały małe kolorowe półkule przymocowane do wiszących ramek zaprojektowanych przez Jana, a każde dziobnięcie rejestrowały mikroprzełączniki. Szybko okazało się, że kurczaki preferują niebieski, rzadziej wybierają czerwony i najrzadziej zielony, ale nie to było dla mnie ważne. Mnie interesowało, co decyduje o tym, że któryś ptak w ogóle
zaczyna dziobać, niezależnie od wybranego koloru. Oczywiście był to tylko szczególny przypadek znacznie ogólniejszego pytania — jak zwierzęta podejmują decyzje? W jednym ze swoich tekstów Medawar zwrócił uwagę, że badania naukowe w rzeczywistości wcale nie rozwijają się tak, jak opisywane są potem w ostatecznym, przeznaczonym do publikacji raporcie. Życie jest znacznie bardziej bałaganiarskie. W moim przypadku aż tak zabałaganione, że tak naprawdę po prostu nie pamiętam, co podsunęło mi ideę moich „popperowskich” eksperymentów. Pamiętam już tylko tę ostateczną narrację, która — tak jak ostrzegał Medawar — istotnie sprawia bardzo spójne wrażenie. Otóż w tej spójnej już wersji wymyśliłem sobie (wyśniłem?) hipotetyczny „model” tego, co może dziać się w głowie kurczaka, kiedy podejmuje decyzję i wybiera między dostępnymi możliwościami, co dziobać, po czym przeprowadziłem kilka obliczeń, żeby sformułować dokładne ilościowe przewidywania wynikające z mojego modelu, a wreszcie na koniec przetestowałem moje hipotezy w laboratorium. Sama hipoteza oparta była na modelu „popęd/próg”. Przyjąłem, że u ptaka istnieje zmienna — „popęd” dziobania — której wykres przedstawia rosnąca i opadająca linia w miarę jak popęd rośnie i słabnie (możliwe, że czysto losowo; to nie ma znaczenia). Za każdym razem, kiedy siła popędu wzrośnie powyżej wartości właściwej dla danego koloru, kurczak zaczyna dziobać go również (inny czynnik, dla którego stworzyłem i testowałem inny model, o którym opowiem później, decydował o rozkładzie czasowym dziobania). Niebieski był najchętniej wybieranym przez ptaki kolorem i miał niższy próg niż zielony. Oczywiście, jeśli popęd wzrósł powyżej progu dla zielonego, automatycznie był też wyższy niż dla niebieskiego. Co wtedy robił ptak? Postulowałem, że nie będzie różnicował tych dwóch kolorów, bo oba progi zostały przekroczone. Wybór będzie kwestią „rzutu monetą”. Mój model przewidywał więc, że w dłuższym okresie będziemy mieli u ptaków fazy wyboru tylko preferowanego koloru przerywane fazami, w których losowo wybierany jest jeden z dwóch kolorów. W każdym razie nie zaobserwujemy faz, w których wybierany jest tylko mniej preferowany kolor. W pierwszych badaniach nie brałem pod uwagę kolejności dziobnięć (tym zająłem się dopiero później, gdy przeniosłem się do Kalifornii). Powód był dość prosty, jak myślę, a raczej prozaiczny: urządzenie, które skonstruował
dla mnie Jan, mogło zliczać dziobnięcia, ale nie mogło rejestrować sekwencji. A Jan zdążył już wrócić do siebie do Niemiec i nie miałem go pod ręką, by wprowadził odpowiednie modyfikacje. Poza tym, jak podejrzewam, uwiodła mnie popperowska elegancja matematycznych formuł, które, jak miałem nadzieję, pozwolą precyzyjnie przewidzieć określone wielkości na podstawie przeprowadzonych wcześniej pomiarów innych zmiennych. Kurczaki, jak już mówiłem, najchętniej wybierały kolor niebieski, potem czerwony, najrzadziej zielony. Wymyśliłem więc, że w moim eksperymencie będę dawał ptakom wybór między niebieskim (N) i zielonym (Z), niebieskim (N) i czerwonym (C) oraz czerwonym (C) i zielonym (Z), a następnie liczył, w jakiej proporcji (P) wybierany jest preferowany kolor. W efekcie otrzymam dla każdej pary trzy wskaźniki: (PNajlepszyNajgorszy, PNajlepszyPośredni, PPośredniNajgorszy). Można oczywiście spodziewać się, że PNajlepszyNajgorszy będzie miała wyższą wartość od obu pozostałych, ale pytanie brzmi, czy da się przewidzieć dokładnie, o ile wyższą. Czy z mojego modelu mogę wyprowadzić równanie, ile powinna wynosić PNajlepszyNajgorszy, na podstawie znajomości PNajlepszyPośredni oraz PPośredniNajgorszy? Otóż to właśnie mi się udało. Zdefiniowałem symbole algebraiczne określające czas upływający, nim popęd osiągnie kolejny próg, użyłem trochę niezbyt zaawansowanej matematyki (wykorzystałem równania równoważne, których nauczył mnie Ernie Dow), by wyeliminować wpływ nieznanych zmiennych, i byłem wielce zadowolony, gdy na zakończenie tej rachunkowej części pracy mogłem zaprezentować proste, precyzyjne równanie, pozwalające przewidzieć proporcję dziobnięć. Tak więc zgodnie z moim modelem popęd/próg: PNajlepszyNajgorszy = 2(PNajlepszyPośredni + PPośredniNajgorszy — PNajlepszyPośredni * PPośredniNajgorszy) –1
Nazwałem je „Prognoza 1”. To, co mnie najbardziej pociągało, to jej dokładność. Teraz pozostało tylko ją przetestować. Czy kurczaki posłuchają mojej przepowiedni? Ku mojej wielkiej satysfakcji okazało się, że tak! W siedmiu powtórzeniach eksperymentu uzyskałem wyniki bardzo bliskie oczekiwanym, w ósmym jednak na tyle odległe, że gdy wysłałem do „Animal Behaviour”7 raport z badań, drukarze usunęli z wykresu punkt ilustrujący jego wyniki, sądząc, że to jakaś wada matrycy. Strasznie mi było głupio, ale na szczęście w towarzyszącej wykresowi tabeli z danymi wszystko było na
miejscu, również wyniki tej feralnej replikacji, więc nikt przynajmniej nie mógł oskarżyć mnie o oszustwo.
Poza ośmioma eksperymentami z dziobaniem, przeprowadziłem też trzy inne, w których badałem nie preferencje kolorystyczne dziobania, ale to, do jakim kolorem oświetlonych pomieszczeń kurczaki wolały wchodzić. Na powyższym wykresie zamieszczone są wyniki wszystkich 11 eksperymentów, a linia ciągła ilustruje przewidywania wynikające z mojego modelu. Gdyby model był idealny, wszystkie punkty ilustrujące wyniki kolejnych eksperymentów powinny leżeć dokładnie na linii. Jak widać z wyjątkiem Eksperymentu 8 niemal wszystkie istotnie tak są rozłożone. Model popęd/próg sprawdził się bez porównania lepiej, niż można by się spodziewać po modelu mającym wyjaśnić zachowanie zwierząt (rzecz jasna fizycy oczekiwaliby większej precyzji, ale trzeba pamiętać, że pomiary w fizyce połączone są ze znacznie mniejszym błędem statystycznym). Wykorzystałem również moje dane, by przetestować alternatywną hipotezę, prostszą, zgodnie z którą każdy kolor ma określoną „wartość” dla
ptaka, a proporcja wyborów równa się stosunkowi wartości nadawanych im przez zwierzę. Obie hipotezy prowadzą do dość podobnych przewidywań, więc to, że jedna trafnie przewidziała wyniki badań nie oznacza automatycznie, że druga nie będzie „prawie” dobra. Okazało się jednak, że model popęd/próg za każdym razem pozwalał lepiej przewidzieć rezultaty, podczas gdy model „wartości koloru” konsekwentnie przeszacowywał wartość PNajlepszyNajgorszy. Inaczej mówiąc — mój model z sukcesem przeszedł próbę falsyfikacji i jego przewidywania (pominąwszy jeden z 11 przeprowadzonych eksperymentów) były wyjątkowo trafne. Czy to, że model działa tak dobrze, istotnie świadczy jednak o tym, że kurczak ma w głowie jakiś odpowiednik „popędu” o zmiennej sile, którego natężenie przekracza co pewien czas określony „próg”, a gdy przekroczy oba progi zachodzi pewne zdarzenie losowe? Cóż — Popper pewnie by stwierdził, że mój model przetrwał poważną próbę falsyfikacji, ale to nic nie mówi o moich „popędach” i „progach”, a przynajmniej nie w języku nerwów i synaps. W każdym razie bez wątpienia jest interesujące, że można wnioskować o tym, co dzieje się w głowie, bez otwierania jej za pomocą ostrych narzędzi. Dokładnie ta sama metoda polegająca na tworzeniu modelu i testowaniu hipotez, które można z niego wyprowadzić, świetnie się sprawdza w bardzo wielu działach nauk przyrodniczych i ścisłych. W genetyce na przykład można wnioskować o istnieniu chromosomów — liniowych sekwencji kodu genetycznego — bez wpatrywania się w mikroskop, jedynie na podstawie eksperymentów hodowlanych. Ba — da się nawet ustalić kolejność genów na chromosomie oraz to, jak bardzo są od siebie oddalone wyłącznie na podstawie teoretycznych rozważań i testowania kolejnych hipotez w odpowiednio zaprojektowanych eksperymentach. Myślę, że moje eksperymenty z oświetleniem i złudzeniem wypukłości/wklęsłości i późniejszy model „popędowo-progowy” stanowiły raczej dobrą ilustrację tego, co można zrobić z sensownym modelem, niż realne odkrycie, co dzieje się w kurzej główce. Modyfikowałem i rozszerzałem mój model popędowo-progowy w różnych kierunkach (zgodnie z popperowską filozofią tak właśnie powinno się postępować) i przetestowałem łącznie dziewięć różnych hipotez; wszystkie pomyślnie przeszły próbę falsyfikacji. Jedna z tych prób — wspomniałem już o niej wyżej — dotyczyła też czasowego wymiaru badanych zachowań.
Hipotezy formułowane na podstawie mojego modelu nieźle poradziły sobie też w przypadku badań nad pisklętami mewy śmieszki. Z dr Moniką Impekoven — szwajcarskim gościem na Bevington Road, a poza tym moją współpracowniczką i bliską przyjaciółką — opublikowaliśmy nawet na ten temat wspólny artykuł8. Innym rozwinięciem mojego pierwotnego modelu, które omówiłem w kolejnym artykule9, był „model uwagowo-progowy”, będący próbą głębszego wyjaśnienia mechanizmu losowych wyborów („rzut monetą”), występujących w pierwotnym modelu — jak pamiętamy, po przekroczeniu więcej niż jednego progu, wybór „niższych” kategorii był praktycznie losowy. W największym skrócie — sugerowałem w mojej pracy, że kurczaki uwzględniają w swoich decyzjach tylko jedno kryterium w jednym momencie: kolor, kształt, wielkość, faktura itd. i to w określonym porządku. Każdy z tych systemów uwagi funkcjonuje zgodnie z własnym modelem popędowo-progowym. Kurczak skupia się na pierwszym wymiarze, na przykład kolorze. Jeśli system popędowo/progowy koloru zadziała, ptak wybiera preferowany kolor (niebieski), ale jeśli system koloru mówi „rzut monetą”, kieruje on uwagę na inny wymiar, na przykład kształt, i zaczyna ignorować kolor. Z perspektywy systemu koloru wybór według kryterium kształtu istotnie sprawia wrażenie losowego, ale oczywiście we właściwej perspektywie już taki nie jest. Ten „schodkowy” (trickle-down) schemat przechodzi kolejno przez wszystkie systemy uwagi. Jeśli wszystkie zawiodą, odpowiednikiem rzutu monetą staje się coś innego, jakiś odpowiednik reguły „wybierz najbliższe”. Ten rozbudowany model uwagowo-progowy pozwolił nam sformułować cały szereg hipotez (dziewięć), które z sukcesem przetestowałem. Podobnie jak w przypadku mojego pierwszego poważnego eksperymentu ze złudzeniem wymiaru zacząłem się zastanawiać, czy mój model popędowoprogowy można zastosować do procesów wyboru u ludzi. Zrobiłem kwerendę i odkryłem, że kilku psychologów robiło już badania preferencji u ludzi w przypadku dwuelementowych alternatyw i jakkolwiek oczywiście ich pytania badawcze były zupełnie inne niż moje, mogłem dla swoich celów wykorzystać opublikowane rezultaty. Psychologowie mogą z bardzo różnych powodów analizować wybory dwuelementowych podzbiorów szerszego zbioru. W ten sposób można na przykład testować różne hipotezy teorii wyborów politycznych albo wręcz przeprowadzać sondaże. Zamiast kazać
ludziom wybierać między konserwatystami, liberałami i socjalistami (prosząc o wskazanie zwycięzcy albo podanie kolejności preferencji), badacz może prosić o wskazanie preferowanego wyboru w parach: „Proszę dokonać wyboru między konserwatystą a liberałem (przy braku innej możliwości), liberałem i socjalistą oraz konserwatystą i socjalistą”. Niezależnie od motywacji, ważne, że udało mi się znaleźć sporo badań psychologicznych, w których badani musieli dokonywać takich wyborów z dwójkowych kombinacji. To wystarczyło, bym mógł posłużyć się ich danymi o proporcjach wyborów (najlepszy/pośredni i pośredni/najgorszy) i sprawdzić, jak mój model na tej podstawie oszacuje proporcję najlepszy/najgorszy. Dane pochodziły z bardzo różnych badań: amerykańscy studenci oceniający charakter pisma, amerykańscy studenci wybierający ulubione warzywa, amerykańscy studenci wybierający słodkie i gorzkie smaki i chińscy studenci wybierający kolory. Największą satysfakcję sprawiło mi, że mogłem posłużyć się też bardzo dużym badaniem preferencji przeprowadzonym wśród członków Boston Symphony Orchestra, Philadelphia Orchestra, Minneapolis Symphony Orchestra i New York Philharmonic, których pytano o ulubionego kompozytora. Na sąsiedniej stronie zamieściłem wykres ukazujący wyniki moich badań. Jak widać, po raz kolejny model popędowo-progowy świetnie się sprawdził — realne wyniki niemal idealnie zgadzały się z tym, co przewidywał model, o czym świadczy ich położenie na wykresie. Muszę przyznać, że byłem naprawdę podekscytowany, gdy zobaczyłem te wyniki. W biologii behawioralnej prognozy zwykle nie spełniają się tak dokładnie!
Badań nad muzykami było sporo i przetwarzanie danych tak, bym mógł je wykorzystać, było nader pracochłonnym zajęciem. Dyskutowałem na ten temat z wujkiem Colyearem, który pracował wtedy na oksfordzkim wydziale leśnictwa, gdzie prowadził wykłady i udzielał konsultacji z zakresu statystyki. Powiedział, że powinienem się nauczyć programować uniwersytecki komputer i wraz z żoną Barbarą udzielił mi pierwszych lekcji, jak to robić. Potem oboje pomogli mi napisać program do analizy badań nad wyborami kompozytorów i tak właśnie zaczął się mój 40-letni — nader czasochłonny i emocjożerny — romans z programowaniem. W zasadzie jestem szczęśliwy, że wreszcie się skończył. Oczywiście nadal korzystam z komputera i to nader intensywnie, ale programowanie zostawiłem już zawodowcom. Wtedy, w połowie lat 60., na Uniwersytecie Oksfordzkim był tylko jeden komputer. Niemal lśniący nowością English Electric KDF9, o mniejszej mocy obliczeniowej niż iPad, ale wówczas szczyt nowoczesności; zajmował cały pokój. Wujek i ciocia posługiwali się najchętniej językiem programowania K-Autocode, brytyjskim odpowiednikiem Fortranu,
z podobną strukturą i gramatyką, co oznaczało też w efekcie podobne zachęty do wyrobienia w sobie złych praktyk programistycznych i popełniania podstawowych błędów (absolute jumps na przykład). W tych latach Amerykanie w swoich komputerach posługiwali się kartami perforowanymi (a taki spory ich plik łatwo było upuścić i pomieszać kolejność), Brytyjczycy zaś stosowali perforowane taśmy papierowe (te na odmianę miały skłonność do spagettyzacji i łatwo się darły). Na całe szczęście dziś komputery komunikują się z nami przez monitor lub głośniki, a nie za pomocą ton papieru. Zwykle też udzielają odpowiedzi natychmiast, a nie po 24 godzinach. Wtedy jednak nie wiedzieliśmy, że może być inaczej, a mnie komputer uwiódł natychmiast. Byłem urzeczony samą ideą, że można zaprogramować całą serię operacji, sprawdzić je, sczytując krok po kroku, a potem wsadzić to wszystko do komputera i kazać mu powtórzyć całą rzecz miliony razy z nieprawdopodobną wręcz szybkością. Miałem kiedyś nawet taki koszmarny sen, że jestem komputerem, który musi wykonać mój własny program. Całą noc — tak mi się przynajmniej wydawało — w mojej głowie realizowała się jedna pętla. Muszę jednak przyznać, że akurat ta noc i z innych względów nie sprzyjała dobremu spaniu. Wtedy właśnie wraz z częścią załogi z Bevington Road ulegliśmy namowom mojego przyjaciela Roberta Masha i cały weekend poświęciliśmy na polowanie na słynną Pumę z Surrey. Pogłoski, że w lasach Surrey w południowej Anglii można spotkać wielkiego drapieżnego kota, zaczęły krążyć w 1959 roku. Ochrzczony imieniem Pumy z Surrey stwór ów zyskał sławę niczym lokalny mini-Yeti. W maju 1966 roku nasza grupka zdecydowała się zatem poświęcić jeden z majowych weekendów na odnalezienie go. Informacja o tym dotarła do dziennikarzy, a ponieważ rozpoczynał się właśnie sezon ogórkowy, materiał trafił do gazet. „Observer” wydrukował nawet moje zdjęcie w klasycznym „kolonialnym” korkowym hełmie z lat świetności imperium na głowie (taki hełm właśnie nosiłem w dzieciństwie). Nie pamiętam już dokładnie, gdzie nasza grupa rozbiła namioty, ale bez problemów jestem w stanie sobie przypomnieć swoje zadanie — otóż miałem spędzić tę noc pod gołym niebem w śpiworze w otoczeniu wielkich kawałów surowego mięsa. Wyposażono mnie w aparat fotograficzny z lampą błyskową, miałem bowiem czekać, aż puma przyjdzie zjeść mięso (nie mnie, miałem taką nadzieję), i zrobić jej zdjęcie. Jak łatwo się domyślić, nie spałem tej nocy
zbyt spokojnie — to wtedy miałem ów koszmarny sen, że jestem programem komputerowym. W każdym razie przyznam, że świt (nawet tak mglisty i tajemniczy, co widać na zdjęciach prezentowanych we wkładce), przyniósł mi wielką ulgę. Pewnie moim przyjaciołom też. Rzecz jasna, nie spotkaliśmy Pumy z Surrey, acz warto wspomnieć, że doniesienia, jakoby ktoś ją widział, pojawiały się jeszcze w 2005 roku. To oznacza, iż musiałaby ona (on?) żyć ponad dwa razy dłużej niż jakikolwiek znany osobnik tego gatunku, nawet nie na swobodzie. Mój nałóg komputerowy nieco się zmienił, musiałem bowiem przenieść uczucia z KDF9 na mniejszy, ale znacznie łatwiej dostępny komputer. Zoologią zaczął kierować nowy, dynamiczny profesor (dziekan wydziału, według ówczesnej oksfordzkiej terminologii), który zastąpił na tym stanowisku genialnego (i nieco szurniętego) sir Alistera Hardy’ego. Nasz nowy nabytek, który miał posprzątać po Hardym, przybył do nas z Cambridge. Był dość sztywny z usposobienia i natychmiast zyskał przydomek „Laughing John” Pringle (takie ironiczne przydomki były bardzo powszechne — jeden z naszych nader niskiego wzrostu kolegów nazywany był „Lofty”). W każdym razie zaczęły wiać modernizacyjne wiatry i stary dobry wydział starego dobrego sir Alistera uległ gwałtownej „pringlizacji”, co zresztą bez wątpienia wyszło mu na dobre. Jednym z elementów tej pringlizacji było ściągnięcie z Londynu grupy młodych, dynamicznych specjalistów od krystalografii rentgenowskiej (tą metodą posługiwali się też Watson i Crick, tyle że oni zajęli się DNA, a nasi badali cząsteczki białek). Dla mnie jednak najważniejsze było, że przywieźli ze sobą własny komputer, a przyjaźnie do mnie nastawiony strażnik tego skarbu, dr Tony North, pozwalał mi korzystać z niego w nocy, kiedy nie był wykorzystywany do piętrowych obliczeń, do których przez cały dzień zaprzęgali go koledzy krystalografowie. Elliot 803 był maszyną jeszcze prymitywniejszą, przynajmniej zgodnie ze współczesnymi standardami, niż KDF9, ale z mojego punktu widzenia miał nad nim olbrzymią przewagę — mogłem się do niego dobrać! To właśnie wtedy po raz pierwszy uświadomiłem sobie uwodzicielską moc komputerów. Dosłownie — i często — spędzałem całe noce w ciepłym i połyskującym światełkami pokoju komputerowym, oplątany metrami taśmy perforowanej — pewnie zresztą podobne sploty miałem na głowie, po kilku nieprzespanych nocach. Elliot miał śliczny obyczaj informowania
charakterystycznym beepem o kolejnych wykonanych operacjach. Przez niewielkie słuchawki można było słuchać prawdziwej serenady pohukiwań i pogwizdywań. Pewnie dla eksperckiego ucha dr. Northa te dźwięki miały konkretny sens, dla mnie jednak były po prostu jedynym towarzyszem samotnie spędzanych nocy. Takie nocne schadzki z komputerem ma za sobą wielu młodych ludzi — dziś nazywa się ich maniakami komputerowymi (geekami). U niektórych ta miłosna przygoda z tymi maszynami trwała znacznie dłużej i była znacznie bardziej owocna (że wspomnę choćby Billa Gatesa). Z dzisiejszej perspektywy muszę przyznać, że w moim przypadku efekty nie były imponujące. To prawda — nabrałem pewnej wprawy w programowaniu, co samo w sobie jest bez wątpienia cennym doświadczeniem, ale Autocode, którym się musiałem posługiwać, język wykorzystywany tylko do programowania Elliotta, nie nadawał się do żadnych innych komputerów i w sumie moje długie i bardzo pracowite nocne tête-à-tête z Elliotem miały tyle samo wspólnego z poważnym programowaniem, co moje granie w Oundle z prawdziwą muzyką. W 1965 roku zostałem zaproszony z referatem na temat mojego modelu popędowo-progowego na Międzynarodową Konferencję Etologiczną do Zurichu. Specjalnie na tę okazję przygotowałem fizyczny model mojej teorii. Jednym z jego elementów była gumowa tuba wypełniająca się rtęcią, co miało ilustrować zmianę siły „popędu”. Jej dół był przymocowany do poziomej szklanej tuby, w której na trzech poziomach zainstalowałem kontakty elektryczne. To był odpowiednik „progów”. Rtęć jest dobrym przewodnikiem, więc kiedy tylko moja wijąca się tuba dotknęła któregokolwiek z tych przełączników („siła popędu” przekroczyła „próg”) obwód się zamykał. Rzecz jasna kontakt z wyżej umieszczoną elektrodą zamykał też obwód, którego elementem była elektroda położona niżej, co było przedstawieniem kluczowej właściwości mojego modelu. Do tego wszystkiego dodałem też dość hałaśliwy system elektromechanicznych przełączników, włączających kolorowe światełka, które z kolei reprezentować miały kolory wydziobywane przez moje kurczaki. Cała ta „niemożliwa maszyna” zaś była wymyślona po to, przyznam, by wzbudzić podobny zachwyt słuchaczy, jak na poprzedniej konferencji w Oksfordzie udało się Desmondowi Morrisowi, Aubreyowi Manningowi i ich przyjaciołom, którzy zaprezentowali parodystyczną symulację koncepcji hydraulicznych.
Nie mam pojęcia, jak mi się całe to ustrojstwo udało przetransportować z Oksfordu do Zurichu. Dzisiaj żadna kontrola na lotnisku nie przepuściłaby nic, co składałoby się z po amatorsku zlutowanych przewodów, przełączników, baterii i wielkiej tuby z rtęcią… Prawdziwe problemy zaczęły się po przyjeździe, gdy szykowałem się do mojego pierwszego wystąpienia na poważnej konferencji naukowej. Chciałem wszystko raz jeszcze sprawdzić i coś najwyraźniej poszło nie tak, bo moje wspaniałe urządzenie za nic nie chciało działać. Klęczałem na podłodze i gorączkowo majstrowałem przy modelu, bez żadnych efektów niestety, gdy raptem usłyszałem zza pleców męski głos. Ktoś po angielsku, ale z bardzo zabawnym austriackim głosem, wyszczekiwał wręcz krótkie polecenia, wskazując krok po kroku, co mam robić. Posłuchałem — i wszystko zaczęło działać. Odwróciłem się, by zobaczyć mojego wybawcę, i tak poznałem Wolfganga Schleidta. Wiedziałem oczywiście, kto to jest, ale nigdy wcześniej go nie spotkałem. Nie mając pojęcia, do czego moja piekielna maszyna ma służyć, i pierwszy raz widząc ją na oczy, dr Schleidt, wschodząca gwiazda kontynentalnej etologii, zdołał opanować moją panikę, rozwiązać mój problem i natychmiast podać jego rozwiązanie. Nie zdziwiłem się, gdy później przeczytałem, że jego techniczny geniusz był powszechnie podziwiany. Wniosłem swoje urządzenie na salę i gdy pod koniec referatu zademonstrowałem te wszystkie wijące się rury i błyskające światełka, publiczność nagrodziła mnie niemalże owacją. Dziękuję, Wolfgangu. Dziękuję nie tylko za to, że uratowałeś mnie przed kompromitacją. Zawdzięczam ci znacznie więcej. Jednym z gości zuryskiej konferencji był George Barlow, wschodząca gwiazda tym razem amerykańskiej etologii. Moje wystąpienie zrobiło na nim tak dobre wrażenie, że zaproponował mi stanowisko assistant professor na University of California. Tak oto, bez żadnej rozmowy kwalifikacyjnej i nawet bez wysyłania CV dostałem moją pierwszą prawdziwą pracę. No, ale trochę wybiegłem w przyszłość. Na razie na miejscu w Oksfordzie Niko Tinbergen planował urlop naukowy w roku akademickim 1966 i zaproponował mi, bym poprowadził w tym czasie wykłady z zachowania zwierząt dla studentów młodszych lat. Powiedział nawet, że zostawi mi swoje notatki, ale ja postanowiłem, że opracuję własne wykłady. To był pierwszy cykl wykładów, jaki prowadziłem, musiałem więc zacząć od zera. Wszystkie bardzo dokładnie spisałem. Byłem pewien, że dawno mi te notatki zginęły,
ale ku własnemu zdziwieniu odkryłem je w kartonowym pudle w piwnicy, gdy zacząłem pisać tę książkę. To była bardzo ciekawa lektura po 46 latach, zwłaszcza fragmenty o zachowaniach społecznych zwierząt — mimo że powstały dziesięć lat wcześniej, można już w nich odnaleźć i styl, i główny przekaz Samolubnego genu. W 1964 roku „Journal of Theoretical Biology” opublikował dwa długie i trudne ze względu na to, że bardzo „matematyczne” artykuły W.D. Hamiltona, młodego doktoranta z University of London, o którym wówczas nikt z nas jeszcze nie słyszał, choć później bardzo blisko współpracowaliśmy. To Mike Cullen (obok Johna Maynarda Smitha) z właściwą dla siebie intuicją najszybciej poznał wagę tekstów Hamiltona i zaprezentował nam je pewnego wieczora na Bevington Road. Entuzjazm Mike’a był zaraźliwy, a przynajmniej natychmiast mi się udzielił i to do tego stopnia, że uznałem, iż muszę przedstawić idee Hamiltona moim studentom na wykładach o zachowaniu zwierząt. Teoria Hamiltona, dziś zwana zwykle „doborem krewniaczym” (to określenie Maynarda Smitha, nie samego Hamiltona), wynika bezpośrednio z neodarwinowskiej „nowej syntezy” w tym sensie, że nie jest do niej żadnym dodatkiem, nie została post factum włączona — jest jej niezbędnym elementem. Nie można oddzielić doboru krewniaczego od neodarwinizmu, tak samo jak nie można myśleć o geometrii euklidesowej bez twierdzenia Pitagorasa. Biolog, który próbuje „przetestować” w naturze istnienie doboru krewniaczego, zachowuje się niczym Pitagoras biegający z linijką i mierzący trójkąty. Neodarwinizm, czyli właśnie „nowa synteza” w odróżnieniu od oryginalnej teorii Darwina koncentruje się na genach, które uznaje za nośnik działania doboru naturalnego. Geny to określone całości, które da się zliczyć w populacji (rzecz jasna w mniejszym lub większym stopniu ignorując fakt, że każdy gen umieszczony jest w komórce żywego organizmu). Każdemu z nich można przyporządkować częstość występowania w puli genowej określonej populacji, którą z grubsza określa proporcja zdolnych do reprodukcji jednostek, gen ów posiadających. Geny odnoszące sukces to te, których częstość występowania rośnie (kosztem nieodnoszących sukcesu alternatyw). Geny, które sprawiają, że zwierzę dobrze sobie radzi z odchowaniem potomstwa, zwiększają swój udział w puli genowej, trwają bowiem w ciałach tego właśnie potomstwa. Hamilton zdał sobie sprawę
z tego, jakie są konsekwencje faktu, że dzieci to niejedyni krewni, z którymi mamy wspólne geny, i opieka nad którymi mogła ewoluować. Fisher i Haldane też to zauważyli, ale nie pociągnęli tego wątku dalej. Hamilton odkrył prostą regułę (dziś znaną jako zasada Hamiltona) — każdy „altruistycznie krewniaczy” gen będzie się rozprzestrzeniał w populacji, jeśli koszt C, jaki ponosi altruista, jest mniejszy niż korzyść B, którą odnosi beneficjent, gdzie miarą korzyści jest pokrewieństwo r między „altruistą” i „beneficjentem”. Miara pokrewieństwa to proporcja, wyrażająca się liczbą z przedziału (0–1). Hamilton pokazał, jak obliczyć tę wielkość r. Trudno to opowiedzieć prostymi słowami, choć jest to możliwe10. Na użytek naszych rozważań niech wystarczy, że r dla rodzeństwa wynosi 0,5, w przypadku wujka i bratanka — 0,25, natomiast między kuzynami pierwszego stopnia — 0,125. Hamilton zajmował się owadami społecznymi i za pomocą swojego odkrycia doboru krewniaczego doskonale wyjaśnił, w jaki sposób mrówki, osy, pszczoły i termity (choć te już na innej zasadzie) wyewoluowały swoje szczególne społeczne obyczaje. Otóż typowe mrowisko można traktować jako fabrykę, której zadaniem jest propagacja genów w sąsiedztwie. Masowo produkowane geny są „wywożone” z fabryki w uskrzydlonych ciałach młodych królowych i samców. Te osobniki (ze względu na skrzydła nie wszyscy rozpoznają w nich mrówki) wylatują ze swoich nor i ruszają w lot godowy, by spotkać partnera. Podczas lotu godowego każda samica (młoda królowa) gromadzi ilość nasienia, która potem ma wystarczyć jej na całe życie i którą przechowuje odtąd we własnym ciele (a jako że żyje długo, gospodaruje dość oszczędnie). Napełniona już spermą samica odlatuje, wykopuje sobie dziurę i zakłada nowe gniazdo. U niektórych gatunków nawet później odgryza lub odłamuje sobie skrzydła, bo podziemnej królowej nie będą już nigdy potrzebne. Większość jej potomstwa stanowią bezpłodne robotnice, natomiast z punktu widzenia propagacji genów ważnymi potomkami są młode (uskrzydlone) królowe i samce. Robotnice (wszystkie samice u os, pszczół i mrówek; u termitów również sterylne samce są robotnikami) w zasadzie nie mają żadnych szans na przekazanie swoich genów dalej w normalny sposób, czyli poprzez spłodzenie potomstwa, poświęcają się zatem karmieniu i opiece nad swoim płodnym rodzeństwem (lub bratankami, bratanicami, siostrzenicami i siostrzeńcami). Gen, który sprawia, że bezpłodna robotnica opiekuje się swoją siostrą, której przeznaczeniem jest zostać kolejną królową, przechodzi
do przyszłej puli genów, bo jego nosicielem jest młoda królowa. Ona sama nie musi realizować takich zachowań — wystarczy, że są do nich zdolne jej bezpłodne córki-robotnice, które już się zatroszczą o to, by gen — w ciałach młodych królowych i samców — został przekazany dalej. Owady społeczne to tylko szczególny — i emblematyczny — przypadek reguły Hamiltona. Podlegają jej wszystkie gatunki zwierząt i roślin, niezależnie od tego, w jakim stopniu troszczą się o krewnych. Jeśli tego nie robią, to dlatego, że czysty rachunek ekonomiczny (proporcja B do C w regule Hamiltona) nie faworyzuje takiego wyboru niezależnie od wartości r. Przede wszystkim zaś — a to istotne, bowiem nawet biolodzy czasem tego nie rozumieją — rodzice dbają o swoje potomstwo z tego samego powodu, z jakiego starsze rodzeństwo opiekuje się zwykle młodszym (jeśli to robi); tym powodem są wspólne geny. Jak już mówiłem, Mike Cullen błyskawicznie zaraził mnie swoim entuzjazmem do genialnych idei Hamiltona i bardzo chciałem sprawdzić się w tym, jak pójdzie mi ich przedstawienie własnymi słowami. Wykorzystałem do tego wykłady, które prowadziłem w zastępstwie Nika Tinbergena. Obawiałem się jednak, że może zbyt daleko odchodzę od przekazu Nika i że nie do końca powinienem zastępować go własną opowieścią o „samolubnych genach”, zawłaszczających kolejne generacje śmiertelnych ciał, byle tylko powędrować dalej w nieustannym marszu genów ku przyszłości. Chcąc się upewnić, że jednak nie błądzę, pokazałem przepisaną na maszynie treść przygotowywanych wykładów Mike’owi Cullenowi i teraz, po latach, gdy widzę jego odręczne komentarze na marginesach (fotokopia na sąsiedniej stronie), wiem, że to jego „pomocna dłoń” sprawiła ostatecznie, że nie zabrakło mi odwagi i nie porzuciłem planu poprowadzenia wykładów w dokładnie taki sposób. Myślę, że to wtedy właśnie narodziła się idea Samolubnego genu, książki, którą napisałem dziesięć lat później. Wrócę zresztą do tego, gdy będę mówił o samym utworze.
Latem 1967 roku w niewielkim protestanckim kościółku w Annestown, na południowym wybrzeżu Irlandii (jej rodzice mieli tam letni domek) wziąłem ślub z Marian Stamp. Marian robiła wtedy doktorat u Nika, a po latach zastąpiła go na stanowisku Oxford’s Professor of Animal Behaviour; nic dziwnego, była już wtedy jednym z najwybitniejszych na świecie ekspertów w dziedzinie badań eksperymentalnych nad dobrostanem zwierząt. Gdy
braliśmy ślub, byłem już zdecydowany, że przyjmę oferowaną mi asystenturę na University of California w Berkeley. Niko z kolei wierzył, że Marian poradzi sobie ze swoim doktoratem i badaniami nawet przy minimalnym, „transatlantyckim” nadzorze z jego strony. Miał oczywiście rację. Zrobiliśmy sobie krótki miesiąc miodowy, podróżując po Irlandii wynajętym samochodem. Marian musiała prowadzić, bo ja, jak się okazało, zapomniałem prawa jazdy (mieliśmy przez to kłopot z wynajęciem samochodu. Gdy facet w wypożyczalni usłyszał, że Marian ma jeszcze nieskończone studia, wahał się przez chwilę — widać doktoranci nie budzą zaufania firm wynajmujących samochody). Niemal wprost po powrocie z miesiąca miodowego wsiedliśmy do samolotu lecącego do San Francisco. Na lotnisku czekał na nas uroczy jak zwykle George Barlow. Czekało też na nas nowe życie w Nowym Świecie.
Hans Kruuk, Niko’s Nature: The Life of Niko Tinbergen and his Science of Animal Behaviour (Oxford, Oxford University Press, 2003). 2 Robert Mash, How to Keep Dinosaurs (London, Orion, 2005). 3 N. Tinbergen, The Study of Instinct (Oxford, Clarendon Press, 1951). 4 Ta sprawa wyszła na jaw dopiero w 2015 roku, po ukazaniu się książki Dawkinsa. Ten „nazistowski wydźwięk” nie był przypadkowy. Uniwersytet w Salzburgu pozbawił Lorenza honorowego doktoratu, gdy znaleziono dowody, że cztery miesiące po Anschlussie Austrii w 1938 roku 35-letni wówczas Lorenz złożył wniosek o przyjęcie do NSDAP, w którym napisał m.in., że „całe swe naukowe życie oddaje w służbę myśli narodowo-socjalistycznej” (przyp. tłum.). 5 R. Dawkins, The ontogeny of a pecking preference in domestic chicks, „Zeitschrift für Tierpsychologie”, 25 (1968), s. 170–176. 6 Peter Medawar, The Art of the Soluble: Creativity and Originality in Science (London, Methuen, 1967); Pluto’s Republic: Incorporating The Art of the Soluble and Induction and Intuition in Scientific Thought (Oxford, Oxford University Press, 1982). 7 R. Dawkins, A threshold model of choice behaviour, „Animal Behaviour”, 17 (1969), s. 120–33. 8 R. Dawkins; M. Impekoven, The peck/no-peck decision-maker in the black-headed gull chick, „Animal Behaviour”, 17 (1969), s. 243–251. 9 R. Dawkins, The attention threshold model, „Animal Behaviour”, 17 (1969), s. 134–141. 10 Najlepsze wyjaśnienie przedstawił mój oksfordzki kolega (a niegdyś student), profesor Alan Grafen w: A geometric view of relatedness, [w:] R. Dawkins, M. Ridley (red.), Oxford Surveys in Evolutionary Biology, vol. 2 (Oxford, Oxford University Press, 1985), s. 28–89. 1
Amerykański sen na Zachodnim Wybrzeżu
W drugiej połowie lat 60. Berkeley przechodziło przez fazę politycznego fermentu i to właśnie polityczne wydarzenia rozgrywające się nad zatoką w San Francisco, między Telegraph Avenue a Haight-Ashbury1, miały zdominować nasze dwa amerykańskie lata. Lyndon Johnson, który pewnie w innych okolicznościach mógłby zostać zapamiętany jako dobry prezydent i wielki reformator, musiał niestety wtedy zmierzyć się z wielkim ogólnonarodowym nieszczęściem, jakim była odziedziczona po Kennedym wojna w Wietnamie. W Berkeley niemal wszyscy protestowali przeciwko tej wojnie, a my szybko do nich dołączyliśmy. Razem chodziliśmy na marsze protestacyjne w San Francisco, rozpędzane gazem łzawiącym demonstracje w Berkeley, strajki okupacyjne, razem z nimi przerywaliśmy zajęcia studentom… W sumie zresztą nadal jestem dumny z mojego uczestnictwa w akcjach protestu wobec amerykańskiego zaangażowania w Wietnamie, tak samo jak z ciężkiej pracy w kampanii sprzeciwiającego się tej wojnie senatora Eugene’a McCarthy’ego. Mniej jestem dumny z moich innych ówczesnych aktywności. Takich dziwactw mam na sumieniu kilka, a chyba najbardziej surrealistycznym epizodem tych lat było zaangażowanie w People’s Park (David Lodge opisał tę kampanię pod literackim imieniem „Park ludowy” w powieści Zamiana). Cała ta kampania (skuteczna, jak się przekonałem, odwiedzając niedawno Berkeley przy okazji kręcenia filmu) była ukierunkowana na przejęcie na cele rekreacyjne (i ogólnodostępne) niewykorzystywanych wcześniej terenów, które Uniwersytet zdecydował się wykorzystać pod rozbudowę. Dziś patrzę na to nieco inaczej i widzę, że był to klasyczny wręcz przypadek wykorzystania podsuniętego pretekstu do podsycania samonapędzającego się radykalnego politycznego aktywizmu —
cyniczna gra, w którą z pełną świadomością byli zaangażowani z jednej strony przywódcy studenccy, manipulujący tłumem „dzieci-kwiatów”, a z drugiej ówczesny gubernator Kalifornii Ronald Reagan („Ronald Duck” u Lodge’a). Obie strony podkręcały atmosferę, by zyskać poklask i jeszcze większy posłuch u swoich zwolenników, i obie, jak dziś myślę, robiły to z pełnym wyrachowaniem. Ja zaś, podobnie jak większość młodszego personelu naukowego uczelni, dałem się nabrać na te gierki. Demonstrowaliśmy, protestowaliśmy, uciekaliśmy przed gazem łzawiącym, pisaliśmy pełne oburzenia listy do gazet (mój pierwszy list do „The Times” był właśnie na ten temat) i zachwycaliśmy się, gdy ludzie na ulicy wkładali kwiaty w lufy rozstawionych naprzeciw demonstrantów, oszołomionych i tak na oko dość przestraszonych chłopaków z Gwardii Narodowej, wezwanej na pomoc przez Reagana. Uczciwość każe mi przyznać, że byłem naprawdę dumny, gdy sam znalazłem się „pod ostrzałem” granatów z gazem łzawiącym. Dziś raczej wstydzę się tego wspomnienia, a zwłaszcza owej dumy… Staram się odtworzyć swój stan ducha, gdy byłem dwudziestoparolatkiem w Berkeley, na tyle uczciwie, na ile potrafię. Jak myślę, byłem klasycznym przykładem młodzieńczej fascynacji ideą buntu; buntu samego dla siebie. Cóż, lektura romantycznej poezji nie pozostaje bez śladów… Jeden z naszych studentów, John Rector, został wtedy zastrzelony przez policjanta z Oakland. Nadal uważam, że miałem rację, dołączając do marszu protestacyjnego przeciw tej tragedii. Ale mam też wrażenie, patrząc z dzisiejszej perspektywy, że śmierć Rectora była dla nas wystarczającym powodem, by włączyć się również w inicjatywę People’s Park. A przecież tak nie powinno być. Taka aktywność wymagała zupełnie innego uzasadnienia. Tylko że tego nie widzieliśmy. Wspólnie z innymi młodszymi pracownikami naukowymi zwoływaliśmy wtedy zebrania, na których próbowaliśmy zmusić pozostałych kolegów, by odwołali wykłady i zajęcia w akcie solidarności z protestującymi. To było zwykłe zastraszanie. Używam tego określenia w pełni świadomie. Dokładnie coś takiego obserwuję dziś w Internecie (to zjawisko ma już nawet swoją nazwę: cyberbullying), gdy różni radykalni aktywiści próbują działać niczym policja myśli, i w sumie to z takimi samymi próbami zastraszenia zetknąłem się jeszcze w szkole, gdy jakiś łachmyta i jego akolici nękali jednego z kolegów. Pisałem już o tym.
Mam z tego okresu kilka nader przykrych wspomnień. Do dziś strasznie mi wstyd, gdy przypominam sobie jedno ze spotkań pracowników wydziału w Berkeley: któryś ze starszych profesorów, uczciwy i poważny człowiek, odmówił odwołania wykładu, a my postanowiliśmy zmusić go do tego w drodze głosowania. Dziś mogę już tylko wyrazić skruchę i podziw dla odwagi (jeszcze tylko jeden starszy profesor odważył się zagłosować przeciw), z jaką próbowali oni walczyć o swoje prawo do realizowania tego, co uznawali za obowiązek wykładowcy akademickiego. Tak jak wtedy, gdy szkolne bandziory znęcały się nad Aunty Peggy, tak jak w Chaffyn Grove powinienem był stanąć przeciwko tym, którzy zastraszają innych. Nie uczyniłem tego. Fakt, byłem młody. Ale już nie byłem dzieckiem. Powinienem wiedzieć lepiej. To wspomnienie o politycznym radykalizmie i polityce robionej na ulicy uświadamia mi jeszcze jedną rzecz, a mianowicie skalę zmian obyczajowych, jakich mimowolnie byłem świadkiem. Przypomniałem sobie, jak przemierzałem kiedyś słynną Telegraph Avenue, wówczas główną oś berkeleyowskiego świata „koralików, kadzidełek i marihuany”. Naprzeciw szedł jakiś młody człowiek w pełnym uniformie „dzieci-kwiatów”. Za każdym razem, kiedy mijał przechodzącą w przeciwną stronę dziewczynę, chwytał ją za piersi. Żadna z nich jednak nie dała mu w pysk, nie zatrzymała się nawet, nie zaczęła krzyczeć: „On mnie molestuje, gwałt!”. Spokojnie szły dalej, jakby nic się nie stało. A on robił to samo kolejnej. Niemal nie sposób w to uwierzyć, ale dobrze to pamiętam. Zachowanie tego młodego człowieka wcale nie wydawało się lubieżne, a mijane przezeń młode kobiety też najwyraźniej nie widziały w nim „szowinistycznej męskiej świni”. To po prostu był kawałek hipisowskiego świata, beztroskiej, permisywnej atmosfery San Francisco lat 60. XX wieku, czasów „pokoju i miłości”. Akurat w tym przypadku bardzo się cieszę, że świat się zmienił. Współczesny odpowiednik zachowania owego młodzieńca (i molestowanych — jakbyśmy dziś powiedzieli — przezeń kobiet) ktoś o podobnym, jak mniemam, pochodzeniu społecznym i w podobnym wieku, uznałby za absolutnie niedopuszczalne; więcej — nie do pomyślenia wręcz dla młodego człowieka o postępowych poglądach. Mimo całego zaangażowania politycznego wywiązywałem się też ze swoich obowiązków młodszego (powiedziałbym nawet — wyjątkowo młodego) profesora (assistant professor). Z George’em Barlowem na zmianę
prowadziliśmy wykłady na temat zachowań zwierząt, do których włączyłem też zainicjowany jeszcze w Oksfordzie wątek „samolubnego genu”. W sumie do dziś cieszy mnie, że po części dzięki nam studenci młodszych lat uniwersytetów w Oksfordzie i Berkeley jako pierwsi studenci na świecie (przynajmniej tych roczników) zetknęli się jeszcze w latach 60. z ideami, które miały zrobić oszałamiającą karierę w następnej dekadzie, ale już jako „socjobiologia” (choć spotkałem się też z nazwą „samolubna genetyka”). Marian i ja zostaliśmy bardzo miło powitani w Berkeley i zyskaliśmy tu wielu przyjaciół. W tym gronie poza, oczywiście, George’em Barlowem znaleźli się neurofizjolog David Bentley, Michael Land (dziś jeden z najlepszych na świecie ekspertów od wzroku w królestwie zwierząt), Michael i Barbara MacRoberts (oboje stali się później cennymi członkami grupy z Bevington Road) i nieco sardoniczny David Noakes (David był najzdolniejszym z doktorantów George’a; on też później pojawił się na Bevington Road). George Barlow prowadził dla zainteresowanych studentów seminarium z etologii. Spotkania odbywały się raz na tydzień w jego domu na Berkeley Hills i tak dla mnie, jak i dla Marian, te wieczory miały w sobie coś ze wspaniałej atmosfery piątkowych seminariów Nika na Oksfordzie. To był mój pierwszy pobyt w Ameryce i nieustannie różne rzeczy mnie zaskakiwały. Choćby to, gdy na pierwszym spotkaniu rady wydziału, w którym uczestniczyłem, wszyscy „mówili numerami”: „Ktoś robi 314?”, „Nie, ja mam teraz 246”. Dzisiaj w anglojęzycznym świecie akademickim to norma i praktycznie wszyscy wiedzą, że „X-logia” 101 (czasem protekcjonalnie lub nawet drwiąco) to wprowadzenie do przedmiotu X dla studentów pierwszego roku, ale wówczas ta numerologia była dla mnie wielce zagadkowa. Czytałem wtedy kilka amerykańskich powieści „kampusowych”, więc gdy słyszałem o drugoroczniakach, „juniorach” (co tu oznaczało studenta przedostatniego roku) i seniorach (tu — studenci ostatniego roku), trochę kręciło mi się w głowie. Byłem niemal w niebie, a przynajmniej poczułem się swojsko, gdy przeczytałem, że English major wszedł do pokoju. Natychmiast wyobraziłem sobie te czerwone bryczesy i wąsy. Dzisiaj to oczywiste, ale wtedy oznaczało to dla mnie „angielski major”, a nie studenta, którego głównym kierunkiem studiów jest anglistyka… Oboje z Marian bardzo intensywnie przykładaliśmy się do własnych
badań. A także nieustannie rozmawialiśmy o podzielanych wspólnie naukowych zainteresowaniach, to był temat naszych dyskusji w trakcie spacerów przez Tilden Park do Berkeley Hills, podczas samochodowych wojaży po (przepięknej) Kalifornii, w czasie wypraw na zakupy do San Francisco przez zatokę, wszystkich po prostu… Uczyliśmy się od siebie wzajem, każde było tutorem dla tego drugiego, analizowaliśmy własne argumenty, obalaliśmy je, a żeby pójść do przodu o dwa kroki, często najpierw cofaliśmy się o krok. Taka wzajemna nauka jest czymś, do czego bardzo dziś tęsknię i to właśnie staram się realizować, publicznie spierając się z moimi kolegami (zapisy tych dyskusji lądują czasem w sieci lub na DVD). To podczas tamtych rozmów z Marian narodziło się wiele pomysłów na wspólne eksperymenty, które zrealizowaliśmy już później, po powrocie do Oksfordu. Moje badania w Berkeley były kontynuacją eksperymentów nad dziobaniem u kurczaków. Badania prowadzone do doktoratu, jak już opisywałem, miały bardzo popperowski charakter. Testowałem w nich dokładne liczbowe przewidywania wyborów, jakich w określonym przedziale czasu dokonają moje zwierzęta eksperymentalne. Tyle że od dawna byłem też przekonany, że mój model aż prosi się też o precyzyjniejsze dane obserwacyjne, a zwłaszcza analizę sekwencji — kolejności — dziobnięć, a nie tylko ich liczby. Właśnie kolejnością dziobnięć zająłem się w Berkeley i w tym celu zbudowałem nowe urządzenie, które w odróżnieniu od wykorzystywanego przeze mnie w Oksfordzie przy badaniach do doktoratu mogło rejestrować dokładny czas każdego dziobnięcia, a nie tylko liczyć, ile razy na minutę kurczak po coś sięgał. Wymyśliłem też, jak zwiększyć liczbę dziobnięć — każde z nich nagradzałem ciepłem (jak się okazało, kurczaki bardzo lubią podczerwień). Były nagradzane tej samej wielkości impulsem za każde dziobnięcie, niezależnie od tego, na jaki kolor się zdecydowały, co, jak się okazało, nie wpłynęło na ich preferencje — nadal chętniej wybierały te same kolory, co wcześniej, i nadal ich zachowania przewidywał model popędowo-progowy. Wszystkie dziobnięcia moich kurczaków były rejestrowane na taśmie magnetycznej za pomocą bardzo skomplikowanego (i bardzo drogiego) urządzenia skonstruowanego na zlecenie George’a Barlowe’a (nazywaliśmy je Data Acquision System, bo tak, z błędem w słowie acquisition, ktoś je opisał na tabliczce znamionowej). Zgodnie z moim modelem powinniśmy u kurczaków obserwować
stosunkowo długie fazy wyraźnej preferencji dla jednego koloru (kiedy popęd przekroczy już odpowiedni dla tego koloru próg) poprzedzielane fazami wyborów indyferentnych (kiedy przekroczone są oba progi). W każdym razie nie powinno się zdarzyć, że kurczaki konsekwentnie wybierają mniej preferowany z kolorów. Z modelu uwagowo-popędowego wynikało, że brak preferencji dla koloru oznacza de facto, że kurczak kieruje się innym kryterium, w tym momencie odległością. Zaprogramowałem więc moje urządzenie tak, by każdy kolor prezentowany był z różnych stron, a zmiana zachodziła po każdym dziobnięciu (czasem w sposób losowy). Na podstawie obu modeli sformułowałem przewidywania, jak powinny wyglądać sekwencje dziobnięć, i porównałem je z wynikami eksperymentów. Przewidywania sprawdziły się bardzo dobrze, co widać na zamieszczonym poniżej wykresie.
Oczywiście powyższy diagram to wyłącznie ilustracja, prezentacja danych z jednego z wielu przeprowadzonych przez nas wówczas eksperymentów. Wykonałem analizy, żeby sprawdzić, czy hipotezy wyprowadzone z mojego modelu znajdują potwierdzenie empiryczne, wykorzystując dane zgromadzone w tych badaniach. Wersja uwagowo-progowa modelu
popędowo-progowego pomyślnie przeszła ten test. W drugim roku pobytu w Berkeley odwiedzili nas Niko i Lies Tinbergenowie. Niko chciał nas namówić na powrót do Oksfordu — dla mnie załatwił bardzo atrakcyjny grant na moje badania, a Marian, jak wyjaśnił, mogłaby wreszcie napisać doktorat (był bardzo zadowolony z postępu jej badań). Tinbergenowie wrócili do Anglii, a my po namyśle zdecydowaliśmy się przyjąć ofertę Nika. W międzyczasie okazało się, że pojawiły się też nowe możliwości. Otóż, jak napisał Niko, Oksford zdecydował się mianować nowego wykładowcę zachowania zwierząt. To stanowisko miało być związane z członkostwem w New College i Niko namawiał mnie, bym zgłosił swoją kandydaturę. Praca dydaktyczna nie kolidowałaby z grantem, który mi wcześniej obiecał, tak więc zdecydowałem się posłuchać jego namów. Przyszła pora, by wybrać się do Oksfordu na rozmowę kwalifikacyjną. To była magiczna podróż. Czułem się, jakby świat stanął przede mną otworem. Do dziś pamiętam, że w samolocie, przelatując nad Górami Skalistymi, słuchałem koncertu skrzypcowego Mendelssohna. Oksford też przywitał mnie najlepiej, jak potrafił — był maj i wzdłuż całej Banbury Road i wzdłuż Woodstock Road kwitły właśnie wiśnie i złotokap, New College błyszczał swą XIV-wieczną chwałą, a ja byłem po prostu szczęśliwy. Zachowałem dobry nastrój nawet wtedy, gdy od razu po przyjeździe dowiedziałem się, że do grona aspirujących o profesurę w ostatniej chwili dołączył też nieoczekiwanie Colin Beer, wcześniej członek oksfordzkiej ABRG, a obecnie profesor Rutgers University. Ba, mój optymizm nie osłabł także i w chwili, gdy okazało się, że Niko jest wielkim zwolennikiem kandydatury Colina. Jeżeli Niko uważał, że on lepiej się do tej funkcji nadaje, musiał mieć jakieś powody, a ja uznałem, że powinienem je uszanować. Jak powiedziałem komisji przeprowadzającej rozmowę kwalifikacyjną, ja wciąż mam grant, a że Colin też trafi do Oksfordu, tym lepiej. I tak zresztą się skończyło — Colin dostał etat profesorski, a ja swój grant.
Telegraph Avenue — ulica prowadząca z Oakland do kampusu University of California w Berkeley; Haight-Ashbury — dzielnica San Francisco, w latach 1966–70 uważana za centrum ruchu hipisowskiego (przyp. tłum.). 1
Komputerowy maniak
Opuszczaliśmy z Marian Berkeley w 1969 roku z mieszanymi uczuciami. Do dziś zresztą to miejsce pozostaje dla mnie magiczne — wciąż trwa we mnie pamięć czasów minionej młodości, zdolnych i przyjaznych ludzi wokół, czystego, słonecznego nieba, przynoszących ochłodę powiewów nad Golden Gate, zapachu sosen i eukaliptusa, naiwnych, ale szczerych i uczciwych w tej naiwności dzieci-kwiatów. Spakowaliśmy i wysłaliśmy statkiem do Anglii trochę rzeczy, które zebrały się przez ten czas w naszym mieszkaniu, a sami wybraliśmy się naszym starym kremowym fordem falconem (oczywiście kombi), oklejonym antywojennymi sloganami i nalepkami z kampanii wyborczej Eugene’a McCarthy’ego, do Nowego Jorku. Wcześniej już umówiliśmy się, że tam sprzedamy samochód, a co najdziwniejsze, nasz kupiec, który z Berkeley jechał stopem, zdążył na czas. Tu wsiedliśmy na pokład liniowca „France”, płynącego do Southampton, i zaczęliśmy przygotowywać się do powrotu do życia w Oksfordzie, gdzie czekało na nas wielu starych przyjaciół, a także Colin Beer, który właśnie przyjechał. Colin spędzał większość czasu w New College i rzadko pojawiał się na wydziale, co bardzo nas wszystkich martwiło. Zresztą Colin został z nami tylko rok. Danny Lehrman (ten sam Daniel S. Lehrman, którego teoretyczny artykuł tak mocno zaważył na moim doktoracie) przejął w Rutgers jego stanowisko i uczelnia chętnie widziałaby go z powrotem, a kiedy okazało się, że Oksford nie ma żadnej ciekawej propozycji dla jego żony, profesora historii i specjalistki od średniowiecznej Francji, Colin zdecydował się wrócić. I tak pozycja wykładowcy zachowań zwierząt znów się zwolniła, New College cierpliwie ponownie pogodził się z tym, by wykłady łączyć z grantem badawczym, a Niko znów namawiał mnie gorąco, bym złożył aplikację. Kandydatów nie było wielu i wszystkich przepytywały dwie komisje — uniwersytecka pod przewodem „Śmiejącego się” Johna Pringle’a, i druga, powołana przez New College, której przewodził
już autentycznie roześmiany, nadnaturalnie wręcz utalentowany dyrektor administracyjny (warden) sir William Hayter, były ambasador Wielkiej Brytanii w Moskwie. Tym razem naprawdę chciałem zdobyć tę posadę i koniec końców ją dostałem. Dowiedziałem się o tym w hinduskiej restauracji w Oksfordzie, gdzie z Marian i przyjaciółmi niecierpliwie czekaliśmy na werdykt komisji. W pewnej chwili usłyszeliśmy charakterystyczny dźwięk skutera Mike’a Cullena. Mike wszedł do restauracji, spojrzał na nas, bez słowa wyciągnął przed siebie obie ręce z kciukami do góry i znikł równie szybko, jak się pojawił. Miałem swoją profesurę! Dziś myślę, że tak naprawdę nie powinienem jej dostać, zwłaszcza że moim głównym konkurentem był błyskotliwy i wszechstronny Juan Delius. No cóż — mam przynajmniej nadzieję, że jednak w końcu do niej dorosłem i na nią sobie zasłużyłem. Juan był moim przyjacielem i mentorem, był naprawdę mądry i wnikliwy, a poza tym miał urocze niemiecko-argentyńskie poczucie humoru. Nawet kiedyś zdefiniował mi, na czym polega specyficznie argentyński humor: „Widzisz, my bardzo lubimy slapstickowe komedie, ale śmiesznie jest dopiero wtedy, kiedy ktoś poślizgnie się na skórce od banana i naprawdę złamie nogę!”. Uroku dodawała mu też bardzo szczególna angielszczyzna. Życie pracownika naukowego w Oksfordzie było urocze pod wieloma względami. Miałem gabinet w pięknym średniowiecznym budynku, w całości wzniesionym z oolitów. Gmach otaczały wspaniałe ogrody. Dostawałem dodatek mieszkaniowy i dodatek na książki oraz darmowe posiłki (choć wbrew zawistnym plotkom wino nie było już za darmo) i to w stymulującym towarzystwie najwybitniejszych luminarzy nauk wszelakich, co prawda nie z mojej dyscypliny, ale to akurat problem niewielki, bo tych mogłem spotkać na swoim wydziale, gdzie zresztą spędzałem większość czasu. W kolegium miałem szansę natomiast wreszcie zapoznać się z dziwnym światem rozmów przy głównym, profesorskim stole. Czasem po obiedzie pojawiała się na stole słynna Senior Common Room Betting Book, albo by wpisać jakiś nowy zakład, albo rozstrzygnąć któryś ze starych. Kolejne wpisy dokonywane były równie afektowanym stylem, jak toczące się przy stole konwersacje. Poniżej zamieszczam kilka próbek, głównie z lat 20., kiedy to zasiadał przy nim wielki miłośnik zakładów, błyskotliwy i ekscentryczny G.H. Hardy, obdarzony zapewne nie mniejszym niż Lewis Caroll
„matematycznym” poczuciem humoru, którym chyba zaraził swoich kolegów: (17 lutego 1923) Zastępca dyrektora postawił cały swój majątek przeciw półpensówce prof. Hardy’ego, że jutro wzejdzie Słońce. (6–8–27) Prof. Hardy postawił 10 000: 1 (w półpensówkach), że nie zostanie (prof. Hardy) następnym prezydentem Magdalen College. Pan Woodword obstawił przeciw prof. Hardy’emu 5000: 1, że on (Woodword) też nie zostanie prezydentem Magdalen. (luty 1927) Profesor Hardy założył się z panem Creedem (2/6: 1/6), że Nowy Modlitewnik będzie do kitu. W razie wątpliwości panowie Smith, Casson i Woodward mają rozstrzygnąć, kto wygrał.
Dziwi mnie, tak przy okazji, że przedmiotem zakładu mogło być coś, co jest ewidentnie sądem wartościującym. Nic dziwnego, że potrzebna była nieparzysta liczba arbitrów. Były też zakłady, w których stawka miała zostać ustalona później: (2 grudnia 1923) Profesor Turner założył się o sporą sumkę z intendentem SCR (Senior Common Room — na uniwersytetach świata anglojęzycznego sale, coś w rodzaju klubu, przeznaczone dla kadry naukowej — przyp. tłum.), że warto by mieć na sali londyński rozkład kolejowy (wygrał prof. Turner, A.H.S.). (15 lutego 1927) Pan Cox założył się z profesorem Hardym (10/-: 1/-), że wielebny Canon Cox („Fred”) nie zostanie następnym biskupem Nyasaland.
Zauroczył mnie wręcz ten „Fred” w nawiasach. Niestety — nie ma informacji, kto wygrał zakład. Spróbowałem się sam dowiedzieć, czy biskup Fred został nowym biskupem mojej pierwszej ojczyzny, ale niestety Google nie zdał egzaminu tym razem, w zamian dostarczając mi informacji, że w XIX wieku biskupem Nyasaland był niejaki Charles Alan Smythies, jak podejrzewam spokrewniony z siedmioma pokoleniami moich przodkówpastorów o tym nazwisku. (11 marca 1927) Pan Yorke założył się z panem Coxem o 2 szylingi 6 pensów o to, że w Ewangelii św. Mateusza nie ma ani jednego wersetu, który (odczytywany dosłownie) usprawiedliwiałby samokastrację lub choćby do niej zachęcał. Wygrał pan Cox. (26 października 1970) Profesor sir A. Ayer założył się z panem Christiansenem, że kapelan, jeśli nikt go wcześniej nie uprzedzi, nie będzie w stanie wyrecytować nawet dwunastu z 39 artykułów wiary zamieszczonych w każdym Modlitewniku Powszechnym
(Book of Common Prayer). Zakład o butelkę bordo. (24 listopada 1985) Kapelan założył się z dr. Ridleyem o butelkę bordo, że dr Bennett na uroczystej kolacji z biskupem Londynu pojawi się w koloratce. (Kapelan wygrał). (4 sierpnia 1993) Pan Dawkins założył się z panem Raine o jednego funta, że Bertrand Russell poślubił lady Ottoline Morrell. Arbiter — pani Bruneau (Dawkins przegrał i zapłacił. Po 20 latach).
Takich zakładów już niestety dziś nie ma, bo każdy bez kłopotu może sprawdzić coś takiego w smartfonie, nawet nie wstając z fotela w Senior Common Room. Zresztą nawet wtedy powoływanie arbitra w zakładzie dotyczącym faktów chyba nie było potrzebne. Wróćmy może jednak do 1970 roku, kiedy jako 29-letni profesor zacząłem pracę w Oksfordzie. Śpiewający Elliott odszedł już z tego świata i ustąpił miejsca swoim krzemowym następcom, a dzięki prawu Moore’a i grantowi, który ściągnął mnie na uczelnię rok wcześniej, dorobiłem się „własnego” komputera — PDP-8, który pod każdym względem (pominąwszy, oczywiście, cenę i wielkość) deklasował Elliotta. Oczywiście — znów zgodnie z prawem Moore’a — możliwościami ustępował najsłabszemu współczesnemu laptopowi, za to znacznie przekraczał go rozmiarami. Najbardziej absurdalne było to, że miał też przypisaną do siebie księgę logowań, do której teoretycznie powinien się wpisywać każdy, kto go włączył (ja oczywiście tego nie robiłem). W każdym razie to ten komputer stał się przedmiotem mej dumy i radości, choć pewnym problemem było to, że na Bevington Road 13 byłem jedynym, który miał jakieś pojęcie o programowaniu (co mocno nadwerężało mój budżet czasowy). Niemniej wreszcie moje uzależnienie od komputerów mogło się w pełni rozwinąć, nie musiałem już bowiem ulegać mu tylko nocą, jak to się działo podczas mojego wstydliwego romansu z Elliottem 803. Wcześniej używałem języków programowania wysokiego poziomu, czyli przyjaznych raczej dla użytkownika, bowiem komputer sam tłumaczył polecenia na własny, dwójkowy język maszynowy. Teraz jednak, by móc posłużyć się PDP-8 jako skutecznym narzędziem do prowadzenia badań, musiałem opanować 12-bitowy język maszynowy, do czego zresztą zabrałem się z wielkim entuzjazmem. Moim pierwszym projektem były „Organy Dawkinsa”, oprogramowanie służące do rejestrowania zachowań zwierząt; jakby odpowiednik Data Acquision George’a Barlowe’a, tyle że znacznie
tańszy. Plan był taki, żeby stworzyć klawiaturę, którą badacz będzie mógł mieć ze sobą nawet w warunkach naturalnych, a naciskając odpowiednie klawisze, będzie mógł rejestrować konkretne zachowania zwierzęcia. Te naciśnięcia będą utrwalane na taśmie magnetycznej, z której następnie komputer odczyta, kiedy i co zwierzę zrobiło. Moja klawiatura istotnie wyglądała jak prowizoryczne organy elektroniczne, z klawiszami, do których przypisane były różne nuty (słyszalne oczywiście wyłącznie dla magnetofonu). To była ta łatwiejsza część roboty. W obudowie znalazł się też prosty dwutranzystorowy oscylator. Każdy klawisz był podłączony do innego opornika, czyli po naciśnięciu „grał” inną nutę. Badacz wyposażony w taką klawiaturę powinien obserwować zachowanie zwierząt eksperymentalnych i naciskać określony klawisz, przypisany do danej sekwencji zachowań, kiedy ona się pojawi. Zapis na taśmie tej sekwencji „dźwięków” jest zatem jednocześnie zapisem zachowań zwierzęcia z w pełni zachowanym porządkiem czasowym. Teoretycznie rzecz biorąc, osoba obdarzona dobrym słuchem mogłaby, odsłuchując taką taśmę, powiedzieć, który klawisz został wciśnięty, to jednak niewiele by mi dało — ja chciałem, by to komputer odgrywał rolę osobnika ze słuchem absolutnym. Można ewentualnie taki efekt osiągnąć za pomocą zestawu dobrze dostrojonych detektorów częstości, ale to byłoby nie dość, że trudne, to jeszcze bardzo kosztowne. Czy ten sam cel — idealne rozpoznanie tonacji przez komputer — da się osiągnąć w inny sposób? Dyskutowałem o tym z moim ówczesnym komputerowym guru Rogerem Abbottem, bardzo zdolnym inżynierem (a przez przypadek też organistą), zaangażowanym przy realizacji bardzo wielkiego grantu przez profesora Pringle’a. To Roger właśnie mnie zainspirował, jak rozwiązać mój problem. Otóż nuta to dźwięk, dźwięk to fala, a każda fala ma charakterystyczną dla siebie wysokość. Komputery są na tyle szybkie — i były wystarczająco szybkie już w tamtych czasach — że mogą mierzyć odległość między wierzchołkami takiej fali i to bardzo precyzyjnie. Roger zasugerował zatem, że powinienem napisać w kodzie maszynowym program, który będzie potrafił mierzyć (zliczać) odległość między wierzchołkami fali. Coś jak szczególny zegar, mierzący „czas” za pomocą tego, jak wiele pętli program wykona, zanim pojawi się następny wierzchołek (wcześniej program „uczył się” na licznej próbie, jaki dźwięk oznacza dany wierzchołek). Kiedy określony dźwięk skończył wybrzmiewać (czas pomiędzy kolejnymi
wierzchołkami był większy od krytycznego), komputer powinien przypisać mu określony czas i czekać na następny, generowany przez klawiaturę. Innymi słowy — pętle zaimplementowane w oprogramowanie powinny rozpoznawać nie tylko wysokość tonu (typ dźwięku), ale też, oczywiście już w normalnej skali czasu, podawać, jaki czas upłynął między kolejnymi dźwiękami. Kiedy już udało mi się wymyślić, jak rozwiązać ten główny problem, reszta była tylko zwykłą harówką — mozolna robota nad pisaniem i debugowaniem programu, który jeszcze chciałem uczynić przyjaznym dla użytkownika. Zajęło mi to sporo czasu, ale się udało. Ostatecznie użytkownik musiał rozpocząć każdą sesję eksperymentalną od nagrania na taśmie pełnej skali — wszystkich dźwięków, jakie wydawały moje organy w kolejności od najwyższego. Tak nagrana skala służyła do „kalibracji” oprogramowania — komputer uczył się z niej, jakie dźwięki będzie musiał rozpoznawać. Kiedy już skala kalibracyjna się kończyła (co sygnalizowało naciśnięcie po raz drugi klawisza pierwszej nuty), wszystkie kolejne dźwięki na taśmie sygnalizowały już badane zachowania. Zaletą takiego systemu kalibracji było to, że nie wymagał on starannego strojenia organów za każdym razem. Jakikolwiek zestaw dźwięków wystarczająco się od siebie różniących mógł zostać wykorzystany w badaniu, bo komputer szybko się uczył, czego ma nasłuchiwać. W każdym razie kiedy nagrana taśma trafiła do laboratorium (albo do domu) i została odtworzona w komputerze, ten dowiadywał się dokładnie, co zwierzę robiło i kiedy. Jądrem mojego programu była oczywiście pętla czasowa, ale obudowałem ją w wystarczającą ilość kodu, by komputer mógł na papierowej taśmie wydrukować opisy zakodowanych zachowań i dokładny czas ich wystąpienia. Opublikowałem artykuł o Organach Dawkinsa1, a program udostępniłem za darmo wszystkim zainteresowanym. W ciągu następnych paru lat posłużyło się nim wielu członków oksfordzkiej ABRG, ale wiem też, że był wykorzystywany i w innych ośrodkach, między innymi na University of British Columbia. Moje uzależnienie od programowania w kodzie maszynowym stało się na tyle chorobliwe, że stworzyłem nawet własny język programowania BEVPAL i napisałem do niego podręcznik użytkownika, co było o tyle absurdalnym pomysłem, że językiem tym oprócz mnie (i przez krótki moment Mike’a Cullena) nikt się nie posługiwał. Douglas Adams w jednym
ze swoich opowiadań świetnie opisał przypadek komputerowego maniactwa, którego stałem się ofiarą. Otóż bohater jego humoreski był programistą i miał do rozwiązania problem X. W zasadzie program, który by mógł rozwiązać ten problem, facet potrafiłby napisać w pięć minut, on jednak poświęca całe dnie, a później już tygodnie, by stworzyć program o znacznie szerszym zastosowaniu — taki, którym mógłby posłużyć się każdy, kto szuka rozwiązania problemu podobnego do X; problemu z ogólnej klasy problemów X. Bohatera Adamsa pociąga już nie rozwiązanie problemu X, ale właśnie ta fascynacja ogólnością klasy zjawisk i olbrzymia, w dużym stopniu estetyczna przyjemność, jaką daje napisanie eleganckiego i przyjaznego dla użytkownika programu; nieważne, że populacja tych użytkowników jest czysto hipotetyczna, a może nawet nie istnieje. W każdym razie nie chodzi tu wcale o rozwiązanie problemu X. Inny aspekt tego geekowskiego uzależnienia jest taki, że za każdym razem, gdy uda ci się rozwiązać jakiś konkretny problem i zmusić komputer do ominięcia kolejnej przeszkody, masz ochotę wybiec na ulicę, złapać kogoś za guzik i pochwalić się, jak eleganckie rozwiązanie udało ci się wymyślić. Poczucie bliskości, nader produktywne zresztą, jakie dawał naszej grupie mały budynek przy Bevington Road 13, zaczęło zanikać, gdy cały zespół badań nad zachowaniami zwierząt przeniósł się do nowego gmachu wydziałów zoologii i psychologii. To olbrzymie, przypominające nieco okręt wojenny gmaszysko wystawiono przy South Park Road i szybko zyskało ono miano „HMS Pringle”, dla „uczczenia” ambitnego szefa zajmującego katedrę linacre professor, który namówił władze Uniwersytetu do wybudowania nowej siedziby dla jego wydziału. Niestety ta ambitna polityka doprowadziła do postawienia koszmarnego drapacza chmur, który przesłonił przepiękne oksfordzkie iglice. Do dziś mam mieszane uczucia, gdy myślę o moim udziale w zakończonych sukcesem staraniach o nadanie nowej siedzibie wydziału imienia Tinbergena. Niestety — Tinbergen Building to budynek powszechnie uważany za najbrzydszą realizację architektoniczną w Oksfordzie. Ba, został nawet nagrodzony na architektonicznym konkursie organizowanym przez Concrete Society. Nagroda „Towarzystwa Betonowego” — nic tu już więcej nie trzeba dodawać. Mniej więcej w tym czasie opublikowałem krótki artykuł w „Nature”2. Każdego dnia setki tysięcy komórek naszego mózgu obumierają i ten fakt intrygował mnie już wtedy, gdy miałem 29 lat. Moja obsesja na punkcie
Darwina kazała mi myśleć, że ta masowa zagłada nie może być procesem czysto losowym, czyli że taka powszechna rzeź może być też konstruktywna, a nie jest czystą destrukcją. Pisałem wtedy: Rzeźbiarz zmienia kawałek skały w złożoną figurę, nie dodając do niej, lecz odejmując materiał. Dowolna maszyna elektroniczna przetwarzająca dane najprawdopodobniej powstała w ten sposób, że ktoś najpierw połączył ze sobą różne elementy w bardzo przemyślany sposób, a potem jeszcze rozbudował te połączenia, czyniąc cały układ jeszcze bardziej złożonym. Z drugiej strony można sobie jednak wyobrazić proces konstrukcyjny rozpoczynający się od wyjątkowo rozbudowanego układu z miriadami czasem nawet losowych połączeń, a polegający na sensownej ich reorganizacji poprzez przecinanie zbędnych przewodów […]. Hipoteza, którą tu przedstawiam, może się wydawać dość wydumana na pierwszy rzut oka. Głębsza refleksja pozwala jednak zauważyć, że jej nieprawdopodobieństwo jest faktycznie konsekwencją wysoce nieprawdopodobnego założenia wyjściowego — tego, iż komórki mózgu obumierają w iście nieprawdopodobnym tempie. Każdego dnia. Tyle że to założenie, jakkolwiek z pozoru naciągane, w rzeczywistości jest empirycznym faktem, a prezentowana tu hipoteza nie dodaje do niego żadnych nieprawdopodobnych implikacji, a raczej przeciwnie. Pokazuje, w jaki sposób opisywany proces nie jest tylko czystym marnotrawstwem. Pytanie główne brzmi zatem — czy komórki mózgu obumierają czysto losowo, czy też selektywnie, a kryterium doboru jest efektywniejsze przechowywanie informacji przez mózg.
To był tylko jeden tekst i nie kontynuowałem tego wątku, niemniej można go chyba uznać za wczesną zapowiedź (a raczej jedną z nich) teorii, która pod nazwą „apoptozy” (sam termin powstał w rok po moim artykule, więc oczywiście nie mogłem się nim posłużyć) zyskała później wielką popularność. Niedługo potem Marian obroniła doktorat i zaczęliśmy wspólnie pracować nad projektami badawczymi, które narodziły się podczas naszych licznych dyskusji — „wzajemnego tutoringu” — jeszcze w Berkeley. Przede wszystkim planowaliśmy badanie, które pomoże rozjaśnić jedno z kluczowych, fundamentalnych pojęć etologii, a mianowicie sztywne wzorce zachowania (Fixed Action Pattern — FAP). Lorenz i Tinbergen (i cała szkoła, którą stworzyli) uważali, że większość repertuaru zachowań zwierząt składa się z w zasadzie mechanicznych, rutynowych sekwencji — właśnie owych sztywnych wzorców zachowania. Co więcej, FAP można traktować
jako w pewnym sensie część anatomii zwierzęcia, coś jak obojczyk albo lewa nerka. Różnica polega na tym, że obojczyki i nerki zrobione są z czegoś materialnego, podczas gdy FAP ma tylko wymiar czasowy, nie da się go podnieść ani włożyć do pudełka — trzeba obserwować, jak rozwija się w czasie. Pewnie powszechnie znanym przykładem FAP jest charakterystyczny „pchający” ruch pyskiem, który wykonuje każdy pies zakopujący kość. Takie ruchy zwierzak odtwarza nawet, gdy zakopuje kość w dywanie, czyli tak naprawdę nie ma w czym ryć. W tym znaczeniu pies istotnie zachowuje się jak (pełna uroku oczywiście) mechaniczna zabawka. Tylko kierunek ruchów pyskiem zmienia się zależnie od położenia kości. Każde zwierzę ma określony repertuar FAP, trochę jak te niegdyś produkowane lalki, które, jeśli dziecko pociągnęło za sznurek, zaczynały recytować jakąś losowo wybraną z ograniczonego, zaimplementowanego im przez producenta repertuaru kwestię. Jeśli już ta została wybrana, była recytowana nieuchronnie do końca, bowiem taka lalka nie mogła w połowie kwestii „zmienić planów” i zacząć wygłaszać jakiejś innej. Co zostanie wybrane, nie można było przewidzieć, ale gdy już wybór nastąpił, konsekwencje były jednoznaczne i w pełni przewidywalne. Jak to w mechanizmie. Taki jest rdzeń teorii sztywnych wzorców zachowań, w której, by tak rzec, Marian, ja i wszyscy etolodzy ze szkoły Tinbergena zostaliśmy wychowani. Pytanie, które z Marian sobie zadaliśmy i na które chcieliśmy znaleźć odpowiedź — choć może, by być precyzyjnym, które chcieliśmy wyrazić tak, by odpowiedź była w ogóle możliwa — brzmiało: czy tak jest naprawdę? Teoretycznie rzecz biorąc, każde zachowanie zwierzęcia można rozpisać na ciąg skurczów poszczególnych mięśni. Tyle że jeśli teoria FAP jest prawdziwa, to przewidywalność zwierzęcych zachowań sprawi, iż taka procedura byłaby absurdalnym wręcz marnotrawstwem czasu (abstrahując już od tego, czy to w ogóle wykonalne). Lepiej i prościej skatalogować wszystkie FAP, a ich sekwencja będzie — przynajmniej przy przyjęciu krańcowej interpretacji samego modelu — w pełni kompletnym opisem każdego zachowania, jakie przejawia zwierzę. Tyle że coś takiego jest możliwe tylko, jeśli sztywne wzorce zachowań istotnie można uznać za analog narządów lub kości, czyli, inaczej mówiąc, jeśli każdy taki wzorzec pojawia się wyłącznie jako całość, bez przerw ani nie wymieszany z innymi. Chcieliśmy z Marian odkryć metodę oszacowania, na ile takie twierdzenie
jest prawdziwe. Oboje poświęciliśmy swoje doktoraty — każde na swój sposób — problematyce podejmowania decyzji, było więc dla nas zupełnie naturalne, że model sztywnych wzorców zachowań też spróbujemy przetłumaczyć na język teorii decyzji. W tym języku zwierzę podejmuje decyzję, żeby zainicjować określony FAP, ale gdy już wzorzec zaczyna być realizowany, jest realizowany do końca (nie są już potrzebne żadne kolejne decyzje) i dopiero w tym momencie strumień zachowań wchodzi w fazę niepewności (indeterministyczną) do chwili, aż podejmie kolejną decyzję oznaczającą zainicjowanie, czyli również ukończenie kolejnego wzorca. Zdecydowaliśmy się na wybór zaspokojenia pragnienia u kurczaków3 jako przykładu interesujących nas zachowań w nadziei, że będzie to wybór reprezentatywny. Picie u ptaków (poza na przykład gołębiami, które po prostu upijają po łyku) to istotnie nader eleganckie glissando ruchów i gdy człowiek coś takiego widzi, ma wrażenie, że obserwuje zamkniętą sekwencję ruchów poprzedzoną określoną decyzją; sekwencję, która zawsze musi zostać zakończona. Pytanie tylko, czy takie subiektywne wrażenie da się poprzeć twardymi danymi? Sfilmowaliśmy nasze kurczaki z boku podczas picia, a potem poklatkowo analizowaliśmy ich zachowanie, żeby sprawdzić, czy w ten sposób uda nam się zmierzyć „strukturę decyzyjną”. Mierzyliśmy dokładnie pochylenie głowy ptaka na kolejnych klatkach, a potem wprowadziliśmy koordynaty do komputera. Idea była taka, by wyliczyć prawdopodobieństwo tego, co zobaczymy na kolejnej klatce, na podstawie wiedzy o tym, co działo się na poprzednich. Poniższy wykres przedstawia dane zebrane przy trzech kolejnych próbach picia podjętych przez jednego kurczaka. Na osi pionowej mamy kąt spojrzenia, na poziomej czas — moment „0” to moment, gdy ptak dotyka dziobem wody. Jak łatwo zauważyć, od tej chwili (a praktycznie nawet na krótki moment wcześniej) zachowanie zwierzęcia jest niemal w pełni niezmienne i przewidywalne, wcześniej natomiast jest zdecydowanie bardziej zmienne i wyraźnie zależne od podejmowanych przez niego decyzji; nawet decyzji, by nie pić, co pokażemy na odrębnym wykresie.
Jak jednak na tej podstawie można mierzyć, co wydarzy się za chwilę? Kolejny wykres ukazuje jedną z metod. Mamy tu przedstawiony pojedynczy akt picia przez ptaka na analogicznym układzie współrzędnych jak poprzednio, tyle że każdy punkt wykresu, ilustrujący kierunek patrzenia zwierzęcia, uzupełniony został o strzałki, których długość wskazuje dla każdej klatki filmu, jakie jest prawdopodobieństwo (wyliczone na podstawie wszystkich prób picia, w których kurczak uczestniczył), że w kolejnej klatce jego wzrok będzie skierowany niżej, wyżej lub w tym samym kierunku. Jak widać na fragmencie wznoszącej się krzywej, kiedy kurczak już pozwala, by woda przepływała mu przez przełyk, prawdopodobieństwo, że dalej będzie on podnosił wzrok (i głowę) jest bardzo duże, o czym świadczy też silne nachylenie krzywej. W naszym ujęciu oznacza to, że decyzja FAP jest konsekwentnie realizowana i żadne inne procesy decyzyjne jej nie zakłócają. Przy kierowaniu spojrzenia w dół wskaźniki nie są już jednak tak jednoznaczne. W każdym punkcie na opadającej części krzywej mamy dwie lub nawet trzy strzałki, co oznacza, że w zasadzie nie wiadomo, czy na
kolejnej klatce wzrok ptaka będzie skierowany niżej czy w tym samym kierunku, czy też nawet, że kurczak nie zacznie patrzeć z powrotem w górę, czyli porzuci zamiar napicia się.
Czy można posłużyć się tymi strzałkami, by policzyć wskaźnik niepewności („decyzyjności”)? Uznaliśmy, że tak, a wskaźnik zdecydowaliśmy się oprzeć na teorii informacji, opracowanej w latach 40. XX wieku przez genialnego amerykańskiego inżyniera Claude’a Shannona. Zgodnie z tą teorią wartość informacyjna przekazu może być (w uproszczeniu i nieformalnie, rzecz jasna) zdefiniowana jako „wartość nieoczekiwana” (surprise value), co można uznać za dość wygodną w użyciu odwrotność prawdopodobieństwa. Klasyczny przykład to zdania „W Anglii dziś pada deszcz” (niska zawartość informacyjna, bo raczej trudno uznać za zaskakujące, że gdzieś w Anglii pada deszcz) vs. „Na Saharze dziś pada deszcz” (wysoka zawartość informacyjna, bo to jest zaskakujące). Na potrzeby obliczeniowe Shannon, żeby precyzyjnie powiązać zawartość informacyjną z prawdopodobieństwem, posłużył się prostym wskaźnikiem opartym na logarytmie naturalnym prawdopodobieństwa uzyskania danej
informacji. Zasada jest prosta — im większe jest prawdopodobieństwo jakiegoś wyniku, tym mniejszą ilość informacji otrzymuje się, gdy on zaistnieje. I na odwrót — im mniej prawdopodobny był wynik, tym więcej informacji daje wiedza o jego zaistnieniu. Shannon wprowadził też pojęcie bitu (od binary digit — posługiwał się zapisem dwójkowym) do określenia wartości informacyjnej. W tym ujęciu wartość informacyjna rzutu monetą wynosi 1, co wynika z równania obliczonego dla dwóch wcześniej otwartych, równie prawdopodobnych możliwości (orzeł lub reszka), ale wartość informacyjna wyboru karty (kolor) to już dwa bity — są cztery równie prawdopodobne możliwości, a logarytm o podstawie dwa z czterech to dwa). Jak łatwo zauważyć, wartość informacyjną danej informacji można w tym ujęciu powiązać z minimalną liczbą pytań (z odpowiedziami „tak” lub „nie”), jakie trzeba zadać, by ją uzyskać. Przy rzucie monetą wystarczy jedno pytanie, przy wyborze karty potrzebne są już dwa. Oczywiście realne problemy rzadko są tak proste, a możliwe zdarzenia rzadko mają też identyczne prawdopodobieństwo, niemniej zasada jest ta sama i można posłużyć się równaniem Shannona. Właśnie wygoda i matematyczna prostota tego narzędzia zdecydowała, że postanowiliśmy posłużyć się współczynnikiem Shannona jako miarą w naszych badaniach. Na wykresie na następnej stronie ponownie przedstawiona jest zmiana kąta pochylenia głowy (umiejscowienia oka) kurczaka przed, podczas i po piciu wody. Pogrubione czarne linie to przedziały czasowe charakteryzujące się wyższą przewidywalnością (wartość informacyjna niższa od arbitralnie przyjętego progu 0,4 bita), kiedy decyzja już została podjęta i nie jest oczekiwana jej zmiana. Jak widać, podnoszenie wzroku jest przewidywalne, opuszczanie — już nie. Zarazem wysoką przewidywalnością charakteryzuje się moment „pomiędzy”. Taka przerwa zwykle trwa i raczej trudno przewidzieć, kiedy kurczak ponownie zdecyduje się wypić trochę wody.
W tym momencie powinienem może przypomnieć, że jakiekolwiek konkretne zachowanie — w tym przypadku picie — jest w tego typu badaniach traktowane tylko i wyłącznie jako reprezentant ogólniejszej kategorii, zachowań w ogóle. W końcu w moim doktoracie na tej samej zasadzie zajmowałem się dziobaniem. Tak jak wówczas, tak teraz z Marian interesowała nas sama koncepcja procesów podejmowania decyzji u zwierząt, choć w przypadku zaspokajania pragnienia doszło do tego jeszcze pytanie, czy da się zidentyfikować moment podjęcia decyzji. Inaczej mówiąc — staraliśmy się zbadać i zademonstrować eksperymentalnie istnienie sztywnych wzorców zachowań (FAP), zamiast przyjmować na wiarę, że zwierzęta rzeczywiście „tak mają”, co zwykle robili wcześniej etolodzy. W naszym kolejnym projekcie badawczym też poświęconym mechanizmom podejmowania decyzji zajęliśmy się już innym konkretnym zachowaniem — tym razem „myciem się” przez muchy — i przyjęliśmy inne podejście. Etolodzy często pytają, czy na podstawie wiedzy o tym, co zwierzę
robi w danym momencie, da się przewidzieć jego kolejną aktywność. Marian i ja postanowiliśmy natomiast sprawdzić, czy przynajmniej czasem na podstawie zachowania w określonej chwili nie da się lepiej przewidzieć tego, co będzie nie bezpośrednio po, ale w bardziej odległej przyszłości. Tak mogłoby być na przykład wtedy, gdyby zachowanie zwierząt było zorganizowane podobnie jak nasz język. Liczne są sytuacje, kiedy na podstawie początku zdania możemy trafniej przewidzieć jego zakończenie niż to, co będzie pomiędzy, tu bowiem może znaleźć się sporo zdań podrzędnych czy wtrąconych. Weźmy zdanie: „Dziewczynka rzuciła piłką”. Tu początek istotnie niejako „domaga się” zakończenia, niezależnie od przymiotników, przysłówków czy zdań podrzędnych, które mogą pojawić się pomiędzy, jak choćby w zdaniu: „Dziewczynka, która mieszka w sąsiednim domu i często wychodzi z psem na spacer, energicznie rzuciła piłką”. Nie udało nam się odnaleźć dowodów na istnienie takiej quasi-językowej gramatyki w analizowanym zachowaniu much, pokrótce jednak omówię poniżej nasze badanie (było bardzo skomplikowane, więc w znacznym uproszczeniu), bo jednak udało nam się natrafić na pewien interesujący „zygzakowaty” wzorzec zmiany prawdopodobieństwa — inaczej mówiąc, w pewnych sytuacjach bezpośrednia przyszłość była mniej przewidywalna niż to, co nastąpić miało nieco później. Zacznijmy może jednak od much. Pewnie rzeczywiście mało kto uważa, że to piękne zwierzęta, ale gdy myją „twarz” i kończyny jest to w jakiś sposób naprawdę urocze. Zresztą proszę się przyjrzeć przy najbliższej okazji, gdy na kimś z was usiądzie mucha. Zapewne czymś takim właśnie się zajmie i albo będzie „zacierać ręce”, albo myć sobie oczy dwiema przednimi nogami. Może też pocierać o siebie środkową i tylną nogę (po lewej lub prawej stronie) bądź czyścić abdomen albo skrzydełka tylnymi odnóżami. W każdym razie gdzieś wewnątrz tej małej główki muszą być spontanicznie podejmowane jakieś decyzje, a zapewne znaczna ich część dotyczy właśnie tego, czyszczeniem której części ciała owad zajmie się w następnej kolejności. Ważną zaletą muszej toalety jako wzorcowego zachowania było też to, że raczej nie można w tym przypadku obawiać się, by o wyborze decydowały czynniki zewnętrzne, a w każdym razie taka zewnętrzna stymulacja musi być słabsza niż nieustannie obecna potrzeba bycia czystym; wszechobecna w tym sensie również, że jakkolwiek bardzo ważna, to niedeterminująca w żadnym stopniu, która część ciała poddana zostanie
zabiegom higienicznym w danym momencie, a która w następnej kolejności, choćby z tego względu, że brud na skrzydłach utrudnia latanie, a brud na odnóżach osłabia działanie obecnych tam bardzo wrażliwych organów smaku, z których zwykle płyną sygnały decydujące o tym, czy zwierzę wysunie język i zacznie coś konsumować. Najprawdopodobniej jednak decyzja o tym, co konkretnie myć, nie jest zdeterminowana faktem, że na tej akurat części ciała pojawił się jakiś okruch brudu. Raczej, tak założyliśmy, mamy w tym przypadku do czynienia z błyskawicznymi, momentalnie zapadającymi decyzjami, za którymi stoją nieobserwowalne oczywiście fluktuacje głęboko w układzie nerwowym owada. W każdym razie nie zajmowaliśmy się przyczynami podejmowania określonych decyzji, tylko kolejnością ich zapadania. Zidentyfikowaliśmy osiem odrębnych aktów mycia, które, jak założyliśmy, będą funkcjonować jak ustalone wzorce zachowań (FAP), co będziemy mogli wykazać za pomocą poklatkowej analizy nagrań, czyli tej samej techniki, którą posłużyliśmy się w badaniach nad zaspokajającymi pragnienie kurczakami. Te osiem wariantów zaklasyfikowaliśmy jako FR (pocieranie przednich nóżek o siebie), TG (mycie języka przednimi odnóżami), HD (mycie głowy przednią nogą), BM (pocieranie jednej ze środkowych nóg przednimi), BF (pocieranie tylnych nóg o siebie), AB (mycie abdomenu jedną z tylnych nóg) i WG (mycie skrzydełek tylnymi nogami). Wykorzystując Organy Dawkinsa rejestrowaliśmy sekwencje złożone z tych ośmiu zachowań, dodawszy jeszcze ton oznaczający MV (mucha odlatuje) i NO (mucha siedzi i nic nie robi). Poniższy wykres ukazuje prawdopodobieństwo, że mucha, która w danej chwili wykonuje HD, w następnej kolejności przejdzie do FR („odstęp” między zachowaniami równy jeden — prawdopodobieństwo bardzo wysokie), w kolejnym kroku (bardzo niskie prawdopodobieństwo), w jeszcze kolejnym (znów wysokie) itd. Jak widać, mamy do czynienia z silnie zaznaczoną tendencją do zmiany (to nasz „zygzak”), ale też wyraźny spadek amplitudy, czyli — czego można było oczekiwać — malejącą przewidywalność kolejnych zachowań z czasem (z rosnącym odstępem). Ten wykres ilustruje jeden z badanych przypadków (FR po HD). Wypuściliśmy na ploterze analogiczne wykresy dla wszystkich możliwych par i całość zamieściliśmy w jednej tabeli (sąsiednia strona).
Jak widać, charakterystyczny zygzakowaty wzór pojawia się w licznych przypadkach, tyle że często niejako w przeciwnej fazie. W najniższym rzędzie oznaczonym UNC (od uncertainty, niepewność) zaprezentowaliśmy zagregowany dla kolejnych zachowań stopień niepewności co do przyszłych zachowań, wyliczony za pomocą współczynnika wartości informacyjnej Shannona w taki sam sposób, jak wcześniej liczyliśmy go w badaniach nad zaspokajaniem pragnienia przez kurczaki.
W jednym z wariantów eksperymentu postanowiliśmy też sprawdzić, czy z rozpoznawaniem wzorców zachowań u zwierząt poradzi sobie też ludzkie ucho. Wykorzystaliśmy do tego nagranie stworzone za pomocą Organów Dawkinsa, tyle że usunęliśmy z niego wszystkie zbędne przerwy między kolejnymi dźwiękami — po prostu kazałem mojemu programowi, żeby zniwelował wszystkie pauzy i zastąpił je standardowym interwałem. Melodia, która powstała, brzmiała jazzowo, tyle że zdecydowanie jak „nowoczesny”, a nie „tradycyjny” jazz; a trochę też jak „śpiewający” Elliott, czyli moja pierwsza, młodzieńcza komputerowa fascynacja. (Nadal mam wrażenie, że ludzkie ucho może być całkiem sprawnym narzędziem wykrywania wzorców w zachowaniu zwierząt, ale samych badań nie kontynuowałem. To w zasadzie tylko ciekawostka, którą chciałem się tu podzielić. Gdyby w tamtych czasach istniała World Wide Web, mógłbym opublikować w sieci tę muzykę muszej toalety i ktoś może by do niej nawet zatańczył. A tak, obawiam się, że moje Pieśni dwuskrzydłych przepadły na zawsze). Nie twierdzę, rzecz jasna, że nasze badania nad muchami albo wcześniejsze projekty poświęcone procesom podejmowania decyzji
u zwierząt wniosły wiele do wiedzy o działaniu zwierzęcych mózgów. Dziś traktuję je bardziej jako próbę zastosowania i wyjaśniania pewnych szczególnych metod i to może nawet nie metod badania zachowania zwierząt, ale metod myślenia. Przeprowadziliśmy zresztą z Marian jeszcze wiele badań nad muchami, ale oczywiście nie będę ich tu omawiał (wszystkie zresztą zostały opublikowane). W tym czasie w coraz większym stopniu angażowałem się w realizację mojego kolejnego dużego projektu — zacząłem przygotowywać obszerny teoretyczny tekst Organizacja hierarchiczna jako kluczowa zasada etologii. O nim jednak w kolejnym rozdziale. Gdy my zajmowaliśmy się naszymi muchami, na Wydziale Zoologii bardzo wiele się zmieniało. W 1973 roku Niko Tinbergen dostał Nagrodę Nobla w dziedzinie fizjologii i medycyny. Laureatów było trzech — obok Nika jeszcze Konrad Lorenz, współtwórca etologii, oraz Karl von Frish, odkrywca legendarnego tańca pszczół. Rok później, w 1974, Niko skończył 67 lat, a regulamin Oksfordu jest w takich momentach nieubłagany — to dla naukowca wiek emerytalny. W każdym razie władze uniwersytetu zdecydowały się szukać jego następcy, który miał objąć stanowisko Reader on Animal Behaviour. „Reader”, czyli starszy wykładowca, to bardzo prestiżowy tytuł na Oksfordzie, który dziś chyba jednak, takie mam wrażenie, nieco wychodzi z użycia, ustępując miejsca „profesorowi”, w amerykańskim, dość liberalnym ujęciu. W każdym razie ja dobrze się czułem jako wykładowca i nie miałem ambicji ubiegać się o to stanowisko. Powszechnie panowała opinia, że najbardziej naturalnym następcą Nika byłby Mike Cullen i może właśnie z tego powodu — a może uznawszy, że pora na zmianę — większość komitetu głosowała na Davida McFarlanda. Jak trafnie napisał Hans Kruuk w biografii Tinbergena, „trudno wyobrazić sobie kogoś bardziej różnego od Nika”. Jakkolwiek kontrowersyjna pod wieloma względami, nominacja Davida była w pewnym sensie inspirująca, choćby w tym znaczeniu, że otwierała drogę nowym pomysłom. Przede wszystkim McFarland był w etologii zwolennikiem podejścia silnie teoretycznego, wręcz zmatematyzowanego. Wnosił ze sobą wiele matematycznych intuicji i nie przypadkiem otoczył się matematykami i inżynierami, którzy potrafili policzyć to, czego chciał się dowiedzieć. Dość szybko rozmowy przy kawie na wydziale przestały obracać się wokół mew czy cierników i ustąpiły miejsca symulacjom komputerowym oraz systemom kontroli sprzężenia
zwrotnego. Może zresztą tak zmieniała się wtedy cała biologia. Poza tym ja też byłem jeszcze wtedy młody i dość elastyczny i szybko ze zmianami się pogodziłem. „Skoro nie możesz ich pokonać — postanowiłem realizować zasadę — przyłącz się do nich” i zacząłem się uczyć teorii kontroli od otaczających mnie obecnie matematyków i inżynierów. A ponieważ nie ma lepszej metody nauki niż praktyka, powróciłem do mojej dawnej pasji (a może nawet nałogu) programowania i napisałem program, który miał sprawić, że komputer cyfrowy („mój” PDP-8) będzie potrafił zachowywać się jak komputer analogowy. W tym celu wymyśliłem nawet kolejny język programowania, który nazwałem SysGen. W odróżnieniu od poleceń konwencjonalnego języka programowania, takiego jak choćby Fortran, które maszyna ma wykonywać po kolei, instrukcje pisane w SysGenie miały być realizowane „równocześnie”. Oczywiście nie naprawdę równocześnie, bo komputery tak nie działają. Zawsze wykonują instrukcje po kolei. Niemniej można to modyfikować na poziomie software’u i właśnie, pisząc program w moim SysGenie i tworząc do niego interpreter, chciałem doprowadzić do tego, by mój cyfrowy komputer zachowywał się tak, jakby przeprowadzał wszystkie operacje symultanicznie, jak wirtualny komputer analogowy. I tak jak w komputerze analogowym rezultaty były wyświetlane jako seria wykresów na ekranie oscyloskopu. Trudno mi powiedzieć, na ile SysGen był użytecznym narzędziem w praktyce, dla mnie jednak tworzenie nowego języka i pisanie dla niego interpretera było bez wątpienia ważnym doświadczeniem — nie tylko pomogło mi to lepiej zrozumieć teorię kontroli, ale też rachunek całkowy. Zacząłem wreszcie rozumieć, czym jest całkowanie. Przypomniały mi się wtedy namowy dziadka, by sięgnąć do Calculus Made Easy jego wielkiego mentora Silvanusa Thompsona (to on, jak już pisałem, był autorem przeuroczej maksymy: „Co potrafi jednej głupiec, potrafi też inny”). Swój wykład o całkowaniu Thompson rozpoczął inną frazą, która też zapadła mi w pamięć: „Tak więc nie marnujmy czasu na uczenie się całkowania”. Ja w każdym razie nie do końca zrozumiałem sekrety całek na zajęciach Erniego Dowa i dopiero SysGen był dla mnie taką prawdziwą praktyczną lekcją. Podobne intencje towarzyszyły mi w kolejnym projekcie, który przy tym okazał się też znacznie prostszy i zajął znacznie mniej czasu. Otóż
postanowiłem też lepiej zrozumieć — właśnie poprzez praktyczne zastosowanie — lingwistykę w ujęciu Chomsky’ego. Napisałem program generujący losowe zdania, które, jakkolwiek mogły w ogóle nie mieć sensu, pod względem gramatycznym były w pełni poprawne. To nawet dość proste zadanie — co samo w sobie jest dość pouczające — o ile tylko język programowania, którego używasz, pozwala na posługiwanie się procedurami (podprogramami) rekursywnymi. Taką możliwość zapewniał zaś Algol-60, język, który faworyzowałem wówczas, głównie pod wpływem namów Rogera Abbotta, bo on właśnie w Algolu napisał doskonały kompilator dla mojego PDP-8, a to dzięki temu, że w Algolu, w odróżnieniu od współczesnych wariantów weterana naukowego programowania, czyli IBMowskiego Fortranu, rekursja na poziomie podprogramów jest możliwa (à propos Fortranu — przypomniała mi się właśnie urocza anegdotka z samym Terrym Winogradem w roli głównej. Jakoś na początku lat 70. uczestniczyłem w Cambridge w fascynującej konferencji naukowej poświęconej sztucznej inteligencji. Winograd był jej główną gwiazdą. Gdy mówił o językach programowania, nie mógł powstrzymać się od sarkazmu. W pewnej chwili powiedział: „No cóż, może ktoś z was należy do tych, którzy mówią «Fortran był dobry dla mojego dziadka, więc jest też dobry dla mnie»”). W każdym razie jeśli już język programowania zezwala na używanie rekursywnych procedur, pisanie programu generującego poprawne gramatycznie zdania staje się dość łatwe. Nawet eleganckiego programu. Napisałem więc program zaopatrzony w liczne procedury, które nazwałem NounPhrase, AdjectivalPhrase, PrepositionalClause, RelativeClause (zwrot, wyrażenie, zdanie warunkowe, zdanie podrzędne etc.); wszystkie mogły się wzajem wywoływać i w efekcie ich stosowania otrzymywaliśmy losowo wygenerowane w pełni prawidłowe pod względem gramatycznym zdania, zwykle jednak pozbawione jakiegokolwiek sensu. Syntaktycznie prawidłowe, semantycznie puste. Komputer po prostu dobierał losowo rzeczowniki, czasowniki, przymiotniki i przysłówki z wprogramowanej mu bazy. Można było zresztą świadomie ją okroić tak, by zawierała pojęcia z jednego obszaru, na przykład pornografii lub ornitologii. Albo można było też nafaszerować komputer frankofońskim postmodernistycznym bełkotem, co parę lat później genialnie wręcz zrobił Andrew Bulhak, tworząc swój słynny Postmodernism Generator, którego jeden z wytworów cytowałem w Kapłanie diabła:
Kiedy przyglądamy się teorii kapitalizmu, zmuszeni jesteśmy do dokonania wyboru — albo odrzucamy neotekstualny materializm, albo musimy przyznać, że społeczeństwo ma wartość obiektywną. Jeżeli dialektyczny desytuacjonizm nie stracił swej aktualności, oznacza to, że mamy wybór między Habermasowskim dyskursem i subtekstualnym paradygmatem kontekstu. Inaczej mówiąc — podmiot musi zostać skontekstualizowany do tekstualnego nacjonalizmu, który obejmuje prawdę jako rzeczywistość. W tym kontekście z przesłanki subtekstualnego paradygmatu stanów kontekstowych wynika wprost, że rzeczywistość staje się funkcją kolektywnej nieświadomości.
Ten losowo generowany bełkot ma wcale nie mniej sensu niż wiele artykułów publikowanych w szacownych filozoficznych periodykach zajmujących się „teorią literacką” (i „postmodernistyczną filozofią”), a program Bulhaka może generować praktycznie nieograniczoną ilość tego śmiecia. W tym okresie zaangażowałem się w jeszcze dwa projekty programistyczne, oba zresztą, co uczciwie muszę przyznać, raczej były lekcją dla mnie, niż przyniosły jakieś praktyczne korzyści. Pierwszym był program służący do tłumaczenia jednego języka programowania na inny, w moim przypadku akurat BASICa na Algol-60. Z tymi językami działał dobrze, a pewnie po niewielkich przeróbkach sprawdziłby się i z innymi o podobnej algorytmicznej strukturze. Drugi projekt zaś, o którym chcę tu jeszcze opowiedzieć, to STRIDUL-8. Program, który napisałem po to, by PDP-8 zaczął śpiewać jak świerszcz. Do pracy ze świerszczami zainspirował mnie mój przyjaciel z Berkeley, neurobiolog David Bentley, a mój entomologicznie ukierunkowany doktorant Ted Burk (obecnie profesor w Nebrasce) zgodził się nawet pisać o tych owadach doktorat. David, co nader miłe z jego strony, przysłał mi jajeczka żyjącego nad Pacyfikiem Teleogryllus oceanicus, młode wykluły się już w Oksfordzie i wkrótce mieliśmy tu nieźle prosperującą kolonię amerykańskich świerszczy, którymi troskliwie opiekował się Ted (karmił je sałatą). W każdym razie podczas gdy on rozwijał swój projekt, ja postanowiłem nad naszymi owadami przeprowadzić własne badania z wykorzystaniem komputerowo generowanej pieśni godowej. Badań nigdy niestety nie sfinalizowałem, ale język programowania projektowany na ich użytek udało mi się ukończyć i sprawował się całkiem nieźle. To właśnie był STRIDUL-8.
Aparat, który wykorzystałem w moich badaniach, była to po prostu klasyczna huśtawka, tyle że wykonana z drzewa balsy, dzięki czemu była bardzo lekka — musiała zresztą taka być, jeśli chciałem badać świerszcze. W zasadzie była to po prostu długa kładka, z podbierakami na obu końcach i podwieszona na środku oraz przykryta siatką. Stawialiśmy tam tylko jednego świerszcza, który mógł sobie chodzić, jak chciał (a raczej mogła, o czym za chwilę). Rzecz jasna, gdy już owad dochodził do któregoś końca, huśtawka opadała (jak to huśtawka), co było rejestrowane przez specjalny mikroprzełącznik, a ten zmieniał źródło nadawania dźwięku, bowiem, o czym jeszcze nie wspomniałem, na każdym jej końcu zamieszczony był niewielki głośniczek, który emitował pieśń świerszcza. Nasz mikroprzełącznik sprawiał, że głos samca zawsze dochodził z przeciwnego końca huśtawki. Proszę więc sobie wyobrazić świerszcza, samiczkę oczywiście, która siedzi sobie gdzieś na zachodnim krańcu kładki. Pieśń samca dochodzi gdzieś ze wschodu. Ona oczywiście chce jej posłuchać, rusza więc na wschód, ale gdy już dochodzi na miejsce, jej waga przeważa huśtawkę, ta się przechyla, uruchamia mikroprzełącznik, który informuje komputer, że trzeba zmienić źródło dźwięku i włączyć głośnik na zachodzie. Samiczka rusza na zachód, ale kiedy dochodzi do celu, sytuacja się powtarza. Pieśni, które bardziej podobają się samicy, skłaniają ją oczywiście do większej liczby nawrotów, a to właśnie nasz komputer precyzyjnie zliczał. Co myślała nasza świerszczyca — czy że ściga nieustannie przed nią uciekającego, najwyraźniej nader wstydliwego samczyka, czy że ten złośliwie przeskakuje jej nad głową, ilekroć się do niego zbliża (zresztą, czy w ogóle cokolwiek myślała?) — tego oczywiście nie sposób stwierdzić. Ważne było to, że gdy jej się podobało, podążała do źródła dźwięku często, gdy jej się podobało mniej — rzadziej, a gdy jej się nie podobało, zostawała po swojej stronie huśtawki. Tak więc działał mój aparat do mierzenia świerszczych preferencji dla różnych pieśni — odtwórz pieśń A przez pięć minut, zmieniając źródło nadawania, potem zrób to samo z pieśnią B. Powtarzaj próby, najlepiej losowo itd. Zliczaj, ile razy huśtawka się przechyliła, bo to przyjąłeś za miarę, na ile samiczce podoba się konkretna pieśń. Dźwięki generowane przez komputer w odróżnieniu od tych naturalnych miały pozwolić nam rozstrzygnąć — w klasycznym tinbergenowskim paradygmacie — co świerszcze w pieśniach godowych swojego gatunku najbardziej lubią.
Pierwotny plan badań zakładał, że zaczniemy od możliwie wiernej symulacji naturalnej pieśni, a potem będziemy ją stopniowo zmieniać — niektóre bity usuniemy, inne wzmocnimy, zaczniemy wydłużać lub skracać przerwy między kolejnymi ćwierkaniami i tak dalej. Później wpadłem na inny pomysł — dość szalony, jak dziś widzę. Otóż wymyśliłem sobie, że zamiast modyfikować odgrywane pieśni stopniowo, zaprogramuję komputer tak, by zaczął od kompletnie losowego utworu, a potem „uczył się” (choć równie dobrze mógłbym powiedzieć „ewoluował”), selekcjonując kolejne mutacje aż do momentu, gdy uda mu się stworzyć sztuczną, ale cenioną równie wysoko jak naturalna pieśń godową. Czy nie byłoby to prawdziwie sensacyjne odkrycie, gdyby ta syntetyczna, komputerowo wyewoluowana pieśń okazała się identyczna z tą, którą Teleogryllus oceanicus wabią swoje samiczki w naturze?! A gdybym potem powtórzył eksperyment z Teleogryllus commodus i komputer wygenerowałby zupełnie inną pieśń? Cóż to za radość dla badacza! Programując mój komputer do pisania pieśni, chciałem sprawić, by był możliwie najbardziej uniwersalny — w końcu w tym komputery są dobre. Tak więc podobnie jak przy symulacji „komputera analogowego” czy przy programie translatorskim chciałem napisać narzędzie uniwersalne. I takim właśnie stworzyłem STRIDUL-8 — ten język pozwalał zdefiniować dowolną kombinację dźwięków i interwałów, czyli mogłem wygenerować dowolną pieśń godową świerszcza dowolnego gatunku. Możliwość — i to bardzo intuicyjna — wielokrotnego posługiwania się nawiasami pozwalała użytkownikowi korzystać z nieograniczonej liczby powtórzeń i wtrąceń, niejako analogicznie do wcześniejszego programu, którym posługiwałem się, analizując gramatyczną strukturę języka (por. s. 190–191 i 196–197). STRIDUL-8 działał całkiem nieźle. Symulacje pieśni godowych świerszczy dla ludzkiego ucha brzmiały dokładnie tak, jak naturalne dźwięki wydawane przez te owady, i tak jak chciałem, łatwo było zaprogramować komputer tak, by generował pieśni dowolnego gatunku. Gdy jednak zademonstrowałem mój produkt dr. Henry’emu Bennet-Clarkowi uznawanemu powszechnie za światowy autorytet w dziedzinie akustyki dźwięków wydawanych przez owady, który właśnie przyjechał z Edynburga, by rozpocząć pracę w Oksfordzie, tylko się skrzywił. Miał rację — STRIDUL-8 potrafił jedynie symulować wzorce czasowe kolejnych dźwięków (dźwięk powstaje, gdy owad pociera skrzydła o siebie), nie
zadbałem natomiast o to, by właściwa była również charakterystyka fali dźwiękowej, jaka w tym momencie powstaje, i do tego właśnie Henry miał zastrzeżenia. Jak uznałem — słuszne. STRIDUL-8 w swojej obecnej postaci nie miał na przykład żadnej szansy, by stworzyć symulację pieśni godowych europejskich świerszczy nadrzewnych, a to o nich właśnie Henry napisał kiedyś, że gdyby dało się usłyszeć światło księżyca, tak właśnie by brzmiało. Nieco zawiedziony, odłożyłem projekt badania świerszczy na później i zająłem się bardziej pilnymi wyzwaniami, przede wszystkim zaproszeniem z Cambridge, które właśnie nadeszło. Niestety — to później nigdy nie nastąpiło. Nigdy nie wróciłem już do moich świerszczy. Często tego żałuję. Myślę, że wszyscy naukowcy mają podobne doświadczenia — takie porzucone i nigdy niedokończone projekty. Zresztą gdybym poważnie myślał o ponownym zajęciu się świerszczami, też pewnie nic by z tego nie wyszło. Działa prawo Moore’a — komputery zmieniają się tak szybko, że jeśli porzucisz jakiś projekt komputerowy na tak długo, jak ja porzuciłem swój, przy próbie powrotu odkrywasz, że oczywiście są już one znacznie szybsze i w ogóle bardziej seksy niż wówczas, gdy się nim zajmowałeś, ale nie ma szans, by któryś potrafił uruchomić twój stary program. Dziś, żeby znaleźć komputer, na którym mógłbym odpalić mój STRIDUL-8, musiałbym pewnie szukać po muzeach.
R. Dawkins, A cheap method of recording behavioural events for direct computer access’, „Behaviour”, 40 (1971), s. 162–173. 2 R. Dawkins, Selective neurone death as a possible memory mechanism, „Nature”, 229 (1971), s. 118–119. 3 R. Dawkins, M. Dawkins, Decisions and the uncertainty of behaviour, „Behaviour”, 45 (1973), s. 83–103. 1
Gramatyka zachowania
Oksfordzka ABRG (Animal Behaviour Research Group) za czasów Tinbergena utrzymywała bardzo bliskie, kordialne wręcz relacje z naszym siostrzanym wydziałem z Cambridge. Tamtejsza zoologia miała siedzibę w położonym nieopodal Madingley. Zakład w Madingley założył w 1950 roku W.H. Thorpe. Był to światowego formatu uczony, a przy tym człowiek nader poważny i surowy. Mike Cullen kiedyś żartem powiedział, że Thorpe to taki typ człowieka, który jeśli potrzebuje zapis nutowy ptasiego śpiewu, opracowuje transkrypcję na organy. W 1975 roku Madingley świętowało 25lecie i z tej okazji Patrick Bateson i Robert Hinde, czołowi przedstawiciele środowiska Madingley po odejściu Thorpe’a (obaj zresztą później byli przewodniczącymi różnych kolegiów w Cambridge), zorganizowali w Cambridge konferencję. Większość jej uczestników stanowili byli lub obecni członkowie zespołu Madingley, ale zaproszono też kilku ludzi z zewnątrz. Zaszczyt reprezentowania Oksfordu przypadł Davidowi McFarlandowi i mnie. Dziś, w tych rzadkich przypadkach, gdy godzę się uczestniczyć w takich konferencjach, sięgam zwykle — przyznaję bez bicia — do któregoś z moich starszych wystąpień i tylko je uaktualniam. Wtedy jednak, w 1974 roku, byłem młody, ambitny i pełen dobrych chęci, postanowiłem więc, że na jubileuszową konferencję (i do książki, która miała się po niej ukazać) przygotuję coś całkiem nowego. Wybrałem sobie temat „hierarchiczna organizacja (zachowania)”, który funkcjonował już w etologii, był to bowiem temat najobszerniejszego — i najbardziej krytykowanego — rozdziału w opus magnum Tinbergena The Study of Instinct. Rozdział ów nosił tytuł An attempt at a synthesis [Próba syntezy]. Ja przedstawiłem inne ujęcie niż Tinbergen (a nawet kilka innych ujęć), ale moje wystąpienie też było próbą syntezy. Jądrem koncepcji „hierarchicznej organizacji” jest — taką wówczas
przedstawiłem interpretację — idea „zagnieżdżonego osadzenia” (nested embedment). Może najlepiej, jeśli wyjaśnię ją nie wprost, tłumacząc, czym zagnieżdżenie nie jest (w pewnym stopniu nawiązuję tu do wcześniejszych rozważań o gramatyce). Każdy ciąg wydarzeń — kolejne zachowania zwierzęcia, bo o tym tu mówimy — można opisać w języku łańcuchów Markowa. Zrezygnuję z przedstawiania formalnej, matematycznej definicji tego pojęcia stworzonej przez rosyjskiego matematyka Andrieja Markowa na początku XX wieku i pozostanę jedynie na poziomie opisu. Otóż łańcuch Markowa zachowań zwierząt to seria aktywności, w której to, co zwierzę robi obecnie, jest zdeterminowane przez ograniczoną liczbę jego wcześniejszych działań, ale nie przez to, co robiło jeszcze wcześniej. W łańcuchu Markowa pierwszego rzędu zachowanie zwierzęcia można przewidywać na podstawie tego, co robiło bezpośrednio przedtem, ale już nie w oparciu o wcześniejsze aktywności. Inaczej mówiąc, wiedza o tym, co robiło ono dwa etapy wcześniej (trzy etapy etc.) w niczym nie zmienia trafności przewidywań jego kolejnych działań. Przy łańcuchu II rzędu trafność rośnie, jeśli znamy dwa poprzedzające zachowania, ale znajomość wcześniejszych nic nam nie daje. I tak dalej. Jeśli jednak zachowanie zorganizowane jest hierarchicznie, analiza przy wykorzystaniu łańcuchów Markowa, obojętne którego rzędu, nic praktycznie nie da. Prawdopodobieństwo pojawienia się jakiegoś zachowania nie będzie zmieniać się stopniowo i łagodnie, w miarę przechodzenia do kolejnych działań, będziemy natomiast obserwować zmiany skokowe (spadki i wzrosty) — znacznie ciekawsze niż to, co odkryliśmy, badając mycie się u much. W przypadkach idealnych zachowania będą wręcz zorganizowane w dyskretne (odrębne) „paczki” — czasem „paczki” w „paczkach” albo nawet „paczki” w „paczkach” w „paczkach”. Nader klarownym modelem „zagnieżdżenia” jest składnia (syntaksa), czyli gramatyczna struktura języka. Wspominałem już wcześniej o programie, który napisałem, by generował poprawne gramatycznie zdania z losowo dobieranych składników. Jeden z przykładów, którym się wówczas posłużyłem, miał następującą strukturę (przyimki pomijam): Przymiotnik rzeczownik przysłówek czasownik przymiotnik rzeczownik przysłówek przymiotnik czasownik rzeczownik przymiotnik czasownik.
Kluczowe składowe zdania zostały oznaczone wytłuszczonym drukiem. Można odczytać tylko je i otrzymamy zdanie gramatycznie poprawne, mimo że pominęliśmy wszystkie zdania względne i wyrażenia przyimkowe spomiędzy. Najważniejsze w tej analogii jest, że jak widać, takie nawarstwianie się może zachodzić wewnątrz głównego zdania, a nawet wewnątrz już osadzonych w nim struktur. Proszę zresztą przyjrzeć się poniższym „zdaniom”: Przymiotnik rzeczownik przysłówek czasownik przymiotnik rzeczownik przysłówek przymiotnik czasownik rzeczownik przymiotnik czasownik. Przymiotnik rzeczownik przysłówek czasownik przymiotnik rzeczownik przysłówek przymiotnik czasownik rzeczownik przymiotnik czasownik. Przymiotnik rzeczownik przysłówek czasownik przymiotnik rzeczownik przysłówek przymiotnik czasownik rzeczownik przymiotnik czasownik. Przymiotnik rzeczownik przysłówek czasownik przymiotnik rzeczownik przysłówek przymiotnik czasownik rzeczownik przymiotnik czasownik. Przymiotnik rzeczownik przysłówek czasownik przymiotnik rzeczownik przysłówek przymiotnik czasownik rzeczownik przymiotnik czasownik.
We wszystkich zdaniach powyższej sekwencji można odczytać wyłącznie elementy wytłuszczone i nadal otrzymamy zdania gramatycznie poprawne. Inaczej mówiąc, można usunąć elementy niewytłuszczone i zdanie być może zmieni sens, ale nadal będzie poprawne (w sensie gramatycznym). Z zupełnie inną sytuacją mamy do czynienia, gdy budujemy zdanie sukcesywnie, dodając do niego kolejne elementy (od lewej do prawej oczywiście). W takim przypadku żaden ciąg nie będzie tworzył poprawnego gramatycznie zdania, dopóki nie dojdziemy do końca i nie zamkniemy poprawnej gramatycznie struktury: Przymiotnik rzeczownik [nie-zdanie]. Przymiotnik rzeczownik przysłówek czasownik [nie-zdanie]. Przymiotnik rzeczownik przysłówek czasownik przymiotnik rzeczownik [nie-zdanie]. Przymiotnik rzeczownik przysłówek czasownik przymiotnik rzeczownik przysłówek przymiotnik [nie-zdanie]. Przymiotnik rzeczownik przysłówek czasownik przymiotnik rzeczownik przysłówek przymiotnik czasownik rzeczownik przymiotnik czasownik [wreszcie otrzymujemy sensowne zdanie].
Tylko w tym ostatnim przypadku uzyskujemy pełne zdanie o prawidłowej strukturze gramatycznej. Chciałem sprawdzić, czy zachowanie zwierząt zorganizowane jest z regułą łańcuchów Markowa, czy raczej poprzez zagnieżdżone osadzenie, jak składnia języka albo też inna hierarchicznie zorganizowana struktura. Jak łatwo zauważyć, pewnej inspiracji dostarczyły mi prowadzone wspólnie z Marian badania nad kurczakami, ale jeszcze bardziej nad muchami. Teraz w referacie, który przygotowywałem na konferencję w Madingley, chciałem przyjrzeć się kwestii hierarchicznej organizacji zachowań z bardziej ogólnej perspektywy, tak z czysto teoretycznego punktu widzenia, jak i w kontekście dostępnych już studiów i badań realnych zachowań. Zdefiniowawszy na początku różne rodzaje hierarchii w języku i wygodnej notacji logiki matematycznej, zająłem się potencjalnymi ewolucyjnymi korzyściami z takiej organizacji. Aby zilustrować lepiej to, co nazwałem „ewolucyjną przewagą tempa”, posłużyłem się metaforą zapożyczoną od laureata ekonomicznego Nobla Herberta Simona, który w jednej ze swoich prac przywołał paralelę dwójki zegarmistrzów, Tempusa i Hory. Oboje robili dobre zegary, ale Tempusowi zajmowało to o wiele więcej czasu, mimo że oba tak samo składały się z tysiąca części. Hora była po prostu sprawniejszym zegarmistrzem, pracowała bowiem hierarchicznie (modułowo). Składała najpierw sto podzespołów, z których każdy zbudowany był z dziesięciu elementów, te łączyła w większe całości i dopiero z nich montowała gotowy zegar. Tempus tymczasem usiłował złożyć swój zegar jednym ciągiem element po elemencie. Jeśli tylko upuścił jakąś śrubkę albo ktoś zadzwonił i przeszkodził mu w pracy, wszystko się rozsypywało i musiał zaczynać od początku. Efekt był taki, że bardzo rzadko udawało mu się doprowadzić do powstania działającego zegara, Hora natomiast wypuszczała gotowe urządzenia wręcz seryjnie. Tę zasadę — modułów i hierarchicznej struktury — doskonale znają wszyscy programiści i bez wątpienia działa ona w ewolucji i budowie systemów biologicznych. Wskazałem też na kolejną przewagę organizacji hierarchicznej, którą nazwałem regułą „przewagi lokalnej administracji”. Jeśli ktoś próbuje zarządzać imperium z Londynu (albo wcześniej z Rzymu), nie poradzi sobie skutecznie z rozwiązywaniem mikroproblemów odległych części imperium, bo kanały komunikacyjne działają zbyt powoli, i to w obie strony. Znacznie lepiej jest mianować lokalnych zarządców, dać im dość ogólne wytyczne
i pozostawić codzienne zarządzanie w ich gestii. Ta sama reguła sprawdzi się też przy wysyłaniu łazika na Marsa. Sygnał radiowy potrzebuje kilku minut, by dotrzeć z Ziemi na Czerwoną Planetę. Gdy zarządzanie pozostawimy ziemskiemu operatorowi, upłyną cztery minuty, nim dotrze do niego informacja, że pojazd trafił na jakąś przeszkodę. Kolejne cztery zajmie przesłanie z Ziemi polecenia, co robić. Przez te osiem minut nasz nieszczęsny wehikuł może się już nieodwracalnie uszkodzić. Oczywistym rozwiązaniem jest w tej sytuacji „delegacja kontroli” — konstruktorzy powinni zaprogramować komputer marsjańskiego łazika na tyle ogólnie („Zbadaj krater, zaczynając od północno-zachodniego krańca. Przemieszczaj się na wschód i unikaj przeszkód takich jak głazy”), by sam wiedział, co robić. A jeśli ktoś wpadłby na pomysł, by na Marsa posłać całą eskadrę łazików z poleceniem badania różnych jego obszarów, rozsądnym wyjściem byłoby przesyłanie z Ziemi tylko ogólnych instrukcji dla „komputera dowodzącego”, który za pomocą bardziej szczegółowych instrukcji powinien koordynować pracę swoich „podwładnych”, przy czym każdy z nich wyposażony byłby też we własny pokładowy komputer pozwalający bez kontaktu z centralą podejmować podstawowe decyzje. Współczesne armie i organizacje biznesowe stosują tego typu „łańcuchy dowodzenia”, a systemy biologiczne też działają według tych reguł. Szczególnie fascynującym przykładem ewolucyjnego ich zastosowania są dinozaury. U tych olbrzymich zwierząt rdzeń kręgowy z oczywistych względów musiał być bardzo długi, co sprawiało, że komunikacja między mieszczącym się w głowie mózgiem a potężnymi tylnymi łapami zajmowała zdecydowanie zbyt wiele czasu. Dobór naturalny poradził sobie z tym problemem, wyposażając dinozaury w „drugi mózg” — rozbudowany zwój nerwowy ulokowany w miednicy. Bert Leston Taylor tak opisał ten ewolucyjny wynalazek: Patrzcie, oto dinozaur, co prehistoryczny laur zdobył nie za wzrost wspaniały, lecz intelekt doskonały. Jak to widać z jego kości, miał dwa źródła swej mądrości: jedno z nich — zwyczajnie w głowie,
drugie tam, gdzie nie wysłowię. Zatem każde swe marzenie mógł snuć głową lub siedzeniem i bez żadnej wątpliwości abstrakcyjne zawiłości rozstrzygała głowy strona, lub też strona od ogona. Był więc mądry i dostojny i w dwa swoje mózgi zbrojny, Gdy mózg przedni był zmęczony, to poprzez rdzeń przedłużony parę myśli słał tylnemu, by się włączył do problemu. Gdy jednemu błąd wytknięto — gad stał z miną uśmiechniętą, bo mózg-sąsiad z oponentem nowym walczył argumentem. Wszystko dwakroć przemyśliwał, więc swych zdań nie odwoływał i mógł myśleć bez zmęczenia o „aspektach zagadnienia”. Szkoda, że ten mądry gad zgasł przed milionami lat1.
(„I mógł myśleć bez zmęczenia o aspektach zagadnienia”. Zapewne a priori i a posteriori. Jednocześnie. Długo pewnie trzeba byłoby szukać autora z dorównującym Taylorowi inteligentnym poczuciem humoru. Chciałbym umieć coś takiego napisać). Po wskazaniu na ogólne przewagi organizacji hierarchicznej przeszedłem do konkretnych empirycznych dowodów jej obecności w zachowaniach zwierząt. Rozpocząłem od powtórnego przeanalizowania danych, które zebraliśmy z Marian w badaniach nad muchami, a potem sięgnąłem po inne dane, które udało mi się wyszperać w wydziałowej bibliotece. Omówiłem między innymi duże badania nad garbikowatymi, badania nad myciem pyszczka przez myszy i badanie nad zalotami u gupików. Chciałem też opracować matematyczne techniki pozwalające wykrywać hierarchiczną organizację zachowań, co pozwoliłoby na ich obiektywną
analizę, niezakłóconą moimi własnymi preferencjami i przekonaniami. Jedną z kilku technik komputerowych było narzędzie, które nazwałem Mutual Replaceability Cluster Analysis. Żeby zastosować tę metodę, trzeba było zacząć od zliczenia częstości przejść między różnymi wzorcami zachowań, a następnie poddać uzyskane dane szczególnej analizie, pozwalającej wykryć ewentualne hierarchie wzorców. Wprowadziłem do komputera dane mówiące, ile razy po każdym wzorcu zachowań zwierzę zaczynało realizować jakiś inny wzorzec, kazałem maszynie szczegółowo zliczyć wszystkie występujące pary i sprawdzić, które z nich są wzajemnie wymienne (mutually replaceable). Ta „wzajemna wymienność” oznaczała, że daną parę można było wymienić na inną, a ogólny wzorzec częstości przejść pozostawał mimo to taki sam (lub w przybliżeniu taki sam, zgodnie ze zdefiniowanymi wcześniej kryteriami). Kiedy już taka wzajemnie wymienna para została przez komputer zidentyfikowana, nadawałem jej odrębną nazwę i tworzyłem nową tabelę danych wejściowych, obejmującą już pary, a nie poszczególne wzorce zachowań. Co oczywiste, ta nowa tabela przejść była już mniejsza — miała mniej rzędów i kolumn. Następnie cała procedura była powtarzana tak wiele razy, jak było to konieczne, by uwzględniała wszystkie wzorce zachowań. Kiedy już każda para zachowań stała się elementem jednego z klastrów (skupień danych), a te z kolei jeszcze większych klastrów, program przechodził o jeden szczebel w hierarchii wyżej. Ilustracja na następnej stronie przedstawia hierarchię „wzajemnej wymienności” wzorców zachowań u gupików, opracowaną na podstawie danych zebranych przez grupę holenderskich badaczy pod kierunkiem profesora G.P. Baerendsa (Baerends, o czym warto wspomnieć — wtedy jedna z wyróżniających się postaci kontynentalnej etologii — był pierwszym doktorantem Tinbergena).
W górnej części ilustracji znajduje się diagram obrazujący częstość przejść między wzorcami zachowań u gupików, opracowany na podstawie danych zebranych przez duńskich badaczy. Każdy okrąg to jeden ze wzorców (oznaczony nazwą kodową), a grubość łączących je linii zależy od częstości przejść — czarne wskazują, że jako pierwsze pojawiło się zachowanie umieszczone po lewej stronie, a szare — po prawej). Wykres zamieszczony
w dolnej części rysunku przedstawia te same dane, tyle że poddane już obróbce przez mój program do analizy skupień (klasteryzacji), czyli Mutual Replaceability Cluster Analysis, uzupełnione o wyliczony współczynnik wymienialności, którym posłużyłem się, decydując o łączeniu określonych par w większą całość (jeśli ktoś chce wiedzieć, to był to współczynnik korelacji). Dość podobne hierarchiczne drzewa otrzymałem, poddając analizie dane dla garbikowatych, myszy i wreszcie dla naszych much. O hierarchii można myśleć w jeszcze jeden sposób i ten wątek również rozwinąłem na użytek wystąpienia w Madingley — otóż można także mówić o hierarchii celów. Cel w tym rozumieniu niekoniecznie musi być świadomą refleksją zwierzęcego mózgu (choć może), oznacza bowiem po prostu pewien zestaw warunków, który sprawia, że dane zachowanie zostaje zakończone. Na przykład skomplikowana sekwencja polowania na zdobycz u geparda zostaje zamknięta, gdy osiągnięty zostaje „stan docelowy”, czyli zabicie zdobyczy. Ja jednak chciałem wykazać, że cele też mogą być hierarchicznie zagnieżdżone jeden w drugim i że jest to bardzo owocna metoda analizy w etologii. Wprowadziłem więc rozróżnienie między „regułami działania” i „regułami zatrzymywania”. Reguła działania informuje zwierzę (albo komputer, jeśli mówimy o symulacjach komputerowych), co dokładnie ma robić i kiedy. Zawiera liczne instrukcje warunkowe (IF/jeżeli…, THEN/to…, ELSE/jeszcze…). Reguła zatrzymywania natomiast mówi zwierzęciu (albo symulacji komputerowej) — „Podejmuj zachowania losowe (albo wypróbowuj wszystkie możliwości) i nie przerywaj, póki określony stan docelowy (na przykład pełen brzuch) nie zostanie osiągnięty”. Sformułowanie precyzyjnego planu opartego na regułach działania w przypadku bardzo złożonych zadań — takich jak polowanie geparda na zdobycz — byłoby praktycznie niemożliwe właśnie ze względu na stopień złożoności. Z tego powodu znacznie lepiej posługiwać się regułami zatrzymywania, tyle że nie wystarczy jedna, ogólna reguła tego typu — podejmuj zachowania losowe, aż stan finalny, czyli pełen brzuch, zostanie osiągnięty. Każdy gepard, który próbowałby się kierować tą regułą, zmarłby ze starości, nie skosztowawszy nawet grama mięsa. Dobór naturalny, chcąc sensownie zaprogramować u zwierzęcia tak złożone zachowanie, powinien natomiast posłużyć się hierarchicznie zagnieżdżonymi regułami zatrzymania. Cel ogólny (finalny: „Kontynuuj, póki nie masz pełnego brzucha”) niejako „wywołuje” cele cząstkowe, takie jak choćby „patroluj okolicę, póki nie
ujrzysz gazeli”. Osiągnięcie celu „gazela w zasięgu wzroku” kończy działanie tej konkretnej reguły zatrzymywania i uruchamia kolejną — „skradaj się powoli, aż dotrzesz blisko gazeli”, której działanie zostaje przerwane, gdy osiągnięty zostanie kolejny cel — „gazela w zasięgu skoku”. I tak dalej. Każda z tych cząstkowych (podrzędnych) reguł zatrzymania wywołuje swoje własne zagnieżdżone reguły, z których każda ma też określony cel finalny. Na o wiele niższym poziomie skurcze poszczególnych mięśni często funkcjonują zgodnie z regułą określaną w inżynierii mianem „serwosterowania” — system nerwowy określa dla mięśnia pewien stan docelowy, a ten kurczy się, dopóki ów stan („reguła zatrzymania”) nie zostanie osiągnięty. Wprowadziłem wcześniej koncepcję hierarchicznego osadzenia, odwołując się do analogii z gramatyczną strukturą języka. Pod koniec wystąpienia przygotowywanego na konferencję w Madingley zdecydowałem się wrócić do tego fascynującego tematu i zadać pytanie, czy dysponujemy jakimiś empirycznymi dowodami, że w zachowaniu zwierząt można wskazać jakiś odpowiednik struktur gramatycznych. Gdyby tak było istotnie, byłoby to nader ważne odkrycie, jako że pozwalałoby formułować pewne hipotezy dotyczące ewolucyjnych korzeni języka. Moglibyśmy pytać, czy rozwinięty język z rozbudowaną hierarchiczną składnią nie wyewoluował w oparciu o pewne znacznie starsze struktury nerwowe, które z kolei wyewoluowały o wiele dawniej z przyczyn nie mających z językiem nic wspólnego. Przede mną zajął się zresztą już tym pytaniem mój oksfordzki kolega John Marshall, lingwista, co warto dodać. Otóż Marshall przeanalizował zachowania godowe samców gołębia, których obfity przegląd można znaleźć w literaturze etologicznej i, wykorzystując swoją lingwistyczną wiedzę, wskazał siedem „słów” tworzących język samca, takich jak „skłoń się” (samicy), „kopuluj” itd., a następnie spróbował wykazać, że istnieje w języku złożonym z tych siedmiu słów określona struktura gramatyczna (phrase structure grammar), odpowiednik tej, której istnienie Chomsky postulował dla ludzkiego języka. Na użytek mojego wystąpienia przetłumaczyłem gramatykę Marshalla na język komputerowy i, mimo że jest to dziś już stosunkowo przestarzały Algol-60, czytelnicy o nawet niewielkiej wiedzy programistycznej mogą się zorientować, że tak jak i poprzednie, tak i ten program ma silnie rekursywną strukturę, o czym świadczy obecność procedur samowywołujących, co, jak wcześniej wskazałem, stanowi podstawę struktury hierarchicznej.
Na ilustracji na następnej stronie mamy zatem na górze przedstawioną opracowaną przez Marshalla „strukturę gramatyczną” zachowań godowych u gołębi, poniżej mój jej przekład na Algol-60, a następnie kilka przykładowych sekwencji „zachowań” wygenerowanych przez program (w opisie programu „p” zastępuje bardziej złożoną instrukcję typu: „Jeśli spełnione są określone warunki, na przykład prawdopodobieństwo przekracza 0,3…”).
Niestety, analizy Marshalla w rzeczywistości nie pozwalają nam na wyciąganie jakichkolwiek wniosków co do realnego zachowania gołębi, nie sposób bowiem sprawdzić, czy proponowana przez niego gramatyka jest „prawidłowa”. W przypadku pytań o składnię konkretnego języka każdy jego biegły użytkownik (native speaker) natychmiast rozstrzygnie tego typu wątpliwości. Przy gramatyce Marshalla nie mamy jednak żadnego
odpowiednika takiego mechanizmu kontrolnego. Tyle że podobnie jak przy wielu innych badaniach, które prowadziłem w tym okresie, moim „celem finalnym” nie było odkrycie jakichś uniwersalnych prawd o zachowaniach jakiegokolwiek konkretnego gatunku — poszukiwałem raczej nowych i intrygujących (oraz obiecujących) metod, które w etologii będzie można zastosować w przyszłości. Tekst przygotowany do jubileuszowego tomu Madingley2 był dla mnie, jak się okazało, zamknięciem pewnego odcinka, niejako punktem kulminacyjnym pierwszego etapu mojej kariery naukowej, który rozpoczął się, gdy miałem lat dwadzieścia parę, a skończył dekadę później. Potem poszedłem już w zupełnie inną stronę i nigdy nie miałem już wrócić do moich młodzieńczych zmatematyzowanych pasji. Ten nowy etap otworzyło wydanie mojej pierwszej książki — Samolubnego genu. Ta publikacja określiła całą resztę mojej naukowej przyszłości, a w zasadzie całą drugą połowę mojego życia.
Autorem tego doskonałego spolszczenia jest Zbigniew Jaworowski. Przekład zamieszczony w książce Andrzeja Trepki Zwierzęta wychodzą z mórz (Wydawnictwo „Śląsk”, Katowice 1977). 2 R. Dawkins, Hierarchical organization: a candidate principle for ethology, [w:] P.P.G. Bateson, R.A. Hinde, red., Growing Points in Ethology Cambridge, Cambridge University Press, 1976, s. 7– 54. 1
Nieśmiertelny gen
W 1973 roku strajki zorganizowane przez National Union of Mineworkers (związek zawodowy górników) doprowadziły do kryzysu, w wyniku którego konserwatywny rząd premiera Heatha zarządził w całej Wielkiej Brytanii tzw. trzydniowy tydzień. Ponieważ zaczynało już brakować zapasów węgla, wprowadzono ograniczenie dostaw prądu — instytucje o niekluczowym znaczeniu dla gospodarki miały prąd tylko przez trzy dni w tygodniu, a i podczas tych trzech dni zdarzały się częste przerwy. Moje badania nad świerszczami były oczywiście od prądu uzależnione, ale pisanie już nie — wtedy pisałem jeszcze głównie na przenośnej maszynie do pisania (na takich dziwnych białych płachtach zwanych papierem — tak, tak!). Postanowiłem więc, że chwilowo zawieszę eksperymenty ze świerszczami, a zajmę się pisaniem pierwszej w mojej karierze książki. Tak właśnie narodził się Samolubny gen. Egoizm i altruizm — jak i w ogóle koncepcja „umowy społecznej” — były to wówczas bardzo modne tematy. Lewica próbowała jakoś poradzić sobie z tym, że z jednej strony żywiliśmy współczucie dla górników, z drugiej jednak trudno było akceptować drastyczne działania związkowców, którzy w pewnym sensie postanowili wziąć cały kraj jako zakładnika. Czy teoria ewolucji ma coś ważnego do powiedzenia w tej jakże ważnej kwestii? — zadawałem sobie pytanie. W poprzedniej dekadzie ukazało się wiele książek popularnonaukowych i nakręcono sporo filmów dokumentalnych, których autorzy z mniejszym lub większym talentem starali się stosować teorię Darwina do kwestii egoizmu i altruizmu czy konfliktu między dobrem wspólnym a jednostkowym. Niestety — większość z nich zwykle się zapędzała i ewolucjonizm przedstawiała w kompletnie fałszywym ujęciu. Popełniała błąd, który nazwać można „ewolucyjnym panglosizmem”. Jak opowiedział mi mój przyjaciel i mentor, od dawna już niestety
nieżyjący, John Maynard Smith, jego z kolei mentor, wielki J.B.S. Haldane sformułował kiedyś trzy „teorematy” ewolucjonizmu (może nie do końca poważne, na pewno błędne i na pewno też rozpowszechnione): Teoremat cioci Okruszka (Aunt Jobiska’s Theorem; to z Edwarda Leara) — „Każdy wie, że przecież…”; Teoremat Brząkacza (Bellman’s Theorem, tym razem Lewis Caroll) — „Co powiem trzy razy, jest prawdą” i Teoremat Panglossa (oczywiście Wolter) — „Wszystko jest najlepsze na tym najlepszym z możliwych światów”. Tak więc „ewolucyjni panglosiści” w zasadzie dostrzegają, że dobór naturalny całkiem sprawnie doprowadza do tego, by wszystko, co żyje, nieźle sobie w swoim życiu radziło. Albatrosy sprawiają wrażenie doskonale zaprojektowanych do latania ponad morskimi falami, pingwiny — do latania pod nimi (piszę ten fragment na statku przemierzającym wody Arktyki i maestrię jednych i drugich mogę właśnie podziwiać). Problem z panglosistami polega jednak na tym, że często zapominają oni (nietrudno o tym nie pamiętać, to fakt), że to „dobrze” i „doskonale” odnosi się do jednostek, nie do gatunków. Dobrze latają, pływają, rozmnażają się, dobrze sobie radzą z przetrwaniem… tak, dobór naturalny sprawia, że poszczególni osobnicy są naprawdę świetni w tym wszystkim. Nie ma jednak żadnego powodu, by oczekiwać od doboru naturalnego, że będzie działał tak, by gatunki były w czymkolwiek dobre — by potrafiły uniknąć wyginięcia, zachowywały równowagę płci, potrafiły ograniczać do optymalnej wielkości liczebność populacji, dbały o zasoby i środowisko naturalne w interesie przyszłych pokoleń. Takie myślenie to właśnie panglosizm. Przetrwanie grup może wyłonić się jako zagregowany efekt zwiększonej zdolności jednostek do przetrwania, ale to tylko efekt uboczny. Szczęśliwy traf. To nie o przetrwanie grupowe chodzi w doborze naturalnym. Błąd panglosizmu jest tak kuszący, ponieważ my, ludzie, mamy zdolność przewidywania i potrafimy ocenić i stwierdzić, co ewentualnie może przynieść pożytek naszemu gatunkowi (miastu, krajowi, całemu światu czy jakiejkolwiek szerszej zbiorowości). Potrafimy wymyślić, że nadmierne połowy na dłuższą metę zagrożą też samym rybakom, jesteśmy w stanie ocenić, że jeśli będziemy utrzymywać swoją rozrodczość w ryzach, ci, którzy w przyszłości będą żyli w nieprzepełnionym świecie, mają szanse na lepsze życie. Możemy zadecydować, by dziś się w czymś ograniczać, bo to opłaci się w dalszej przyszłości. Dobór naturalny tymczasem nie ma zdolności
przewidywania… W każdym razie taka panglosiańska wersja doboru naturalnego była przez czas jakiś bardzo modna. Gdyby działała, może rzeczywiście doczekalibyśmy się tego, że wszystko byłoby najlepsze na tym najlepszym z możliwych światów. Niestety — życie tak nie działa. Jednym z celów, jakie przed sobą postawiłem, pisząc Samolubny gen, było właśnie przekonanie czytelników, że „dobór grupowy”, tak bowiem zwykło się nazywać teorię, o której tu mówię, działać nie może. Tymczasem ta koncepcja (jak pisałem, jej moc uwodzenia jest olbrzymia, dlatego nawet nazwałem ją Great Group Selection Fallacy, czyli Wielkim Złudzeniem Doboru Grupowego, GGSF) stanowiła kluczowy przekaz jednego z naukowych bestsellerów 1964 roku, głośnej książki Tak zwane zło Konrada Lorenza. Równie mocno nagłaśniał ją kolejny poczytny pisarz naukowy Robert Ardrey, którego dwie książki, The Territorial Imperative oraz The Social Contract, trafiły nawet na listy bestsellerów1. A już niemal jako osobistą zniewagę odebrałem to, że Ardrey potrafił tak doskonale łączyć błędny przekaz swoich książek z doskonałym wręcz stylem. Postanowiłem więc napisać książkę na ten sam temat, co The Social Contract (książka Ardreya była w zasadzie przetworzonym na język biologii wariantem Umowy społecznej Rousseau), tyle że w mojej pracy chciałem się oprzeć na rygorystycznie interpretowanej teorii doboru naturalnego, a nie na GGSF. Inaczej mówiąc, chciałem odczynić szkody, jakie swoimi publikacjami spowodowali Lorenz i Ardrey, szkody tym groźniejsze, że w rozpowszechnianiu zwalczanego przeze mnie złudzenia dzielnie sekundowała im BBC w emitowanych w tym czasie filmach dokumentalnych. Telewizja propagowała dobór grupowy tak konsekwentnie, że w Samolubnym genie poszerzyłem nawet listę Haldane’a o kolejny teoremat — „Teoremat BBC”. Z panglosizmem i GGSF stykałem się zresztą nie tylko w książkach i w telewizji, ale i na co dzień, a przynajmniej co tydzień — w pracach, które pisali dla mnie studenci młodszych lat. Zresztą, jak sobie przypominam, kiedy sam byłem jeszcze na studiach, w wielu moich pracach też taki wątek — fałszywa idea, że tak w istocie dobór naturalny kieruje się zasadą przetrwania gatunków — też się przewijał i, co więcej, nie wydaje mi się, by któryś z moich tutorów zwrócił mi na to uwagę. W każdym razie, przystępując do pisania Samolubnego genu marzyłem sobie, że będę potrafił wszystko to zmienić, choć jednocześnie nieco onieśmielała mnie
świadomość, że aby mój plan się powiódł, muszę napisać go co najmniej równie dobrze, jak Ardrey swoje bestsellery, a sprzedać nie mniej egzemplarzy, niż udało się to Lorenzowi. Mówiłem nawet żartobliwie, że „piszę właśnie swój bestseller”, choć oczywiście tak naprawdę nie wierzyłem w aż taki sukces. Po prostu ironia pomagała mi się uporać z własną nieposkromioną ambicją. Dobór naturalny to czysto mechaniczny, automatyczny proces. W naszym świecie nieustannie rośnie liczba organizmów, które dobrze sobie radzą z przetrwaniem, a spada liczba tych, które są w tym kiepskie. Dobór naturalny nie potrafi przewidywać, natomiast nasze mózgi tak, i dlatego właśnie panglosizm jest tak kuszącą ideą. Ludzkie mózgi zadręczają się długoterminowymi prognozami i potrafią dostrzec, że pobłażanie sobie w tym stuleciu może skończyć się katastrofą w następnym. Dobór naturalny tak nie działa. I niczym się nie zadręcza. Dobór może jedynie ślepo realizować najbliższe cele, ponieważ każde kolejne pokolenie automatycznie zostaje liczebnie zdominowane przez te jednostki, które — w dowolny sposób i dowolnym kosztem — zdołały wyprodukować więcej potomstwa niż inne osobniki z tej samej generacji. I kiedy przyglądamy się dokładnie i uważnie, co dzieje się na tym generacyjnym poziomie, nieuchronnie dochodzimy do wniosku, że dobór naturalny musi działać na poziomie genów. Dobór naturalny automatycznie faworyzuje interesy tych całości, które mogą przejść przez pokoleniowy filtr i przetrwać dalej, trwać również w odleglejszej przyszłości, a jeżeli myślimy o życiu na tej planecie, to taki wybór oznacza tylko i wyłącznie geny. Oto, jak opisałem to w Samolubnym genie, gdzie wprowadziłem pojęcie „maszyny przetrwania” właśnie po to, by lepiej wyrazić, jaką rolę odgrywają (śmiertelne) organizmy, a jaką ich (potencjalnie nieśmiertelne) geny: Geny są nieśmiertelne […] spodziewany czas życia genów na tym świecie trzeba mierzyć nie dziesiątkami, lecz tysiącami i milionami lat. Wśród gatunków rozmnażających się płciowo pojedynczy osobnik jest zbyt dużą i zbyt krótkotrwałą jednostką genetyczną, by uznać ją za liczący się obiekt działania doboru naturalnego. A grupa osobników jest jednostką jeszcze większą. Osobniki i grupy są jak chmury na niebie lub tumany pyłu na pustyni. Są tymczasowymi skupiskami lub zgromadzeniami. W skali ewolucyjnej nie są obiektami stabilnymi. Populacje mogą trwać przez pewien czas, ale wciąż mieszają się z innymi, a więc tracą swoją tożsamość.
Również w ich obrębie następują ciągłe zmiany ewolucyjne. Populacja nie jest obiektem na tyle odrębnym, by być jednostką doboru naturalnego, nie jest dość stabilna i jednolita, by mogła być „wybierana” preferencyjnie względem innej populacji. Pojedyncze ciało jest przez całe swoje życie bytem zadowalająco odrębnym, ale cóż, czy trwa to długo? A przecież każdy osobnik jest niepowtarzalny. Jeśli dobór będzie się dokonywał między bytami, z których każdy występuje tylko w jednej kopii, to nie ma mowy o ewolucji! Rozmnażanie płciowe nie jest replikacją. Tak jak populacja ulega skażeniu domieszkami innych populacji, tak i potomstwo osobnika skażone jest wpływem jego partnera seksualnego. Twoje dzieci są z tobą identyczne tylko w połowie, twoje wnuki tylko w jednej czwartej. Po paru pokoleniach możesz liczyć co najwyżej na wielką liczbę potomków, z których każdy nosi w sobie zaledwie drobną cząstkę ciebie — może kilka genów — nawet jeśli niektórzy z nich noszą również twoje nazwisko. Osobniki nie są bytami stabilnymi, są przemijające. W niepamięć odchodzą również wciąż tasowane chromosomy, przelotne jak układ kart w rozdaniu. Lecz same karty przeżywają proces tasowania. Karty to geny. Geny nie są unicestwiane przez crossingover, zmieniają jedynie partnerów i idą dalej. Jakżeby inaczej. Przecież tylko to jest dla nich ważne. Są replikatorami, a my jesteśmy ich maszynami przetrwania. Gdy spełnimy swoją misję, jesteśmy odtrącani. Lecz życie genów mierzy się czasem geologicznym: geny są wieczne2.
Sam przekonywałem się — i przekonałem — do tej prawdy dekadę wcześniej, zresztą niemal tymi samymi słowami. Wspominałem już o wykładach, które prowadziłem w Oksfordzie dla studentów młodszych lat, i nawet pisałem (por. s. 166) o retorycznych chwytach, jakimi się wówczas posługiwałem, by przekonać ich o kluczowej roli nieśmiertelnych genów w doborze naturalnym. Oto zresztą, by nie być gołosłownym, fragment mojego wykładu. Łatwo się przekonać, jak podobną argumentacją się posługiwałem: Geny są w pewnym sensie nieśmiertelne. Przechodzą z pokolenia na pokolenie, mieszając się za każdym razem, gdy trafiają z rodzica do dziecka. Ciało zwierzęcia jest tylko chwilowym miejscem ich pobytu. Przetrwanie genów zależy od ciała, w którym tkwią, ale tylko do chwili, gdy się ono nie rozmnoży, bowiem później przechodzą do innego ciała […] geny budują sobie tymczasowy dom, śmiertelny, ale skutecznie wypełniający swoje funkcje, tak długo jak jest potrzebny […]. Jeżeli zatem chcielibyśmy się posłużyć określeniami „samolubny” i „altruistyczny” w odniesieniu do genów, to zgodnie z ortodoksyjnym ujęciem neodarwinowskiej teorii ewolucji geny są samolubne.
Kiedy ostatnio odnalazłem ten tekst mojego wykładu z 1966 roku (z zachęcającymi komentarzami Mike’a Cullena na marginesach), z zaskoczeniem uświadomiłem sobie, że przygotowując go, nie znałem jeszcze książki George’a C. Williamsa Adaptation and Natural Selection, która ukazała się dopiero pod koniec 19663 roku. A oto, co Williams tam pisał: Wraz ze śmiercią Sokratesa zniknął nie tylko jego fenotyp, ale również genotyp […]. Tej straty nic nam nie wynagrodzi, niezależnie od tego, jak wielu potomków po sobie Sokrates zostawił. Jego geny, to niewykluczone, może są nadal wokół nas, ale nie jego genotyp, bowiem mejoza i rekombinacja niszczą genotypy równie skutecznie, jak śmierć. To tylko pocięte przez mejozę fragmenty genotypu są przenoszone dalej w procesie rozmnażania płciowego, a i te fragmenty dalej są szatkowane przez mejozę w kolejnych pokoleniach. Jeśli jest jakiś niepodzielny fragment, to właśnie jest to „gen”, będący przedmiotem sporów i abstrakcyjnych dyskusji genetyków populacyjnych.
Kiedy wreszcie przeczytałem książkę Williamsa (kilka lat po ukazaniu się, przyznam ze wstydem), ten fragment o Sokratesie zrobił na mnie wielkie wrażenie i dlatego między innymi tak mocno podkreśliłem w Samolubnym genie, jak wielkie znaczenie dla powstania tej książki mieli i Williams, i Hamilton. Williams i Hamilton byli w jakimś stopniu do siebie podobni. Dwaj wybitni uczeni obdarzeni wybitnym intelektem, cisi, nieco wycofani, skromni. Tyle że Williams miał w sobie jakąś godność, która w połączeniu z charakterystycznym wyglądem — może wysokie czoło i broda też robiły swoje — sprawiała, że wielu ludziom kojarzył się z Abrahamem Lincolnem. Hamilton jakoś bardziej z Kłapouchym… Niemniej gdy pisałem Samolubny gen, żadnego z nich nie znałem jeszcze osobiście. Wyłącznie z książek i z tego, jak kluczowe znaczenie miał ich dorobek dla zrozumienia mechanizmów ewolucji. Ponieważ geny są potencjalnie nieśmiertelne, gdyż trwają w postaci dokładnych kopii, różnica między tymi, które odnoszą sukces, a tymi, które poniosły porażkę, naprawdę ma znaczenie. I długoterminowe konsekwencje. Świat jest w coraz większym stopniu wypełniony tymi genami, które dobrze sobie w nim radzą i potrafią przetrwać przez wiele pokoleń, co w praktyce oznacza, że potrafią we współpracy z innymi genami zbudować organizmy zdolne do przetrwania wystarczająco długo, by się rozmnożyć — przecież
w końcu organizmy to tylko wehikuły, w których geny przebywają i które przekazują je dalej. W Samolubnym genie nieustannie posługiwałem się określeniem „maszyna przetrwania”, jak nazywałem organizmy, czyli te całości, które w życiu realnie coś robią — ruszają się, szukają, polują, pływają, biegają, latają, karmią młode. Najlepszym sposobem zaś, by wyjaśnić wszystko, co taki organizm robi, jest przyjąć, że został zaprogramowany przez geny, które go „dosiadły”, by je zachował i przekazał dalej, nim umrze. Pisałem nie tylko o „maszynie przetrwania”, ale nazwałem też organizm „wehikułem”, co przypomina mi uroczą przygodę z ekipą japońskiej telewizji, która postanowiła zrobić ze mną wywiad o Samolubnym genie. Panowie przyjechali do Oksfordu upakowani w klasycznej, czarnej londyńskiej taksówce, z której każdego okna wystawały stojaki do kamer i reflektorów (a wydawało się jakby również ręce i nogi). Mieli nawet ze sobą tłumacza, ale nie dałem rady się z nim dogadać, więc został odesłany w niesławie, i dopiero reżyser łamaną angielszczyzną wytłumaczył, że koniecznie chciałby sfilmować mnie w taksówce podczas przejażdżki wokół Oksfordu. Trochę mnie to zdziwiło, czemu najwyraźniej dałem wyraz, bo reżyser (równie zdziwiony) spytał: „A czyż nie jest pan autorem taksówkowej teorii ewolucji?”. Chwilę trwało, nim wpadłem na to, że zapewne japoński tłumacz przełożył „wehikuł” na „taksówkę”. Sama rozmowa zresztą również była zabawnym doświadczeniem. W taksówce znalazłem się tylko z kamerzystą i oświetleniowcem — nie było tłumacza, więc nie było jak przeprowadzić wywiadu. Poproszono mnie, żebym po prostu podczas jazdy po Oksfordzie opowiadał, improwizując, o książce. To akurat nie sprawiało mi problemu, problemem natomiast było to, że jakkolwiek taksówkarz, w co nie wątpię, plan Londynu miał wdrukowany głęboko w hipokamp, to Oksfordu nie znał wcale i musiałem mu służyć za przewodnika, co oznaczało, że moją opowieść o samolubnych genach przerywałem co chwila nerwowymi okrzykami „Teraz w lewo” albo „Na światłach w prawo, a potem proszę trzymać się lewej strony”. Mam nadzieję, że ekipie udało się odnaleźć pechowego tłumacza przed powrotem do Londynu. W Samolubnym genie krytykowałem panglosowską koncepcję, jakoby zwierzęta potrafiły przewidywać, co się stanie i podejmować działania korzystne dla długoterminowego interesu własnej grupy lub gatunku. Nie
chodziło mi nawet o to, że takich „korzystnych” działań podejmować nie mogą — w końcu nikt nie sugerował, że dokonują takich wyborów świadomie i z rozmysłem. Błąd tkwi gdzie indziej, w tym mianowicie, że to dobro grupy (gatunku) jako całości ma być maksymalizowane. Biolodzy często i to całkiem sensownie mówią o wybieraniu „korzystnych działań”, uznając to za skrótowy opis czysto darwinowskiego rozumowania. Najważniejsze jednak, aby właściwie zidentyfikować poziom hierarchii świata ożywionego, na którym taka metafora (implikująca niejako świadome rozumowanie) może być stosowana. Dlatego uważam, że całkiem właściwą strategią jest sytuowanie się w roli określonego zwierzęcia i zadawanie pytania: „Co zrobiłbym w takiej sytuacji, chcąc skutecznie rozpropagować własne geny?”. W Samolubnym genie jest zresztą mnóstwo takich wymyślonych monologów, za pomocą których śledzimy rozumowanie hipotetycznego zwierzęcia, które pyta się: „Czy powinienem zrobić X czy Y?”. Tyle że „powinienem” w tym kontekście oznacza: „Czy to X, czy Y będzie lepsze dla moich genów?”. To uprawniona metafora wyłącznie dlatego, że da się ją przełożyć na język genów. Wyrażona tym językiem oznacza: „Czy geny, które sprawiają, że osobnik czyni (w tej konkretnej sytuacji) X, zwiększają w ten sposób swój udział w puli genowej?”. Innymi słowy — można się bawić w takie subiektywne monologi, w istocie bowiem nadal operujemy językiem przetrwania genów. Bywa kuszące, by dylemat „zrobić X czy Y” interpretować jako: „Czy X, czy raczej Y sprawi, że będę żył dłużej?”. Jeśli jednak kosztem dłuższego życia będzie niemożność reprodukcji, dobór naturalny nie będzie faworyzował takiego rozwiązania. W konkurencji długowieczność kontra przetrwanie genów ta pierwsza przegrywa. Zresztą łatwo zauważyć, że rozmnażanie się to często nader niebezpieczne zajęcie. Przepiękne upierzenie bażanta przyciąga wzrok nie tylko potencjalnych partnerek, ale również drapieżników. Bury i nierzucający się w oczy osobnik zapewne przeżyłby dłużej niż jego ozdobiony pięknymi piórami kolega ze stada, ale prawdopodobnie zmarłby nie skusiwszy żadnej samiczki, co oznacza, że geny niepozorności (i bezpieczeństwa) mają mniejsze szanse, by być przekazane dalej. Dla doboru ważne jest przetrwanie genów, nie jednostek. Możemy zatem taki oto monolog włożyć w dziób młodego bażanta: „Jeśli wyhoduję sobie szare pióra, pewnie będę żył dłużej, ale nie zdobędę żadnej samicy. Jeżeli natomiast będę miał kolorowe pióra, pewnie zginę młodo, ale
wcześniej zdążę się rozmnożyć i przekazać dalej wiele moich genów, w tym również geny pięknych kolorowych piór. Zatem powinienem «zadecydować», by porosnąć kolorowymi piórami”. Rzecz jasna taka „decyzja” nie ma nic wspólnego z tym, w jaki sposób podejmują je ludzie. Nie ma tu żadnych świadomych wyborów. Nie ma myślenia. Z tych między innymi powodów takie skróty myślowe na poziomie organizmów mogą być zwodnicze, niemniej też przydatne, przynajmniej póki pamiętamy, by zawsze móc przetłumaczyć je z powrotem na język genów. Póki wiemy, że żaden bażant tak naprawdę nie podejmuje decyzji, by wyhodować sobie piękny ogon zamiast szarego kikuta. Po prostu geny barwnego upierzenia i geny szarego ogona mają nierówne szanse na przetrwanie w kolejnych pokoleniach. Co więcej, próbując zrozumieć z darwinowskiej perspektywy, co zwierzęta robią, wręcz warto widzieć w nich „maszyny”, roboty myślące nad tym, w jaki sposób najskuteczniej przekazać swoje geny kolejnym pokoleniom. Te „sposoby” mogą obejmować zachowywanie się w określony sposób, ale również wyhodowanie sobie jakichś szczególnych organów, kształtu czy umiejętności. Przydaje się również w podobny metaforyczny sposób traktować geny jako całości myślące nad tym, jak najlepiej przejść do następnej generacji. W ich przypadku jednym z takich sposobów jest manipulowanie poszczególnymi organizmami już w fazie rozwoju płodowego. Nawet jednak metaforycznie nie należy mówić o zwierzętach tak, jakby myślały nad tym, co robić, by zachować własny gatunek, a nawet własną grupę. Zróżnicowane przetrwanie grup (gatunków) to nie jest ten plan, na którym działa dobór naturalny. Ten zajmuje się przetrwaniem genów. Można zatem zastanawiać się: „Co bym zrobił, będąc genem, by przetrwać (w puli genowej)?”, można — to w zasadzie powinien być dokładny odpowiednik tego pytania — rozważać: „Co zrobiłbym, będąc organizmem, by zachować moje geny?”. Natomiast pytanie: „Co zrobiłbym, będąc organizmem, by zachować swój gatunek?” jest po prostu nieuprawnionym skrótem myślowym. Podobnie zresztą — może w ten sposób łatwiej będzie wyjaśnić, co mam na myśli — absurdalne byłoby pytanie: „Co zrobiłbym, będąc gatunkiem, by zachować siebie?”. Gatunki, w odróżnieniu od poszczególnych osobników (organizmów) nie są jednostkami, które — nawet metaforycznie — mogą „zachowywać się” jak podmioty, robić cokolwiek,
podejmować decyzje. Gatunki nie mają mięśni ani mózgów — to zbiory jednostek, wyposażonych (lub nie) w jedne i drugie. Gatunki (i zbiorowości) nie są „wehikułami”. Pojedyncze osobniki są. Muszę jednak w tym miejscu podkreślić, że przedstawiana w moich lekturach z lat 60. (i tym bardziej w Samolubnym genie) idea, iż to gen jest podstawową jednostką doboru naturalnego, nie była dla mnie jakimkolwiek przełomem czy nowym odkryciem. Uważałem — co zresztą wprost i jasno deklarowałem — że to oczywisty wniosek z neodarwinowskiej syntezy, czyli z darwinowskiej teorii ewolucji sformalizowanej klarownie w latach 30. XX wieku przez Fishera, Haldane’a, Wrighta i pozostałych „ojców założycieli” nowej syntezy — Ernsta Mayra, Theodosiusa Dobzhansky’ego, George’a Gaylorda Simpsona i Juliana Huxleya. To w zasadzie przypadek, że dopiero po sukcesie Samolubnego genu tak krytycy, jak zwolennicy uznali, że to rewolucyjna koncepcja. Ja przynajmniej tak wówczas nie uważałem. Inna rzecz — i warto o tym pamiętać — że nie wszyscy nawet z grona twórców Nowej Syntezy do końca zdawali sobie sprawę z implikacji teorii, którą stworzyli. Nawet jeszcze pod sam koniec swego niemal stuletniego życia wielki Ernst Mayr, niemiecko-amerykański taksonom, z wyraźną wrogością odnosił się do idei selekcji na poziomie genów, a czynił to w sposób, który na mnie przynajmniej sprawiał wrażenie, że nie do końca ją rozumie. Zresztą również Julian Huxley, autor nazwy Nowa Synteza, był ortodoksyjnym zwolennikiem koncepcji doboru grupowego (choć chyba nie do końca zdawał sobie z tego sprawę). Kiedy pierwszy raz rozmawiałem z Peterem Medawarem, zaszokował mnie konsternacją, która zabrzmiała dla mnie niemal świętokradczo. „Problem z Julianem — powiedział, co pamiętam do dziś — jest taki, że on naprawdę nie rozumie, o co chodzi w ewolucji”. Powiedzieć coś takiego o Huxleyu?! Nie mogłem uwierzyć własnym uszom! Zresztą później usłyszałem coś podobnego od innego noblisty, francuskiego biologa molekularnego Jacques’a Monoda. Choć już nie o (tylko) Huxleyu: „Problem z doborem naturalnym jest taki, że wszystkim tylko wydaje się, że go rozumieją”. Jak już wspomniałem, zacząłem pisać Samolubny gen, kiedy wskutek przerw w zasilaniu musiałem wstrzymać eksperymenty ze świerszczami. Akurat kiedy skończyłem pierwszy rozdział, na Wydziale Zoologii spotkałem redaktora z wydawnictwa Allen & Unwin, który pojawił się tu z kolejną wizytą w poszukiwaniu ciekawych książek. Opowiedziałem mu o moim
projekcie, zaciekawiło go, dałem mu więc do czytania pierwszy rozdział. Przeczytał na miejscu, spodobało mu się i zachęcił mnie do dalszej pracy. Właśnie wtedy jednak — pechowo z pewnego punktu widzenia, szczęśliwie z innych — strajki się skończyły i dostawy energii wróciły do normy. Wrzuciłem maszynopis do szuflady i niemal o nim zapomniałem, gdyż wróciłem do świerszczy. Przez kolejne dwa lata co pewien czas myślałem jednak o tym, by do swojego pisania wrócić. Ta pokusa była szczególnie silna, gdy przychodziło mi samemu czytać (i mówić na wykładach) o nowych publikacjach, które zaczęły się ukazywać na początku lat 70. i których autorzy pięknie wręcz zgadzali się ze wszystkim, co chciałem zawrzeć w mojej poczętej, a wciąż nienarodzonej książce. W tym kontekście warto wspomnieć przede wszystkim o tekstach młodego amerykańskiego biologa Roberta Triversa, ale też o pracach weterana angielskiej biologii Johna Maynarda Smitha. Obaj panowie posłużyli się tym samym intuicyjnym skrótem, którego ja tak chętnie używałem (filozof Daniel Dennett dziś nazwałby tę metodę „dźwignią wyobraźni”4) — mam tu na myśli analizowanie zachowania zwierzęcia „tak, jakby” świadomie kalkulowało ono, co będzie najlepsze dla przetrwania jego genów. Trivers pisał o zwierzęciu-rodzicu, tak jakby było ono racjonalnym podmiotem, świadomie kalkulującym to, co ekonomiści nazywają „kosztem alternatywnym” („kosztem utraconych korzyści”) swoich działań. Rodzic ponosi określone koszty spłodzenia (i ewentualnie posiadania) potomstwa. Do tych kosztów należy chociażby pokarm (oraz czas i wysiłek niezbędny do jego zgromadzenia) oraz czas poświęcony na ochronę potomstwa przed drapieżnikami i ryzyko z tym związane. Trivers połączył je wszystkie w jeden indeks inwestycji rodzicielskich (PI — Parental Investment), a przede wszystkim wykazał, że PI musi być analizowane właśnie jako koszt alternatywny; inwestycja w każdego potomka to utracone możliwości inwestycji w inne dziecko. Trivers zastosował potem swoje kategorie, by rozwinąć bardzo intrygującą teorię „konfliktu rodzic — dziecko”. Na przykład decyzja o tym, kiedy najlepiej odstawić małe od piersi, jest przedmiotem „sporu” między matką a dzieckiem, przy czym oboje zachowują się jak racjonalny animal economicus, którego „funkcją użyteczności” jest przetrwanie własnych genów. Matka chce przerwać karmienie wcześniej niż młode, bo nadaje większą niż ono wartość przyszłym dzieciom, które odniosą korzyść z odstawienia tego od piersi. Ono
również „ceni” potencjalne przyszłe rodzeństwo, ale tylko w połowie tak wysoko jak matka — tak działa reguła Hamiltona. Tak więc będziemy mieli do czynienia z okresem „konfliktu odstawieniowego”, trudną fazą przejścia od tych wczesnych momentów, gdy obie strony „zgadzają się”, że młode trzeba nadal karmić piersią, i późną fazą, gdy obie zgodnie uznają, że nie jest to już konieczne. W czasie pomiędzy, kiedy matka chce już skończyć z karmieniem piersią, a dziecko jeszcze nie, uważny obserwator zachowania zwierząt powinien dostrzec subtelne objawy konfliktu. (Warto może w tym momencie dodać, że wiele lat po ukazaniu się Samolubnego genu australijski biolog David Haig bardzo ładnie pokazał, jak wiele dolegliwości i problemów związanych z samą ciążą też może zostać wyjaśnionych w kategoriach triversowskiego konfliktu, tyle że rozgrywającego się jeszcze w matczynym łonie. W tym przypadku oczywiście nie chodziło o ssanie, ale o inne problemy związane z niezbędnymi do rozwoju płodu rzadkimi zasobami, które zabiera on matce). Konflikt rodzic–dziecko był idealnym materiałem do mojej książki, trudno się więc dziwić, że tak błyskotliwy artykuł Triversa na ten temat skłonił mnie, by wyciągnąć z szuflady, w której spoczywał od czasu powrotu normalnych dostaw prądu, jej pierwszy rozdział i wrócić do pracy. Idee Triversa były dla mnie potem inspiracją przy pisaniu rozdziału siódmego („Walka pokoleń”), a również w ósmym („Walka płci”5) sięgnąłem do jego przemyśleń, pokazując, że obie płci mogą kalkulować swoje alternatywne koszty odmiennie. W jakiej sytuacji na przykład, pytałem, samiec/mężczyzna decyduje się porzucić swoją brzemienną samicę, by szukać innej? Odkrycia Triversa miały również znaczący wpływ na treść dziesiątego rozdziału mojej książki („Ty mnie drapiesz po plecach, a ja jeżdżę na twoich”), acz w tym przypadku mam na myśli jego wcześniejszą pracę, w której pokazał, że dobór krewniaczy nie jest jedynym ewolucyjnym motorem altruizmu, równie istotną rolę odgrywa bowiem altruizm odwzajemniony. Wzajemność — oddawanie przysług — może być nader istotnym motywem działania, a co więcej, w odróżnieniu od doboru krewniaczego działa też międzygatunkowo. Tak więc Trivers obok Hamiltona i Williamsa znalazł się w gronie tych kilku uczonych, których prace miały największy wpływ na Samolubny gen. I Triversa właśnie poprosiłem o napisanie wstępu do mojej książki, na co łaskawie się zgodził, choć nigdy wcześniej się nie zetknęliśmy. Czwarte nazwisko na tej „liście zasłużonych” to John Maynard Smith,
który potem stał się moim ukochanym mentorem. Z Maynardem Smithem zetknąłem się już zresztą jako dzieciak. Miałem jego książkę (on mówił o niej „mój mały Penguin”) i do dziś pamiętam, jakie wrażenie zrobiło na mnie zdjęcie autora: profesor z szaloną fryzurą, fajka w zębach, okrągłe okulary wyraźnie domagające się wyczyszczenia. Od razu mi się spodobał. Spodobało mi się również to, co przeczytałem w notce biograficznej, gdzie tłumaczył, że był inżynierem i zajmował się projektowaniem samolotów, ale znudziło mu się, więc postanowił wrócić na uniwersytet i studiować biologię, doszedł bowiem do wniosku, że „samoloty są hałaśliwe i staromodne”. Wiele lat później, kiedy Cambridge University Press przygotowało nowe wydanie tej właśnie książki — mówię o słynnej The Theory of Evolution6 — spotkał mnie olbrzymi zaszczyt i mnie właśnie wydawca poprosił o napisanie posłowia. Znalazł się w nim taki oto hołd dla mojego bohatera: Czytelnicy popularnych zwłaszcza w krajach anglosaskich powieści rozgrywających się w sferach akademickich („powieści kampusowych”; campus novels) doskonale wiedzą, że to właśnie na konferencjach naukowych można poznać akademików od najgorszej strony. Zwłaszcza bar to wówczas prawdziwy uniwersytet w pigułce. Profesorowie skupiają się razem gdzieś w kącie i konspiracyjnym szeptem dywagują o „karierze akademickiej” (to w ich języku oznacza stały, dobry etat) i „grantach” (czyli o pieniądzach). Jeśli już któryś z nich mówi o swojej pracy, to zwykle tylko po to, by zrobić na innych wrażenie, a nie by przekazać coś ważnego i nowego. John Maynard Smith jest przewspaniałym i triumfującym wyjątkiem od tej reguły — on wyżej ceni twórcze idee niż pieniądze i przedkłada komunikatywność nad żargon. Jeżeli widzisz gdzieś roześmianą, ożywioną grupkę studentów i młodych pracowników naukowych (płci obojga), możesz być pewien, że zgromadzili się wokół Johna Maynarda Smitha. Nie przejmuj się więc wykładami czy „warsztatami”, lepiej zorganizuj wycieczkę, by zwiedzić lokalne atrakcje. Nie przejmuj się gadżetami na prezentację i mikrofonem. Jedyna rzecz, która się liczy na takiej konferencji, to czy został na nią zaproszony John Maynard Smith i czy jest na miejscu przestronny bar z miłą atmosferą. Jeśli jemu nie odpowiadają proponowane terminy — zmień plany. Nie musi nawet być w gronie referentów (choć jest porywającym mówcą) ani przewodniczyć głównej sesji (choć w tej roli też sprawdza się doskonale — jest wrażliwym i mądrym przewodniczącym). Jeśli się tylko pojawi, sukces konferencji jest gwarantowany. Oczaruje i porwie za sobą młodych naukowców, wysłucha ich opowieści, zainspiruje ich, zarazi entuzjazmem. A oni potem wrócą do swoich laboratoriów i badań terenowych pełni energii i nowych idei, którymi się z nimi podzielił.
Mój pierwszy kontakt z Johnem nie był jednak aż tak wspaniały. Pierwszy raz zetknąłem się z nim w 1966 roku, kiedy jako dziekan Wydziału Nauk Biologicznych prowadził ze mną rozmowę, gdy ubiegałem się o pracę na University of Sussex. W tym momencie byłem już praktycznie zdecydowany, by przyjąć zaproszenie z Berkeley, ale w Sussex zwolniło się właśnie stanowisko wykładowcy i Richard Andrew, który był tamtejszym ekspertem w dziedzinie, którą i ja się zajmowałem, czyli etologii, uroczo acz natarczywie nakłaniał mnie, bym o tę posadę aplikował. Powiedziałem Richardowi o moich amerykańskich planach, ale odparł, że nic się złego nie stanie, jeśli na rozmowie kwalifikacyjnej w Sussex się pojawię. „W sumie czemu nie?” — pomyślałem i pojechałem. Obawiam się, że ta postawa „czemu nie” sprawiła, że raczej nie zyskałem sympatii Maynarda Smitha w czasie naszej rozmowy. Od razu zastrzegłem na przykład, że nie będę prowadził wykładów z taksonomii. On odparł, że to część obowiązków, które zatrudniany wykładowca musi przejąć, ja na to dość arogancko zripostowałem, że w zasadzie i tak mam już propozycję z Berkeley i w sumie nie bardzo wiem, po co przyjechałem na tę rozmowę. Potem Maynard Smith był nawet dla mnie miły, kiedy razem z dr. Andrew zaprosili mnie na lunch, ale raczej trudno uznać to za dobry początek czegoś, co później miało stać się piękną przyjaźnią. Na początku lat 70. Maynard Smith rozpoczął publikację długiej serii artykułów, w których wspólnie ze współpracownikami (m.in. Geoffreyem Parkerem i nieżyjącym już George’em Price’em) zastosował jedną z wersji teorii gier do rozwiązywania problemów ewolucyjnych. Była to koncepcja równie odkrywcza jak idea samolubnego genu i te właśnie prace były drugim obok odkryć Triversa bodźcem, który sprawił, że odkurzyłem pierwszy rozdział mojej książki i postanowiłem wreszcie ją dokończyć. Szczególnym wkładem Maynarda Smitha było stworzenie koncepcji strategii ewolucyjnie stabilnej (zachowań) — strategii jako „zaprogramowanej reguły”. Przedstawił matematyczny model, w którym te strategie (nazwane na użytek ptasich potyczek: Jastrząb, Gołąb, Chojrak i Odwetowiec) mogły ze sobą konkurować w wyimaginowanych — lub symulowanych — warunkach. Oczywiście powinienem w tym momencie na wszelki wypadek przypomnieć, że Maynardowi Smithowi nie chodziło o to, że zwierzęta stosujące te reguły działania czynią to świadomie i świadomie je wybierają. Po prostu każda taka zaprogramowana reguła występuje
w populacji z określoną częstością (analogicznie jak geny w puli genowej, tyle że w przypadku strategii związek z genami nie musi być aż tak bezpośredni). Ta częstość zmienia się w zależności od „zysków”, jakie przynosi. W naukach społecznych, w tym ekonomii, gdzie teoria gier się rodziła, zysk to często po prostu ekwiwalent pieniędzy. W ewolucyjnej teorii gier nabiera on szczególnego znaczenia, jest bowiem synonimem sukcesu reprodukcyjnego — większy zysk związany ze stosowaniem określonej strategii sprawia, że jej powszechność w populacji rośnie. Kluczowe znaczenie ma to, że strategia, która odnosi sukces, to niekoniecznie ta, która jest „lepsza” czy „skuteczniejsza” od innych. Wygrywa ta, która dominuje liczbowo w danej populacji, a ponieważ z definicji dominująca strategia powiela kopie samej siebie, może pozostać dominująca w kolejnych pokoleniach tylko, jeśli jest skuteczna również w rywalizacji z samą sobą. To właśnie oznacza „ewolucyjnie stabilna” u Maynarda Smitha. Więcej — takie właśnie strategie powinniśmy obserwować w naturze, bo jeśli jakaś strategia jest ewolucyjnie niestabilna, będzie zanikać w miarę, jak inne będą ją wypierać. W każdym razie wykorzystujące teorię gier podejście Maynarda Smitha stało się podstawą jedenastego rozdziału Samolubnego genu, poświęconego agresji, a w znacznym stopniu określiło też kształt kolejnych. Nie będę może dalej w tym miejscu zajmował się ewolucyjną teorią gier, bo wystarczająco obszernie zrobiłem to w Samolubnym genie, z tych samych względów nie będę też szerzej omawiał idei inwestycji rodzicielskich Triversa. Chciałem podkreślić jedynie, że to właśnie odkrycia Triversa i Maynarda Smitha z początku lat 70. skłoniły mnie do ponownego — i pogłębionego — zainteresowania się pracami Hamiltona z lat 30., które inspirowały mnie już dekadę wcześniej, i to one w dużym stopniu sprawiły, że wróciłem do pisania swojej książki. Tak więc w 1975 roku, gdy tylko skończyłem artykuł o hierarchicznej organizacji, wziąłem urlop naukowy (należał mi się) i od tej chwili, zamiast wychodzić rano na uczelnię, zasiadałem przed maszyną do pisania i Samolubnym genem. Tak bardzo poświęciłem się pracy, że nie poszedłem nawet na zebranie, na którym New College wybierało nowego dyrektora. Jeden z kolegów wymknął się z niego specjalnie po to, by zadzwonić do mnie i powiedzieć, że za chwilę zacznie się głosowanie. Wręcz błagał, bym natychmiast przyszedł. Dziś uważam, że jakkolwiek, będąc na urlopie
naukowym, formalnie nie miałem takiego obowiązku, to jednak nieobecność na tak ważnym głosowaniu była przejawem mojego egoizmu i braku odpowiedzialności. W końcu kosztowałoby mnie to tylko parę godzin, a konsekwencje mojego niegłosowania mogłyby się ciągnąć przez lata. Na szczęście kandydat, na którego chciałem głosować, i tak wygrał — i był świetnym dyrektorem — więc przynajmniej nie męczyło mnie poczucie winy z powodu tego, że z lenistwa zaszkodziłem własnemu kolegium. Zresztą sądzę, że jego kontrkandydat sprawdziłby się na tym stanowisku równie dobrze, a zebrania pracowników mogłyby nawet być bardziej zabawne, miał on bowiem opinię jednego z najdowcipniejszych ludzi w Oksfordzie. Pisałem książkę pełen twórczej energii, niemal jak w gorączce. Gdy miałem już jakieś trzy lub cztery rozdziały, poprosiłem mojego przyjaciela Desmonda Morrisa o radę w kwestii publikacji. Desmond, który sam był już wtedy wziętym autorem, zaaranżował mi spotkanie z Tomem Mashlerem, człowiekiem-legendą w londyńskim świecie wydawniczym. Spotkałem się z panem Mashlerem w jego bardzo wysokim, a i tak wypełnionym po sufit książkami gabinecie na Jonathan Cape w Londynie. Przeczytał rozdziały, które dostał, i spodobały mu się. Namawiał mnie jednak do zmiany tytułu. „Samolubny — tłumaczył — to pejoratywne określenie. Dlaczego nie Nieśmiertelny gen?”. Dziś, z perspektywy czasu, sądzę, że prawdopodobnie miał rację. Nie mam pojęcia, czemu nie posłuchałem jego rady. Powinienem. Zresztą i tak raczej nie zostałby moim wydawcą, bo w którymś momencie wszystko wymknęło mi się spod kontroli. Pewnego dnia podczas lunchu w New College Roger (dziś już sir Roger) Elliott, oksfordzki professor of theoretical physics, zagadnął mnie, mówiąc, iż słyszał, że szykuję książkę. Opowiedziałem mu w kilku słowach, co piszę. Wyglądało, że go zaciekawiłem, i chyba rzeczywiście tak było, bo profesor Elliott, który był członkiem rady (Board of Delegates) Oxford University Press, wspomniał o niej Michaelowi Rodgersowi, który zajmował się tą tematyką w tym jakże zasłużonym wydawnictwie. Michael napisał do mnie i poprosił o przesłanie gotowych rozdziałów, co też uczyniłem. Wkrótce potem odebrałem telefon. „Przeczytałem to, co mi przysłałeś. Nie mogłem zasnąć. MUSZĘ MIEĆ TĘ KSIĄŻKĘ” (charakterystyczny, tubalny głos Michaela do dziś brzmi mi w uszach). Cóż — niektórym może taki sposób perswazji nie odpowiada, ale ja to kupiłem. Michael okazał się takim wydawcą, jakiego potrzebowałem. Podpisałem umowę i ze zdwojoną energią
zabrałem się do pracy. Dziś trudno mi nawet zrozumieć, w jaki sposób mogliśmy radzić sobie z pisaniem w czasach „przedkomputerowych”. Teraz praktycznie każde zdanie, które piszę, jest poprawiane, przerabiane, zmieniane, skracane, znów rozbudowywane i przerabiane ponownie. Każdy swój tekst czytam wielokrotnie, obsesyjnie niemal, wszystkie słowa, zdania i akapity przepuszczając przez iście darwinowskie sito, które — taką mam przynajmniej nadzieję — przy każdym „przesianiu” czyni go trochę lepszym. Kiedy zaczynam pisać jakieś zdanie, mogę mieć pewność, że nim je skończę, połowa słów zostanie zmieniona albo wykreślona. Zawsze tak pracowałem. Komputery nadają się do tego celu idealnie. Produkt finalny jest zgrabny i czytelny. Jeśli jednak ktoś w ten sposób pracuje z maszynopisem, efektem jest chaotyczne kłębowisko, zwłaszcza że klej (a raczej taśma klejąca) i nożyczki są w tym wypadku równie ważnym narzędziem pracy, co sama maszyna do pisania. Grubiejący niemal z dnia na dzień maszynopis Samolubnego genu był cały pokryty skreśleniami (xxxxxxx), ręcznymi dopiskami, strzałkami, które miały wskazywać nowe miejsce, gdzie powinno się znaleźć jakieś słowo lub cały fragment, i wreszcie poprzyklejanymi na marginesach lub na dole strony skrawkami papieru z kolejnymi dopiskami. Ktoś mógłby powiedzieć, że wskaźnikiem dobrej kompozycji jakiegokolwiek tekstu jest to, że można go płynnie przeczytać. To jednak po prostu niewykonalne, jeśli ktoś pisze ręcznie lub na maszynie (mimo to jakoś nie udało mi się dostrzec stylistycznej rewolucji po upowszechnieniu się komputerów. Ciekawe, czemu?). Samolubny gen był dwa razy przepisywany na czysto przez Pat Searle, matkującą nam wszystkim sekretarkę Animal Behaviour Research Group. Po przepisaniu trafiał do Michaela Rodgersa i wracał do mnie z jego licznymi i zawsze cennymi odręcznymi komentarzami. Przede wszystkim Michael konsekwentnie usuwał wszystkie nadmiernie napuszone fragmenty, których przy swoim młodzieńczym idealizmie i romantycznym entuzjazmie nie potrafiłem się ustrzec. Jak to ładnie określił kiedyś Peter Medawar, przyrównując pisarza do organisty — „Naukowiec, w odróżnieniu od historyka, musi za wszelką cenę unikać górnych rejestrów”. Zakończenie drugiego rozdziału jest dziś w zasadzie na tyle górnolotne, na ile proza naukowa może jeszcze być, ale w dalszym ciągu czerwienię się ze wstydu, gdy przypominam sobie wykreślone akapity, które następowały potem.
Cieszę się, że ich nie zostawiłem. Oto fragment, który przetrwał Michaelową redakcję — ostatni akapit rozdziału o pochodzeniu życia, w którym piszę o spontanicznym pojawieniu się „pierwotnego bulionu” replikatorów, który z czasem przekształcił się w świat „wehikułów” — świat organizmów: Czy mógł nadejść kres procesu stopniowego ulepszania technik i wybiegów stosowanych przez replikatory dla zapewnienia swojego trwania w świecie? Miały przecież tak wiele czasu na udoskonalenia. Jakie jeszcze przedziwne machiny do utrzymania się przy życiu wydały na świat kolejne milenia? Jak potoczyły się losy przedwiecznych replikatorów przez te ostatnie cztery miliardy lat? Ci dawni mistrzowie w sztuce przetrwania nie wymarli. Ale nie szukajcie ich pływających swobodnie w morzu; dawno już porzucili kawalerską swobodę. Roją się teraz w wielkich koloniach, bezpieczne wewnątrz gigantycznych, ociężałych robotów. Odizolowane od zewnętrznego świata, komunikują się z nim przedziwnymi, pośrednimi drogami, kierują nim za pomocą zdalnego sterowania. Są w tobie i we mnie; stworzyły nas, nasze ciała i umysły, a ochranianie ich jest podstawowym sensem naszego istnienia. Mają za sobą długą drogę. Noszą teraz nazwę genów, a ich maszyny przetrwania to my.
Ten akapit jest skondensowanym głównym przekazem całej książki i dobrze ukazuje też jej, jak można powiedzieć, fantastycznonaukowy wymiar. Sygnalizowałem go zresztą już we wstępie: Tę książkę należałoby czytać niemal tak jak powieść fantastycznonaukową. Ma ona bowiem przemawiać do wyobraźni. Jej tematem nie są jednak naukowe fantazje, lecz sama nauka. Powiedzenie, że „prawda jest bardziej niezwykła niż fantazja”, jest może banałem, ale całkowicie się z nim zgadzam. Jesteśmy oto maszynami przetrwania [survival machines] — zaprogramowanymi zawczasu robotami, których zadaniem jest ochranianie samolubnych cząsteczek, zwanych genami. Prawda ta wciąż napawa mnie zdumieniem i chyba nigdy nie przestanie, choć znana mi jest od lat. Mam jedynie nadzieję, że przynajmniej część tego zdumienia zdołam przekazać innym.
I ponownie w akapicie otwierającym pierwszy rozdział: Życie rozumne na planecie dojrzewa dopiero wtedy, gdy po raz pierwszy uświadomi sobie przyczyny swojego własnego istnienia. Jeśli kiedykolwiek odwiedzą Ziemię istoty stojące wyżej od nas, ich pierwsze pytanie, mające na celu określenie stopnia rozwoju naszej cywilizacji, będzie brzmiało: „Czy odkryli już ewolucję?”. Organizmy żywe istniały na Ziemi, nie wiedząc dlaczego istnieją, przez ponad trzy miliardy lat, nim wreszcie w głowie jednego z nich zaświtała prawda. Był nim Karol Darwin.
Kiedy książka już się ukazała i dałem ją Tinbergenowi, wyznał, że nie cierpi tego kawałka. On zresztą w ogóle nie lubił podkreślania, jak to inteligentny jest gatunek ludzki, i czuł się głęboko poruszony tym, jak bardzo szkodzimy naszej planecie. Mnie jednak chodziło o coś innego. Chciałbym jeszcze powiedzieć coś o ostatnim7 rozdziale Samolubnego genu zatytułowanym „Memy: nowe replikatory”. Otóż ponieważ w całej książce kluczowe miejsce zajmowały geny, jako główny replikator w procesie ewolucji życia, ważne było dla mnie, by nie tworzyć wrażenia, że replikatorem musi być DNA. Trzymając się fantastycznonaukowej stylistyki, wskazałem, że na innych planetach ewolucja życia może być napędzana przez zupełnie inny system samoreplikacji, wystarczy, że niezależnie od tego, czym by był, ma on pewne szczególne właściwości, w tym choćby bardzo wysoką dokładność kopiowania. Dziś, gdybym chciał znaleźć jakiś bliższy nam przykład, pewnie sięgnąłbym po wirusy komputerowe, ale w roku 1975 nie zostały one jeszcze wynalezione, posłużyłem się więc przykładem kultury jako nowego „pierwotnego bulionu”: Czy jednak dla znalezienia innych rodzajów replikatorów, a tym samym innych rodzajów ewolucji, musimy udawać się do odległych światów? Sądzę, że nowy rodzaj replikatora pojawił się właśnie na tej planecie. Co więcej, spotykamy się z nim twarzą w twarz. Wciąż jeszcze jest w powijakach, niezdarnie unosząc się w swoim bulionie pierwotnym, ale pod względem osiąganego tempa przemian ewolucyjnych zostawia stare, zdyszane geny daleko w tyle. Nowym bulionem jest bulion ludzkiej kultury. Dla nowego replikatora potrzebujemy nazwy, która zawierałaby pojęcie jednostki przekazu kulturowego, czy też jednostki naśladownictwa. Pasowałoby tu słowo „mimem” [mimesis — po grecku: naśladownictwo (przyp. red.)], gdyż wywodzi się z odpowiedniego greckiego rdzenia. Mnie jednak potrzebne jest słowo jednosylabowe, które choć trochę przypominałoby słowo „gen”. Mam nadzieję, że moi przyjaciele, którym bliska jest kultura klasyczna, wybaczą mi, jeśli słowo mimem skrócę do słowa mem. Jeśli potrzebne byłoby jakieś dodatkowe uzasadnienie, słowo to można również uważać za spokrewnione z angielskim słowem memory (pamięć) lub francuskim méme (taki sam). Przykładami memów są melodie, idee, obiegowe zwroty, fasony ubrań, sposoby lepienia garnków lub budowania łuków. Tak jak geny rozprzestrzeniają się w puli genowej, przeskakując z ciała do ciała za pośrednictwem plemników lub jaj, tak memy propagują się w puli memów, przeskakując z jednego mózgu do drugiego w procesie szeroko rozumianego naśladownictwa.
W dalszej części tego rozdziału pisałem jeszcze o różnych obszarach, gdzie idea memu wydaje się przydatna, na przykład rozprzestrzenianie się i dziedziczenie wierzeń religijnych. Nie chodziło mi jednak o dołożenie własnego wkładu do badań nad kulturą ludzką, lecz o jeszcze dobitniejsze podkreślenie, że gen nie jest jedynym replikatorem, który może uruchamiać proces darwinowskiej ewolucji. Inaczej mówiąc, starałem się ukazać „Uniwersalny darwinizm” (to tytuł tekstu napisanego przeze mnie parę lat później, opartego na wystąpieniu, jakie przygotowałem na konferencję w 1982 roku, upamiętniającą setną rocznicę śmierci Darwina). Mimo to odczuwam wielką satysfakcję, że ludzie tacy jak filozof Daniel Dennett, psycholog Susan Blackmore i wielu innych uznało ideę memów za na tyle cenną, że pracowali nad nią dalej. Do dziś ukazało się już ponad 30 książek ze słowem „mem” w tytule, a samo słowo trafiło też do Oxford English Dictionary (autorzy słownika „oficjalnie” włączają w ten sposób jakieś słowo do języka angielskiego, gdy uznają, że w wystarczająco wielu publikacjach jest już używane bez wyjaśnienia ani definicji, co oznacza, że jest powszechnie rozumiane). Publikacja pierwszej książki to bardzo ekscytujące przeżycie dla młodego autora. Nader często bywałem w okazałym, neoklasycystycznym budynku przy Walton Street, gdzie mieści się siedziba OUP, kilka razy też w ich londyńskich biurach w Ely House, by spotkać różnych ludzi zaangażowanych w dość złożony proces wydawniczy, obejmujący między innymi projektowanie, produkcję, marketing. Gdy zaczęliśmy rozmawiać o okładce, moje fantastycznonaukowe ciągotki przywiodły mnie z powrotem przed ozdobione pięknym portykiem drzwi Desmonda Morrisa w Północnym Oksfordzie, Desmond bowiem jest nie tylko biologiem, osobowością telewizyjną, kolekcjonerem-antropologiem, świetnym gawędziarzem i autorem bestsellerów — jest też wybitnym malarzem surrealistą, a przy tym jego obrazy mają wyraźne biologiczne motywy. Stworzył między innymi cykl fantastycznych pejzaży ukazujących wywodzące się z innych światów stworzenia, ich życie, obyczaje i ewolucję — tak, ewolucję, bowiem z płótna na płótno one wyraźnie ewoluowały. Czegoś takiego bardzo chciałem dla Samolubnego genu, Desmondowi pomysł zaprojektowania okładki też się spodobał, tak że razem z Michaelem Rodgersem wybraliśmy obrazy, które trzymał na ścianach w swojej pracowni. Zdecydowaliśmy się na The Expectant Valley, nie tylko ze względu na mocną kolorystykę i motyw
złowieszczej, nieokiełznanej płodności, ale i ze znacznie bardziej prozaicznych powodów — przy takiej kompozycji obrazu łatwo było zmieścić tytuł. Ten wybór wszystkim nam sprawił przyjemność, a jak dziś myślę, również dzięki okładce sprzedaż książki była tak dobra. Dziwnym trafem akurat gdy moja książka się ukazała, Desmond miał swój wernisaż w niewielkiej galerii na Walton Street, nieopodal siedziby OUP. Jednym z obrazów wystawionych na sprzedaż była właśnie The Expectant Valley, a cena — 750 funtów — to było dokładnie tyle, ile wynosiła moja zaliczka za książkę. W tej sytuacji po prostu nie mogłem się oprzeć i po kilku wizytach w galerii, co dało mi okazję podziwiać też pozostałe płótna, kupiłem obraz. Desmond był chyba nieco zażenowany i podarował mi do kolekcji drugi, podobny nieco w tonie — The Titillator. Bardzo dobrze się razem prezentują. Samolubny gen ukazał się jesienią 1976 roku. Miałem wtedy 35 lat. Książka szybko doczekała się licznych omówień, nieoczekiwanie wielu jak na pierwszą publikację nieznanego autora. W zasadzie wciąż nie potrafię powiedzieć, dlaczego tak się stało, zwłaszcza że wydawnictwo nie zorganizowało żadnej szczególnej promocji. Kilka miesięcy później na książkę zwrócił uwagę Peter Jones, jeden z producentów „flagowego” popularnonaukowego cyklu BBC — „Horizon”. Zaprosił mnie i spytał, czy nie chciałbym przygotować programu na ten temat, ale ja byłem jednak wówczas zdecydowanie zbyt skromny i wstydliwy, by odważyć się pokazać w telewizji, i zarekomendowałem Johna Maynarda Smitha. John oczywiście sprawił się świetnie — mówi bardzo ciekawie i zajmująco — a film dokumentalny, emitowany pod tym samym tytułem co książka, na pewno napędził sprzedaż. Tyle że program BBC wyemitowany został na tyle późno, że mogę z pewnością stwierdzić, iż to bez wątpienia nie jemu zawdzięczam tak dużą liczbę wzmianek prasowych. Teraz już tego nie robię, ale przy mojej pierwszej książce pieczołowicie kolekcjonowałem wszystkie wycinki. Mam ich ponad sto i gdy ponownie je przejrzałem, doszedłem do wniosku, że po pierwsze Samolubny gen wcale nie był powszechnie odbierany jako kontrowersyjny, a po drugie, niemal wszystkie recenzje były pozytywne. Wśród pierwszych recenzentów znaleźli się między innymi psychiatra Anthony Storr, antropolog Lionel Tiger, Francis Huxley (syn Juliana), przyrodnik Bruce Campbell i filozof Bernard Williams (później miałem
przyjemność poznać go osobiście — to wspaniały rozmówca, a jego niezrównane poczucie humoru potrafi ożywić każde towarzystwo). Nieprzychylne mi recenzje napisało dwóch biologów kojarzonych z polityczną lewicą — Steven Rose i Richard Lewontin — i jeden z przeciwnego krańca politycznego spektrum, Cyril Darlington (równie kąśliwą, ale w znacznie bardziej subtelny sposób). Głosów krytycznych było jednak wyraźnie mniej. Większość recenzentów prawidłowo odczytała przekaz książki, potrafiła rzetelnie go omówić i o utworze wypowiadała się dobrze. Szczególną satysfakcję sprawiły mi bardzo pochwalne recenzje Petera Medawara i W.D. Hamiltona. Hamilton dostrzegł nawet pierwotny cel, jaki mi przyświecał, gdy zaczynałem pisać, a mianowicie polemikę z Lorenzem, Ardreyem i innymi panglosistami lat 60. oraz z „teorematem BBC”: Po tę książkę może — i powinien — sięgnąć każdy. Autor z wielkim talentem przedstawia nowy kształt teorii ewolucji. Nie ustępuje przy tym nawet w najmniejszym stopniu ani umiejętnością przekazu, ani lekkością stylu tym licznym pisarzom, którzy w ostatnich latach próbowali sprzedawać szerokiej publiczności też nowy, tyle że często błędny obraz współczesnej biologii. To wielki atut tej książki. Autorowi udała się rzecz, wydawałoby się niemożliwa — potrafił prostym i nietechnicznym językiem opisać abstrakcyjne i quasi-matematyczne zagadnienia współczesnej myśli ewolucyjnej. Szeroka perspektywa tej książki może zaskoczyć i ożywić myślenie nawet wielu badaczy-biologów, którym wcześniej wydawało się, że wszystko już wiedzą. Bez wątpienia takim ważnym zaskoczeniem była dla piszącego te słowa. Przy czym, powtórzę, książka napisana jest tak, że może ją zrozumieć każdy czytelnik z podstawowym naukowym wykształceniem.
Nie ma chyba nikogo na całym świecie, kogo bardziej chciałbym w ten sposób zaskoczyć niż „piszącego powyższe słowa” Billa Hamiltona, który, co mnie wręcz zauroczyło, zakończył swoją tak pięknie napisaną recenzję dwoma poetyckimi cytatami — z Wordswortha i z Housmana. Sympatia do Housmana też zawsze nas łączyła. Bill Hamilton był, jak sądzę, najwybitniejszym uczonym-ewolucjonistą drugiej połowy XX wieku. Kiedy kończyłem pracę nad tą książką, znalazłem wśród sterty starych papierzysk prawdziwy skarb. To była ostatnia strona z maszynopisu jego wykładu z ręcznie dopisanym kolejnym wierszem Housmana The Immortal Part, mającym ilustrować ideę „nieśmiertelności
genu”. Nie pamiętam już niestety, o czym był sam wykład ani kiedy się odbył (kartka jest niedatowana — zamieściłem zresztą jej zdjęcie w e-apendyksie do książki). Wiele lat po ukazaniu się Samolubnego genu Bill trafił do Oksfordu, został moim bliskim kolegą i niemal co dzień spotykaliśmy się na lunchu w New College. Z pełną wobec niego pokorą jestem dumny, że moja książka przyczyniła się do tego, że jego genialne pomysły stały się znane też szerszemu audytorium. Mam także nadzieję, a przynajmniej chciałbym wierzyć, że ta książka również pod kilkoma innymi względami zmieniła nieco sposób myślenia moich kolegów naukowców. Sprawia mi na przykład przyjemność wyobrażanie sobie, że mam pewien udział w tym, że gdy odwiedzasz stację badawczą na Serengeti, na Antarktyce, nad Amazonką czy na pustyni Kalahari i słuchasz, jak wieczorem, nad butelką piwa młodzi badacze opowiadają, czym się zajmują, znaczna część tych rozmów dotyczy właśnie genów. I nie mam na myśli tego, że dyskutują oni o molekularnych szczegółach budowy łańcuchów DNA — choć to również bardzo ciekawe — ale że oczywistym założeniem toczonych przy takich okazjach rozmów jest to, iż zachowania badanych zwierząt czy roślin podporządkowane są temu, by zachować geny i skutecznie przekazać je kolejnym generacjom.
Konrad Lorenz, On Aggression, London, Methuen, 1964; Robert Ardrey, The Territorial Imperative: A Personal Inquiry into the Animal Origins of Property and Nations (London: Collins, 1967); The Social Contract: A Personal Inquiry into the Evolutionary Sources or Order and Disorder (London, Collins, 1970). 2 Wszystkie cytaty z Samolubnego genu za: R. Dawkins, Samolubny gen, przekł. Marek Skoneczny, Prószyński i S-ka, Warszawa 2008 (przyp. tłum.). 3 George C. Williams, Adaptation and Natural Selection (Princeton, NJ, Princeton University Press, 1966). 4 Daniel C. Dennett, Intuition Pumps and Other Tools for Thinking (New York, Norton, 2013) [wyd. pol. Dźwignie wyobraźni, Copernicus Press, Kraków 2015]. 5 Polskie wydanie Samolubnego genu oparte jest na wydaniu II, w którym Dawkins nieco zmienił kolejność rozdziałów (przyp. tłum.). 6 John Maynard Smith, The Theory of Evolution, Cambridge, Cambridge University Press, 1993; (wyd. I: London, Penguin, 1958). 7 W pierwszym wydaniu (przyp. red.). 1
Patrząc wstecz
Ukazanie się Samolubnego genu to pewna granica. To połowa mojego życia, czyli dobry moment, by na chwilę przystanąć i spojrzeć w przeszłość. Często bywam pytany, czy to moje afrykańskie dzieciństwo sprawiło, że zostałem biologiem. Zwykle odpowiadam, że tak, ale tak naprawdę nie jestem do końca pewien. Skąd zresztą człowiek może wiedzieć, czy jego całe życie by się zmieniło, gdyby w odległej przeszłości coś poszło inaczej? To prawda, że moi rodzice byli wyszkolonymi botanikami i każde z nich potrafiło powiedzieć, jak nazywa się dowolna roślina, jaką zdarzyło nam się dojrzeć. Prawdą jest też, że oboje zawsze chętnie zaspokajali dziecięcą ciekawość świata. Czy to było ważne dla mego późniejszego życia? Bez wątpienia tak! Rodzina przeprowadziła się do Anglii, gdy miałem osiem lat. Co by się stało, gdyby zdecydowali inaczej? W wieku 11 lat zostałem posłany do Oundle, nie do Marlborough. Czy ta czysto arbitralna decyzja taty zdeterminowała moją przyszłość? Obie były szkołami wyłącznie dla chłopców. Psycholog mógłby powiedzieć, że gdybym uczęszczał do szkoły koedukacyjnej, wyrósłbym na osobę znacznie lepiej społecznie przystosowaną. Potem udało mi się dostać do Oksfordu. A co, gdybym się nie dostał (a niewiele brakowało)? Gdybym z kolei nie trafił do Nika Tinbergena, tylko zrealizował wcześniejszy plan robienia doktoratu z biochemii, a nie z zachowania zwierząt? Zapewne całe moje życie wyglądałoby zupełnie inaczej i pewnie nie napisałbym nigdy żadnej książki. A może jednak życie ma jakąś skłonność, by podążać określonym torem, może działa na nie jakaś siła, coś na kształt przyciągania magnetycznego, która niweluje chwilowe odchylenia. Może nawet jako biochemik też znalazłbym się na drodze, która zaprowadziła mnie do Samolubnego genu, tyle że nadałbym książce bardziej biochemiczny ton? I może ta sama siła doprowadziłaby do „powrotu” na pierwotny kurs i do powstania moich
pozostałych publikacji (choć pewnie znów bardziej zbiochemizowanych). Z jednej strony wątpię, z drugiej jednak taka koncepcja „powrotu na kurs” nie powinna być od razu odrzucona, więc przyjrzyjmy się jej może bliżej. Zauważmy przede wszystkim, że rozważamy tu problemy hipotetyczne, ale istotne. Możemy przecież mieć do czynienia ze zdarzeniem z pozoru nieskończenie banalnym, ale o konsekwencjach nader doniosłej wagi. Już zresztą kiedyś pisałem o tym, że być może my, ssaki, zawdzięczamy swoje istnienie temu, że pewien dinozaur kichnął właśnie w tym, a nie w innym momencie. A gdyby tak Alois Schicklgruber kichnął w innym momencie niż mu się faktycznie zdarzyło — mówimy oczywiście o czasach przed połową roku 1888, kiedy to spłodził swego syna Adolfa Hitlera? Oczywiście nie mam najmniejszego pojęcia, jaka sekwencja zdarzeń ów akt poczęcia poprzedziła, nie ma też żadnych historycznych świadectw by herr Schicklgruber cierpiał na napady kichania, niemniej jestem pewien, że nawet coś tak trywialnego jak kichnięcie w roku, powiedzmy, 1858, spokojnie by wystarczyło, by zmienić bieg historii. „Opętany złem” plemnik, który zrodził Adolfa Hitlera, był jednym z niezliczonych miliardów plemników, jakie za swego życia wyprodukował jego ojciec, wcześniej takie same miriady plemników musiało wyprodukować jego dwóch dziadków oraz czterech pradziadków i tak moglibyśmy się cofać w czasie. Jest zatem nie tylko prawdopodobne, ale, jak sądzę, pewne, że coś takiego jak czyjeś kichnięcie wiele lat przed poczęciem Hitlera mogłoby wywołać efekt wystarczająco silny, by nie doszło do tak przygodnego zdarzenia jak zapłodnienie jednego konkretnego jajeczka przez jeden konkretny plemnik, co zmieniłoby całą historię XX wieku (obejmującą również moje istnienie). Oczywiście nie neguję, że coś na kształt drugiej wojny światowej mogłoby się przydarzyć również bez Hitlera, nie twierdzę też, że to, iż był on zbrodniczym szaleńcem, było nieuchronną konsekwencją jego genów. Gdyby został inaczej wychowany, może przeżyłby życie jako dobry człowiek, a przynajmniej nigdy nie zyskałby aż takiego wpływu na bieg zdarzeń. W każdym razie tak samo jego istnienie, a co za tym idzie wybuch i przebieg wojny, zależały od szczęśliwego — choć może raczej należałoby powiedzieć nieszczęśliwego — trafu, który zadecydował o tym, że ten, a nie inny plemnik zapłodnił tę, a nie inną komórkę jajową. Jak pisał kiedyś Aldous Huxley:
A million million spermatozoa, All of them alive: Out of their cataclysm but one poor Noah Dare hope to survive. And among that billion minus one Might have chanced to be Shakespeare, another Newton, a new Donne— But the One was Me. Shame to have ousted your betters thus, Taking ark while the others remained outside! Better for all of us, froward Homunculus, If you’d quietly died! [Milion milionów plemników/ wszystkie żyją/ lecz z wielkiego kataklizmu tylko jeden Noe/ może mieć nadzieję na przetrwanie. Z tego miliarda (minus jeden)/ mógł narodzić się nowy Szekspir, nowy Newton, nowy Donne/ ale tym jednym byłem Ja Wstyd — usunąć lepszych od siebie/ zabrać arkę, a resztę zostawić za burtą/ Byłoby lepiej dla nas wszystkich, krnąbrny homunkulusie, gdybyś po cichu sczezł]
Tak więc, gdyby jego ojciec kichnął kiedyś w innym momencie, Adolf Hitler nigdy nie przyszedłby na świat. Ja też — bowiem moje nieprawdopodobne poczęcie zawdzięczam drugiej wojnie światowej. Takie myślenie może zastosować do siebie każdy z nas, bo każdy ma za sobą niezliczone generacje przodków zrodzonych w równie nieprawdopodobnych okolicznościach. Zresztą tak właśnie zrobiłem w mojej opowieści o wpływie (hipotetycznego) dinozaura na ewolucyjne dzieje ssaków. Nawet jednak uświadomiwszy już sobie przypadkowość i kruchość ciągu zdarzeń, którego efektem jest nasze powstanie, wciąż możemy rozważać — to właśnie przed chwilą zrobiłem — czy mimo to każde indywidualne życie nie podlega jakiemuś szczególnemu „prawu zachowania”, które przyciąga je ku bardziej przewidywalnym ścieżkom, mimo brownowskich ruchów kichnięć i innych bardziej lub mniej niepozornych zdarzeń. Co na przykład by się stało, gdyby żartobliwe spekulacje mojej mamy okazały się prawdziwe i gdyby w Eskotene Nursing Home istotnie zamieniono jej syna na młodego Cuthberta Dawkinsa, a ja zająłbym jego miejsce w domu tego zacnego
misjonarza. Czy z czasem sam odebrałbym święcenia? Mam wrażenie, że współczesna genetyka zna już odpowiedź na to pytanie. Raczej negatywną. Gdyby z kolei rodzice zostali w Afryce, a ja skończyłbym Eagle, nie Chafyn Grove, a później poszedł do Marlborough, nie do Oundle — czy i tak trafiłbym do Oksfordu i spotkał Nika Tinbergena? Bardzo możliwe, że tak, bo tata był konsekwentnym człowiekiem i zapewne zależałoby mu na tym, bym tak jak on i liczni Dawkinsowie z poprzednich pokoleń znalazł się w Balliol. Można po drodze skręcić w inną stronę na rozwidleniu, ale człowiek i tak wróci na swój szlak. Wszystko zależy od czynników bez wątpienia dających się zbadać i oszacować, jak względny wpływ genów i wykształcenia, a także zdolności i umiejętności już dorosłego człowieka. Może jednak zostawmy w tym miejscu nieco zbyt abstrakcyjne spekulacje o kichnięciach i zbiegających się drogach i wróćmy na terytoria trochę lepiej znane. Kiedy człowiek patrzy wstecz na swoje życie, na wszystko, co udało mu się dokonać, i to, czego nie osiągnął, w naturalny sposób zastanawia się, czy to wszystko można było już przewidzieć w dzieciństwie, a przynajmniej jak wiele z tego można wyjaśnić w kategoriach zmiennych poddających się analizie i pomiarom. Jaką część z tego wyjaśniają geny, a jak wiele to, że ktoś trafił na wyjątkowego nauczyciela albo pojechał na ten, a nie inny letni obóz? Czy można stworzyć listę własnych zalet i braków i na jej podstawie spróbować zrozumieć własne sukcesy i porażki? Powiedziałem, że to lepiej znane terytorium, bo wielu ludzi już takie pytania zadawało. Uczynił tak na przykład Karol Darwin pod koniec swojej autobiografii. Karol Darwin jest moim naukowym herosem. Filozofowie mówią czasem, że cała późniejsza filozofia to tylko przypisy do Platona. Mam szczerą nadzieję, że tak nie jest, bo to niezbyt dobrze świadczyłoby o filozofii, natomiast nie mam nic przeciw temu, by całą współczesną biologię uznać za przypisy do Darwina i w ten sposób na pewno nie deprecjonowalibyśmy tej dyscypliny. Każdy biolog kroczy dziś śladami Darwina i z pokorą musimy uznać, że to najlepsza z możliwych dróg. Na końcowych stronach autobiografii Darwin wyliczał przymioty, które posiada i których mu brak. Z równą jak mój mistrz skromnością spróbuję zrobić to samo, przejmując jego model samooceny jako wzór godny naśladowania: Nie odznaczam się ani wielką lotnością pojmowania, ani bystrością, co cechuje w dużym stopniu niektórych tak zdolnych ludzi, jak na przykład Huxley1.
W tym przypadku mógłbym wręcz mówić o moim mentalnym pokrewieństwie z Darwinem, gdyby nie to, iż uważam, że był przesadnie skromny. Moja zdolność do śledzenia długiego i abstrakcyjnego toku myślowego jest bardzo ograniczona, nigdy zresztą nie osiągnąłem niczego w metafizyce lub matematyce.
Znów mógłbym to samo powiedzieć o sobie, mimo że z niezrozumiałych zupełnie względów przez czas pewien — to były dni Bevington Road — cieszyłem się reputacją „ścisłego, matematycznego umysłu”. John Maynard Smith, sam biolog matematyczny, publicznie nawet wyraził kiedyś zdziwienie, jak można tak „myśleć prozą”. Pisał o tym w łączonej recenzji z Samolubnego genu i Rozszerzonego fenotypu, którą opublikował w 1982 roku w „London Review of Books”: Dopiero na koniec zostawiłem to, co w obu książkach uważam za najdziwniejsze; może dlatego, że jak podejrzewam, mało kogo poza mną to dziwi. Otóż w obu omawianych tu książkach nie ma ani jednego matematycznego wzoru, ani śladu jakiegokolwiek równania, a mimo to bez problemu śledzę tok rozumowania autora i, co więcej, przynajmniej jak dotąd nie udało mi się wykryć żadnych logicznych błędów. Widać, że Dawkins nie opracował swoich pomysłów w języku matematyki i nie przełożył ich potem na prozę. Nie — on najwyraźniej tak je wymyślił, choć być może warto pamiętać, że gdy pisał Samolubny gen, „leczył” się z fazy ciężkiego uzależnienia od programowania komputerowego, a to forma aktywności intelektualnej, która zmusza do precyzji myślenia i precyzyjnego posługiwania się językiem. Niemniej pozostaję pod wrażeniem, bowiem niestety dzieje się tak, że większość ludzi piszących o relacjach między ewolucją a genetyką bez należytego matematycznego przygotowania pisze albo w sposób niezrozumiały, albo pisze rzeczy nieprawdziwe (nierzadko zresztą popełnia oba błędy naraz). Szczęśliwie Dawkins jest wyjątkiem od tej reguły.
Wracając zaś do Autobiografii… Pisze więc Darwin: Pod pewnymi względami pamięć moja jest tak słaba, że nie mogę zapamiętać dłużej niż na kilka dni jakiejś szczególnej daty lub wiersza poezji.
Może istotnie to prawda, ale nawet jeśli tak, nie sądzę, by to w czymkolwiek Darwinowi przeszkodziło. Moja umiejętność zapamiętywania wierszy nawet
na lata w niczym nie pomogła mi w uprawianiu nauki, jakkolwiek na pewno uczyniła moje życie bogatszym i za nic nie chciałbym jej stracić. Niewykluczone też, że to wyczucie rytmu i kadencji języka uczyniło mój styl pisarski trochę lepszym. Byłem przyzwyczajony do metodyczności, co przyniosło mi niemały pożytek w mojej osobliwej pracy. Poza tym miałem dużo wolnego czasu, bo nie musiałem zarabiać na życie. Nawet choroba, choć zabrała mi wiele lat, uchroniła mnie od rozrywek i przyjemności towarzyskich.
No cóż — metodyczność to ostatnie, co można mi zarzucić, a ten brak metodyczności — nie choroba lub słabe zdrowie w moim przypadku — na pewno sprawił, że moje życie było o wiele mniej „produktywne”, niż mogłoby być. Aktywność towarzyska i liczne rozrywki (a wreszcie fascynacja komputerami) też odegrały swoją rolę, ale przecież trzeba też żyć, nie tylko pracować. Poza tym w odróżnieniu od Darwina ja musiałem zarabiać na życie… Inna rzecz zupełnie — jakkolwiek nie przejmuję się nadmiernie tym, gdy jestem atakowany (a bywam — naprawdę!) za to, że jestem biały, jestem mężczyzną i otrzymałem staranne wykształcenie, to oczywiście nie mogę — i nie chcę — zaprzeczyć, że jestem beneficjentem wielu niezasłużonych przywilejów, co doskonale widać, gdy porówna się moje dzieciństwo i młodość z tym, co spotkało wielu obdarzonych mniejszym szczęściem. Nie przepraszam za to — a przynajmniej nie bardziej niż każdy człowiek może i powinien przepraszać za swój wygląd lub geny — niemniej jestem oczywiście świadom tych (niezasłużonych) przewag. No i oczywiście jestem wdzięczny moim rodzicom za wszystko. I wiem też, że to, co dla jednych będzie powodem, by wyrzucać mi szczęśliwe dzieciństwo, inni uznają za powód do współczucia — w końcu można wymyślić sobie lepsze dzieciństwo, niż znaleźć się w wieku siedmiu lat w spartańskim reżimie angielskiej szkoły z internatem… Nawet jednak i za to jestem rodzicom wdzięczny, wiem bowiem, jak było to dla nich ważne (a kierowali się moim dobrem w swoim poczuciu) i jak wiele wyrzeczeń ich to kosztowało. W kilku miejscach Darwin przestaje się jednak kryć za gardą skromności. Zwłaszcza gdy pisze o własnej — wyjątkowej — zdolności wnioskowania:
Niektórzy moi krytycy mówili: „O, on jest dobrym obserwatorem, lecz nie ma zdolności wyprowadzania wniosków”. Nie sądzę, aby to było prawdą, gdyż O powstawaniu gatunków jest przecież od początku do końca jednym długim dowodzeniem, które potrafiło przekonać niemało zdolnych ludzi. Nikt nie mógłby napisać tej książki, nie posiadając pewnej zdolności wnioskowania.
Otóż panie Karolu (nawet nie sir Karolu! Mało co gorzej świadczy o brytyjskim systemie nobilitowania), to ostatnie zdanie powinno zostać uznane za światowy i niedościgły wzorzec w dziedzinie niedopowiedzeń. Pana zdolność wnioskowania i przekonywania innych do słuszności swoich wniosków nie mają sobie równych. Nie jestem dobrym obserwatorem. Nie jestem z tego dumny i staram się to zmienić, ale cóż — muszę się pogodzić z tym, że nigdy nie będę przyrodnikiem, czego chciał i mój tata, i dziadek. Brak mi cierpliwości i nigdy nie zostanę wybitnym znawcą jakiegoś określonego gatunku zwierząt czy roślin; mimo wzoru, jaki miałem w rodzicach. Rozpoznaję po głosie tylko kilka z najpowszechniej występujących w Anglii ptaków, potrafię wskazać mniej więcej tyle samo gwiazdozbiorów i rozróżnić tyle samo dziko rosnących roślin. Już o wiele lepiej radzę sobie z rodzinami, rodzajami i rzędami w królestwie zwierząt, ale to w zasadzie oczywiste u każdego absolwenta zoologii na Oksfordzie. Mało która uczelnia kładzie tak wielki nacisk na klasyczną wiedzę i klasyczne podejście do tematu. Liczne dowody wskazują, że posiadam też zdolność perswazji, że umiem wyjaśniać… Pewnie tak, tyle że prawdy, do których ja próbuję przekonywać moich czytelników i słuchaczy, to, jak się mówi, „małe piwo” w porównaniu z tym, z czym mierzyć się musiał Darwin. Z jednym może wyjątkiem, paradoksalnie bowiem niektórych wciąż trzeba przekonywać do tego, co on tak pięknie wytłumaczył ponad 150 lat temu. Ta praca wciąż nie została ukończona, a mnie przyszło być jednym z robotników w Darwinowskiej winnicy. To już jednak opowieść, która bardziej należy do drugiej części mojego życia, kiedy powstała większość moich książek. Ten drugi tom powinien powstać w ciągu roku lub dwóch — o ile oczywiście nie zmieni tego jakieś nieoczekiwane kichnięcie czy coś równie nieprzewidywalnego.
Cyt. za: Karol Darwin, Autobiografia. Wspomnienia o rozwoju mojego umysłu i charakteru, przekład Stanisław Skowron. 1
Podziękowania
Oto lista tych, którym winien jestem wdzięczność za rady, pomoc i wsparcie na najróżniejsze sposoby: Lalla Ward Dawkins, Jean Dawkins, Sarah i Michael Kettlewell, Marian Stamp Dawkins, John Smythies, Sally Gaminara, Hilary Redmon, Sheila Lee, Gillian Somerscales, Nicholas Jones, John Brockman, David Glynn, Ross i Christine Hildebrand, Bill Newton Dunn, R. Elisabeth Cornwell, Richard Rumary, Alan Heesom, Ian McAlpine, Michael Ottway, Howard Stringer, Anna Sander, Paula Kirby, Stephen Freer, Bart Voorzanger, Jennifer Jacquet, Lucy Wainwright, Bjorn Melander, Christer Sturmark, Greg Stikeleather, Ann-Kathrin Ehlers, Jan and Richard Gendall, Rand Russell.
Rodzina Dawkinsów należała do elity Chipping Norton już w początkach XVIII wieku. To wtedy mój prapraprapraprapradziadek Henry Dawkins (członek Parlamentu) kazał wybudować w Kościele św. Marii mauzoleum dla – jak głosi wmurowana w kościele tablica (poniżej) – „siebie i swoich spadkobierców”. Portret rodzinny Henry’ego z 1774 roku pędzla Bromptona był inspiracją dla fotografii rodzinnej wykonanej około roku 1958 w Over Norton. Dziadek Dawkins (w różowym krawacie klubu Leander) siedzi pomiędzy żoną Enid i synową Dianą. Przed nim moja siostra Sarah, z tyłu wujek Bill (stoi pomiędzy wujkiem Colyearem i mną). Ojciec z tyłu, z lewej, mama siedzi między Enid i żoną Colyeara Barbarą.
Czy Zulejka Dobson była wśród widzów, gdy mój dziadek Clinton G.E. Dawkins (to ten pochylony do przodu) szykował się do startu w reprezentacji Balliol?
Studia mojego dziadka (u dołu) finansował jego wujek (później nobilitowany) Clinton Edward Dawkins (powyżej), znany ze swych wolnomyślicielskich poglądów.
Mój ojciec (powyżej) i jego brat Bill (tu w stroju rugbisty) poszli w ślady swojego ojca (i wielu innych Dawkinsów) i po idyllicznym dzieciństwie w birmańskich lasach pobierali nauki w Balliol.
Rodzina Smythiesów w Dalton (hrabstwo Devon). Na górnym zdjęciu moja babcia (ze strony ojca) Enid z książką i psem siedzi koło swojej matki (to ta w pięknym kapeluszu),
obok brat Evelyn (z rakietą tenisową) i ojciec rodziny (w panamie). Tożsamość dwóch pozostałych osób nieznana. Niżej kuzynostwo Smythies około 1923 roku. Na ziemi siedzą (od prawej): Bill, Yorick, John i siostra Yoricka Belinda. Małego Colyeara mama trzyma na rękach. Na sąsiedniej stronie: Olive, żona Evelyna Smythiesa znana jako „Tiger Lady” (to karygodne, ale jej hobby istotnie było zabijanie tygrysów). Bertram, jej syn, brat stryjeczny mojego ojca, potrafił swoje zainteresowania przyrodą realizować w sposób znacznie bardziej cywilizowany i naukowy.
„Bill” Ladner (na zdjęciu na sąsiedniej stronie siedzi trzeci od lewej), mój dziadek od strony matki, był jednym z oficerów marynarki wysłanych na Cejlon w czasie pierwszej wojny światowej do organizacji łączności radiowej. Czy pies był maskotką oddziału? Wydaje się, że to ten sam pies, którego na zdjęciu poniżej głaszcze babcia Connie. Rodzina wróciła do Anglii, gdy Jean, moja mama (po lewej) miała trzy lata. Mieszkali w Essex (na górze po prawej – mama obejmuje swoją małą przyjaciółkę), a wakacje spędzali zwykle w Mullion w Kornwalii. Na zdjęciu z plaży ciotka Diana z mamą i siostrą.
Powyżej dziadek Ladner, inżynierradiowiec pracujący dla Marconiego i autor cenionego podręcznika dla krótkofalowców, wyjaśnia zasady działania stacji goszczącym w niej arabskim książętom. Dziadek poznał babcię w Kornwalii, gdy pracował w Poldhu Wireless Station. Część grubych kamiennych płyt używanych na tej stacji do stabilizowania masztów znalazła się później na podjeździe do naszego rodzinnego domu w pobliskim Mullion Cove
Babcia Enid ze swoją suczką Susan w ogrodzie The Hoppet. To tu rodzice spotkali się po raz pierwszy. Pobrali się w przeddzień wojny (powyżej) w Water Hall (poniżej). Przy furtce młodsza siostra mamy Diana
Po przyjeździe do Afryki w maju 1940 roku mama dowiedziała się, że tata (powyżej) został zmobilizowany i zdecydowała się (nielegalnie!) pojechać z nim do Kenii. Jechali przez Afrykę swoim kombi Lucy Locket. Po lewej stronie przystanek na jednym z prowizorycznych mostów (mama myje twarz w rzece), a na dole śniadanie w drodze podczas jednego z licznych dłuższych postojów.
Pobyt ojca w jednym z obozów szkoleniowych zbiegł się z pogrzebem Baden- -Powella. Jako byłego skauta poproszono go o niesienie trumny (powyżej). Uważam, że bardzo dziarsko się prezentuje w mundurze KAR. Lord Erroll, koło którego maszeruje tata, wkrótce potem został zamordowany. Wojenne życie mamy w Afryce pełne było niespodzianek. Poniżej obraz upamiętniający jej przygodę z lwicą (s. 37).
Mama miała zwyczaj tworzyć pokaźnej wielkości obrazy, ilustrujące różne ważne wydarzenia z życia rodziny. Poniżej niewielki fragment jednego z nich, który nazwała The Way that We Went (Droga, którą przeszliśmy), a namalowała na swoje złote wesele w 1989 roku. Wśród licznych scenek rodzajowych z Afryki jest też opancerzony samochód ojca z Somaliland, ona sama prowadząca mnie za rękę, piaszczysta plaża nad Jeziorem Nyasa, mój oswojony kameleon (Hookariah), nasz domowy galago Percy, dom w Makwala, a przed nim ja popychający ciężarówkę, w której siedzi mała Sara – obok jamnik Tui..
Wyraźnie widać, że opiekowałem się ojcem już od najmłodszych lat i towarzyszyłem mu w wyprawie na Kilimandżaro (przynajmniej jej niższe partie). Poniżej na zdjęciu Baraza, który nader uprzejmie zgadza się, bym pomagał mu popychać wózek. Później przenieśliśmy się do Makwapala w Nyasaland (sąsiednia strona, dolne zdjęcie), gdzie najwyraźniej nie wciągnęły mnie kursy szycia organizowane przez mamę. W 1946 roku na krótko udaliśmy się do Anglii, do dziadków. Wtedy właśnie w Mullion pobrali się wujek Bill
i ciotka Diana (w środku po lewej, obok moi rodzice), a cała rodzina wybrała się na piknik do Canyon Grove.
Po powrocie do Nyasaland mieszkaliśmy w Lolongwe, gdzie rodzice kupili Creeping Jenny, pierwszy fabrycznie nowy samochód w naszym życiu. Ja zostałem wysłany do Eagle, szkoły z internatem, do Rodezji Południowej. Na zdjęciu w centrum Tank (przełożony szkoły), obok Coppers i Dick (jeden z nauczycieli). Ja to ten malec trzeci od lewej w tym samym rzędzie, symetrycznie po drugiej stronie równie drobny David Glynn, obok niego Wattie i Paul. Razem z Davidem kolekcjonowaliśmy przepiękne motyle, które on z
niewiadomego powodu nazywał „Daddy Xmas”
Ja z rodzicami. Zdjęcie zrobione na jednym z rodzinnych ślubów (tym razem nikt z nas – siostra była druhną). Niestety nie widać, że szkolna czapka z Chafyn Grove, którą miałem na głowie, była jasnoczerwona. To był mój pierwszy rok w Oundle i nie wygląda na to, bym był zbyt szczęśliwy. Bez wątpienia jedną z najlepszych rzeczy w szkole był Ioan Thomas. Na zdjęciu obok przyłapany, jak budzi w nas apetyt na cuda świata natury.
Życie w Over Norton: podniszczony land rover, którym jeździliśmy po tutejszych drogach; nasz ogród wyglądał z grubsza tak samo jak ten w Wessex Saddlebacks (ok. 1951); mój dumny tata-wynalazca obok pasteryzatora własnej konstrukcji; żniwa z małym szarym Fergie.
W czasie wakacji zarabiałem na utrzymanie, pracując w polu. Poniżej: podążając śladami ojca (jak widać, transportujemy jakieś rodzinne dobra).
Te kurczaki nigdy nie widziały górnego światła – i co tu dziobać?
Peter Medawar jeszcze przed udarem, który zmienił jego życie. Wyżej – Niko w swoim żywiole (maluje jajka w Ravenglass). Na górze po prawej George Barlow, mój przewodnik i przyjaciel w Berkeley. Później, gdy przyjechał na urlop naukowy do Oksfordu, wiosłowaliśmy łodzią po Cherwell (to nie John Lennon. To Tim Halliday, ekspert od traszek).
Inteligentne spojrzenie kogoś, kto wie, co chcesz powiedzieć, nim ty to wiesz… Charakterystyczne skrzywienie brwi. Sceptyczny wyraz twarzy: Mike Cullen, mentor, którego wielu z nas wciąż tak brakuje. Polowanie na Pumę z Surrey – nieustraszony odkrywca w poszukiwaniu dzikiej bestii. Poniżej – dzikie bestie czy przerażeni chłopcy? Kalifornijska Gwardia Narodowa ma pewne problemy z dyscypliną podczas konfrontacji z „Peace People” w Berkeley w 1968 roku.
Na górze po lewej: Z życia świerszczy – Ted Burke i ja rejestrujemy zachowanie świerszcza za pomocą mikrofonu i Organów Dawkinsa. Pośrodku: Animal Behaviour Research Group po przeprowadzce z Bevington Road. Marian pierwsza z lewej. Ja z grubsza w środku. Na dole – komputer PDP-8, źródło mojej komputerowej manii na Bevington Road. Obok profesor Pringle i jego koledzy (od lewej): E.B. Ford, Niko Tinbergen, William Holmes, Peter Brunet, David Nichols. Obok: Danny Lehrman (stoi) spiera się z Nikiem Tinbergenem. Niżej – znów Niko w swoim żywiole. Ciekawe, czy zdążył strząsnąć popiół…
Myślące spojrzenia: Bill Hamilton i Robert Trivers mierzą się z problemem przy okazji wizyty Billa na Harvardzie. Inspirujący jak zawsze John Maynard Smith w swoim ukochanym ogrodzie. Obok: pierwsze wydanie Samolubnego genu z reprodukcją obrazu Desmonda Morrisa na okładce. Wysoki, lincolniański i mądry George Williams (obok – ja); „Muszę mieć tę książkę” – Michael Rodgers, wydawca.
Materiał ilustracyjny
O ile nie zaznaczono inaczej zdjęcia pochodzą z archiwum rodzinnego rodziny Dawkinsów. Ilustracje w tekście: s. 149: Cerura vinula: photo courtesy N. Tinbergen. Wkładki: I: St. Mary’s Church, Chipping Norton: photo courtesy Nicholas Kettlewell. Clinton Edward Dawkins (1880), Clinton George Evelyn Dawkins (1902), Clinton John Dawkins (1934), Arthur Francis „Bill” Dawkins (1935/6): photos courtesy Balliol College, Oxford. II: Papilio ophidicephalus: © Ingo Arendt/Minden Pictures/Corbis. III: Oundle School, Northamptonshire: © Graham Oliver/Alamy; Ioan Thomas, 1968: Oundle School Archive. Niko Tinbergen przemalowuje jajka, c. 1964: Time & Life Pictures/Getty Images; Mike Cullen, 1979: Monash University Archives, photo Hervé Alleaume; Polowanie na pumę z Surrey: photo courtesy Virginia Hopkinson; demonstracja w People’s Park, Berkeley, 19 maja 1969: © Bettmann/Corbis; regaty w Oksfordzie: photo courtesy Lary Shaffer; Peter Medawar w University College, 26 października 1960: Getty Images. RD z Tedem Burkiem, październik 1976: Time & Life Pictures/Getty Images; Danny Lehrman i Niko Tinbergen: photo courtesy Professor Colin Beer; Niko Tinbergen: courtesy Lary Shaffer. William D. Hamilton i Robert Trivers, Harvard, 1978: photo courtesy Sarah B. Hrdy; Michael Rodgers: photo courtesy Nigel Parry; RD i George C. Williams: photo by Rae Silver courtesy John Brockman; John Maynard Smith: Corbin O’Grady Studio/Science Photo Library; The Selfish Gene: courtesy Keith Cullen.