132 33 9MB
Polish Pages 144 Year 1988
TADEUSZ JAN CHMIELEWSKI
B IB L IO T E K A
• MŁODEGO TECHNIKA • Instytut Wydawniczy „N asza K sięga rn ia ”
Biblioteka Młodego Technika
Ojcu i Matce W podziękowaniu za wychowanie w duchu humanizmu ekologicznego pracę tę poświęcam AUTOR
%
TADEUSZ JAN CHMIELEWSKI
Czy przetrwamy?
NASZA KSIĘGARNIA •
WARSZAWA 1988
Opracowanie graficzne Stefan Jackowski Autorzy fotografii: Tadeusz J. Chmielewski (1-5, 7, 8, 11, 13-16) Bogdan Tarasiuk (6, 12) Józef Żak (9, 10) © Copyright by Instytut Wydawniczy „Nasza Księgarnia”, Warszawa 1988 CIP — Biblioteka Narodowa Chmielewski Tadeusz Jan Czy przetrwamy? / Tadeusz Jan Chmielewski „Nasza Księgarnia” . — Warszawa 1988 (Biblioteka Młodego Technika)
Redaktor Irena Panek Redaktor techniczny Adam Zambrzycki Korektor Anna Morawska-Ryll ISBN 83-10-08940-6 4H.Sz.until.E.of.T! PRINTED IN POLAND Instytut Wydawniczy „Nasza Księgarnia” , Warszawa 1988 r. Wydanie pierwsze. Nakład 50000 + 250 egzemplarzy. Ark. wyd. 6,5. Ark. druk. Al — 6,65. Papier offsetowy kl. V, 80 g, rola 96 cm. Oddano do produkcji w maju 1985 r. Podpisano do druku w październiku 1988 r. Zakłady Graficzne DSP, Warszawa Zam. 2979/K/85. U-68.
OD AUTORA ,,Jak okiem sięgnął, jakiś biały pokład błyszczał w promieniach słońca po obu stronach rzeki (...). Były to istne lasy wiśniowe złożone z karłowatych drzew, którymi oba brzegi szeroko były za ujściem Pszoly porośnięte (...). Gdy zbliżyli się. chcąc owym gajom bliżej się przypatrzeć, ogarną! ich tak odurzający za pach. iż zaledwie mogli oddychać. Mnóstwo płatków leżało już na ziemi. Miejscami drzewka stanowiły gąszcz nieprzenikniony. Między wiśniami rosły także obficie dzikie karłowate migdały, okryte kwieciem różowym, wydającym jeszcze silniejszy zapach. Mi liony trzmielów, pszczół i barwnych motyli unosiły się nad owym pstrym morzem kwiatów, którego końca nie można było dojrzeć." (H. Sienkiewicz „Ogniem i mieczem")
Czy to możliwe? Czy rzeczywiście jeszcze trzysta lat te mu przyroda naszych ziem była tak wspaniała? Trzysta lat to dla człowieka cztery pokolenia, ale dla całej przyro dy to zaledwie krótkie mgnienie. Trzysta lat to tylko jed na trzecia życia lipy, jedna czwarta życia dębu i zaledwie jedna dwudziesta życia sekwoi! Trzysta lat to jedna dziesięciomilionowa (!) czasu trwania życia na Ziemi, a jed nak wystarczyła, by oblicze przyrody zmienić nie do poz nania. Dziś już na świecie nie spotkamy takich sienkiewiczow skich krajobrazów. Bezkresne stepy skurczyły się do relik towych, rozsianych tu i tam kilkuhektarowych skrawków. Zamiast milionów trzmieli i motyli unoszą się nad nimi już tylko pojedyncze, należące do kilkudziesięciu gatun ków egzemplarze — ostatni Mohikanie. Ale po cóż sięgać aż trzysta lat wstecz! Przecież jeszcze 20 lat temu dzieci biegające we wrześniu po białostockich
łąkach mogły z łatwością nawijać na kijki pokaźne, po dobne do porcji cukrowej waty, kłębki babiego lata. Dziś nitek babiego lata szukać by trzeba długo i cierpliwie. A drzewa? Jeśli któraś lipa dożyje trzystu lat, uznaje się to za wydarzenie i na drzewie umieszcza tabliczkę „Po mnik przyrody prawem chroniony” . Nie na wiele to się jednak zdaje, bo drzewo to i tak wkrótce ginie zatrute spalinami, wyziewami kominów, kwaśnymi deszczami lub zjedzone przez szkodniki. Jeszcze 15 lat temu mogliśmy się z przyjemnością kąpać w niemal każdej rzece. Dziś w ciecz płynącą w wielu rze kach często strach nawet palec zanurzyć. Krajobraz bezkresnych przestrzeni zamieniliśmy na ciasny horyzont betonowych bloków, a wolność „dzieci natury” na setki społecznych, politycznych i ekonomicz nych uwarunkowań. Gatunek Homo sapiens bynajmniej nie czynił tego wszystkiego w celach samobójczych! Ten najdziwniejszy z gatunków od samego początku uparcie walczył o jedno: o władzę nad przyrodą. Chciał być jej panem i władcą. I został nim. Stał się samodzielny, potężny i bogaty. Ale czy stał się szczęśliwszy? I czy stał się choć trochę pew niejszy swego losu? Dawniej bał się przyrody. Teraz — boi się samego siebie. O wiecznie mądra historio o królu Midasie! Mocarstwa powstają i padają w gruzach. Gatunki roz wijają się i giną. Jakie są dziś szanse gatunku Homo sa piens1 Jakie są nasze szanse? Czy zawołamy jak Rzymia nie: „Po nas choćby potop!” , czy jak biblijny syn marno trawny z ufnością i skruchą powrócimy do Ojca? A może zamiast stawiać te pytania bezosobowo całemu gatunkowi ludzkiemu, postawię je w duchu samemu sobie i sam rze telnie na nie odpowiem? Proszę Cię, Czytelniku, gdy już przeczytasz tę książkę, zamknij oczy i zrób to samo.
1
JAK DO TEGO DOSZŁO?
Poddani prawom natury
Gdy w toku trzy miliardy lat trwającej ewolucji życia na Ziemi powstał „przepis” na „stworzenie” człowieka było to — obrazowo mówiąc — wydarzenie gruntownie rewolucjonizujące dotychczasowy tok dziejów. A wyglą dało to z początku zupełnie niewinnie... Człowiek pierwotny był niemal tak samo bezradny wo bec sił przyrody, jak wszystkie inne gatunki organizmów żywych. Był integralną częścią ekosystemów pierwotnych, podporządkowaną w całości panującym w nich rygorom. Żył tak, jak wiele zwierząt w stadach, odżywiał się tym, co znalazł: owocami, ziołami, korzeniami oraz tym, co upolował. Przed czyhającymi zewsząd niebezpieczeństwa mi chronił się do jaskiń. Jednocześnie już wtedy był do ówczesnych warunków i trybu życia doskonale przystoso wany. Przed ultrafioletem chroniła go intensywna pigmentacja ciała, przed zimnem — spłaszczona twarz, podściółka tłuszczowa i owłosienie. Mieszkańcy pustyń i stepów stawali się smukli i szybcy, ludzie lasów byli krępi i silni. Trudno dziś autorytatywnie wypowiadać się na temat duchowego stosunku człowieka pierwotnego do przyrody. Na. podstawie jednak wielu przesłanek, m. in. badań tych żyjących dziś społeczeństw, których poziom bytowania niewiele odbiega od poziomu życia naszych odległych przodków (np. Negrylów, Negrytosów, Pigmejów), można przypuszczać, że był to stosunek przypominający poddań stwo i uległość. W każdym razie szacunek i respekt przed
wszechpotężnym żywiołem przyrody. Siłom przyrody wie le ludów pierwotnych oddawało boską wręcz cześć. A naj ważniejszym problemem było przetrwanie. Może właśnie dlatego człowiek od zarania istnienia ga tunku miał w sobie coś, co nieprzeparcie pchało go w kie runku nieposłuszeństwa bogom, w kierunku przeciwsta wiania się prawom przyrody. Dylemat: więcej materii czy więcej ducha, okazuje się naprawdę odwieczny. Można by zaryzykować twierdzenie, że w człowieku właśnie on jest głównym motorem postępu. Duch silniejszy od ciała
W miarę liczebnego wzrostu populacji ludzkiej, wszyst kie dostępne dotąd człowiekowi pierwotne nisze ekolo giczne zostały zajęte. Aby żyć, trzeba było siłą zdobywać nowe nisze, nowe tereny. Ubrania, ziemianki, szałasy z kości i skór upolowanych zwierząt stały się nowymi jaski niami. Ubóstwo materialne nie przeszkodziło jednak człowie kowi w podporządkowaniu sobie przyrody siłą własnego ducha. Około 16000 lat temu pojawiły się pierwsze ob rzędy kultowe i magiczne. Według Jana Rylke okres ten można by określić jako początek duchowego kształtowa nia krajobrazu. Wszechpotężny dotąd świat praw przyro dy wypełniły duchy. Niektóre z nich w drodze odpowied nich zabiegów magicznych można było sobie zjednać i przy ich pomocy wpływać na stany przyrody. Wyspowe kształtowanie i punktowa ochrona krajobrazu
Z chwilą, gdy człowiek posiadł umiejętność uprawy ro li, pierwotne plemiona myśliwsko-koczownicze zaczęły z wolna przechodzić do życia osiadłego. Rozpoczął się okres pierwszych przekształceń krajobrazu.
Ludzie kultury kopieniaczej (około 9000 lat temu) po trafili opanować i przekształcić zaledwie skrawki prze strzeni, wprowadzając weń subiektywny ład kulturowy i społeczny. Przyroda po raz pierwszy straciła swą natural ną ciągłość. Ówczesne osady były doskonale zharmonizo wane zarówno z ukształtowaniem terenu, jak i z jego organiczną fakturą. Stanowiły zwykle obszar ograniczony okręgiem chat z placem obrzędowym wewnątrz i wspólną chatą lub ołtarzem w centrum geometrycznym. Całość by ła zorientowana z kierunkiem ruchu Słońca (wschód-za chód), co jest jednym z wielu dowodów na wciąż jeszcze bardzo silnie odczuwaną przez ówczesnych ludzi jedność i harmonię z przyrodą oraz zasadnicze podporządkowanie się jej prawom. Z biegiem czasu więzi te zaczęły jednak coraz bardziej słabnąć. Człowieka najwyraźniej fascyno wała możliwość panowania nad przyrodą i narzucania jej swojego ładu. Już faraon Tutmozis III (około 1500 r. p.n.e.) uważał, że w czasie polowania kontynuuje akt stworzenia, usuwając ślady pierwotnego chaosu. Ale jednocześnie znów dał o sobie znać ów przedziwny dualizm ludzkiej natury, bo oto już w tej pierwszej fazie przekształcania środowiska, tj. 4-5 tysięcy lat temu, obok dążenia do ujarzmienia przyrody, pojawiły się oznaki po trzeb wręcz przeciwnych. Pojawiły się pierwsze formy och rony przyrody. Chroniono przed zniszczeniem lub dosta niem się w ręce wroga obiekty i obszary o szczególnym znaczeniu kultowym. Ochrona pierwotna była więc za wsze bliższą lub dalszą konsekwencją ówczesnych wierzeń religijnych, obrzędów magicznych i zwyczajów plemien nych. Szczególną opieką i czcią otaczano głazy narzuto we, służące kapłanom jako ołtarze ofiarne, oraz stare, rozłożyste drzewa i piękne gaje, w cieniu których dokony wano praktyk religijnych. Chroniono także niektóre zwie rzęta uważane za święte, jak na przykład skarabeusze czy krokodyle w starożytnym Egipcie, małpy, krowy i kroko
dyle w Indiach itp. W wielu przypadkach piękne formy skalne, jaskinie, wąwozy, uroczyska leśne czy nawet całe rejony gór, puszcz lub mokradeł zachowywały długo swój pierwotny, nie zmieniony charakter, ponieważ wokół nich snuto przedziwne legendy i ludzie że strachu unikali tych niesamowitych i diabelskich miejsc. Często przepisy i ry gory kultowe szły nawet jeszcze dalej, zabraniając zwy kłym śmiertelnikom wstępu do miejsc świętych i rezerwu jąc ten przywilej tylko dla czarowników, kapłanów czy nawiedzonych. Tak było na przykład z polami gejzerowy mi Yellowstone, których Indianie bali się, sądząc, że w obłokach pary wodnej mają siedzibę złe duchy. Dzięki tym wierzeniom cały obszar Yellowstone zachował się w dziewiczym stanie aż do II połowy XIX wieku. Tradycja nadawania rejonom szczególnie osobliwym nazw tajemniczych, groźnych lub majestatycznych prze trwała wiele wieków. Przydomki takie, jak „czarci”, „cza rodziejski”, „królewski” itp. ratowały przed zniszczeniem niejedno sędziwe drzewo, jaskinię, źródło lub skałę. Ma my tego przykłady także w Polsce: „Czarci Jar”, „Czarne Bagno” , „Piekiełko” , „D ąb Jagiełły” , „Lipa Kochanow skiego” , „Sosna Kościuszki” itp. I choć na przykład „Dąb Jagiełły” czy „Sosna Kościuszki” już jako żywe okazy nie istnieją, bodaj resztki pnia lub nawet puste mie jsca, w których dawniej rosły drzewiaste olbrzymy, nadal są przez tradycję chronione i często odwiedzane. Co cie kawsze, przy ustanawianiu tych otaczanych kultem miejsc niepotrzebne były żadne uchwały plemienne, rozkazy władców czy później — rozporządzenia państwowe. Wyz naczała te miejsca sama ludność, na podstawie pewnych losowych wydarzeń historycznych. Pierwsze przejawy ochrony przyrody wypływały więc z motywów czysto ideowych, a najczęstszymi formami była 1. Krajobraz naturalny kształtował wrażliwość człowieka przez wiele tysiącleci
ochrona kultowa: gatunkowa lub lokalna, obejmująca po szczególne obiekty lub niewielkie na ogół obszary. Te mo tywy i formy ochronne przetrwały do dziś już tylko w po staci szczątkowej. Ciągłe przekształcanie i punktowa ochrona przyrody
W miarę liczebnego wzrostu populacji ludzkiej wzrastał również sukcesywnie areał gruntów zajmowanych przez uprawy rolnicze, a osiadły tryb życia ludzi ugruntowywał się coraz bardziej. Gdy pierwotną technikę kopieniacką zastąpiła gospodarka sprzężajna oraz gdy poznana i roz powszechniona została technika sztucznego nawadniania gruntów (np. w starożytnym Egipcie), do rolnictwa zaczę ła wkraczać geometria podziału gruntów. Porządek geo metryczny pól ułatwiał ich uprawę, upraszczał też spory graniczne. Geometryczność stała się nieodłączną cechą ludzkiej kultury, w przeciwieństwie do niezwykle skompli kowanego splotu linii miękkich oraz swobodnej kompozy cji plam i punktów tak charakterystycznych dla natural nego ładu przyrody. Wszelkie zmiany, jakie od tej chwili zachodziły w historii ludzi-oraczy, były wtórne wobec podstawowego dążenia: człowiek narzucał krajobrazowi ład geometryczny. Subtelnemu systemowi tysięcy współzależności material nych, funkcjonalnych i czasowych, rządzącemu naturalny mi ekosystemami przyrodniczymi, przeciwstawiał prostotę i monofunkcyjną skuteczność działań opartych na sche matach. Ów schematyzm, a ściślej aksjomatyzm i modelowość działań, wydaje się być jedną z najstarszych cech kultury, a przede wszystkim nauki. Już Pitagoras około 450 lat przed naszą erą nauczał, że „liczby są językiem natury” . Jeden z czołowych współczesnych polskich myślicieli — Michał Heller, filozof przyrody i kosmolog, twierdzi,
że w zasadzie „cała przyroda jest matematyczna” , to zna czy w badaniu i przekształcaniu poddaje się matematycz nym prawidłowościom. Człowiek przeczuł tę właściwość bardzo wcześnie. Zlekceważył, niestety, owo małe słówko „w zasadzie” . To, że przyroda poddaje się zasadom mate matyki, nie oznacza przecież, że „matematyczność” jest prawem przyrody. Jest, być może, tylko najpowszechniej szą formą odbioru świata przez człowieka. Ale czy z tego zaczynamy zdawać sobie sprawę dopiero dziś? Równolegle z rozwojem rolnictwa geometryzacja coraz szerzej wkraczała do wsi i miast, wpływając nawet na rytm ludzkiego poruszania się. Aksjomatyzacja ogarniała coraz poważniej sferę ducha ludzkiego, coraz bardziej od rywając myśli człowieka od komunii z duchem praw przy rody. Człowiek stworzył swój własny krajobraz nie tylko zewnętrzny, ale i wewnętrzny. Na szczęście zachowawczy pierwiastek ludzkiej natury jeszcze nie zaginął i w nowej sytuacji dał o sobie znać w postaci nowych motywów i form ochrony przyrody. Pierwsze formy ochrony przyrody, wynikające z poczu cia zagrożenia pewnych wartości przyrodniczych, spotyka my już w starożytności. Szerzej rozwinęły się one jednak dopiero w erze nowożytnej. Jak podaje Antonina Leńkowa, najstarsze znane wiadomości tego typu pochodzą z Chin, gdzie już w 1122 r. p.n.e. istniały ustawy o ochronie lasów, zabraniające samowolnego dokonywania wyrębów, ustalające metody pielęgnowania, a nawet polepszania składu gatunkowego drzewostanów. W Polsce najdawniejsze zarządzenie ochronne pochodzi z czasów Bolesława Chrobrego, który zabronił polowań na rzadkie już wówczas bobry, zachowując ten przywilej tylko dla siebie. W 1318 roku istniały zakazy używania włóków do połowu ryb na Zalewie Wiślanym. Interesującym przykładem wczesnych form ochronnych, płynących głównie z pobudek estetycznych, jest wydany w
1335 roku w Zurichu zakaz zabijania ptaków śpiewają cych. W 1523 roku, za panowania króla Zygmunta Stare go, ogłoszono w Polsce ustawę o ochronie wielu rzadkich zwierząt, m.in. żubra, tura, bobra, sokola i łabędzia. W roku 1773 z rozkazu carycy Katarzyny II ochroną praw ną objęto łosia. Trudno dzisiaj z całą pewnością dociec, czy przy wyda waniu owych zarządzeń ochronnych władcy kierowali się bardziej ideą zagrożenia gatunku jako takiego, czy raczej chęcią czerpania zysków z królewskich polowań na szcze gólnie rzadkie, a więc tym cenniejsze okazy. Przypuszczać należy, że oba motywy z różnym natężeniem w poszcze gólnych przypadkach konkurowały ze sobą. Swoją historię ma także ochrona europejskich lasów. Liczni królowie polscy, a w szczególności Piastowie, ma jąc na uwadze ochronę granic kraju, utrzymywali w stanie nienaruszonym obszary puszcz, stanowiące skuteczną na, turalną przeszkodę dla wrogich wojsk. W 1671 roku ogłoszono w Danii ustawę zabraniającą wycinania lasów nad rzekami, w górnych odcinkach ich biegu, w celu utrzymania odpowiednich stosunków wod nych. Z biegiem lat ochrona przyrody stawała się więc coraz wyraźniej gospodarczą, ekonomiczną koniecznością. Wyspowa tcchnicyzacja i wyspowa ochrona przyrody
Od końca XVIII wieku w niektórych krajach rolnictwo przestało być podstawą bytu całych społeczeństw. Rozpo częła się rewolucja przemysłowa. Podczas gdy poprzednia epoka przekształcała przyrodę, to ta, która nastąpiła teraz — używając słów Jana Rylke — w pewnym sensie ode2. Sędziwe dęby od wieków otaczane były wśród Słowian szczególnym szacunkiem (Pomnik przyrody w woj. lubelskim)
rwała się od niej. Najbardziej widocznym stosunkiem przemysłu do natury jest wykorzystanie jej jako źródła su rowców z jednej, i miejsca składowania odpadów z dru giej strony. Początkowo eksploatacja najwcześniej pozna nych i tylko najłatwiej dostępnych zasobów oraz niedo skonała jeszcze technologia i transport wywoływały zjawi sko miejscowej, wyspowej industrializacji. Powstały takie zespoły ośrodków przemysłowych, jak Zagłębie Ruhry, Śląsk, przemysłowy kompleks w środkowej Anglii czy Pas Przemysłowy w Stanach Zjednoczonych. Kształtowanie krajobrazu, a nawet cała organizacja życia codziennego nie były (i nie są) w tych ośrodkach podporządkowane czy choćby tylko modulowane rytmem biologicznym, ale zostały wymuszone potrzebami produkcji, podporządko wane rytmowi techniki i technologii. Motorem tych przemian oraz głównym narzędziem umożliwiającym ich przeprowadzenie był niebywale szybki Tozwój nauk technicznych. Człowiek w tym nowym tech nicznym środowisku, rządzonym własnymi, technicznymi prawami, poczuł się obco. Znalazło to między innymi od bicie w najczulszym rejestratorze ludzkich nastrojów i pragnień — w sztuce, która odwróciła się od bieżącej chwi li, szukając oparcia w ideałach minionych epok. Zarówno klasycyzm, jak romantyzm czy historyzm były ucieczką od współczesności, impresjonizm zaś powrotem do niej, ale już nie w sferze konkretnej rzeczywistości, lecz wręcz przeciwnie — w sferze uczuć, nastrojów, wyobraźni. Lu dzie, stłoczeni w miastach i trybem życia oderwani od przyrody, samj zaczęli tworzyć jej namiastki. Wraz z in dustrializacją krajobrazu zniknęły zgeometryzowane ogro dy. Ich miejsce zajęły tzw. parki angielskie i ogrody ro mantyczne możliwie wiernie naśladujące przyrodę, a na wet w miarę możliwości kumulujące jej estetyczne cechy. W architekturze krajobrazu tej epoki wyraziła się aliena cja ezłowieka. Naczelne hasło okresu oświecenia to „po-
wrót do natury” . Główne idee romantyzmu to uczucio wość, irracjonalizm, wrażliwość na piękno. W dużej mierze pod wpływem właśnie tych haseł ku przyrodzie zwróciła się także sama nauka. Powoli stawało się jasne, że wszystko to, co nas w sposób naturalny ota cza, ma ogromną wartość nie tylko ekonomiczną czy pro dukcyjną, ale także estetyczną i poznawczą. Przyroda jest niepowtarzalna i cokolwiek na naszych oczach zginie, jeśli wcześniej nie zostało poznane, pozostanie już na zawsze tajemnicą. Stąd postulat przyrodników, aby wziąć pod ochronę wszystkie okazy wyjątkowe i wszystkie najmniej liczebne gatunki. Ten pierwszy okres ochrony przyrody z pobudek na ukowych cechowała więc troska o zabezpieczenie przed zniszczeniem pewnych tylko, wybranych gatunków roślin i zwierząt, pięknych form skalnych, starych drzew itp. Słusznie też zyskał on sobie miano o k r e s u (kierunku) k o n s e r w a t o r s k i e g o . Wtedy właśnie powstał termin „pomnik przyrody” , którego twórcą był geograf i podróż nik, działający na przełomie XVIII i XIX wieku, Aleksan der Humboldt. W sprawozdaniu ze swej podróży do We nezueli w 1819 roku opisał on olbrzymie drzewo z rodzi ny Mimosaceae, najstarsze i najpotężniejsze w tym kraju, nazywając je „monument de la naturę” i porównując ze słynnym drzewem smoczym (Dracena) z Wysp Kanaryj skich. Do rozwoju idei konserwatorskiego okresu ochrony przyrody bardzo znaczny wkład wnieśli Polacy. W roku 1868 podczas Sejmu we Lwowie wydano — j ak podaje A. Leńkowa — pierwszą na świecie, płynącą z pobudek na ukowych, ustawę sejmową o konserwatorskiej ochronie przyrody. Wprowadzała ona zakaz łapania, sprzedawania i tępienia żyjących w Tatrach świstaków i kozic. Jej ini cjatorami byli M. Nowicki i E. Janota. Gorącym rzeczni kiem idei ochroniarskich był także Marian Raciborski — 2 — Czy przetrwamy
17
wybitny naukowiec i organizator — filar Towarzystwa Przyrodników im. M. Kopernika. Między innymi z ini cjatywy M. Raciborskiego i H. Conwentza w 1910 roku rozpoczęto prace nad utworzeniem pierwszego na zie miach polskich „inwentarza zabytków przyrody” , obej mującego drzewa i ciekawe zbiorowiska roślinne. Postulo wano objęcie ochroną prawną najcenniejszych gatunków roślin i zwierząt oraz unikalnych obiektów przyrody oży wionej i nieożywionej. Naukowy ruch na rzecz ochrony przyrody zaczął w la tach dwudziestych i trzydziestych XX wieku tworzyć w odrodzonej Polsce swoją odrębną strukturę organiza cyjną. W 1925 roku utworzono Państwową Radę Ochrony Przyrody. W 1928 powstała pierwsza polska ochroniarska organizacja społeczna — Liga Ochrony Przyrody. W 1933 roku nauka o ochronie przyrody wprowadzona została do programów szkolnych. Ta działalność naukowa, społecz na i organizacyjna znalazła wyraz w Państwowej Ustawie o Ochronie Przyrody z dnia 10 marca 1934 roku, stano wiącej prawne sformułowanie koncepcji konserwatorskiej. Jej idee, w zmodyfikowanej i rozszerzonej formie, są kon tynuowane w Polsce Ludowej w oparciu o Ustawę o Och ronie Przyrody z dnia 7 kwietnia 1949 roku. N a jej pod stawie w dniu 28 lutego 1957 roku Minister Leśnictwa i Przemysłu Drzewnego wydał zarządzenie wykonawcze obejmujące ochroną prawną 134 gatunki roślin i 386 ga tunków zwierząt. W roku 1983, na mocy kolejnego rozpo rządzenia Ministra Leśnictwa i Przemysłu Drzewnego z dnia 20 maja ochroną prawną objęto dalszych 65 gatun ków roślin zielnych i 520 gatunków grzybów. 30 grudnia 1983 roku znowelizowano także rozporządzenie o ochro nie gatunkowej zwierząt, obejmując ochroną m.in. kilka nowych gatunków owadów. W oparciu o odpowiednie za rządzenie wykonawcze do ustawy z 1949 roku, do końca
1980 roku objęto także ochroną prawną 11 786 pomników przyrody. Obie ustawy, tj. z 1934 i 1949 roku, wychodziły jednak w swoim programie ochronnym daleko poza wąskie ramy kierunku konserwatorskiego. Zdawano sobie bowiem sprawę, że nawet najtroskliwsza ochrona poszczególnych obiektów czy gatunków na nic się nie zda, jeśli zniszcze niu ulegnie ich naturalne otoczenie, gdy zmianie ulegną warunki siedliskowe. Nie zabijając bezpośrednio żubra czy puchacza skazano je na zagładę wycinając pierwotne puszcze, naturalne otoczenie tych zwierząt. Wskutek za orania i przekształcenia w pola uprawne stepów oraz w wyniku wzrostu ruchu i hałasu na polach na granicy za głady znalazł się drop. Kotewkę — orzecha wodnego, gąbki słodkowodne, skójkę perłorodną i wiele innych wy niszczono niemal doszczętnie, zanieczyszczając cieki wod ne i osuszając przyległe łąki. Wskutek postępującego ska żenia wód w drugiej połowie XX wieku z rzek polskich zniknął tak pospolity niegdyś rak, a ilość i jakość ryb spadła zastraszająco. Zanieczyszczenie powietrza na znacznych obszarach spowodowało wyginięcie wielu ga tunków porostów, zwłaszcza pięknego rodzaju Usnea, którego plechy porastały niegdyś na kształt siwo-zielono-żółtych welonów posusz w leśnych ostępach. Z tych samych względów drastycznie zmniejszyła się liczba owa dów, szczególnie motyli i błonkówek, pociągając za sobą spadek intensywności zapylania roślin; a więc dalsze osła bienie przyrody, że o spadku jej walorów estetycznych już nie wspomnę. Organizmy żywe są połączone ze sobą tysiącami uwa runkowań i współzależności, tworząc precyzyjną i delikat ną sieć, w której naruszenie choćby jednego jej ogniwa wywołuje reperkusje często w zupełnie nieoczekiwanych miejscach. Konserwatorska ochrona przyrody jest więc rzeczą ważną, ale niewystarczającą. Stąd już w XIX wieku
zrodził się wśród naukowców i działaczy społecznych pro jekt nowej, bardziej wszechstronnej formy ochrony przy rody, obejmującej nie tylko pojedyncze okazy czy gatun ki, ale całe naturalne rozlegle obszary, ze wszystkimi przedstawicielami żyjących na nich gatunków flory i fau ny. W przyrodzie każdy skutek ma swoją przyczynę. Nie ma tu rzeczy ani istot niepotrzebnych. Jak pisze R. Commoner „środowisko przyrodnicze jest domem stworzonym przez żywe organizmy dla żywych organizmów. Domem, który zbudowało dla siebie życie na zewnętrznej po wierzchni naszej planety” . Ten kierunek ochrony przyro dy, wynikający z motywów naukowych i obejmujący naj cenniejsze biocenozy, grupy biocenoz i całe ekosystemy, nazywamy k i e r u n k i e m biocenotycznym, a wyodrębnione obszary ochronne — rezerwatami przyrody i parkami narodowymi. Trudno dziś podać dokładną datę utworzenia pierwsze go rezerwatu przyrody na świecie. Miejsca typu rezerwa towego były bowiem tworzone z pobudek gospodarczych bądź estetycznych już od XVI wieku. Na przykład w Ho landii pewien obszar leśny chroniony był od 1576 roku, a lasy podmoskiewskie objęto ochroną z rozkazu cara Mi kołaja I od 1703 roku. Koło Kolonii w 1836 roku utwo rzono coś pośredniego między skalnym rezerwatem a po mnikiem przyrody. O rezerwatach sensu stricto, tworzonych z pobudek na ukowych, możemy jednak mówić dopiero począwszy od XIX wieku. W 1832 roku utworzono w USA rezerwat go rących źródeł w Arkansas. W 1858 roku we Francji — re zerwat leśny Fontainebleau, a w 1864 roku w USA, w gó rach Sierra Nevada — rezerwat lasów sekwojowych Maripoza. W zależności od obiektów szczególnej ochrony z biegiem lat rezerwaty podzielono na kilka typów: leśne, stepowe, wodno-torfowiskowe, solniskowe, florysjyczne,
3. Rezerwaty przyrody to ostatnie enklawy najcenniejszych gatunków roślin i zwierząt (miłek wiosenny w rezerwacie Skowronno w woj. kieleckim)
faunistyczne, krajobrazowe oraz rezerwaty przyrody nie ożywionej. We współczesnym rozumieniu, jak podaje Tadeusz Szczęsny, „rezerwatem przyrody jest obszar objęty ochro ną, której przedmiotem może być całość przyrody na da nym terenie albo poszczególne jej składniki lub zespoły należące do świata' zwierzęcego czy roślinnego, albo też określone twory przyrody nieożywionej (...). Każdy rezer wat przyjj yraźnie określony szczególny cel ochrony (.jffifhp- zacfijjyanie rzadkiego gatunku roślinnego
czy zwierzęcego, unikalnych walorów fragmentów krajo brazu itp. (...) W zależności od stopnia ingerencji człowie ka, koniecznej ze stanowiska wyznaczonych celów ochro ny, rozróżniamy rezerwaty ścisłe i rezerwaty częściowe. (...) Powierzchnia rezerwatu przyrody nie jest w obowią zujących przepisach prawnych uwarunkowana ani mini malną, ani maksymalną wielkością” . Według danych GUS-u na koniec 1984 roku mieliśmy w Polsce 872 rezerwaty przyrody o łącznej powierzchni 99 778 ha, tj. zajmujących około 0,3 % powierzchni kraju. Średnia powierzchnia rezerwatu wynosiła 114 ha. Z da nych Z. Czubińskiego wynika, że najmniejszym obiektem był rezerwat obuwika pospolitego Brzozowy Grąd w wo jewództwie suwalskim (0,08 ha), a największym — Stawy Mielickie w województwie wrocławskim (5324,3 ha). Rok rocznie przybywa w Polsce 10-25 nowych rezerwatów. Wśród najciekawszych projektowanych należy wymienić Ostoję Łosia na Bagnach Biebrzańskich o powierzchni aż 18 000 ha. Formą ochronną wyższego rzędu niż rezerwaty są parki narodowe. Są to rozległe, z reguły większe od rezerwatów obszary, którym przyznano nie kwestionowaną, najwyższą rangę przyrodniczą, krajobrazową i turystyczną. W od różnieniu od rezerwatów przyrody cele i funkcje parków narodowych są więc o wiele bardziej złożone. Pierwszy park narodowy na świecie utworzony został w USA w marcu 1872 roku na powierzchni 888 708 ha. Obejmował on dziewicze tereny w górnym odcinku rzeki Yellowstone, obfitujące w wulkany błotne, gejzery, kanio ny i wodospady, tereny licznie zasiedlone przez bizony, łosie oraz czarne i brunatne niedźwiedzie. Park Yellowsto ne powołano głównie ze względów estetycznych, jak wó wczas mówiono — „ku radości duszy” . Drugim krajem, który-przystąpił do utworzenia parków narodowych, była Kanada, gdzie w 1887 roku;powstał
Banff National Park, obejmujący obecnie powierzchnię 656 000 ha. W 1888 roku utworzono w Meksyku Park Narodowy El Chico (1835 ha), a w 1894 w Nowej Zelandii Park N a rodowy Tongariro (65 324 ha). Do końca XIX wieku ist niało na świecie 9 parków narodowych. Obecnie parki narodowe tworzone są na całym świecie przede wszystkim ze względów naukowych: ekologicznych i genetycznych. Jak podaje S. Myczkowski, w roku 1975 na świecie istniało łącznie 871 parków narodowych, z cze go: w Afryce 181, w obu Amerykach 231, w Azji 176, w Australii z Oceanią — 134, w Europie — 149. W roku 1977 mieliśmy już na świecie ponad 1100 obiektów tego typu, o bardzo zróżnicowanym charakterze i wielkości. Największy z dotychczas utworzonych (1980 r.), liczący około 70 min ha (!), znajduje się w północnej Grenlandii i chroni naturalne krajobrazy arktyczne, ostoję białych nie dźwiedzi, wołów piżmowych i fok. Kolejne kolosy to Cen tral Kalahari Gamę Reserve (5 280 000 ha) w Botswanie (utworzony w 1963 roku, chroniący naturalne ekosystemy sawanny afrykańskiej), parki narodowe w Kenii, na Alas ce i inne. Na szczególną uwagę zasługują utworzone w 1977 i 1978 roku pierwsze morskie parki narodowe, chro niące cudowny świat raf koralowych, drobnych wysepek, lagun, atoli, flory i fauny podwodnej. Pierwszy morski park narodowy powołano na Morzu Karaibskim, następ ne u wybrzeży Australii, Kenii i Japonii. Pierwsze parki narodowe w Polsce zaczęto tworzyć w latach dwudziestych XX wieku. Do drugiej wojny świato wej ochroną objęto 8 parków: Babiogórski, Białowieski, Czarnohorski, Kampinoski, Pieniński, Świętokrzyski, Ta trzański i Wielkopolski. W Polsce Ludowej, z powodu zmiany ustawy o ochro nie przyrody, wszystkie parki trzeba było powoływać od nowa. Stąd przy niektórych parkach podawane są dwie
daty ich powstania.Do końca 1986 roku w PRL utworzo no 14 parków narodowych o łącznej powierzchni 124 803 ha (tabela I). Zajmują więc one 0,41 % powierzchni kra ju, co według S. Kozłowskiego jest jednym z najniższych wskaźników na świecie. Również pojedynczo biorąc, pol skie parki narodowe są także jednymi z najmniejszych na świecie. Obszar wszystkich 14 parków razem wziętych jest siedmiokrotnie mniejszy od utworzonego ponad 100 lat temu jednego tylko parku Yellowstone! A parki narodo we: Ojcowski, Babiogórski i Pieniński, są mniejsze od nie których polskich rezerwatów przyrody. Tabela I
POLSKIE PARKI NARODOWE UTWORZONE DO KOŃCA 1983 ROKU Lp.
Nazwa parku
1 Białowieski 2 Świętokrzyski 3 Pieniński 4 Wielkopolski 5 Babiogórski 6 Kampinoski 7 Tatrzański 8 Ojcowski 9 Karkonoski 10 Wolińsk: 11 Słowiński 12 Bieszczadzki 13 Roztoczański 14 Gorczański
Rok utworzenia 1921 1922 1932 1932 1934 1936 1937 1954 1959 1960 1966 1973 1974 1981
(1947) (1960) (1954) (1957) (1954) (1959) (1954)
Powierzchnia W ha w 1984 r. 5316 5883 2330 5198 1728 35335 21 164 1590 5547 4844 18 247 5726 6832 5931
Niepokojący także jest fakt niezwykle powolnego po stępu prac nad powoływaniem nowych parków narodo wych. Od 1967 roku, a więc w ciągu ostatnich 20 lat, po wołano w Polsce zaledwie 3 nowe parki narodowe. We-
4. Projektowany Biebrzański Park Narodowy — największy w zachodniej i środkowej Europie kompleks naturalnych torfowisk i bagien
dług Państwowej Rady Ochrony Przyrody istnieje pilna po trzeba utworzenia w najbliższych latach jeszcze przynaj mniej 7 dalszych: Szczecińskiego (8400 ha), Mazurskiego (31000 ha), Wigierskiego (23 200 ha), Biebrzańskiego (47000 ha), Stołogórskiego (6800 ha), Magurskiego (13 500 ha) i Zachodniopoleskiego (4880 ha) oraz powięk szenia powierzchni już zatwierdzonych parków: Rozto czańskiego do 10000 ha, Bieszczadzkiego do 8000, a na wet 20 000 ha, oraz Gorczańskiego do 13 500. Ciągła technicyzacja i ciągła ochrona przyrody
Od początku XX wieku zafascynowanie industrializacją ogarnęło cały świat z niespotykaną dotąd siłą. Technicy zacja wydała się być antidotum na wszelkie dotychczaso we niedomagania cywilizacyjne. Zaczęto nawet głosić po-gląd o możliwości symbiozy nowoczesnej techniki z przy
rodą. A. Simondon mówił o wykształceniu się środowiska technogeograficznego, Van Lier — o kształtującej się współcześnie synergii maszyny i przyrody, o „stopieniu się” ich wartości. Wybitny myśliciel francuski — Teilhard de Chardin — pisze, że pod wpływem techniki „zaczyna się kształtować coraz bardziej wspólny wszystkim ludziom świat myśli, świat ideałów, a ludzkość uświadamia sobie coraz wyraźniej swą jedność” . Teilhard traktuje ewolucję społeczną i techniczną jako w pewnym sensie kontynuację ewolucji biologicznej. Ten sam Teilhard jest jednak jed nym z pierwszych myślicieli współczesnych dostrzegają cych szansę, jaką stwarza nauka, do odejścia od czysto instrumentalnego traktowania przyrody na rzecz świado mego nią kierowania. Tymczasem jednak praktyka ludz kich działań zaczęła coraz bardziej oddalać się od pięk nych harmonijnych wizji teoretycznych. Gigantycznym kubłem zimnej wody wylanej na głowy technokratów był sporządzony na wniosek ONZ pierwszy światowy raport o stanie środowiska przyrodniczego„Człowiek i środowisko”, ogłoszony w dniu 26 maja 1969 roku przez ówczesnego Sekretarza Generalnego ONZ U Thanta. Dotąd w sprawie ochrony przyrody wypowia dali się publicznie głównie naukowcy i działacze społeczni. Tym razem po raz pierwszy zdecydowany głos w tej spra wie zabrał polityk, i to z najwyższej światowej trybuny. Raport wywołał na świecie ogromne poruszenie, był dla wielu ludzi poważnym szokiem. Nie zdawano sobie bo wiem dotychczas sprawy z ogromu zniszczeń, z ich ogólno światowego zasięgu i płynących stąd konsekwencji. „Stwierdzono — czytamy — że od początku bieżącego stulecia 150 gatunków ptaków i innych zwierząt wyginęło z winy człowieka, a- około tysiąca gatunków lub ras dzi kich zwierząt stało się obecnie rzadkością (...) Liczba za grożonych gatunków roślinnych sięga kilku tysięcy, zgru powanych w ponad 40 rodzinach (...) Wyniszczenie świata
5. Według U Thanta w końcu bieżącego stulecia czysta woda stanie się jednym z najcenniejszych surowców na świecie
zwierzęcego i roślinnego nie ustaje, a w niektórych rejo nach nawet wzrasta” . Szczególnie barbarzyńska jest eksploatacja mórz. We dług danych U Thanta w ciągu 1 roku łowi się na świecie tyle ryb morskich, ile w ubiegłym stuleciu łowiono w cią gu 16 lat. Co roku zabija się 3 do 5 tysięcy brzemiennych fok, by wydobyć z nich nie narodzone jeszcze jagnięta fo cze, tak doskonale nadające się na piękne futra. Konwen
cja wielorybnicza wcale nie przeszkadza, aby liczba tych największych ssaków świata spadała o 10% rocznie. Zastraszające rozmiary przybiera także eksploatacja za sobów przyrody na lądzie. Co roku wycina się na Ziemi tyle lasów, ile wyrasta ich w ciągu 18-20 lat. Kopalnictwo odkrywkowe pochłania 6-krotnie więcej ziemi uprawnej, niż jej przybywa w drodze zagospodarowania tzw. nie użytków. . Gwałtownie spadają światowe zasoby wód słodkich: wskutek osuszenia bagien, regulacji rzek i wzmożonej erozji, wywołanej m. in. rozwojem wielkoobszarowego rolnictwa oraz w wyniku masowego poboru wód do ce lów przemysłowych i komunalnych, ilość wody w wielkich rzekach zmniejsza się o kilkadziesiąt tysięcy kilometrów sześciennych na rok, a poziom wód gruntowych obniża się średnio o 4 cm rocznie. Jeśli nic się w tej mierze nie zmieni, za 15-20 lat w wielu rejonach świata woda słodka stanie się jednym z najcenniejszych surowców, ważniej szym od węgla, ropy naftowej czy rud metali. Urbanizacja i uprzemysłowienie pochłaniają rokrocz nie prawie 100000 ha ziemi. Gdyby dalej proces ten miał postępować w nie zmienionym tempie, wówczas około roku 2250 powierzchnia światowych użytków rol nych zmniejszyłaby się o połowę, przy czterokrotnie więk szej liczbie mieszkańców naszego globu. W 1969 roku 1 km2 Ziemi zamieszkiwało średnio 17 osób. W ciągu każdej minuty światowa populacja ludzka wzrasta o ko lejne 100 istnień. Według przewidywań raportu U Thanta za 20 lat na jednym kilometrze kwadratowym będzie mu siało się wyżywić, pracować i wypoczywać aż 46 ludzi. Przeludnieniu i nadmiernej eksploatacji zasobów przyrody towarzyszy chemiczne skażenie środowiska, pochodzące z przerobu pozyskanych surowców i żywności. Z gęstniejącego wciąż lasu kominów w atmosferę Ziemi ulatuje c o d z i e n n i e 50000 ton dwutlenku węgla. Część
jego wprawdzie ulega rozkładowi, ale zmiany w składzie chemicznym atmosfery są już wyraźnie dostrzegalne, na wet w najdalszych zakątkach globu. Według U .Thanta, jeśli proces ten nie zostanie zahamowany, pod koniec bie żącego stulecia znaczny procent populacji ludzkiej zacznie odczuwać objawy trwałego niedotlenienia, a trudno prze widzieć, jak odbije się to na wydolności produkcyjnej roś lin, klimacie, a zwłaszcza na fizjologii nowo rodzących się dzieci. Pesymiści są zdania, że chroniczne niedotlenienie spowoduje spadek rozwoju umysłowego rasy ludzkiej. Wielu naukowców uważa, że jeszcze groźniejsze od nie dotlenienia skutki wywoła tzw. efekt cieplarniany. Gro madzący się w atmosferze ziemskiej dwutlenek węgla ha muje wypromieniowywanie z Ziemi energii cieplnej, przez co — jak w gigantycznej szklarni — temperatura nad po wierzchnią Ziemi z biegiem czasu będzie stale rosła. Obli cza się, że wzrost średniej rocznej temperatury zaledwie o 2,5-3°C spowoduje stopnienie znacznej części bieguno wych czasz lodowych, a tym samym podniesienie się po ziomu wód w oceanach aż o 8 m. Zostaną więc zalane wszystkie dzisiejsze miasta portowe i nadbrzeżne pola, w sumie obszar, na którym żyje dziś 0,5 mld ludzi. Prawdo podobieństwo wystąpienia tego kataklizmu naukowcy oceniali na 80%. Katastroficzność tych wizji zbladła ostatnio dzięki wyraźnej poprawie czystości powietrza w najbardziej rozwiniętych krajach świata. Znacznie groźniejsze od dwutlenku węgla są jednak emisje do atmosfery dwutlenku siarki, powodujące po wstanie kwaśnych, czasem wręcz parzących deszczów, de gradujące szatę roślinną i wywołujące groźne choroby u zwierząt i ludzi (rys. 6 i 7). Jeszcze bardziej toksyczne są emitowane do atmosfery w coraz większych ilościach związki azotu i fluoru. Za grożenia dopełniają spaliny samochodowe, zawierające szczególnie trujące związki ołowiu. Na przełomie lat
6. Rozmieszczenie źródeł emisji S 0 2 na terenie Europy. Cyfry oznaczają emisję S 0 2 w tysiącach ton na rok
sześćdziesiątych i siedemdziesiątych w niektórych wielkich aglomeracjach miejskich, szczególnie w Londynie, Los Angeles i Tokio, powietrze nadmiernie przesycpne spali nami oraz innymi zanieczyszczeniami gazowymi i pyłowy mi tworzyło w połączeniu z parą wodną tzw. smog — 7. Skutki oddziaływania dwutlenku siarki na życie i zdrowie człowieka oraz organiz mów zwierzęcych (wg A. Jagusie wieża)
Wzrost przyięć . w szpitalach
[Wzrost ilości chorób serca i układu oddechowego Pogorszenie stanu zdrowia pacjentów cierpiących na bronchit
Wzrost oporu przepływui w drogach oddechowych ;
I OO /
Próg smaku __„ Próg zapachu
_H —i
0.05
G r, . , i ■
0.1 0.2 0,6 1,0 Dwutlenek siarki (ppm)
5.0 10.0
Zasiea steżeó i czasów ekspozycji, przy których wystąpi) wzrost liczby zgonów powyżej spodziewanej średniej Zasiąg stężeń i czasów ekspozycji,które wywołują widoczne skutki na zdrowiu
i] Zasięo O
stężeń i czasów ekspozycji, które mogą spowodować pogorszenie zdrowia
Zachorowalność ludzi
•
Zgony ludzi
A
Zachorowalność zwierząt
A
Upadki zwierząt
mieszaninę o szczególnie toksycznych właściwościach. Spowodowało to konieczność zainstalowania w szczegól nie ruchliwych punktach niektórych miast budek z apara tami tlenowymi, dającymi pieszym przechodniom szansę nieco dłuższego przebywania w smogu. Dzięki ogromnym nakładom finansowym po kilkunastu latach zjawisko smogu w wyżej wymienionych miastach co prawda zlikwi dowano, ale zagraża ono dziś wielu innym ośrodkom, także w Polsce. Niebezpieczeństwem równie wielkim jak skażenie po wietrza jest wzrastające zanieczyszczenie wód. W latach sześćdziesiątych w morzach wokół Japonii życie zamarło na obszarze 2000 km2. Ponad 20% powierzchni dna Bał tyku stanowią obszary biologicznie martwe. Według R. Commonera w końcu lat sześćdziesiątych jedna tylko rze ka Ren k a ż d e g o d n i a wylewała do morza astrono miczną liczbę 35000 ton stali, 2000 ton fosforanów, 500 ton amoniaku, 300 ton żelaza oraz 10 ton arszeniku i oło wiu. Rtęć, DDT i inne trujące związki skumulowane w wodzie morskiej powodują raka skóry u dorszy oraz spra wiają, że ptaki morskie i nadmorskie, m.in. orły bieliki, często składają martwe jaja, a foki rodzą martwe potom stwo. Licznie chorują pływający po zanieczyszczonych morzach rybacy oraz mieszkańcy nadwodnych osiedli. Najtragiczniejszym chyba tego przejawem była w latach sześćdziesiątych w stu procentach śmiertelna choroba itaj-itaj, zaobserwowana po raz pierwszy w japońskiej za toce morskiej Minamata. W wielu aglomeracjach prze mysłowych świata butelka źródlanej (mineralnej) wody była droższa od mleka. Jeszcze dziś zanieczyszczenie wód drastycznie ogranicza możliwości rekreacyjne mieszkań ców wielu krajów. Coraz liczniejsze są przypadki zamyka nia plaż i kąpielisk mprskich. W niektórych krajach coraz trudniej znaleźć rzekę, w której można by się kąpać bez obawy choroby skórnej lub wręcz poparzenia.
Nadmierne uprzemysłowienie wywołuje znaczne straty także w rolnictwie. Wskutek stosowania monokultur, za solenia i zatrucia pestycydami, według U Thanta około 30% światowych zasobów gleb zostało już tak zniszczo nych, że ich dalsza intensywna eksploatacja staje pod co raz większym znakiem zapytania. Odrębnym, bardzo kłopotliwym problemem są śmieci i odpady przemysłowe. W USA każdy statystyczny czło wiek w końcu lat sześćdziesiątych wyrzucał 2,5 kg śmieci na dobę (w 10 lat później wielkość ta wzrosła już do 3,6 kg). W skali świata mamy więc do czynienia z istną górą śmieci. Do tego dochodzą inne odpady komunalne oraz jeszcze większe ilości odpadów przemysłowych. Na przykład przy produkcji każdej tony stali powstaje aż 800 kg odpadów stałych. W kopalniach, obok węgla czy rud, wydobywa się wielokrotnie większe ilości bezużytecznych skał płonych, itd. Szczególnie drażliwym problemem jest znalezienie mie jsca na składowanie odpadów silnie toksycznych i promie niotwórczych. Część z nich umieszcza się w starych kopal niach, część zatapia w głębinach morskich. Niektórzy ma rzą o wysyłaniu ich w przestrzeń kosmiczną. Na składo wanie odpadów i wysypiska śmieci potrzeba więc coraz więcej miejsca, którego przecież coraz więcej potrzeba także i do produkcji rolnej, i do wypoczynku, i do za mieszkania. Przytoczone tu przykłady są tylko wąskim fragmentem problemów, poruszanych w raporcie U Thanta. Od czasu ogłoszenia raportu minęło 18 lat, a wiele z nich nie dość, że nie zniknęło, lecz przeciwnie — znacznie nabrzmiało. Pojawiły się też zupełnie nowe za grożenia. Czy człowiek potrafi te wszystkie trudności przeżyć i przezwyciężyć? Do osiągnięcia częściowego choćby tylko wyjścia z kry zysu ekologicznego U Thant zaleca między innymi stwo-
rżenie w poszczególnych państwach aparatu prawnego i administracyjnego, który potrafiłby opracować i wprowa dzić w życie odpowiednie przepisy ochronne. Wskazuje potrzebę utworzenia światowego systemu laboratoriów, prowadzących analityczną kontrolę stanu czystości środo wiska przyrodniczego. Raport stwierdza ponadto, że roz wiązanie takich zagadnień, jak: ochrona gatunków węd rownych, ochrona powietrza przed zanieczyszczeniem tlenkami węgla, siarki i azotu oraz przed skażeniem ra dioaktywnym, wreszcie zapobieganie zanieczyszczeniom wielkich rzek i oceanów, musi odbywać się w drodze międzynarodowych porozumień i umów. W tym celu U Thant postulował zwołanie w roku 1972 ogólnoświato wej konferencji ONZ w Sztokholmie, poświęconej w ca łości problemom ochrony środowiska. Rozpoczął się więc okres walki o ochronę nie tylko przyrody ożywionej, ale całego kompleksu składników środowiska przyrodniczego w skali globu. Już w roku 1970 R ada. Naukowo-Kulturalna ONZ (UNESCO) we współpracy z Międzynarodową Unią Och rony Przyrody i Jej Zasobów (UICN) opracowały i ogło siły międzyrządowy, długoterminowy, interdyscyplinarny program racjonalnego wykorzystania i zachowania środo wiska naturalnego i jego zasobów pod nazwą „Człowiek i Biosfera” (w skrócie: MaB, od angielskich słów Man and Biosphere). W 1972 roku powstała organizacja o nazwie „Program Narodów Zjednoczonych d/s Środowiska” (UNEP), odbywająca swe cykliczne spotkania w stolicy Kenii — Nairobi. Równocześnie rozpoczął się okres międzynarodowych konferencji poświęconych proble mom ochrony środowiska: w 1970 roku w Strasburgu, w 1971 — w Pradze, w 1972 — w Sztokholmie (konferencja światowa ONZ) i Londynie (podpisanie konwencji o za pobieganiu zanieczyszczeniom mórz), w 1973 — w Gdań sku (na temat ochrony Morza Bałtyckiego), w 1974 — w
8. Futurologiczny model świata w ujęciu I Raportu Rzymskiego
Helsinkach (podpisanie międzynarodowej konwencji o ochronie Morza Bałtyckiego), w 1975 — w Kioto (kon gres uczonych w sprawach środowiska) i w Helsinkach (KBWE poświęcona ochronie środowiska), w 1976 — w Barcelonie (podpisanie międzynarodowej konwencji o ochronie Morza Śródziemnego) i w Limie, w 1979 — w Genewie (podpisanie konwencji o transgranicznym zanie czyszczaniu powietrza na dalekie odległości) i w wielu in nych miejscach. W tym samym mniej więcej czasie, gdy w UNESCO kończono przygotowanie programu „Człowiek i Biosfe ra” , 17 specjalistów z 6 krajów pod kierownictwem dr Denisa L. Meadowsa opracowało w oparciu o najnow sze zdobycze matematyki, cybernetyki i teorii modelowa nia dużych systemów prognozę rozwoju ludzkości do ro ku 2100. Materiał ten, wydany drukiem w 1972 roku jako tzw. I Raport Rzymski, wzbudził ogromne zainteresowa
nie na całym świecie, wywołując tyleż entuzjastycznych, co krytycznych uwag. Został też przetłumaczony na język polski. Oto podstawowe tezy Raportu (rys. 8): 1. Przy zachowaniu obecnego tempa wydobycia więk szość ziemskich bogactw naturalnych zostanie wyczer pana w ciągu najbliższych 100 lat. I tak: zasoby rtęci starczą na — 13 lat ropy naftowej — 31 lat cynku, ołowiu, miedzi — 30-40 lat żelaza — około 240 lat węgla kamiennego — około 2300 lat* 2. Zanieczyszczenie środowiska osiągnie maksimum około roku 2020. 3. Wskutek wzrastającego zatrucia i dewastacji środowi ska, około roku 2050 nastąpi gwałtowny wzrost ilości zgonów i zaznaczy się wyraźny spadek ilości produk tów spożywczych na całym świecie. 4. Aby uchronić ludzkość przed czekającą ją w latach 2050-2100 globalną katastrofą, należy natychmiast przyjąć na całym świecie taktykę wzrostu zerowego, polegającą na całkowitym zahamowaniu rozwoju prze mysłu i liczebnego wzrostu ludności. Stopień industria* Danych L. Meadowsa nie należy przyjmować rygorystycznie. Progno zy wystarczalności różnych surowców różnią się bowiem znacznie u róż nych autorów. I tak na przykład polskie źródła podają następujące wskaź niki długości lat eksploatacji: Z. Rubinowski
(1979) ropa naftowa gaz ziemny cynk ołów miedź żelzzo węgiel kamienny
33 44 25 28 66 490 3800
T. Bartkowski (1979)19-22 50 35 43 55 250 1000 lub mniej
lizacji i gęstość zaludnienia muszą bezwarunkowo za trzymać się na poziomie dzisiejszym. Taktyka wzrostu zerowego spotkała się z ostrą krytyką, zwłaszcza ze strony krajów socjalistycznych: Jest bowiem rzeczą niemożliwą żądanie natychmiastowych ograniczeń rozwojowych w równym stopniu dla krajów technicznie przodujących, jak i dla wkraczających dopiero na drogę intensywnego rozwoju. Glob nasz jest zbyt zróżnicowany społecznie i kulturowo, by wszelkie zjawiska „krachu cy wilizacyjnego” mogły w nim wystąpić jednocześnie. Pod wpływem licznych głosów krytycznych już w 1974 roku ukazał się II Raport Rzymski, dający prognozę świata, w której uwzględniono wskaźniki aktualnego zróż nicowania społecznego, kulturowego i gospodarczego. ' Przedstawiony w II Raporcie model, świata można w najkrótszej formie opisać następująco: 1. W II połowie XX wieku Ziemia szarpana rozlicznymi kryzysami znalazła się na „zakręcie dziejów” . 2. Na świecie istnieje kilka regionów, zachowujących pewną niezależność rozwojową. 3. Katastrofa, o której była mowa w I Raporcie, nie na stąpi od razu na całym globie, lecz będzie raczej serią rozciągniętych w czasie katastrof lokalnych. 4. W związku z tym dla ratowania przyszłości ludzkości, należy przyjąć taktykę „wzrostu ograniczonego” zmu szającego przodujące kraje do wstrzemięźliwości, a roz wijające się — do rozwagi. W kilka lat później ogłoszono jeszcze III i IV Raport Rzymski, które w zmodyfikowanej i uzupełnionej formie kontynuowały idee II Raportu. Następne raporty coraz bardziej ewoluowały w stronę wpływu techniki na rozwój gospodarczy i społeczny. Na przykład raport z 1982 roku omawia bariery rozwojowe krajów pozbawionych dostępu do technik komputero wych.
Metoda sporządzania okresowych raportów o stanie środowiska stała się wkrótce powszechną praktyką, tak w skali międzynarodowej, jak i regionalnej czy nawet lokal nej. Wszystkie raporty mają jeden zasadniczy cel: uświa domienie decydentom i opinii publicznej groźby katastro fy ekologicznej oraz zmobilizowanie wszystkich sił spo łecznych i państwowych do działania na rzecz ratowania ziemskiej przyrody i wprowadzania nowych technologii. W roku 1976 pod auspicjami ONZ zostało utworzone Międzynarodowe Centrum Rejestracji Substancji Che micznych i Potencjalnie Toksycznych z siedzibą w Gene wie. W ramach Programu Środowiska ONZ (UNEP) na całym świecie założono system specjalnie wyposażonych laboratoriów, rejestrujących w sposób ciągły poszczególne parametry różnych rodzajów zanieczyszczeń środowiska. Do pracy wprzęgnięto także sztuczne satelity Ziemi, które w oparciu o metody teledetekcji dostarczają precyzyjnych informacji o stanie naszej biosfery. Cały ten światowy sy stem informacji o skażeniach i zagrożeniach środowiska nosi nazwę monitoringu. Uzyskiwane dane są przetwarza ne w Międzynarodowym Ośrodku Obliczeniowym ONZ w Genewie, publikowane w formie kwartalnych biulety nów i przesyłane państwom i instytucjom uczestniczącym w realizacji programu UNEP. W roku 1980 organizacja UNEP opublikowała obszer ny raport na temat kosztów zanieczyszczania środowiska. Czytamy w nim m.in., że: — ogólne straty wywołane zniszczeniem środowiska wy noszą 3-5% dochodu narodowego krajów wysoko rozwiniętych, podczas gdy koszty przeznaczone na ochrónę środowiska nie przekraczają 1-2% dochodu narodowego brutto, — wynikające z zanieczyszczenia środowiska straty w plonach wynoszą każdego roku średnio 135 dolarów na każdy hektar,
— wydatki na ochronę nadwątlonego przez zanieczy szczenie środowiska zdrowia człowieka wynoszą rocz nie 38 dolarów na każdego statystycznego mieszkańca Ziemi, — większość szkód ma jednak charakter finansowo nie wymierny: zeszpecenie krajobrazu, niszczenie zabyt ków kultury, ginięcie gatunków rzadkich, szkody etyczno-moralne itp. Nie można podać ceny, jakiej warte jest życie ludzkie. Także w 1980 roku Międzynarodowa Unia Ochrony Przyrody i Jej Zasobów UNEP oraz Światowy Fundusz Zwierząt opracowały obszerny materiał pt. „Światowa Strategia Ochrony Przyrody” . Autorzy opracowania zwracają uwagę na potrzebę szczególnej ochrony tzw. światowych ekosystemów zasilających, tzn. ekosystemów najważniejszych dla życia na Ziemi. Są to: ekosystemy rolnicze, leśne, morskie przybrzeżne i słodkowodne. Na 89% powierzchni lądów napotykamy dziś poważne utrudnienia dla rolnictwa, z których najczęstsze to: susza, erozja, stres mineralny (tj. brak soli pokarmowych lub za trucie gleb), podtapianie i wieczna zmarzlina. Ponadto każdego roku w krajach rozwiniętych urbanizacja pożera około 3000 km2 pierwszorzędnych gruntów rolniczych. Od 1960 do 1970 roku Japonia straciła na rzecz urbaniza cji 7,3% swojej powierzchni rolnej, Holandia 4,3%, a Norwegia 1,5%. Najsilniej zagrożone erozją są gleby tro pikalne, a więc krajów i tak już głodujących. Aby przy naturalnej pokrywie roślinnej wytworzyła się warstwa gle by grubości 1 centymetra, potrzeba 400 lat, a na powsta nie gleby o miąższości skiby pługa — aż 3-12 000 lat. Je żeli obecne tempo degradacji gleb nie ustanie, to w ciągu następnych 20 lat całkowitemu zniszczeniu ulegnie 1/3 gruntów ornych Ziemi. Trzeba przy tym zdawać sobie sprawę, że ochrona eko systemów- rolniczych to także ochrona siedlisk pożytecz
nych owadów i innych zwierząt zapylających rośliny uprawne, a także siedlisk drapieżników polnych niszczą cych szkodniki. Tymczasem coraz szerzej stosowane pe stycydy niszczą wiele gatunków pożytecznych. Jednocześ nie liczba szkodników odpornych na pestycydy podwaja się co 12 lat. Autorzy Strategii proponują więc zamiast 'chemizacji szersze stosowanie metod walki biologicznej i wprowadzanie nowych odmian roślin odpornych na szkodniki. Równie ważne jak ekosystemy rolnicze są ekosystemy leśne. Wpływają one na łagodzenie klimatu, poprawiają czystość powietrza i wód, zwiększają retencję wodną, są ostoją wielu gatunków roślin i zwierząt. Szczególnie waż ne są lasy wododziałowe. Osłaniają one pokrywę glebową a obszary dolinne chronią przed znaczniejszymi wahania mi przepływu wód, zapobiegają obciążeniu wód ładun kiem zawiesin, przeciwdziałają zamulaniu zbiorników re tencyjnych, kanałów irygacyjnych itp. urządzeń. Tymcza sem lasy są jednym z najsilniej eksploatowanych zasobów biosfery. Według U Thanta obecnie do stanu leśnych nie użytków produkcyjnych doprowadzono 80% lasów świa ta. A przecież cywilizacja potrzebuje drewna. Jeżeli w ro ku 1945 znanych było około 2500 różnorodnych zastoso wań drewna, to w roku 1973 podano ich aż 25000. W ro ku 1972 światowy wyrąb drewna osiągnął 2,85 mld m3, co w przeliczeniu na jednego mieszkańca daje 0,76 m3. Co 10 lat zapotrzebowanie na drewno wzrasta średnio o 30%, tak że przy tym tempie w roku 2000 lasy Ziemi musiałyby dostarczyć 5,5 mld m3 drewna, co jest fizyczną niemożli wością. Już obecnie każdego roku w lasach świata zostaje wyrąbana nowa polana wielkości... Węgier. Dla zachowania światowej równowagi ekologicznej podstawowe znaczenie ma także biologiczny stan wód 9. W ciągu jednego roku wycina się na świecie tyle drewna, ile go przytesta w ciągu 20 lat.
planety. Morskie ekosystemy przybrzeżne oraz ekosyste my słodkowodne to ostoja ryb i ptactwa, a jednocześnie zabezpieczenie i najlepszy filtr oczyszczający dla zbiorni ków wodnych. Strefa przybrzeżna, tzw. litoral, jest obsza rem najintensywniejszej produkcji biomasy. Od stanu tych ekosystemów w znacznej mierze zależy stan czystości i za sobności wód całego globu. Wskutek zanieczyszczenia mórz i oceanów światowe połowy ryb spadły od 1970 ro ku o 14%. Z powodu degradacji nadmorskich mokradeł rybołówstwo USA ponosi rocznie około 86 milionów do larów strat. Masowe zbiory u wybrzeży Sri Lanki korali, przeznaczonych do produkcji wapna, spowodowały upa dek lokalnego rybołówstwa. Jednocześnie zniknęły lasy mangrowe, laguny i gaje palm kokosowych, a miejscowe studnie uległy zasoleniu. Budowa zapór rzecznych zagro ziła w skali światowej bytowi ryb wędrownych. Wskutek zanieczyszczeń poważnie zagrożone są też tereny rozrod cze żółwi i wielorybów. Mogłoby się wydawać, że problemy kryzysu ekologicz nego dają się we znaki tylko mieszkańcom krajów silnie uprzemysłowionych. Nic błędniejszego! Ludność krajów tzw. trzeciego świata odczuwa je równie boleśnie, choć w zupełnie innej formie. Ponad 2 miliardy ludzi, a więc oko ło 50% ludności Ziemi, żyje w krajach trzeciego świata na wsi. W tym ponad miliard to cierpiąca głód biedota. In tensyfikacja rolnictwa, polegająca na wprowadzeniu no wych, wydajniejszych, ale przez to silniej eksploatujących glebę roślin, uzyskiwaniu kilku zbiorów rocznie, wprowa dzeniu gospodarki monokulturowej oraz intensyfikacji hodowli, spowodowała straszliwą degradację gleb: erozję, przepasienie pastwisk, przesuszenie łąk i pól, zanik lasów, a w konsekwencji pozbawienie mieszkańców żywności i opału. Aby ratować sytuację w odniesieniu do krajów trzeciego świata, światowa strategia ochrony przyrody po stuluje:
— czynić usilne starania w kierunku zahamowania wzro stu ludności, — ograniczyć liczbę zwierząt hodowlanych, — zwiększyć żyzność poprzez naturalne nawożenie i na wadnianie pól, — zatrudnić ludność jarzy odtwarzaniu szaty roślinnej, a szczególnie lasów, — dokonać wyboru innych, zamiennych obszarów osad niczych, innych źródeł wody, opału i pożywienia, — rozwinąć usługi, aby odciągnąć część ludzi od roz drobnionego rolnictwa, — na terenach suchych wprowadzić ochronę dużej ilości małych enklaw, jako „banków genów” , nasion itp., w celu ekologicznego uzdrowienia szaty roślinnej, — odejść od systemu rolnictwa monokulturowego na rzecz metod tradycyjnych. N a Służszą metę monokul tury okazały się zgubne, choć w pierwszej fazie wiele osób uratowały od głodu. W stosunku do krajów wysoko rozwiniętych Strategia wysuwa zasadniczy postulat, wobec którego bledną wszystkie inne: zmniejszenie wydatków na zbrojenia o za ledwie 7%. Uzyskana stąd kwota przeznaczona na rozwój światowego rolnictwa i ochronę środowiska wystarczyłaby na niemal kompletną likwidację omawianego problemu w skali światowej. Dziś w obliczu globalnego zagrożenia głównym m oto rem współczesnych działań na- rzecz ochrony przyrody są więc motywy gospodarcze, społeczne, a coraz częściej tak że i polityczne. Powoli bowiem zaczyna stawać się jasne, że nie ten silniejszy, kto więcej wydobywa i przerabia, lecz ten, któremu zasobów przyrody na dłużej starczy. Udo wodniono, że nawet sporadyczny kontakt z przyrodą re generuje siły do wzmożonej pracy, że dłuższy pobyt w środowisku naturalnym wzmacnia na przykład wzrok i słuch, poprawia samopoczucie — słowem daje wymierne
korzyści gospodarcze. Gospodarka może prawidłowo funkcjonować tylko w czystym, aktywnym ekologicznie środowisku. W ostatnich latach wartość środowiska przyrodniczego zaczyna być rozpatrywana także w kategoriach moral nych. Coraz powszechniejszy staje się światopogląd tzw. nowego humanizmu, poddający krytyce technokratyczny, mechanistyczny stosunek człowieka do przyrody i czło wieka do człowieka. Wydaje się, że coraz więcej obywateli tego świata zaczyna wreszcie zdawać sobie sprawę z tego, że człowiek, mimo że w drodze ewolucji wyrósł na pana i władcę przyrody, nadal pozostał jej dzieckiem i bez niej po prostu żyć nie może, co więcej, ma moralny obowiązek ją pielęgnować. Życie — jak mówi R. Commoner — to zamykający się krąg, ciągły obieg pierwiastków, harmonij ne krążenie materii i globalny krwiobieg. Technosfera nie potrafi wyżywić się sama. Nie potrafi też uszczęśliwić, za spokoić wszystkich potrzeb i pragnień człowieka. Niestety wiele jest jeszcze osób, które rozwój kojarzą wyłącznie ze wzrostem produkcji, a szczęście ludzkie wią żą z maksymalnym zasobem dóbr materialnych. Ech, ty bajko o królu Midasie... W efekcie tylu konferencji, raportów, apeli, strategii, a przede wszystkim tylu namacalnych dowodów brnięcia technokratów w ślepą uliczkę, degradacja środowiska przyrodniczego naszej planety postępuje nadal. Szczegól nie jaskrawo udowodniono to na zorganizowanym w Nai robi w dniach 10-15.05.1982 roku, a więc w 10 rocznicę Konferencji Sztokholmskiej, międzynarodowym sympoz jum UNEP, podsumowującym dotychczasową efektyw ność światowej strategii ochrony środowiska. Zniknęły, co prawda, zjawiska smogu w Londynie, Los Angeles czy Tokio, a Tamiza i Ren są dziś już rzekami czyściejszymi od Odry czy Dunaju, ale powstały nowe, liczniejsze rejony
klęsk ekologicznych, a ogólny zasób sił biosfery Ziemi bardzo znacznie się pogorszył. Po kilkudziesięciu tysiącach lat rozwoju cywilizacji ludzkość powróciła do swego wyjściowego problemu: czy przetrwamy? Doszło jeszcze i drugie pytanie: jak prze trwamy? W jaki sposób trzeba dziś postępować, by żyć w zgodzie z przyrodą, ale nie wrócić do jaskiń? W latach siedemdziesiątych i osiemdziesiątych XX wie ku dała się zaobserwować coraz silniejsza tendencja „powrotu do natury” . Rolę. pierwotnej przyrody, czyste go, nieskażonego środowiska zaczęła doceniać już nie tyl ko garstka naukowców i zapalonych działaczy społecz nych, lecz znaczący procent zapracowanych, stechnicyzo wanych społeczeństw. Ów przyrodniczy przełom jest rze czywiście ewenementem naszych czasów, przejawia się bo wiem powszechnie i wyraźnie w bardzo wielu dziedzinach życia współczesnego człowieka: — w nauce — wzrostem ilości przyrodniczych, a głównie ekologicznych prac naukowych i wydawnictw, organi zacją studiów podyplomowych, kursów i masowych szkoleń sozologicznych oraz wprowadzeniem zagad nień ochrony przyrody do programów nauczania szkolnego, — w polityce — międzynarodowymi konferencjami, umo wami międzypaństwowymi, powstaniem międzynaro dowych specjalistycznych stowarzyszeń i działalnością partii „zielonych” , — w planowaniu i zarządzaniu — wprowadzeniem za gadnień ekologii i problematyki ochrony środowiska do planowania przestrzennego, tworzeniem zróżnico wanego systemu obszarów chronionych i rekreacyj nych, — w życiu codziennym poszczególnych ludzi wreszcie — lawinowym wzrostem zainteresowania i zapotrzebowa nia na rekreację w czystym środowisku.
i
Staje się więc oczywiste, że przy tak szerokim zasięgu problemu „pojednanie z przyrodą” wymaga opracowania światowej strategii postępowania oraz planowej działal ności, w której zamierzenia i posunięcia władz lokalnych, regionalnych czy państwowych byłyby skoordynowane z ogólnoświatowym programem ekologicznym. W sytuacji totalnego zagrożenia walorów przyrodniczych planety for my ochrony przyrody wypracowane przez kierunek kon serwatorski i biocenotyczny zupełnie przestały wystarczać. Dziś ochrona środowiska przyrodniczego to cały sukcesywnie rosnący arsenał form, z których najważniejsze to: — ochrona gatunkowa roślin i zwierząt, — ochrona pomnikowa wybranych obiektów, — ochrona szczególnie cennych ekosystemów i krajobra zów oraz terenów rekreacyjnych (w Wielkiej Brytanii istnieje 9 rodzajów obszarów prawnie chronionych: parki narodowe, narodowe parki leśne, chronione ob szary krajobrazowe, narodowe rezerwaty przyrody, in-f ne rezerwaty, ostoje dzikiego ptactwa, pasy zieleni oraz miejsca o znaczeniu naukowym; w USA — 15 ro dzajów, w Japonii — 4 rodzaje, w Polsce — 4 rodzaje: rezerwaty przyrody, parki narodowe, parki krajobra zowe i obszary chronionego krajobrazu), — racjonalna gospodarka surowcami i energią, — ochrona gleb, — ochrona wód, — ochrona powietrza, — ochrona walorów estetycznych krajobrazu, — zagospodarowanie odpadów, — ochrona zdrowia fizycznego i psychicznego człowieka przed ujemnymi skutkami cywilizacji. Czy to wystarczy? Czy cały ten arsenał środków zdoła przełamać kryzys ekologiczny? Wydaje mi się, że brakuje tu jeszcze jednego, najważniejszego: powszechnej akcepta cji idei ochrony przyrody przez społeczeństwa i rządy
wszystkich państw. A więc rezygnacji z krótkowzrocznego egoizmu. Miejsce dotychczasowego, technokratycznego credo powinno zająć inne: credo ekologicznego humaniz-
Humanizm ekologiczny
Śledząc na przestrzeni wieków drogi, jakimi kroczy ziemska cywilizacja, obserwujemy, jak krok w krok za wzrastającą agresywnością techniki w stosunku do środo wiska przyrodniczego postępuje eskalacja ludzkich działań na rzecz jego ochrony. Zauważmy, że w miarę rozwoju ruchu ochroniarskiego daje się zaobserwować jego dwupłaszczyznowa ewolucja: nieustanny wzrost intensywności i zakresu ochrony oraz przechodzenie od kultu sił przyro dy do poszanowania człowieka jako wartości najwyższej. Homo sapiens ewoluując od roli służebnej wobec przyrody do nadrzędnej, kształtującej środowisko, zajmował w idei ochroniarskiej pozycję coraz bardziej eksponowaną, aż ostatnio niemal całość zabiegów ochronnych została pod porządkowana jego interesom. Dziś chronimy środowisko tak, by człowiekowi było w nim żyć najwygodniej, by mógł on jak najpełniej realizować swe zamierzenia. Wśród najgorętszych przedstawicieli tej koncepcji ochrony mówi się nawet: ochrona środowiska — ochroną człowieka lub wręcz: ochrona środowiska przyrodniczego dla człowieka. Inne motywy ochronne schodzą dziś na plan dalszy. W tym rozumieniu problemu występuje więc pewne tema tyczne zawężenie przedmiotu ochrony, wejście w swego rodzaju „ślepą uliczkę” . Wydaje się, że rozumienie ochro ny przyrody wyłącznie w aspekcie wygody człowieka, bez uwzględnienia potrzeb innych gatunków, jest ewolucyjnie krótkowzroczne. Nadal przecież pozostajemy zaledwie drobną cząstką składową biosfery i jeśli wszystkie inne jej składowe nie będą miały perspektyw rozwojowych, proces
ewolucji zostanie zaburzony, a pula genetyczna biosfery poddana zbyt wielkim dysproporcjom. Przyjrzyjmy się bowiem działaniu niektórych podstawo wych praw przyrody: 1. Biosfera funkcjonuje jako spójny, wielopoziomowy sy stem, a na postęp, rozwój w jednej, wybranej dziedzi nie składa się owocne działanie bardzo wielu dziedzin pokrewnych; 2. Im bogatszy jest ekosystem, tym większa jest jego ży wotność i ewolucyjna prężność; 3. Im liczniejsza jest populacja danego gatunku, tym większa jest szansa znalezienia jednego choćby osobni ka mającego nowe, ewolucyjnie postępowe cechy; 4. Człowiek jest aktualnie najwyższym, ale z pewnością nie ostatnim szczeblem ewolucyjnej drabiny. W imię więc postępu ewolucji potrzebna jest apoteoza nie tylko życia ludzkiego, ale poszanowanie i kult życia jako takiego, jako zjawiska w ogóle. Jest to główna myśl i potrzeba humanizmu ekologicznego. Zasadniczą cechą ta kiego humanizmu jest otwarcie się i służenie innym. Idea humanizmu ekologicznego jest jeszcze w stechnicyzowa nych społeczeństwach niepopularna. Rozwój techniki zni welował emocjonalny stosunek człowieka do otoczenia, przytłumił rozwój humanistycznych idei i postaw, i o całe dziesięciolecia wyprzedził rozwój nauk humanistycznych. Stąd odzywające się coraz częściej głosy o potrzebie hu manizacji techniki (J. Bańka), rozbudzenia sumienia eko logicznego (J. Aleksandrowicz), o konieczności ochrony i kształtowania sfery etycznej i psychicznej człowieka (D. Rorvik), powrotu do sakramentalnego a nie in strumentalnego traktowania przyrody (K. Tarnowski, J. Grzesica), o przyjmowaniu postawy humanizmu ekolo gicznego (T J. Chmielewski). Mając wypracowane techniczne strategie ochrony przy rody, odpowiednie przepisy prawne i umowy międzynaro-
Ochrona przyrody na przestrzeni dziejów motywy
kierunki
dominujące formy
religijnoideowe
sakralny
ochrona wybranych gatunków, okazów przyrodniczych bądź obszarów uznanych za święte lub ważne kultowo
ideowo-gospodarcze
a) konserwa a) -— ochrona gatunkowa torski — fra — ochrona pomnikowa gmentarycz ny b) biocenotyb) — ochrona zbiorowisk roś linnych czny — rezerwaty przyrody — parki narodowe
gospodarcze
a) — ochrona gatunkowa — uprawa i hodowla ga tunków rzadkich b) planistyczny b) — racjonalna gospodarka zasobami przyrody — ochrona powietrza, wód i gleb
społeczne
planistyczny
— ochrona przyrodni czych warunków życia człowieka — parki krajobrazowe — obszary chronionego krajobrazu — ekologiczny system ob szarów chronionych
polityczne
strategiczny
— międzynarodowe i kra jowe konferencje, kon wencje, umowy, rapor ty
a) konserwa torski
Ochrona przyrody na przestrzeni dziejów motywy
kierunki
moralno-ety- humanistyczczne i ekolo no-ekologiczny giczne
dominujące formy — przyjęcie zasad huma nizmu ekologicznego — kształtowanie sumienia ekologicznego — edukacja ekologiczna — ochrona środowiska psychicznego człowieka
dowe, dochodzimy na koniec do sedna — do osobowości pojedynczego człowieka, do potrzeby zmiany — ekologizacji jego ideowej postawy wobec otaczającego świata, do kształtowania sumienia ekologicznego (J. Aleksandro wicz). Jest to najnowszy, dopiero rodzący się humanistyczno-ekologiczny kierunek ochrony przyrody. Ewolucję motywów kierunków i form ochrony przyrody na prze strzeni dziejów w postaci syntetycznej obrazuje tabela II. Może właśnie humanizm ekologiczny stanie się wreszcie ową tak długo poszukiwaną drogą wyjścia z kryzysu eko logicznego? Fakt, że różne formy ochrony przyrody towarzyszą człowiekowi na wszystkich etapach jego cywilizacyjnej drogi, i to tym intensywniejsze, im bardziej agresywna w stosunku do przyrody jest technika, nasuwa jeszcze jedną refleksję: ochrona przyrody wydaje się być odwieczną, wewnętrzną potrzebą człowieka, jedną z nitek jego in stynktu samozachowawczego. I to chyba sprawia, że jeszcze nie tracimy nadziei.
SZKIC DO RAPORTU O STANIE ŚRODOWISKA W POLSCE Choć „bibliografia polskiego piśmiennictwa z zakresu ochrony środowiska przyrodniczego za lata 1945-1974” liczy 7210 pozycji, to powszechnie dostępnych publikacji przedstawiających w sposób przekrojowy aktualny stan zagrożeń środowiska w Polsce, przytaczających cyfry, ma py i wykresy z różnych dziedzin gospodarki, można wśród nich naliczyć zaledwie kilkanaście. Do 1972 roku nie były w Polsce oficjalnie opublikowane żadne staty styczne zestawienia danych na ten temat. Od 1972 roku GUS — w formie wewnętrznej serii wydawniczej — roz począł publikację opracowań problemowych. W połowie lat siedemdziesiątych zgromadzono bogaty materiał dokumentacyjny podczas opracowywania Kom pleksowego Programu Ochrony Środowiska w Polsce do roku 1990. Od tego czasu konkretne dane liczbowe o sta nie środowiska przyrodniczego zaczęły szerzej docierać do społeczeństwa (m.in. publikacje A. Leńkowej z 1975 r. czy A. Podniesińskiego z 1979 r.). Jednak dopiero w 1981 ro ku ukazało się w Polsce pierwsze ogólnodostępne wyczer pujące zestawienie danych statystycznych na ten temat. Zawierała je publikacja GUS-u pt. „Ochrona Środowiska i Gospodarka Wodna” *. Początek lat osiemdziesiątych charakteryzuje wyraźne ożywienie w zakresie publikacji danych o ochronie środo wiska w Polsce. W marcu 1980 roku uchwalona została od dawna oczekiwana ustawa o ochronie i kształtowaniu ♦Od tego czasu jest to wydawnictwo periodyczne.
mogą gwałtowną zmianę stosunków wodnych: z jednej strony zalanie lub podtopienie znacznych obszarów pól i łąk, z drugiej — wyschnięcie („wsiąknięcie”) wielu jezior. Może więc zostać zniszczona gospodarka rolna, hodowla na i rybacka w tym dotąd tradycyjnie rolniczym obszarze, nie mówiąc już o zniszczeniu unikalnych zbiorowisk roś linności wodno-torfowiskowej, ostoi ptactwa itp. Można tego uniknąć rezygnując z zawałowej technologii wydoby cia na rzecz podsadzania wyrobisk skałą płoną, co jednak ogromnie podniosłoby i tak wysokie koszty wydobycia. Dziś więc większość ekonomistów i technologów jest zda nia, że bardziej potrzeba nam wzrostu wydobycia węgla niż wzrostu ilości ryb, zboża i ziemniaków. A jak będzie za lat 20, 50, 100? Eksploatacja węgla na zawał jest też prowadzona w niektórych kopalniach Śląska. Dziś powoduje ona między innymi walenie się całych dzielnic Bytomia. Czy możemy sobie na to pozwolić wobec ogólnie znanych kłopotów mieszkaniowych? Jak podaje Z. Rubinowski, obecnie ponad 45% całego krajowego wydobycia węgla pochodzi z filarów ochron nych. Węgiel jest nam niezwykle potrzebny, czy jednak stać nas na wydobywanie go ponad miarę i kosztem innych gałęzi gospodarki? Polska zajmuje pierwsze miejsce w Europie, a trzecie na świecie pod względem ilości zasobów siarki. Ich eksploa tację rozpoczęliśmy dopiero w 1960 roku, a więc 27 lat te mu. Przy wydobyciu rzędu 4 min t/rok, tj. na poziomie wydobycia z roku 1975, zasobów tych starczy nam zaled wie na dalszych 30 lat. Niektóre złoża (np. w rejonie Piaseczna czy Miechowa) zostały już wyczerpane. Obecnie niemal całe wydobycie siarki przeprowadza się w Polsce metodą podziemnego wytapiania gorącą parą wodną. Jest to technika stosunko
wo wygodna i tania, jednak jej podstawową wadą jest mała wydajność, wynosząca według A. Kaliszaka tylko 35-45%. Oznacza to, że 55-65% siarki pozostaje bezuży tecznie w wyeksploatowanym złożu. Trzeba w tym mie jscu nadmienić, że już kilkanaście lat temu zespół prof. J. Grzymka opracował bardzo obecnie cenioną na świecie tzw. czystą technologię wydobycia siarki, nie dającą odpa dów, a polegającą na destylacji siarki z rudy i przerób złoża podestylacyjnego na cement. Jednocześnie, jak po daje S. Myczkowski, wydobycie każdego miliona ton siar ki wymaga odprowadzenia do wód i gleb aż 12,5 miliona m3 wód technologicznych, silnie podgrzanych, trujących, wybitnie szkodliwych dla przyrody i człowieka. Trzecim wielkim bogactwem Polski jest miedź. Złoża jej rud stawiają nas na pierwszym miejscu w Europie i szó stym na świecie. Ich eksploatację rozpoczęliśmy w 1950 roku skromną ilością 70000 ton, by w 1970 roku osiąg nąć 6,4 miliona, a w 1980 już kilkanaście milionów ton rocznego wydobycia. Przy przeróbce rud miedzi otrzymu je się ponadto pewne ilości innych niezwykle cennych me tali, jak srebro, kobalt, molibden, wanad czy złoto. Niestety, przeróbka rud miedzi jest niezwykle toksyczna dla środowiska, a ponieważ Legnicko-Głogowskie Zagłę bie Miedziowe rozwijane było w pośpiechu, na ogół bez zwracania uwagi na wymogi ochrony środowiska, region Legnicko-Głogowski w ciągu kilkunastu lat stał się jed nym z najbardziej zanieczyszczonych i zatrutych obszarów w Europie. Legnicka huta miała w ciągu roku produko wać do 60000 ton miedzi, pod warunkiem jednak, że ulepszy urządzenia zabezpieczające środowisko. Jak poda je J. Szymańska, w 1980 roku, nie robiąc nic w zakresie wzmożenia ochrony środowiska, huta wyprodukowała nie 60, lecz 90000 ton surowca, przekraczając plan o 50%, ale przekraczając także przewidywaną ilość niezwykle to ksycznych ścieków i wyziewów o 100%.
W niemal całym województwie legnickim stężenie oło wiu w niektórych warzywach (np. w marchwi) przekracza dopuszczalne normy 40 razy. Decyzją wojewody legnic kiego kilka wsi w rejonie LGOM zostało wysiedlonych ze względu na zagrożenie życia ich mieszkańców. Czy rzeczywiście tak ma wyglądać postęp techniczny lat osiemdziesiątych XX wieku? Obecnie eksploatowane zasoby rud żelaza w Polsce są niewielkie (0,2% produkcji światowej). Mamy jednak sil nie rozwinięte hutnictwo żelaza i stali. Dlatego też spro wadzamy znaczne ilości potrzebnych surowców z zagrani cy, głównie z ZSRR. Odkrycie bogatych rud polimetalicznych w woj. suwalskim stworzyło nadzieję na usamodziel nienie się w tym zakresie. Suwalszczyzna jest jednak jed nym z ostatnich zakątków naszego kraju, gdzie przyroda nie postała jeszcze zagrożona przez wielki przemysł. Jest to region o wybitnych walorach przyrodniczych, krajobra zowych i rekreacyjnych. Złoża rud są zlokalizowane w je go najatrakcyjniejszym miejscu, tam gdzie w 1976 roku utworzono Suwalski Park Krajobrazowy. Jest to jedno cześnie region rolniczy. Ludność i władze miejscowe z wielką ostrożnością podchodziły do projektów urucho mienia na ich terenie kopalni. W latach osiemdziesiątych zdecydowana większość społeczeństwa polskiego wypo wiedziała się za ochroną tego terenu. Taka też była opinia Polskiej Akademii Nauk. W 1982 roku władze PRL pod jęły decyzję o wstrzymaniu budowy kopalni do czasu opracowania nowej, mniej szkodliwej dla środowiska wersji suwalskiego ośrodka wydobywczego. Jest to fakt napawa jący nadzieją, że lata osiemdziesiąte XX wieku mogą stać się początkiem zmian w sposobie gospodarowania zasoba mi i walorami ojczystej przyrody. Odrębną, wielką grupą bogactw mineralnych są surow ce skalne. Polska ma bogate złoża gipsów, prawie w całości zloka-
lizowane w postaci charakterystycznych wzgórz na lewym brzegu środkowego i dolnego odcinka Nidy. Stąd, z rejo nu Gacków i Stawian koło Pińczowa, pochodzi 90% kra jowej produkcji gipsu. Tak się jednak składa, że rejon ten jest jednocześnie obszarem występowania najcenniejszych w Polsce muraw kserotermicznych o unikalnej wprost wartości naukowej. Występują tu takie osobliwości, jak wisienka stepowa, dziewięćsił popłocholistny, len złocisty, len włochaty, ostnica włosowata, Sessleria uliginosa, całe łany miłka wiosennego, liczne owady stepowe i dziesiątki innych niezwykle rzadkich gatunków. Teren ten to jedno cześnie obszar interesujących odkrywek geologicznych
kryształów gipsu w postaci tzw. jaskółczych ogonów oraz unikalnych zjawisk krasu gipsowego. Łącznie z pobliską doliną Nidy jest to także teren o wyjątkowych walorach ekologicznych i turystycznych. Eksploatacja gipsów zniszczyłaby te wartości bezpo wrotnie. Dlatego też w roku 1982 wysunięto propozycję wyłączenia z eksploatacji części wzgórz gipsowych i utwo rzenia tu zespołu Parków Krajobrazowych Ponidzia. De cyzją WRN w Kielcach w 1986 roku zespół parków ofi cjalnie powołano. Idea ochrony środowiska tym razem zwyciężyła. Gleby użytkowane rolniczo
Według danych GUS-u powierzchnia użytków rolnych wynosiła w Polsce w 1984 roku 18,9 min ha i w porówna niu z rokiem 1975 zmniejszyła się aż o 248 000 ha. Na każdego statystycznego Polaka przypada więc już tylko 51 arów użytków rolnych. Ponieważ rokrocznie przybywa w Polsce około 320000 nowych obywateli, nawet przy za łożeniu zupełnego zatrzymania spadku powierzchni rolnej (co wobec postępującej urbanizacji jest nierealne), wskaź nik ten będzie spadał rocznie o 0,5 ara. Największym zagrożeniem naszych gleb jest erozja. Według T. Szczęsnego około 40% gleb w Polsce jest nara żonych na erozję. 17,4% kraju to obszary z erozją pow szechną, w tym 1/5 wykazuje zniszczenie gruntów upraw nych (rys. 11). Niekorzystne są też glebowe stosunki wod ne. Z danych Polskiego Klubu Ekologicznego wynika, że około 40% gleb w naszym kraju jest przesuszonych (rys. 12). Z roku na rok wzrasta powierzchnia gleb zatrutych przez emisje przemysłowe, pestycydy i motoryzację. . Najczęstszym objawem niekorzystnych zmian w glebie jest jej zakwaszenie, wywołane pochłoniętymi przez de szcze z zanieczyszczonego powietrza jonami siarczynowy-
I Erozja na ogól nie występuje Erozja miejscami wyrządza duże szkody Erozja powszechna Tereny najbardziej narażone na erozję Gleby z oznakami zatrucia Gleby zatrute w stopniu średnim Gleby zatrute w stopniu dużym Gleby całkowicie zdegradowane
11. Obszary erozji i zatrucia gleb w Polsce (wg A. Reniger i J. Siuty)
mi, siarczanowymi, azotawymi i azotowymi. Ze szczegól nym natężeniem występuje to we wschodniej części G ór nośląskiego Okręgu Przemysłowego (GOP). W niektórych rejonach, na przykład w okolicach Pu-
Obszary względnej równowagi zasobów wodnych I
I Obszary deficytów wodnych
12. Stan zasobów wodnych Polski (wg A. Tuszki)
ław, gleby są przeazotowane nadmierną ilością amoniaku. Rośliny rosnące w strefie intensywnego oddziaływania za kładów azotowych nie nadają się nawet na domieszki do pasz dla bydła. Są trujące. Jak podaje J. Mowszowicz, gleby znajdujące się w pro mieniu 250k 300 m od ruchliwych szos są tak zatrute związkami ołowiu, że wyrosłe na nich rośliny praktycznie nie powinny być spożywane. Dotyczy to też większości gleb GOP zatrutych dziesiątkami różnych związków. Gle by znajdujące się w promieniu 3 i więcej kilometrów od
huty aluminium w Skawinie są tak przesycone związkami fluoru, że stałe spożywanie wyrosłych tam roślin prowadzi do śmiertelnej choroby—fluorozy. Co więcej, zachorowa nia powoduje nawet spożywanie mleka od pasących się tam krów. Powierzchnia gleb zdegradowanych przez przemysł i wymagających rekultywacji według danych GUS-u — w roku 1975 wynosiła 91 700 ha, w 1980 — już 109 300 ha, a w 1983 roku — 108 358 ha. Wydaje się, że skala zagrożeń polskich gleb jest wciąż niedoceniana. Sam wzrost nawożenia mineralnego i melio racje odwadniające, niestety, już dziś nie wystarczą do podniesienia plonów. Wody powierzchniowe
Pod względem odpływu wód powierzchniowych Polska jest jednym z najuboższych krajów w Europie. Mimo to od 1970 do 1978 roku, według danych GUS-u, pobór wo dy na potrzeby gospodarki narodowej systematycznie wzrastał aż do 14,47 mld m3/rok (tj. o 40% więcej w po równaniu z rokiem 1970), by w roku 1980 spaść do 14,18, a w latach 1983 i 1984 wzrosnąć aż do 16 mld m3. Od 1976 roku stale wzrastała ilość ścieków wymagających oczyszczenia. W porównaniu z rokiem 1970 ilość ścieków odprowadzonych kanalizacją miejską wzrosła aż o 58,5%. Na 803 miasta zaledwie 350 korzystało z oczyszczalni ścieków, około 43% ścieków odprowadzono bez jakiego kolwiek oczyszczenia, z tego 32% ścieków przemysłowych i aż 55% ścieków komunalnych. Według M. Gorczycy w roku 1979 zaledwie 1/3 oczyszczalni otrzymała ścieki w ilościach nie przekraczających ich przepustowości, a pra wie dla co drugiej oczyszczalni komunalnej obciążenie hydrauliczne przekraczało jej zdolność oczyszczającą co najmniej o 50%. Aż 155 oczyszczalni dysponowało jedy
nie urządzeniami do mechanicznego oczyszczania. Tak więc nie tylko ścieki z 453 miast nie mających żadnych oczyszczalni były zrzucane wprost do rzek, ale i tzw. wo dy „oczyszczone” stanowiły często poważne zagrożenie dla jakości wód powierzchniowych oraz życia biologiczne go. Najbardziej niepokojący jest jednak fakt spadku udziału ścieków oczyszczonych z ponad 70% w roku 1973 do 57,7% w 1980 i zaledwie 56,5% w 1984 roku. Wzrost ilości zrzucanych zanieczyszczeń w sposób fatalny odbił się na stanie czystości rzek i innych akwenów, (tabela III i rys. 13). T a b e la III ZANIECZYSZCZENIE RZEK W POLSCE (w % długości kontrolowanych cieków według danych GUS-u z 1984 roku)
Klasa czystości I II III wody poza klasyfikacją
Okres kampanijny
Okres pozakampanijny
1967 1970 1973 1977 1979 1967 1970 1973 1977 1979 31,6 24,8 23,4 10,1 9,8 33,0 24,9 23,6 10,1 9,8 25,6 29,2 32,2 32,6 31,3 28,7 32,2 33,8 33,3 32,8 14,0 17,7 18,0 25,6 25.9 15,5 19,5 18,2 27,0 27,2 28,8 28,4 26,4 31,7 33,0 22,8 23,4 24,9 29,6 30,2
Do wzrostu zanieczyszczenia wód powierzchniowych walnie przyczynia się także rolnictwo. Wskutek stosowa nia monokultur, kilkakrotnych zbiorów w ciągu roku, zlikwidowania miedz, zadrzewień i zakrzewień śródpol nych, a także wskutek przesuszenia wielu gleb, silnie wzrosły procesy erozyjne. Zarówno gleba, jak i wprowadzane do niej nawozy sztuczne i pestycydy są w znacznym stopniu wypłukiwane i spływają do rzek powodując ich mętnienie, mineralizację i zatrucie. Jak podaje S. Myczkowski, w ciągu każdych 10
13. "Zanieczyszczenie wód w Polsce w 1983 roku (wg S. Machowskiej, uzupełnione)
minut Wisła unosi bezpowrotnie do morza dziesięciotonowy wagon gleby oraz kilkaset kilogramów różnych związ ków chemicznych pochodzenia rolniczego. Sytuację pol skich gleb znacznie pogarsza fakt niemal doszczętnego wycięcia lasów i zarośli nadrzecznych oraz zniszczenie w ramach regulacji rzek obudowy biologicznej ich koryt, czyli tzw. strefy litoralu. Litoral oraz przybrzeżne zarośla i lasy są bowiem najlepszym naturalnym filtrem oczy szczającym wodę, hamującym erozję i stabilizującym sto sunki wodne.
Do niedawna stosunkowo czyste były jeszcze polskie je ziora. Jednakże ścieki, zanieczyszczenie powietrza, inten syfikacja rolnictwa, zniszczenie obudowy biologicznej zbiorników oraz nadmierne zabudowanie okolic niektó rych jezior ośrodkami rekreacyjnymi wywołało wyraźny spadek ich walorów. I tak wody poza wszelkimi normami czystości, a więc nieprzydatne do żadnych celów, miało w roku 1978 już 17 jezior, m.in.: Gopło, Krasińskie, Dąbro wa Wielka, Iławskie, Człuchowskie. Wody o III klasie vczystości, a więc przydatne tylko dla niektórych gałęzi przemysłu, miały jeziora: Dąbie, Niegocin, Mikołajskie, Lednickie. Szymbarskie i inne. W pierwszej klasie czystoś ci z dużych jezior pozostawały tylko Śniardwy. Katastrofalnie przedstawia się stan czystości wód Bałty ku. Począwszy od 1977 roku zaczęto ze względów sanitar nych zamykać kolejne bałtyckie plaże, tak że od roku 1980 istnieje na polskim wybrzeżu zaledwie kilka miejsc, gdzie kąpiel jest dozwolona. Rejon Zatoki Puckiej okreś lono wręcz jako strefę katastrofy ekologicznej. Zanieczyszczenie wód ma wielorakie reperkusje — w tym między innymi: — zmniejsza zasoby wód przydatnych do celów komunal nych, rolniczych i przemysłowych, — obniża jakość lub wręcz skaża produkty spożywcze, — degraduje świat roślinny i zwierzęcy, — dotkliwie obniża walory wypoczynkowe najbardziej atrakcyjnych regionów, — wywołuje zagrożenie sanitarne, — wywołuje wzmożone niszczenie i awaryjność urządzeń przemysłowych, przewodów kanalizacyjnych, rur cen tralnego ogrzewania itp. Zanieczyszczenie wód wyrządza więc znaczne szkody gospodarcze i społeczne, świadczy o ewidentnym marno trawstwie. Czy stać nas na to?
Jeszcze do niedawna wydawało się, że powietrze, po dobnie jak woda, jest dobrem niewyczerpalnym. Wystar czyło dosłownie kilkanaście lat intensywnego rozwoju przemysłu, by pogląd ten okazał się fikcją. Coraz więcej mieszkańców miast styka się bezpośrednio z coraz bardziej zanieczyszczonym powietrzem. Zapylenie, szkodliwe dla zdrowia wyziewy, spadek ilości tlenu i ozo nu, spadek nasłonecznienia — to tylko niektóre najbar dziej mieszczuchowi rzucające się w oczy skutki zanieczy szczenia powietrza. Ale pyły i gazy są — wraz z wiatrem — roznoszone daleko poza miasta czy okręgi przemysło we, poza granice państw nawet, są wchłaniane przez asymilujące rośliny i oddychające zwierzęta, wraz z deszczem dostają się do gleby i wód powierzchniowych, zmieniając ich kwasowość i skład chemiczny, słowem oddziaływują na całą biosferę. Ale nie tylko przemysł zatruwa powie trze. W Polsce około 2/3 zanieczyszczeń powietrza jest emitowanych przez zakłady przemysłowe. Źródłem pozo stałych jest gospodarka komunalna, komunikacja i rolnic two. Z danych GUS-u wynika, że w roku 1980 całkowita emisja zanieczyszczeń pyłowych wynosiła w Polsce 2,34 min ton. W 1984 roku udało się ją ograniczyć do 1,71 min ton. Na każdy kilometr kwadratowy naszego kraju spadło więc w 1980 roku 7,5 tony pyłów, a w 1984 roku „tylko” 5,5 tony. Ilość wyemitowanych w 1984 roku za nieczyszczeń gazowych wynosiła 4,99 min ton, tj. aż o 68% więcej niż w 1975 roku, co na 1 km2 daje opad 16 ton, z czego 52,2% (8,3 t) stanowił dwutlenek siarki, 29,7% (4,8 t) tlenek węgla, 12,6% (2,0 t) tlenki azotu, 2,4% (0,4 t) węglowodory, 3,1% (0,5 t) inne związki. 5 — Czy przetrwamy
65
14. Średni miesięczny opad siarki w Europie (tączme mokry i suchy) ze wszystkich źró deł emisji (w jig/m2) wg Międzynarodowego Instytutu Energii i Ekologii w Sztokhol mie
Na każdego Polaka przypadało więc w ciągu roku aż 145 kg różnych związków chemicznych pochodzących z atmosfery. Oczywiście, jest to wartość średnia. W rzeczy wistości w niektórych rejonach stężenia te były kilkakrot nie wyższe. Z danych Międzynarodowego Instytutu Energii i Eko logii w Sztokholmie wynika, że Polska, Czechosłowacja i NRD mają najbardziej zanieczyszczone powietrze w Europie (rys. 14). Według danych PAN wl990 roku ilość samego tylko dwutlenku siarki wyemitowanego do atmos fery wzrośnie w Polsce do 7 min ton, co trzeba będzie uznać za klęskę ekologiczną w skali kraju.
Według W. Szafera w Polsce występuje około 2000 ga tunków roślin niższych i około 2300 gatunków roślin na czyniowych. Wśród nich jest wiele roślin osobliwych: re liktowych, endemicznych bądź rzadkich. D. Fijałkowski ocenia, że około 20% gatunków na szych roślin jest zagrożonych wyginięciem. Do 1983 roku całkowitej ochronie prawnej podlegały tylko 124 gatunki roślin, a częściowej 17. Z dniem 20.05.1983 roku listę ga tunków chronionych rozszerzono do 199 (w tym 20 ga tunków grzybów), a ochronie częściowej poddano 25 ga tunków. W grudniu 1983 roku rozszerzono także ochronę gatunkową zwierząt. Ochrona gatunkowa jest dziś jednak formą zdecydo wanie niewystarczającą. Rezerwaty przyrody, parki na rodowe i krajobrazowe także nie są już dziś w stanie za pewnić właściwej ochrony zasobom roślinnym i zwierzę cym. Dlatego od pewnego czasu mówi się coraz głośniej o potrzebie wprowadzenia ochrony unikalnych zespołów roślinnych oraz ochrony tarlisk ryb i miejsc lęgowych rzadszych gatunków ptaków jako form niezależnych od ochrony rezerwatowej i parkowej. Rezerwaty i parki narodowe zajmują dziś w Polsce tyl ko 0,65% powierzchni kraju i według D. Fijałkowskiego skupiają około 1% krajowych zasobów roślin zagrożo nych i innych o dużym znaczeniu użytkowym i leczni czym. Gdyby powołano parki narodowe, krajobrazowe i obszary chronionego krajobrazu, zgodnie z koncepcją Państwowej Rady Ochrony Przyrody, wówczas udałoby się zachować około 20% cennych zasobów roślinnych. Gromadne dziś jeszcze występowanie w niektórych la sach widłaków, storczyków, konwalii, marzanki lub in nych, nawet najcenniejszych roślin, nie stanowi przeszko dy w prowadzeniu zrębów zupełnych czy orki. Wówczas
w miejsce tych roślin wkraczają mało wartościowe zbioro wiska ruderalne. A zręby w lasach niżowych prowadzi się na około 90% ich powierzchni! Jak ocenia D. Fijałkow ski, straty w zasobach roślinnych wywołane zrębami w la sach i pracami melioracyjnymi na łąkach i torfowiskach, stanowią ponad 80% wszystkich form niszczenia roślin ności. Ewidentnym Sukcesem jest systematyczne zwiększa nie lesistości kraju. W 1965 roku lasy stanowiły 25% po wierzchni Polski, w 1970 już 27,0%, w 1975 — 27,3%, w 1980 — 27,6%, w 1984 — 27,6%. Inne kraje europejskie poczyniły w tym zakresie znacznie większe postępy. W ciągu ostatniego 15-lecia zmalała w naszych lasach powierzchnia zajmowana przez starodrzew (drzewa powy żej 100 lat) i las młody (do 40 lat), zwiększył się nato miast obszar porośnięty drzewami w wieku 41—80 lat Ponad 81% zasobów leśnych stanowią lasy iglaste, wśróc których dominują bory sosnowe (70% powierzchni leś nej), często w postaci monokultur. Nieodpowiedni, zby monokulturowy skład gatunkowy naszych lasów, ich nac mierna eksploatacja oraz brak odpowiedniej pielęgnacj zwiększyły ich podatność na szkodniki. W rezultacie od początku lat osiemdziesiątych w lasacl północnej i północno-wschodniej Polski wystąpiła katas trofalna gradacja brudnicy mniszki, której gąsienice dzie siątkowały ogromne połacie drzewostanów. Jak podaje S. Trzaskowski, brudnicę zwalczano chemicznie na obsza rze 2,3 min ha, tj. w 27% naszych lasów. Po opryskach wiele obszarów leśnych było tak skażonych, że na rok za broniono do nich wstępu, nie mówiąc już o pozyskiwaniu jagód i grzybów. Brudnicy jednak nie zlikwidowano. Drzewa pozbawione przez brudnicę aparatu asymilacyjnego padały ofiarą szkodników wtórnych: cetyńca i korni ka drukarza, huby korzeniowej i opieńki miodowej. Paso żytnicze grzyby zaatakowały lasy na powierzchni 250000 ha, a zagrażają dalszym 1,5 min ha.
15. Wpływ zanieczyszczeń powietrza na lasy w Polsce (wg F. Kamienieckiego, uzupeł nione). 1 — lasy z oznakami degradacji; 2 — przypuszczalny ich zasięg w 2000 roku; 3 — stężenie S 0 2 w powietrzu (pg/m3); 4 — większe miasta
■ Ponadto poważna część polskich lasów jest zagrożona emisjami przemysłowymi. W 1980 roku było to ponad 382000 ha, tj. 5,7% wszystkich lasów, w 1983 roku po wierzchnia ta wzrosła już do około 500000 ha, a około 50% wszystkich innych lasów odczuwało zatrucie w mniejszym stopniu (rys. 15).
W porównaniu z rokiem 1971 powierzchnia lasów za grożonych emisjami pyłów i gazów wzrosła o 70%. Rokrocznie przekraczane są w naszych lasach etaty ręb ne. W roku 1970 wycięto 16898 tys. m3 drewna, co stano wiło 109,4% etatu, w roku 1975 — 19867 tys. m3, tj. 114,4% etatu, w roku 1980 — 19184 tys. m3, tj. 106,7% etatu. W niektórych regionach kraju zasoby leśne zostały już wyeksploatowane na przeszło 20 lat. Najgorsze jest jed nak to, że — jak podaje S. Myczkowski — zaledwie oko ło 70% pozyskanego drewna jest wywożone z lasów i tra fia do dalszej przeróbki. Reszta po prostu gnije w miejscu wyrębu. W 1983 roku Ministerstwo Leśnictwa i Przemyśli Drzewnego poddało krytycznej analizie złą sytuację poi skich lasów. Podjęto wiele kroków zaradczych, m. in przywrócono zlikwidowane kilkanaście lat temu etaty ga jowych. Oby wydane zalecenia jak najszybciej przyniósł) efekty. Od wielu lat natomiast pozytywnie rozwija się interesu jąca forma ochrony przyrody, jaką są pomniki przyrody W 1975 roku chroniliśmy w tej formie 7218 obiektów, przede wszystkim sędziwych drzew, w 1984 roku — już 14027 wyjątkowo cennych okazów przyrodniczych. Wiele alarmujących danych dotyczy sytuacji krajowej fauny. Najbardziej narażone na wyginięcie są gatunki wodne i błotne. W związku z zanieczyszczeniem rzek i je zior obserwuje się gwałtowny spadek liczebności ryb, a te okazy, które od czasu do- czasu w mętnych wodach na szych rzek udaje się złowić, często nie nadają się do spo życia. Niemal całkowicie wyginęły raki, jeszcze 15 lat te mu niezwykle w całej Polsce popularne, dostarczające znacznych ilości smacznego mięsa. Wskutek zanieczy szczeń wód ginie też wiele ptaków wodnych, zwłaszcza morskich. W wyniku osuszania łąk i bagien spada ilość
ptactwa wodnego i błotnego. Chemizacja rolnictwa i leś nictwa wywołała ogromny spadek ilości pożytecznych owadów, niezbędnych przecież do zapylania roślin. Pozytywne zmiany notuje się natomiast w pogłowiu niektórych ssaków łownych. Według danych GUS-u w porównaniu z rokiem 1978 ilość łosi wzrosła w roku 1981 z 4900 do 6200 sztuk, jeleni z 57 400 do 79 000 sztuk, da nieli z 3500 do 4200 sztuk, saren z 377000 do 455 700 sztuk, dzików z 73 800 do 85 400 sztuk. Spadła natomiast ilość zajęcy z 2,4 min do 1,3 min sztuk, a więc o ponad 54%, bażantów z 0,9 min do 0,5 min sztuk i kuropatw z 3 min do 0,6 min, a więc aż o 80%. Dzięki troskliwej opiece oraz zabiegom hodowlanym notuje się wzrost pogłowia niektórych gatunków zwierząt chronionych: żubrów z 504 w 1978 roku do 593 w 1980 roku, niedźwiedzi odpowiednio z 28 do 33 sztuk, bobrów z 1100 do 1500 sztuk. Spadła jednak ilość kozic ze 188 do 181 sztuk. W tym okresie obserwujemy też wyraźny spadek liczeb ności kilkudziesięciu gatunków ptaków, podczas gdy za ledwie kilka zwiększa swą krajową populację dzięki zdol nościom synantropizacyjnym. Negatywy wyraźnie dominują więc nad pozytywami. Ojczysta flora i fauna znajduje się w defensywie. Jeśli człowiek nie chce na Ziemi pozostać sam, musi im po móc. Obszary chronione
Biocenotyczny kierunek ochrony przyrody doprowadził do powstania w Polsce systemu obszarów chronionych w postaci rezerwatów przyrody i parków narodowych obej mujących najcenniejsze fragmenty naszej przyrody i krajo brazu. Już w końcu lat sześćdziesiątych zaczęły odzywać się jednak coraz liczniejsze głosy, wskazujące na niewy-
starczalność form ochrony biocenotycznej, wobec stale rosnącego tempa eksploatacji zasobów przyrody. Skażenie powietrza i gleb, zatrucie wód, zaburzenie sto sunków wodnych, gwałtowny rozwój komunikacji i tury styki, sprawiły, że parki narodowe powoli zaczęły ni szczeć. Chronione ostoje naturalnej, pierwotnej przyrody, pozostawione niczym wysepki na wzburzonym cywiliza cyjnym oceanie, skazane są na zagładę. Jak podaje M. Mełges, na nasz najmniejszy Ojcowski Park Narodowy (poniżej 1700 ha powierzchni) od lat siedemdziesiątych XX wieku spada rocznie około 102000 ton różnych py łów (tj. 60 t/1 ha). Przez 4 miesiące w roku park podda wany jest działaniu gazowego S 02 o wyższym niż dopu szczalne (75 /xg/m3) średniodobowym stężeniu oraz przez 3,5 doby działaniu przekraczającemu wielokrotnie dopu szczalne normy chwilowe (250 fig/m3). Jednocześnie wód Prądnika używa się jako odbieralnika ścieków mleczarni, a w pobliżu parku zlokalizowano wysypisko śmieci. Przysłowiowym „gwoździem do trumny” jest masowa tu rystyka. Ilość odwiedzających park zmotoryzowanych i pieszych turystów (1 min na rok, tj. 240 osób/1 ha), prze kracza bowiem wielokrotnie naturalną chłonność terenu. W efekcie obok wydeptania runa, zaśmiecenia i ogólnego osłabienia drzewostanu obserwuje się gwałtowny zanik wielu gatunków roślin górskich. Spośród 59 taksonów górskich znanych od początku XIX wieku 11 już wymar ło, kilku dalszym grozi zagłada w najbliższym czasie, na tomiast przeszło 20 utraciło znaczną część swóich stano wisk. Obok Ojcowskiego do najbardziej aktualnie zagrożo nych naszych parków narodowych zaliczyć należy także parki: Tatrzański i Wielkopolski. W związku z ogromnym nasileniem masowego ruchu turystycznego w zagrożonych parkach występują szczególnie ostro zmiany określone trafnie mianem „erozji ludzkiej” . Wydeptywanie roślin
ności, a w związku z tym wzmożona erozja gleb, zaśmie cenie, ścieki z restauracji, hoteli i schronisk, spaliny samo chodowe, wzmożone zużycie tlenu, hałas itp. kumulują się najczęściej w najpiękniejszych krajobrazowo i najbardziej wartościowych przyrodniczo zakątkach parków. W Tatrach mamy tego przykłady w Dolinie Kościeli skiej, w rejonie Morskiego Oka, Kasprowego Wierchu, Giewontu i innych. Jak podaje J. Mowszowicz, poziom ołowiu w Tatrach jest już 200 tysięcy razy wyższy od jego normalnej zawartości w nieskażonej przyrodzie. Słynne niegdyś z kryształowej wody tatrzańskie potoki są już dziś bardzo zanieczyszczone, a niechlubny prym w tej dziedzi nie wiodą Rybi Potok i Sucha Woda. Jak podaje K. Waksmundzki, żywiołowy rozwój Zakopanego, nadmier ny ruch kołowy oraz zanieczyszczenia przemysłowe niesio ne z wiatrem znad różnych miast Ziemi Żywieckiej i Kra kowskiej, a także z Czechosłowacji (Poprad, Martin, Żyli na, Rużomberok) sprawiają, że na terenie Tatrzańskiego Parku Narodowego występują zanieczyszczenia powietrza zarówno pyłem, jak i dwutlenkiem siarki przekraczające dopuszczalne stężenia. Wysypiska odpadów, będące za równo źródłem niebezpiecznego zagrożenia mikrobiolo gicznego, jak i formą dewastacji krajobrazu, występują w bezpośrednim sąsiedztwie tatrzańskich schronisk (np. na Hali Gąsienicowej) i innych obiektów (np. żleby w rejonie Kasprowego Wierchu). Z kolei główne zagrożenia Wielkopolskiego Parku N a rodowego wypływają z następujących przyczyn: — bliskości dużej aglomeracji miejskiej (Poznań), — bardzo dogodnej komunikacji, — obecności na obszarze parku 1 miasta i 14 mniejszych osiedli, liczących łącznie ponad 14000 mieszkańców, — obecności 3 dużych zakładów leczniczych, — dążności do lokalizowania w parku ośrodków wypo czynkowych,
Białowieski Wielkopolski
Karkonski Świętokrzyski Ojcowski Roztoczański Babiogórski Gorczański Pieniński
Parki słabo zanieczyszczone
^ T a trza ń ski
Parki irednio zanieczyszczone Parki silnie zanieczyszczone
16. Skażenie parków narodowych metalami ciężkimi
— intensyfikacji gospodarki rolnej i ogrodniczej, — bliskości zakładów fosforowych w Luboniu. Z poważnymi kłopotami borykają się także dyrekcje parków: Kampinoskiego (bliskość Warszawy, zaburzenie stosunków wodnych, katastrofalne zniszczenia drzewosta nu w okresie II wojny światowej) i Słowińskiego (zanie czyszczenie Bałtyku, masowa turystyka, ośrodki rekrea cyjne).
------------Granica państwa ...............Granica parku narodowego “— Większa rzeki
Zanieczyszczenie wód
3 ^
Zniszczenie szaty roślinnej
t*
Turystyka
Hałas
Zanieczyszczenie powietrza 11 I I 111 Skażenia gleb
Zagrożenie mikrobiologiczne
°0%
17. Stan zagrożenia środowiska geograficznego parków narodowych regionu krakow skiego (wg K. Waksmundzkiego)
Przegląd zagrożeń niektórych polskich parków' narodo wych obrazują rys. 16 i 17. Aby więc parki narodowe mogły — zgodnie ze swą de finicją — być przykładem naturalnych ekosystemów, speł niać rolę rezerwuarów puli genetycznej i obiektów badań naukowych, konieczne jest powiększenie ich obszarów, przyjęcie nowych zasad ich zagospodarowania i funkcjo nowania, utworzenie nowych parków narodowych, a obok nich także obszarów o lżejszych rygorach ochron nych i funkcji buforowo-odciążającej. W pierwszej połowie lat siedemdziesiątych Państwowa Rada Ochrony Przyrody (PROP) opracowała koncepcję ochrony przyrodniczego krajobrazu Polski w postaci roz budowanego systemu obszarów chronionych, w którym, obok rozwiniętej sieci rezerwatów i parków narodowych, najistotniejszą rolę miały odegrać nowe formy ochrony przyrody: parki krajobrazowe i obszary chronionego kraj obrazu. P a r k i k r a j o b r a z o w e to tereny o powierzchni wielu tysięcy hektarów, obejmujące rejony o szczególnie atrakcyjnym krajobrazie oraz wysokich walorach przyrod niczych i kulturowych. Główną ich funkcją jest komple ksowa ochrona środowiska oraz turystyka. Zakłada się ścisłą ochronę wybranych partii tego terenu oraz wielkoprzestrzenną ochronę jego krajobrazu. Obszary parków krajobrazowych powinny być strefami ciszy. W architek turze i kulturze preferuje się utrzymanie i kontynuowanie cech regionalnych. Rolnictwo w parkach krajobrazowych powinno ograni czać stosowanie środków chemicznych na rzecz metod i technik tzw. rolnictwa ekologicznego. W parkach krajo brazowych obowiązują ograniczenia ruchu tranzytowego. Nie mogą tu też być lokalizowane uciążliwe zakłady prze mysłowe i duże fermy hodowlane. Parki krajobrazowe to tereny turystyczne najwyższej
18. Parki krajobrazowe — perły przyrody i kultury (zamek w Ogrodzieńcu na terenie Zespołu Jurajskich Parków Krajobrazowych)
klasy, przeznaczone dla turystyki krajoznawczej, kwalifi kowanej. Zagospodarowane turystycznie mają być tylko wybrane partie parków, położone głównie na ich obrzeżu i w strefie ochronnej. Tworzenie parków krajobrazowych leży w gestii wojewódzkich rad narodowych. O b s z a r y c h r o n i o n e g o k r a j o b r a z u to tereny aktywne biologicznie i atrakcyjne rekreacyjnie, przezna czone do utrzymywania równowagi ekologicznej oraz do obsługi intensywnego ruchu turystycznego, wypoczynko wego i sportowego. Obszary chronionego krajobrazu powinny na obszarze całego kraju utworzyć sieć, komunikując się nawzajem, otaczając parki narodowe, krajobrazowe i rezerwaty. Szczególną rolę odgrywają te obszary w dolinach rzecz-
nych, pełniąc funkcję ochronną dla naturalnych ciągów ekologicznych. W wybranych fragmentach obszarów chronionego kraj obrazu powinna być zlokalizowana większość bazy gas tronomicznej, noclegowej, parkingi, boiska, plaże, kąpieli ska, miejsca biwakowe, ścieżki zdrowia itp. Obszary chro nionego krajobrazu są ustanawiane mocą uchwał woje wódzkich rad narodowych. Koncepcja PROP przewidywała utworzenie do roku 1990 kilkudziesięciu nowych rezerwatów przyrody, 8 no wych parków narodowych, 79 parków krajobrazowych o łącznej powierzchni 9760 km2, tj. 3,1% obszaru kraju, oraz około 360 obszarów chronionego krajobrazu o łącz nej powierzchni 61 300 km2, tj. 19,6% kraju. Koncepcja ochrony krajobrazu PROP weszła w skład obszerniejszego dokumentu pt. „Założenia programu och rony środowiska w Polsce do roku 1990” , który Biuro Polityczne i Prezydium Rządu zatwierdziło w dniu 2.04.1975 roku. Według danych GUS-u na koniec 1984 roku liczba ob szarów chronionych przedstawiała się następująco: T a b e l a IV OBSZARY CHRONIONE W POLSCE W 1984 ROKU
Rodzaj obszarów
Liczba obiektów
Rezerwaty 872 przyrody 14 Parki narodowe Parki krajobrazowe 30 Obszary chro system łączą nionego krajo cych się obsza rów brazu
Łączna % powierzchni powierzchnia kraju w tys. ha 99,8 125,7
0,3 0,4
535,4
1,7
1685,1
\4
-
■cn m
Nadmorski Załęczański Trójmiejski Kazimierski Drawski Lasów Jano wskich GostynińskoWłocławski Iński Szczeciński
Wigierski Suwalski Mazurski
Nazwa parku
rj
Lp.
nt
ło
© r'
oo
o>
51843 22383
15491 7106 20104 13670 41430
1.11.81 4.11.81
49616
69219 27 610 14278 33104 38670 63642 7108 51 344
19603
11993 6284
21 301 14901
4200 12 395 35 280 15683
2908 38949 16563 6700
12119 7172 13000 25000 22212
9 308 8617
park
strefa ochronna
Powierzchnia w ha ogółem
22.12.78 5.04.79
3.05.79 29.04.79 24.04.79
12.01.76 12.01.76 8.12.77 5.12.77 5.01.78
Data utworzenia •O
tarnobrzeskie włocławskie płockie szczecińskie szczecińskie
suwalskie suwalskie olsztyńskie suwalskie gdańskie sieradzkie gdańskie lubelskie koszalińskie
Województwo
PARKI KRAJOBRAZOWE W POLSCE (stan na 31.12.1984 r. według S. Kozłowskiego)
v©
o
—>