126 58 5MB
Turkish Pages 224 Year 1985
E. M. FORSTER
romansanatı Çeviren : Ünal Aytür
E .M. Forster Roman Sanatı
“ The aspects of novel” A D A M Y A Y IN L A R I
©
Anadolu Yayıncılık A .Ş. Birinci Basım : Haziran 1982 İkinci Basım : Aralık 1985 K apak Düzeni: Sungu Çapan 282.07.001.200.65.2
YAZIŞMA ADRESİ: ADAM YAYINLARI, DÜYÜKDERE CADDESİ, ÜÇıDL MEVKİİ, NO: 57 MASLAK-İSTANDUL TEL: 175 23 30(8har) TELG: ADAMYAY TELEKS: 26534 rada ir
E.M.Forster Roman Sanatı İncelem e İngilizce’den çeviren: Ü nal Aytür
Ç E V İR E N İN ÖNSÖZÜ
E d w a rd M o rg a n F o r ste r (1879-1970) y irm in ci y ü z yıl İn giliz y a z a rla r ın ın en önde g e le n le rin d e n b irid ir. C a m b rid g e Ü n iv e rsite si’ni b itird ik te n so n ra g e n ç y a ş ta y a z a r lığ a b a şla y a n F o rste r'ln üç ö y k ü k itab ı ve a l tı ro m an ı v a rd ır. Ö ykü k ita p la rın ın a d la n : The C e le stia l O m n ib u s (1911), The E te r n a l M om ent (1928), The L ife to C om e a n d O th er S to rie s' d ir (1972). R o m a n ia n ise şu n la rd ır: M elek lerin U ğ ra m a d ığ ı Y e r (1905), The L o n g e st Jo u r n e y (1907), A R oom W ith a V iew (1908), H o w ard s E n d (1910), H in d istan ’d a B ir G e ç it (1924), M a u rice (1971). F o rste r, ro m a n la rın d a , y irm in ci yüzyıl b a ş la r ın d a k i İn giliz to p lu m u n d a o r ta sın ıf in sa n la n n ın y a ş a m a b içim in i ve b u n u n d a y a n d ığ ı tem el d e ğ e rle ri e le ş tirir. B u d e ğ e rle ri in ce lerk e n g ü ttü ğ ü yol, b u n la rla b a ş k a ü lk elerin , b a ş k a to p lu m k e sim le rin in y a ş a m a b içim leri a r a s ın d a k a r ş ıla ş t ır m a la r y a p m a k tır. R o m a n la r ın d a k i en g e n iş k a p sa m lı k a r ş ıla ş tır m a d o ğ a ile to p lu m y a ş a m ı a r a sın d a d ır . F o rste r ’a g ö re in sa n y a ş a m ın a yön v e rm e si g e re k e n d o ğ a; ö zg ü rlü k , iç te n 7
lik, se v g i v e d o ğ ru lu k a n la m ın a gelir. A lışılag e lm iş d a v r a n ış k u ra lla rın ın ve ö n y a rg ıla rın k a lıp la ştırd ığ ı top lu m y a ş a m ı ise, k işiy i sın ırlı b ir çev red e tu tsa k lı ğ a ve k ıs ır lığ a g ö tü ren b ir g ü ç tü r. F o rste r in san cıl d e ğ e rle re b a ğ lı b ir y a z a rd ır; d o ğ a n ın ö zg ü rlü ğ ü n ü , in s a n ru h u n u n ö z g ü rlü ğ ü y le b ir tu ta r. D ü şü n ceye, k işi se l ö z g ü rlü ğ e sın ır çek erek , in sa n ın iç d ü n y asın ın tü m o la n a k la r ıy la g e lişm e sin i e n gelley eb ilecek h e r tü rlü d a r g ö rü şe , b iç im sellik ve b a ğ n a z lığ a k a rşıd ır. R o m a n la rın ın b a ş a n s ı, to p lu m sa l d e ğ e rle r ile k işise l d e ğ e rle r a r a s ın d a k i ilişk ileri in celem ek te g ö ste rd iğ i b ü y ü k u s t a lığ a d a y a n ır. U zu n y a z a r lık y a ş a m ı b o y u n c a F o rste r, ö yk ü ve ro m a n la rın ın y a n ı s ır a gezi v e a n ı k ita p la rı, eleştiri y a z ıla n v e d e n e m e ler de y a y ım la m ıştır: A le x a n d ria : A H isto ry a n d a G u id e, P h a ro s a n d P h arillo n , G o ld s w orthy L ow es D ick in son , A b in g e r H arv est, Two C h eers fo r D e m o c ra c y , The Hill of D evi, M a ria n n e T hornton. R o m a n S a n a t ı a d ıy la çev irisin i su n d u ğ u m u z A s p e c ts o f th e N o v e l’in İn g ilte re v e A m e rik a ’d a b u g ü ne k a d a r r o m a n ü stü n e y a z ılm ış ç a ğ d a ş e le ştiri k i t a p la r ı a r a s ı n d a ön em li b ir y e ri v a rd ır. Y a y ım la n d ı ğ ın d a n bu y a n a elli yılı a ş k ın b ir sü r e g e ç tiğ i h ald e, d e ğ e rin d e n b ir şe y yitirm em iş, b ö lü m b ölü m b irço k eleştiri an to lo jisin d e de y e r a la r a k , y irm in ci yüzyıl ro m a n e le ştirisin in g e lişm e sin e önem li k a tk ıla r d a b u lu n m u ştu r. R o m a n S a n a tı, F o r ste r ’m 1927 y ılın d a C a m b rid g e Ü n iv e rsite si ö ğren ci v e ö ğ re tim ü y ele rin e y a p tığ ı k o n u ş m a la r d a n o lu şu r. B u k o n u şm a la rı h a z ır la d ığ ı s ır a d a F o rste r ’ın y irm i y ılı a ş a n b ir ro m an cılık den eyim i; İn giliz, F r a n sız v e R u s ro m a n la rı ü stü n e gen ig b ilg isi v a rd ı. A y rıca, ç a ğ d a ş s a n a t v e y a z ın so r u n la r ıy la y a k ın d a n ilgilen en , b u so ru n la rı tü m a y r ın tıla rıy la ta r tış a n , için d e V ir g in ia W o o lf’u n d a y e r 8
a ld ığ ı b ir ay d ın ve s a n a tç ı çev re siy le y a k ın ilişki için deyd i. B u n eden lerle, ro m a n k o n u su n u g e re ğ i g ib i iş ley eb ilm esin i s a ğ la y a c a k b ilg i d o n a n ım ın a sa h ip b u lu n u y o rd u . F o rste r ’ın ro m a n a n la y ışım İn g iliz e le ştiri g e le n e ğ i için d ek i y erin e k o y ab ilm ek için, önce İn g ilte re ’ d e ro m a n v e ro m a n e le ştirisin in g e ç ird iğ i b a şlıc a a ş a m a la r a k ıs a c a b ir gö z a tm a k y a r a r lı o la c a k tır. R o m an , şiir ve tiy a tro d a n çok d a h a so n r a g e lişm iş b ir y a z ı tü rü d ü r. B a tıd a şiirle tiy a tro o y u n ları ü stü n e P lato n ile A risto te le s’ten b u y a n a y ü zlerce yıllık b ir in celem e ve a r a ş tır m a b irik im i v a rd ır; b u n la r a d a y a n a r a k s a ğ la m k u ra m la r, a y rın tılı g ö rü şle r o r ta y a k o n u lm u ştu r. B u g ü n b en im se d iğ im iz a n la m d a ro m an ise, on sek izin ci yüzyıl o r ta la r ın a d o ğ ru D an ieî D efo e v e özellikle H en ry F ield in g ile S a m u e l R ic h a rd so n ’ m k i t a p l a r d a o r ta y a çıktı; a n c a k k ıs a b ir sü re d e b ü y ü k b ir g e lişm e g ö ste re re k , g e n e l ö zellik lerin e v e y a p ısa l n itelik lerin e k a v u ştu . B u özellik v e n itelik le rin , ta yirm in ci yü zyılın b a ş la r ın a k a d a r f a z la b ir d e ğ işik liğ e u ğ r a m a d a n ge ç e rlik le rin i k o ru d u ğ u sö y len eb ilir. O n sek izin ci y ü z y ıld a b ö y lesin e s a ğ la m b ir tem ele o tu rtu la n İn g iliz ro m an ı; on d o k u z u n cu y ü z y ıld a J a n e A u sten , D ick en s, T h a c k e ra y , G eo rg e Eliot, M ered ith v e H a rd y gib i y a z a r la r ın ellerin d e ü stü n b ir o lg u n lu k dü zey in e u la ştı. Y ü zy ılın so n la r ın a d o ğ ru a r tık tiy a tro y u g e rile rd e b ır a k a r a k , şiirle boy Ölçü şeb ilecek b ir y a z ın d alı oldu. N e v a r ki ro m an y a z a r lığ ı a la n ın d a s a ğ la n a n bu b ü y ü k ilerlem ey e b e n z e r b ir gelişm e, ro m a n e le ştiri ve k u ra m ı a la n ın d a gö rü lm ez. R o m an sa n a tın ın b a ş lıc a özellikleri, k u r a l ve y ö n tem leri a ç ık lık k a z a n m ış b u lu n d u ğ u h ald e, u zu n sü re b u n la rın d ü zen li b ir in celem esi y a p ıla m a d ı. O y sa F ield in g, d a h a Jo s e p h An9
d rerv s’u y a z a r k e n y en i b ir y a z ı tü rü y a r a tm a k ta ol d u ğ u n u ile ri sü rm ü ş, k ita b ın ın y a p ısı, k işile ri, o lay ö r g ü s ü h a k k ın d a o ld u k ç a a y rın tılı a ç ık la m a la r y a p a r a k , s a ğ la m b ir g ü ld ü rü k u r a m ı o r ta y a a tm ış ; T om J o n e s ’a, y a z d ığ ı g ir iş b ö lü m le rin d e g ö rü şle rin i g e n iş le te re k , İn g ilte re ’de ilk r o m a n k u ra m ın ı o lu ştu rm u ş tu. A n c ak , F ie ld in g ’in b u a la n d a k i ç a b a la n b a şk a la n n c a d a b e n im se n ip g e liştirilm e d i. B u n u n d e ğ işik n e d e n le ri v a r d ır. A k la g e le b ile c e k n e d e n lerd en biri, ro m a n ın ta r ih se l g e lişm e sü re c i için d e k en d in d e n önce v a r o la n d e sta n , ro m a n s, p ik a re sk , ta rih , ö zy aşam ö y k ü sü , sa h n e k o m ed isi gib i y a z ı tü rle rin d e n y a r a r la n a r a k g e lişm iş, so n d e re ce g e n iş sın ırlı, e sn e k b ir y a z m d a lı o lu şu d u r. R o m a n e le ştiri v e k u ra m c ısın ın k a r ş ıla ş tığ ı so ru n , b ü tü n b u tü rle rin d e ğ işik ve ç o ğ u z a m a n çelişen ö zellik lerin i u z la ş tır a c a k b ir siste m y a r a tm a n ın g ü ç lü ğ ü d ü r . Ç ü n k ü ro m a n y a z a r la r ı, k e n di k işise l eğilim , a n la y ış v e d u y a r lık la r ın a g ö re b u tü rleri d e ğ işik o r a n la r d a k u lla n a r a k , b irb irin d e n çok a y n n ite lik le rd e k ita p la r y a z m ışla r d ır. A y n ı ç ev re k o ş u lla r ın d a y e tişm iş iki k iz k a r d e şin a ltı yıl a r a y la y a y ım la d ık la rı R ü z g â r lı T epe ile V illette a r a sın d a k i u ç u ru m , b u d e ğ işik liğ in a ç ık b ir ö rn eğid ir. C h a rlo tte Bronte ’nin k en d i y a şa m ın d a n a lın m a o la y la ra , d e n e y im lere d a y a n a n V illette, ö z y a şa m ö y k ü sü b içim in de t a s a r lan m ış, g e r ç e k lik y a n ı a ğ ı r b a s â n b ir ro m an d ır. E m ily B r o n te ’nin ro m a n ı ise, g ü n lü k y a ş a m d a n u z a k tır; a ç ık ç a ro m a n s tü rü n ü n d ü şse l n itelik lerin i ta şır. V illette’i L a u re n c e S te r n e ’ü n T r is tr a m S h a n d y ’si ile k a r ş ıla ş tı r a c a k o lu rsa k , r o m a n la r a r a s ın d a k i a y rılık çok d a h a çarp ıc ı b ir b içim d e o r t a y a çık a r. E.M . F o rste r, b u d u ru m u n y a r a ttığ ı g ü ç lü ğ ü b ild iğ in d en , R o m an S a n a t ı’ n ın b a ş ın d a k ıs a b ir ta n ım v e rd ik te n s o n r a do k u z k i ta p a d ı s a y a r a k , b u n la rın tü m ü n ü için e a la c a k kapıo
s a m d a h içb ir tan ım ın y a p ıla m a y a c a ğ ın ı b elirtir. S a y d ığ ı k ita p la r iki. k a r ş ıt k ü m e o lu ştu r a c a k b iç im d e se çilm iştir; b ir u ç t a D e fo e ’n u n The Jo u r n a l o f the P la g u e Y e a r ’ı gib i b e lg e se l d e n e b ilecek le r vardır-, ötek i u ç ta The M ag ic F lü te ve Z u leik a D o b so n gib i h a y a l ü rü n ü , m a sa lım s ı o la n la r. B u ik i k a r ş ıt uç, ro m a n y a z a r la r ı n ın iki tem el e ğ ilim in i y a n sıtır: R o m an y a z a r la r ı b ir y a n d a n y a ş a n a n o la y la n ö rn ek alır, b u n la r d a n s a p m a m a y a ç a lış a r a k g e rç e k ç i b ir tu tu m izler; öte y a n d a n ise k en d i y a r a ttık la r ı o la y ve k işile rd e n o lu şa n b ir d ü n y a d a h a y a l g ü c ü n ü işle te re k , g ü n lü k y a ş a m d a n u z a k la şa b ile c e k le rin in b ilin ci için d ed irler. Ö zü n d e k i b u ik i k a r ş ıt e ğilim n ed en iy le ro m an , g e rç e k lik v e d ü şse llik a r a s ın d a u z a n a n g e n iş b ir y a z ı a la n ıd ır, îş t e b u a la n ı tü m ü y le için e a la n b ir e le ştiri k u ra m ı "bulm anın g ü ç lü ğ ü a ç ık ç a o rta d a d ır. İn g ilte re ’de ro m a n e le ştiri v e k u ra m ın ın y a v a ş g e lişm e sin d e ç o k d a h a etk ili o lan b ir b a ş k a n ed en , u z u n sü re b u y e n i a n la tı tü rü n ü n ü stü n d e d u rm a y a d e ğ e r, cid di b ir y a zın d a lı sa y ılm a m a sıd ır. G erçe k te n de e sk id e n b e ri sü re g e le n b ir tu tu m u n e tk isi a ltm d a d a k a la r a k , r o m a n d a h a ço k g e n ç k ız la rın , ev k a d ın la rın ın ve b ilg isiz k im se le rin o k u d u ğ u ö n e m siz b ir y a z ı tü rü s a y ıla r a k k ü ç ü m se n m iştir. O n y e d in ci y ü z yıl ile on sek izin ci yü zyılın b a ş la r ın d a ro m a n diye o k u n a n k ita p la r ı k ıs a c a gö zd en g e ç ire c e k o lu rsa k , b u k ü ç ü m se m e n in g e risin d e y a ta n etk en leri a n la y a b ili riz. R ic h a rd so n ’la F ie ld in g ’d en ö n cek i y ü zy ılı a ş a n s ü r e b o y u n c a tü m A v r u p a ’d a en y a y g ın b içim d e o k u n a n ik i a n la tı tü r ü g ö rü lü r. B u n la r p ik a r e s k ro m a n la ro m an stır. O n a ltm c ı y ü zy ılın o r ta la r ın d a Is p a n y a ’d a o r ta y a ç ık tık ta n k ıs a b ir sü re s o n r a tü m A v r u p a ’y a y a y ıla n p ik a re sk , b elli 'ö zellik leri o lan b ir ro m a n tü r ü II
d ü r. A d ı İsp a n y o lc a p ıc a ro sö z c ü ğ ü n d e n gelir. P ic aı-q h a y la z , s e r se ri d e m e k tir v e ro m an ın ın k a h ra m a n ın ı tan ım lar. P ik a r e sk ro m an , p ic a ro 'm ın d e ğ işik toplum k e sim le rin d e g e ç e n serü v e n lerin in , a r a la r ın d a fa z la b ir b a ğ la n tı k u ru lm a k sız m a r t a r d a s ır a la n m a s ın d a n o lu şu r; b a ş lıc a a m a ç , to p lu m sa l b o zu k lu k la rı, k ö tü lü k le ri g ö z le r ö n ü n e se rm e k tir. G e n iş b ir o k u y u cu kitle sin ce çok tu tu ld u ğ u h ald e , p ik a r e s k ro m a n h a lk k e sim in in d ışın d a cid d i o k u rla rın ve ele ştiricilerin ön em se d iğ i b ir y a z ı tü r ü d eğild i. Ç ü n k ü y a z ın d a ü stü n n i telikli, ö rn e k k işile r g ö rm e k istey en ; şiir, d e sta n , t r a je d i g ib i s a n a t y ö n leri g e lişm iş s a y g ın tü rle rin k o şu l la n d ırd ığ ı b u k im se le re gö re, p ik a r e s k ro m an işsiz g ü ç sü z b ir se rse rin in g e lişig ü z e l a n la tılm ış se rü v e n le rin d e n b a ş k a b ir ş e y değildi. A yn ı ç e v re le r b u tu tu m la rın ı u zu n sü re , F ie ld in g v e ö zellik le D efoe ile S m o le tt’ in p ik a r e sk g e len ek te n çok e tk ile n e re k y a z d ık la rı ro m a n la r ın a k a r şı d a sü rd ü rm ü şle rd ir. B a tı y a z ın ın d a ro m a n sın p ik a r e sk te n d a h a u zu n b ir g e ç m işi v a rd ır. İn g ilte re ’d e on y ed in ci yü zyıl ile on se k izin ci yü zyılın b a ş la r ın d a o k u n a n ro m a n sla r, d a h a çok H on ore d ’U rfe ve S c u d e ri g ib i F ra n sız y a z a r la r ın çev irileriy d i. C iltlerce u z u n lu k ta k i b u k ita p la r ın ele a ld ık la rı in a n ılm a z o la y la r, o la ğ a n ü stü g ü ç v e n ite lik le re sa h ip k işile r, ciddi o k u rla rın , y a z a r la r ın ö n e m se y e c e ğ i gib i d eğild i. A slın d a b u g ü n k ü a n la m d a ro m an ın , r o m a n s tü rü n e b ir tep k i o la r a k o r ta y a ç ık tığ ı b ile söy len eb ilir. D efoe, M oll ,F la n d e r s ’a. y a z d ığ ı ö n sö ze o k u rla rın r o m a n s la r a g ö ste rd ik le ri a ş ı n d ü ş k ü n lü k te n y a k ın a r a k b a şla r ; k en d i k ita b ın ın g e rç e k ten y a ş a m ış b ir k a d ın ın ö y k ü sü o ld u ğ u n u söyler. A m a cı, y a z d ık la rın ın d o ğ r u lu ğ u n a o k u y u cu y u in a n d ırm a y a ç a lışm a k tır. Jo s e p h A ndrevvs'd a F ie ld in g yen i b ir r o m a n tü r ü y a r a ttığ ın ı ile ri sü re rk e n , k en d i k ita b ı12
n u ı ro m a n sla r d a n h a n g i b a k ım la rd a n a y rıld ığ ın ı b e lirtir; ro m a n sla rı, d o ğ a n ın g e rç e k le rin d e n u z a k , y a ş a n m a m ış ve y a ş a n m a s ın a o la n a k b u lu n m a y a n o la y la rı a n la ta n k ita p la r o la r a k n iteler. G erç e k te n de ro m an s y a z a rla rın ın h a y a l ü r ü n ü o la y ve k işile rin d e n , F ie ld in g ’ in g ü n lü k y a ş a m d a n a lın m a o la y ve in sa n la r ın a g e çiş, İn g ilte re ’de ro m a n ın d o ğ u şu n u b e lirte n b ir g e ç iş tir. N e v a r ki, D efoe v e F ie ld in g ’in k en d i ro m a n la rın ı r o m a n sla r d a n a y ır m a k y o lu n d ak i ç a b a la n , y a y g ın b ir k a n ıy ı g id e rm e k te b a şa r ılı o la m a m ış v e ro m an , d a h a u z u n b ir sü re , so y d a şı ro m a n sın k o şu lla n d ırd ığ ı b ir tu tu m u n e tk isi a ltın d a , y aln ız g e n ç k ız la n n , b ilg isiz k im se le rin v a k it ö ld ü rm e a r a c ı sa y ılm ıştır. J a n e A u ste n , ö lü m ü n d en s o n r a 1818 y ılın d a y a y ım la n a n N o r th a n g e r A b b ey ’de o k u rla n n , e le ştiric i le rin ve h a tta y a z a r la r ın ro m a n a k a r ş ı ta k ın d ık la rı b u o lu m su z ta v rı a la y c ı b ir dille a n la tır. E n k ız d ığ ı n o k ta, ro m a n y a z a rla rın ın d a ro m a n ı k ü ç ü m se m e si d ir: «B ıra k a lım elleri d e ğ d ik ç e e le ştiric ile r ro m a n ı k ö tü lesin ler; a m a b iz ro m a n y a z a r la r ı b irb irim izi k o lla yalım-, h a k s ız lığ a u ğ r a y a n b izleriz. O k u r la r a ro m a n k a d a r ze v k v e re n b a ş k a b ir y a z ı t ü r ü b u lu n m a d ığ ı h a ld e , ro m a n k a d a r k ö tü len en b ir b a ş k a y a z ı tü r ü de y o k tu r,» der. J a n e A u ste n ’m ö lü m ü n d en a ş a ğ ı y u k a rı y irm i yıl s o n r a D ick en s ve T h a c k e ra y gib i ü stü n y e ten ek li y a z a r la r ın yetişm esiyle, r o m a n İn g ilte re ’d e a r tık en y a y g ın y a z ın d a lı o lm a k y o lu n a g irm iştir; a n c a k ro m a n o k u m a y a k a r ş ı y ü rü tü le n o lu m su z tu tu m h â lâ sü rü p gitm ek te d ir. A n th on y T rollope, A n A u th ob io g ra p h y ’de (1883) k en d i g e n ç liğ in d e p e k a z a ile d e r o m a n o k u m a y a izin v erild iğin i, k im i e v le re is e hiç r o m a n so k u lm a d ığ ın ı y a z a r. R o m an ın c id d i b ir u ğ r a ş s a y ılm a y a r a k k u r a m s a l g e lişm esin i ön ley en b u y a y g ın tu tu m u n g e risin d e b a ş *3
lıc a iki etk en y a ta r. B u n la r d a n biri, b u g ib i k ita p la rın, o k u rla rı a sılsız b ir h a y a l d ü n y a sın d a o y a la y a r a k , y a şa m ın g e rç e k le rin d e n u z a k la ştırd ığ ı, v a k it ö ld ü r m ek ten b a ş k a b ir işe y a r a m a d ığ ı y o lu n d a k i g ö rü ştü r. B u g ö rü şü n , y a y ılm a sın d a 1770-1800 y ılla n a r a s ın d a İn g ilte re ’de g e n iş k itle le rin o k u d u ğ u d u y g u sa l, u c u z r o m a n la n n , G o tik r o m a n s y a d a ro m a n d en en k ita p la rın b ü y ü k p a y ı o lm u ştu r. Ö zellikle G o tik ro m an ın , ro m a n tü rü n ü g e r ç e k y a ş a m d a n k o p a r a r a k , k o rk u ve h e y e c a n s a ğ la y a n b ir a r a ç d ü zey in e in d ird iğ in i sö y ley eb iliriz. İk in ci etken , ro m a n ın y a ş a m d a n u z a k d eğil, te r sin e o n a çok y a k m o lu şu n d a n d o ğ a n b ir k a y g ıy a d a y a n ır. B ö y le b ir k a y g ıy ı d a h a 1750 y ılın d a D r. Jo h n so n ’ m dile g e tird iğ in i g ö rü y o ru z . «The R a m b le r’m d ö rd ü n c ü s a y ıs ın d a ç ık a n y a z ısın d a Dr. Jo h n so n , r o m a n sla r ın g ü n lü k y a ş a m d a n çok u z a k o ld u k ların ı, b u y ü z d e n o k u rla rın b u n la r ı k en d ile rin e ö rn e k a la m a y a c a k la rın ı, b u n a k a r şılık g e r ç e k y a ş a m ü stü n e k u ru la n y e n i r o m a n la r ın ö zellik le g e n ç o k u r la r a k e n d i y a ş a m la r ın d a u y g u la y a b ile c e k le r i tu tu m ve d a v r a n ış la r su n d u ğ u n u b e lirtir ve y a z a r la r ı k ita p la r ın d a iyi ö rn e k le r y a r a t m a y a ç a ğ ırır. R o m a n tü r ü iy ice g e lişip o k u rla r ın s a y ıs ı a rttık ç a , r o m a n o k u m a n ın özellikle g e n ç le r ü stü n d e k i z a r a r lı e tk ilerin d e n d a h a ço k k o r k u lm a y a b a şla n d ı. O n d o k u z u n c u y ü zyılın o r ta la r ın a g e lin d iğ in d e, V ic to ria ç a ğ ın ın d a r v e k a tı g ö r ü şlü to p lu m u n d a D r. Jo h n s o n ’ın k a y g ıla n iyice y a y g ın lık k a z a n d ı. B u to p lu m u n r o m a n la r d a a r a d ığ ı en ö n em li n itelik a h la k a ç ısın d a n e ğ itic i o lu p o lm a d ık la rıy d ı. R o m a n ü s tü n e y a z ıla n y a z ıla r d a s a n a t s o r u n la n k o n u ed ilm e y ip h em en h e m en h e p e ğ itic ilik işle v i ta rtışılıy o rd u . T ro llo p e ’u n A n A u to b io g ra p h y ’d ek i ş u sözü . M oll F la n d e r s ’m ö n sö zü n d e ro m a n ın e ğ itici y ö n ü n ü v u r g u 14
la y a n D efo e ’d en b e r i sü re g e le n b ir a n la y ış la dile g e tirir: R o m a n ın a m a c ı, e ğ len d irirk e n a h la k d e rsi v e r m e k o lm alıd ır. B u d e m e k tir ki, on d o k u z u n c u y ü z y ılın so n la r ın a y a k la şıld ığ ı h ald e , İn g ilte re ’de ç o ğ u n lu ğ u n gö zü n d e ro m an , k en d i için d e e ste tik d e ğ e r t a şıy a n b ir s a n a t d a lı değil, b ir eğitim ve ö ğ re tim a r a cıyd ı. B u r a d a ö n em li o lan , ro m an ın e ğ itic i işlev in in v u rg u la n m a sın d a n çok, s a n a t y ö n ü n ü n ü stü n d e duru lm a y ışıd ır. Ç ü n k ü , b elli b ir y a ş a m g ö r ü ş ü o r ta y a k o y m a k a n la m ın d a , ro m an , ö ğ re ti y ö n ü k ü ç ü m se n e m e y e c e k b ir y a z ı tü rü d ü r. H e r s a n a t d a lı b irta k ım seçm e ve d ü ze n lem e le rle k u lla n d ığ ı h a m m a d d e y i b el li b ir b a k ış a ç ısın d a n b iç im le n d ire re k su n a r . D o ğ ru d a n d o ğ r u y a in sa n la r ı v e o n la n n d a v r a n ışla r ın ı k o nu a la n r o m a n la r d a b u özellikle k a ç ın ılm a z b ir d u ru m d u r. E n n e sn e l y a z a r la ım ro m a n la r ın d a b ile belli b ir g ö rü ş, b ir tu tu m b elirecek tir. N e g a r ip tir ki, e le ştire l g e lişm e n in g e c ik m e sin d e p a y ı b u lu n a n e ğ itic ilik işlevi, so n u n d a ro m an m önem v e sa y g ın lık k a z a n m a sın a , böylece e le ştiri v e k u r a m ın ın ile rlem e sin e ö n a y a k o lm u ştu r. Ç ü n k ü ro m a n y a z a r la r ı to p lu m u n d e ğ işik y ö n leri ü stü n d e d u rd u k ç a , e ğ itic ilik k a v r a m ı g e lişm ey e b a şla d ı v e ro m a n s a lt a h la k d e rsi v e rm e k için b ir a r a ç sa y ılm a y ıp ç a ğ d a ş toplum , fe lse fe v e s iy a s e t k o n u la rın ın ele a lın d ığ ı b ir fo ru m o la r a k g ö rü lm e y e b a şla d ı. B u sa y g ın lığ ın k a za n ılm a sıy la , ro m a n ın s a n a t yö n ü n e d u y u la n ilg i de a r ttı v e a r tık e ğ itic ilik işle v i s a n a t s a l g e re k le rle b ir lik te d ü şü n ü lü r oldu. B u n a gö re, g e r ç e k y a z a r la r Ön ced en ta sa r la n m ış , b elli b ir ö ğretiy i y a d a g ö r ü şü dile g e tirm e k a m a c ın ı g ü d e n le r değildir; ro m a n la rın d a b e lire n b u g ö rü şle r, y a z a n n k en d i k işilik ve d ü şü n ce y a p ısın ın k ita b ın a y a n s ım a sın d a n d o ğ a n b ir so n u çtu r; ro m an ın s a n a t s a l b ü tü n lü ğ ü n d e n , e ste tik etkilerin den 15
a y n d ü şü n ü le m ez, ç ü n k ü b u n la rın işle v se l b ir p a r ç a sıd ır. B u d ü şü n c e le rin b ird e n o r ta y a ç ık tığ ı y a d a ç ık tık ta n so n ra , r o m a n tü rü n e k a r ş ı sü r e g e le n o lu m su z tu tu m u h e m en o r ta d a n k a ld ırd ığ ı d ü şü n ü lm e m e li. R o m an ın s a n a t y ö n ü n ü g ö z ö n ü n d e tu tm a k g e re ğ in e d e ğ in e n te k tü k e le ştiric ile r e sk id e n d e v a rd ı, a m a b u g ö rü şte o la n k im se le r 1870 y ılın d a n s o n r a g id e re k se sle rin i d a h a ço k d u y u r m a y a b a ş la r . O y s a dönem hâlâ. V ic to r ia d ö n e m id ir ve to p lu m h â lâ ro m a n c ıd a n h e r şey d en önce e ğ iticilik b ek le m e k ted ir. T op lu m u n r o m a n c ı ü stü n d e k i b a s k ıs ı b ü y ü k tü r ve b irç o k y a z a r b u b a s k ıy a b o y u n e ğ m e k te d ir. A slın d a b u y a z a r la r a r a s ı n d a h â lâ J a n e A u ste n ’m y a k ın d ığ ı tu tu m la k e n d i y a z d ık la r ı k ita p la r ın s a n a t d e ğ e rin i k ü ç ü m se y e n l e r b ile v a r d ır . R o m a n ın a m a c ın ı a h la k d e rsi v e rm e k o la r a k g ö re n T ro llo p e, şiire y e ten e ğ i o lm ad ığ ı, tiy a t r o y a z a r lığ ın d a b a ş a r ı k a z a n a m a d ığ ı için ro m a n c ılığ a a tıld ığ ın ı sö y le r. T rollope, 1883 y ılın d a y a y ım la n a n A n A u to b io g r a p h y ’d e b u a ç ık la m a y ı y a p a rk e n , a y n ı yıl b a ş k a b ir ü n lü ro m an cı, R.L. S tev en so n , y a z a r la r a r o m a n d a s a n a t v e yö n tem so r u n la r ın a eğilm eyi, b u k o n u la r d a sü re k li ç a b a h a r c a m a y ı öğü tler. 1880 y ılla rı İn g ilte re 'd e ro m a n e le ştirisi a la n ın d a b i r d ö n ü m n o k ta sı sa y ıla b ilir , ç ü n k ü S te v e n so n ’d a n b ir yıl s o n r a ro m a n c ı v e e le ştirici W a lte r B e sa n t, «The A r t o f Fiction » («R o m a n S a n a tı» ) a d lı k o n u şm asın d a , k e n d in e ö z g ü ilk e ve k u r a lla r ı b u lu n a n ro m a n ın öte k i s a n a t d a lla r ın d a n a ş a ğ ı k a lm a d ığ ın ı ile ri s ü r e r v e r o m a n ın s a y ıla r ı g itg id e a r t a n sa v u n u c u la r ı a r a s ın d a y e r a lır. B e s a n t ’m k o n u şm a sı y a y ım la n ın c a , ü n lü r o m a n c ı H en ry J a m e s de a y n ı yıl «The A rt o f Fiction » b a ş lığ ıy la b ir y a z ı y a z a r a k t a r t ış m a la r a k a tılır. J a m e s y a z ıs ın a İn giliz ro m an ın ın «k u ra m d a n , in a n ç v e b i 16
lin çten » y o k su n o ld u ğ u n u ileri s ü r e r e k söze b a şla r. Y a k ın d ığ ı n o k ta şu d u r: D ick en s, T h a c k e ra y , G eo rg e E liot gib i b ü y ü k ro m a n u s t a l a n y e tiştire n b ir ülkede, d a h a d o ğ ru d ü r ü st b ir ro m a n e le ştirisi g e lişm em iştir; g e n iş çev re le rce ro m a n h â lâ b ir s a n a t d a lı s a y ılm a m a k ta d ır. J a m e s ro m a n a sa y g ın lık k a z a n d ırm a k , ro m an e le ştirisin i s a ğ la m tem ellere o tu rtm a k için çok ç a lıştı. «The A rt o f F ictio n »d a o k u y u cu n u n ro m a n ı ön em se y e b ilm e si için önce ro m an cın ın k en d i s a n a tın ı ön em se m e si g e re k tiğ in i b elirtir. Y a z a r la r ro m an ı a h la k d e r si v erm e k y a d a o k u rla rı e ğ len d irm e k için b ir a r a ç o la r a k gö rm em elid ir. R o m an ın g e rç e k am a c ı, y a şa m ı g ö sterm e k tir. B u b a k ım d a n ro m a n ta rih tir; y a z a r t a rihçi gib i in sa n y a şa m ın ı a n la tm a y a ç alışm a lıd ır. A n lak , ro m an ay n ı z a m a n d a s a n a t o ld u ğ u n d an , iç in deki k işiler, o lay la r, o la y la rın ge ç tiğ i y erler, k o n u şm a l a r b ir b ü tü n o lu ştu ra c a k b içim d e k a y n a ş m a k zo ru n d a d ır. R o m an d a h e r can lı v a rlık g ib i y a ş a y a n , k en d i için d e b ü tü n lü ğ ü b u lu n a n b ir v a rlık tır. A slın d a Ja m e s , «The A rt o f F ictio n »d a, d a h a ö n ce b a şk a la r ın ın h iç d e ğin m e d iği, yepyen i, d e ğ işik ilke ve k u r a lla r o r ta y a a tm a z . K e n d isi z a te n k a tı ilk e ve k u r a lla r a in a n a n b ir y a z a r d eğild ir. B elirtm ey e .ç a lış tığ ı d ü şü n ce, ro m a n ın ilk e ve k u r a lla r a en a z d a y a n a n b ir y azın d a lı o ld u ğ u d u r. R o m a n y a z a n n ın y a p m a sı g e re k e n şey, y a ş a m ı d ik k a tle gö zlem ek , k en d i g ö r ü ş ve se zg ile rin e d a y a n a r a k y a z m a k tır. A n cak , Ja m e s ’in y a z a r a ta n ıd ığ ı b u g e n iş ö zg ü rlü k , ö zen sizlik v e g e v şe k lik a n la m ın a gelm ez. T ersin e, Ja m e s , ro m a n c ıd a n s a n a tın ı ö n em sem esin i, elin d ek i k o n u n u n o la n a k la r ın ı o r ta y a ta m o la r a k ç ık a ra b ile c e k biçim v e y ö n tem leri a r a ş tır ıp b u lm a sın ı iste r. K e n d i ro m a n la r ın d a biçim v e yön tem e v e rd iğ i b ü y ü k ön em in ne17
d e n i b u d u r. T ü m ç a b a s ı, d o ğ ru d a n d o ğ r u y a gö zle d i ği y a ş a m ı g e rç e k liğ in i b o z m a d a n , k a rm a şık lığ ın ı y itir m ed en o k u y u c u y a a k ta r a b ilm e k tir. J a m e s y a ş a m la s a n a t a r a s ın d a k i a y r ılığ ı h içb ir z a m a n u n u tm a z . Y a ş a m d a ğ ın ık , tu ta rsız , a y r ın tıla r la dolu, b a ş ı so n u ol m a y a n b ir sü re ç tir. R o m a n ise seçm e, d ü zen lem e v e y o ğ u n la ştır m a y o lu y la b u d a ğ ın ık lığ a b içim v e an la m k a z a n d ır m a k işlem id ir. H e n ry Ja m e s , İn g ilte re v e A m e rik a ’d a ro m a n tü rü n ü n h e m u y g u la m a , h em de e le ştiri v e k u ra m y ö n ü n d e n ü stü n b ir d ü ze y e u la ş m a s ın d a b ü y ü k p a y ı olan b ir y a z a r d ır . J a m e s ’in r o m a n a n la y ış ın d a F r a n sız ve R u s y a z a r la rın ın , ö zellik le F la u b e r t ile T u rg e n y e v ’in e tk isi ço k tu r. B u y a z a r la r ın k o n u la rın ı işle m e k te g ö s te rd ik le ri özen, s a n a t a v e rd ik le ri önem , J a m e s ’in A n g lo sa k so n d ü n y a s ın d a e k sik liğ in i d e rin d e n d u y d u ğ u b ir tu tu m d u . N e v a r ki, J a m e s tü m y a şa m ın ı ro m a n s a n a t ın a a d a y a r a k , b e n z e r b ir tu tu m u İn g ilte re v e A m e r i k a ’d a y e rle ştirm e y e ç a b a g ö ste rd iğ i h ald e , b u ç a b a la rın ın k o la y c a v e g e n iş ç ev re le rce b e n im se n d iğ i söy len em ez. Y irm in c i y ü zy ıl b a ş la r ın d a İn g ilte re'n in en ü n lü ro m a n y a z a r la r ın d a n b iri o lan H.G. W ells ile a r a s ın d a g e ç e n b ir ta rtışm a , r o m a n k o n u su n d a b ir ö n ce k i y ü z y ıld a n g e le n u m u r sa m a z lığ ın h â lâ g e ç e rli ğ in i k o ru d u ğ u n u a ç ık ç a o r t a y a k o y ar. W ells, d o stu J a m e s ’in r o m a n d a b iç im v e yö n tem so ru n la rın a iliş k in ç a b a la r ın ı b o ş b ir u ğ r a ş, a ş ı n b ir titizlik, h a tta y a ş a m d a n k a ç ış o la r a k gö rü y o r, J a m e s k e n d isin in de b u k o n u la r la ilg ile n m e sin i iste d ik ç e şöyle d iyo rd u : «Y az ın , se n in için r e sim g ib i b ir a m a ç , b en im için ise m im a rlık g ib i b ir a r a ç tır ; b ir y a r a n v a rd ır. B a n a s a n a tç ı d iy e ce k le rin e, g a z e te c i d e sin le r d a h a iyi.» A n E x p e rim e n t in A u to b io g ra p h y (1934) a d lı k ita b ın d a W e lls b u k o n u y a y e n id e n d ö n erek , r o m a n a karşı- tu r8
tu m u n u b ir k ez d a h a açıklar.- «B en g azete ciy im . S a n a tç ılık o yu n u o y n a m a k iste m iy o ru m ... Y a z d ık la rım şim d i g e çerlid ir; b ir sü r e s o n r a y o k olup gid ecek .» W ells a slın d a ro m a n ı ön em sem eyen , b ir y a z a r d e ğild ir; a m a cı, ro m a n ın ilg i a la n ın ı g e n işle te re k , o n u h e r tü rlü to p lu m sa l ve s iy a s a l g ö rü şle rin ta rtışıld ığ ı b ir y a z ı tü rü d u ru m u n a ge tirm e k ti. R o m a n a n c a k in s a n y a şa m ın ın ön em li y ö n lerin i o lu ştu r a n b u k o n u la r ı d a içine a lır sa , tü m y a ş a m ı k a p sa y a b ilird i. B a ş k a b ir deyişle, W e lls’in ç a b a s ı r o m a n a g e rç e k y a ş a m ı s o k m ak tı. B u k o n u d a J a m e s ’Ie a y n ı g ö rü şte d ir. A y rıld ık la r ı n ok ta, W e lls’in y a ş a m ı o ld u ğ u gib i, b ü y ü k p a r ç a la r h alin d e, d e ğ işik liğ e u ğ r a tm a d a n , r o m a n a a k t a r a b ileceğin i s a n m a sıd ır . J a m e s ’e g ö re y a ş a m ı r o m a n a a k ta r a b ilm e k için y a z a r ın b u h a m m a d d e y e biçim ve can lılık v e rm e si g e re k ir. B u n u y a p a b ilm e k için ise k o n u su n u sın ırla m a k , onu en iyi b içim d e y a n s ıtm a sın ı s a ğ la y a c a k b içim ve y ö n tem leri b u lm a k z o ru n d a d ır. Ja m e s , W e lls’e k a r şılık o la r a k , «Y a şa m ı y a r a ta n sa n a ttır,» d erk en , y a şa m ın d ağ ın ık lığ ın ın , t u t a r sızlığın ın , k a r ışık lık v e sın ırsızlığ ın ın a n c a k s a n a t y o lu y la a n la şıla b ilir b ir d u r u m a g e tirile b ild iğ im b e lirtm e k iste r. R o m an y a ş a m d a n d a h a g e rç e k tir, ç ü n k ü r o m a n a a k ta rılm ış b u lu n a n y a şa m , seçm e ve d ü ze n lem e y o lu y la belli b ir b a k ış a ç ısın d a n su n u lm u ş, k e n d i için d e b ü tü n lü ğ ü v e a n la m ı b u lu n a n b ir y a şa m d ır. B u b a k ım d a n b içim v e y ö n tem s o r u n la r ın a v e rile n önem , g e rç e k y a ş a m d a n k a ç ış d eğild ir; te rsin e o n u en d o l g u n biçim iyle y a n sıtm a k a m a c ım g ü d e r. J a m e s g e r e k r o m a n v e ö y k ü le rin d ek i özen li u y g u la m a la rı, g e re k se b u n la r a ilişk in a ç ık la m a la r ıy la y a ln ız b ü y ü k b ir ro m a n c ı değil, a y n ı z a m a n d a iy i b ir eleştirici, s a ğ la m b ir k u r a m c ı o ld u ğ u n u k a n ıtla m ış b ir y a z a rd ır. B u g ü n A n g lo sa k so n d ü n y a sın d a ro m a n i9
e le ştiri ve k u ra m ın ın d a y a n d ığ ı tem e l k a v r a m la r d a n ç o ğ u o n u n a ç ık lığ a k a v u ştu r d u ğ u k a v r a m la r d ır . R o m a n s a n a t ın a en b ü y ü k k a tk ıs ı b a k ış a ç ısı a la n ın d a d ır. B u k o n u d a b ü tü n r o m a n la rın d a çok tu ta rlı ve b ilin çli d a v ra n m ış, k en d i a m a ç la r ın a u y g u n b ir a n la tım y ö n tem i g e liştirm iştir. J a m e s ’in r o m a n an lay ışı b irb irin e y a k ın d a n b a ğ lı ik i tem el ilk ey e d a y a n ır: R o m a n y a ş a m ı g e rç e k ç i b ir b içim d e y a n sıtm a lı ve k en d i için d e b ü tü n lü k g ö stere n , tu ta rlı b ir y a p ıy a sah ip b u lu n m a lı. îş te b u ilk e lerin s a ğ la n m a s ı b ü y ü k ö lçü d e se ç ile c e k b a k ış a ç ıs ın a b ağ lıy d ı. J a m e s ’e gö re r o m a n d a g e rç e k lik izlen im in i b o z a n şe y le rin b a şın d a b a k ış açısın ın d ik k a tsiz c e k u lla n ılm a sı, y a z a r ın d ışa r ıd a n k en d i d ü şü n c e v e y a rg ıla rın ı b e lirtm e k için o k u y u c u y a se sle n m e si gelir. H e n ry J a m e s ’d en s o n r a özellikle b a k ış a ç ısı k a v r a m ın ı ele a la r a k , ro m a n k u ra m ın ın g e lişm e sin e b ü y ü k k a tk ıd a b u lu n a n ilk e le ştirici P ercy L u b b o ck ’tur. 1921 y ılın d a y a y ım la n a n T he C r a ft o f F ictio n a d lı k i t a b ın d a L u b b o ck , ro m a n ı y a ln ız c a biçim v e yöntem a ç ıs ın d a n ele alıy o r, b ir s a n a t d a lı o la r a k in celem eye ç alışıy o rd u . O n a g ö re , tü m r o m a n s a n a tı b a k ış açısı s o r u n u n a d a y a n ır, b u a la n d a özen g ö ste rm e y e n ro m a n c ı, ele a ld ığ ı k o n u y u ta m a n la m ıy la işleyem ez L u b b o c k ile ri s ü r d ü ğ ü g ö rü şle rd e b ü y ü k ölçüde, Ja m e s* in d ü şü n c e v e u y g u la m a la r ın d a n y a r a rla n m ış, onun r o m a n a n la y ış ın a d a y a n a r a k b u g ü n İn g ilte re ve A m e r i k a ’d a g e ç e rli o lan , y a y g ın b ir ro m a n k u ra m m ın te m elin i a tm ıştır. K e n d isin d e n s o n r a g e le n e le ştiriciler o n u n tu tu m v e g ö r ü şle rin in e tk isi a ltın d a k u r a m s a l ç a lış m a la r d a ön em li ile rlem e sa ğ la d ıla r . H e n ry J a m e s ’in ç a b a la n so n u cu ro m a n sa n a tın a ilg i g id e r e k a rttı, ta r tış m a la r y a y g ın la ştı. Y a z a r la r r o m a n sa n a tın ın ö zellik leriy le s o r u n la r ın a d a h a b ü 20
y ü k b ir özenle eğilm eye b a şla d ıla r . B u tu tu m d ak i y a z a r la r a r a s ın d a Jo s e p h C o n rad , F o rd M ad o x F o rd v e V irg in ia W o o lf’u sa y a b iliriz . Ö zellikle V irg in ia W oolf, k o n u şm a v e y a z ıla rıy la , H en ry J a m e s ’den so n ra g e lişm ey e b a şla y a n yen i ro m an a n la y ışın ı s a v u n m a y a k o y u lm u ştu r. The Crcift o f F ictio n dazı iki yıl ön ce y a y ım la n a n «M odern Fiction» (1919) a d lı d e n e m e sin de A rn old B ennett, Jo h n G alsw o rth y ve H.G. W e lls’ in r o m a n la r ın a k a r şı ç ık tığ ı g ö rü lü r. V ir g in ia W o o lf’a g ö re bu y a z a rla r, in sa n ın iç d ü n y a sıy la d eğil de, d ış d ü n y a la rıy la ilg ilen d ik leri için g e rç e k y a ş a m ı y a n s ıt m a k ta b a şa rılı d eğild irler. Ç a ğ d a ş ro m an cın ın g ö r e vi, yeni a n la tım y ö n tem leri d e n e y e re k k işile rin iç d ü n y a s ın a yön elm ek tir, çü n k ü in sa n y a şa m ın ın g e rç e k leri k işilerin içinde sak lıd ır. V irg in ia W o o lf’u n d a ç a b a la r ıy la ro m a n 1920 y ıl la r ın d a a r tık o ld u k ç a g e n iş b ir ç ev re d e sa y g ın ve önem li b ir s a n a t d a lı o la r a k g ö rü lm e y e b a şla m ıştır. 1925 y ılın d a y a y ım la n a n -M o rality a n d th e N ovel» a d lı y a z ıd a D.H. L a w re n c e ’m r o m a n d a a h la k a n la y ışı k o n u su n d a ileri sü r d ü ğ ü g ö rü şle rle , T ro llo p e'u n g ö rü şle ri a r a sın d a k i d e ğ işik lik , b u a la n d a u la ş ıla n a ş a m a n ın a ç ık b ir b elirtisid ir. L a w re n ce ’a g ö re ro m an , in sa n ilişk ilerin i ele a lm a k ta k u s u r s u z b ir a ra ç tır. «Bize y a ş a m a k t a r o m a n d a n d a h a çok y a rd ım c ı o la bilecek h içb ir şe y y o k tu r.» R o m an cı o ld u ğ u için L aw ren ce ken din i azizlerd en , bilim a d a m la rı, filo z o fla r ve o z a n la rd a n ü stü n s a y a r , çü n k ü o n la r in sa n ın b e l li b irta k ım yön leriyle u ğ r a şır ; o y sa ro m an cın ın e lin de in sa n ı h e r yönüyle g ö ste rm e k o la n a ğ ı v ard ır. F o rste r ’m r o m a n a k a r şı tu tu m u o ld u k ç a k a r m a şık tır. R o m an ı b ir y a n d a n ta r ih gib i, in sa n y a şa m ın ı n esn el b ir y a k la şım la y a n s ıtm a y a ç a lışa n , g ü n lü k y a ş a m la iç içe, a y a ğ ı y e rd e b ir y a z ı tü r ü o la r a k g ö 21
rü r; b ir y a n d a n ise, so y u t d ü şü n c e le re yönelebilen, m ü z ik g ib i y ü ce b ir s a n a t d alı. K ita b ın d a ro m an ın y ö n lerin i ele a lış s ır a s ı d a b u g ö r ü şe u y g u n d u r. Ö nce öykü ve k işile r gib i ro m a n ın g ü n lü k y a ş a m a en y a k ın y ö n leri ü stü n d e d u ru r; s o n r a m ü zik le b e n z e rlik le r k u r a r a k , ro m a n ın b u ü s tü n s a n a t d a lın a b e n z e r e t k ile r y a r a t a n y ö n lerin i in celer. H e r iki d u ru m d a d a ilg isi, ro m a n ın k en d in e ö z g ü y a p ı ve n itelik lerin i s a p t a m a y a y ö n elik tir. B u s a p t a m a işin i e n iyi b içim d e y a p a b ilm e k için F o rste r, ro m a n ı ta r ih se l g e lişm e si için d e d e ğ il de, g ö z le rin in ö n ü n d e d u ra n v e d iled iği k e sim in e y a k la ş a r a k y a k ın d a n b a k a b ile c e ğ i b ir a la n o la r a k ele alır. B u a m a ç la , g e lm iş g e ç m iş b e llib a şlı İn g iliz ro m a n c ıla rın ı, y u v a r la k b ir o d a d a to p lan m ış k ita p la r ın ı h ep a y n ı a n d a y a z a r d u r u m d a d ü şü n ü r A m a ç v e y ö n tem in in n e o ld u ğ u n u a ç ık la d ık ta n s o n r a ik in ci b ö lü m d e ö y k ü k o n u su n a g e ç er. F o rste r'a g ö re , « o la y la r ın z a m a n s ır a s ın a g ö re a n la tılm a sı» d i y e ta n ım la d ığ ı öykü, r o m a n ın tem elid ir; «ö y k ü y o k sa r o m a n d a y o k tu r.» A n c a k k e n d isi b u d u ru m d a n h o ş n u t d e ğ ild ir; ç ü n k ü ö y k ü y a ln ız c a m e r a k d u y g u m u z a d a y a n a n b a sit, ilk el b ir a n la tı b içim id ir. Ö ykün ü n ö n e m siz liğ in i b e lirtm e k için ilg in ç b ir g ö rü ş o rta y a a ta r : H e r in sa n ın y a ş a m ı iki a y n y a ş a m tü rü n d e n o lu şu r; b u n la r d a n b iri in sa n ın h e r g ü n z a m a n iç in de g e ç e n , d a k ik a v e s a a tle r le ölçü len y a şa m ıd ır; öte k i ise d e ğ e rle r e g ö re s ü r d ü r d ü ğ ü y a şa m d ır. «K ızı a n c a k b eş d a k ik a g ö rd ü m , a m a d,eğdi d o ğ ru su .» gibi b ir söz, h e r ik i y a ş a m tü r ü n ü b ir a r a d a dile g e tirm e k ted ir. B u sö z d e n de a n la ş ıla c a ğ ı gibi, d e ğ e rle re gö re g e ç e n y a ş a m , y a ln ız c a s a a t le ö lçü len d en d a h a ö n em lid ir. İşte y a ln ız z a m a n için d e g e ç e n y a ş a m ı kon u a ld ığ ı için öyk ü , ro m a n ın fa z la a n la m ve d e ğ e r t a ş ı y a n b ir y ö n ü d e ğ ild ir. İyi b ir ro m an y a z a rı, u y gu n 22
y ön tem ler b u la r a k d e ğ e rle re g ö re g e ç e n y a ş a m ı d a g ö ste rm e k z o ru n d a d ır. A m a a c a b a r o m a n y a z a rı, zam an için d e s ü r ü p g id e n ve ö y k ü y ü o lu ştu ra n y a şa m tü rü n ü b ir y a n a b ır a k a r a k , y a ln ız c a ikin ci tü r y a ş a m la ilg ilen em ez m i? R o m a n ı ö y k ü n ü n ilk elliğin d en k u rta rm a k özlem i için d e b u lu n a n F o r ste r ’m b u so r u y a v e rd iğ i k a r şılık o lu m su zd u r. A m e rik a lı ro m a n y a z a n G e rtru d e S te in n e sn e l z a m a n ı r o m a n d a n ç ık a r m a y ı den em iş, a n c a k b a ş a r ılı so n u ç la r eld e e d e m e m iş tir. Ç ü n k ü z a m a n sır a sın ı b o z m a y a k a lk m a k , tü m c e le r a r a sın d a k i s ır a y ı b o z m a k d em ek tir. Böyle o lu n ca, y aln ız d e ğ e rle re d a y a lı y a ş a m ı a n la ta y ım d erk en , y a z a r h iç a n la şılm a z b ir d u r u m a d ü şe r. İşte b u d u ru m u d ü şü n e re k F o rste r, istem ey e istem ey e, ö y k ü ol m a z s a ro m a n d a o lm az der. A slın d a F o r ste r ’m b elirttiğ i ik i a y n y a ş a m tü rü a r a sın d a k i ilişki, J a m e s Jo y c e ve V ir g in ia W o o lf gib i ç a ğ d a ş y a z a r la r ın ro m a n la r ın d a b ü y ü k önem ta şır . B u y a z a r la r d a F o r ste r g ib i in sa n ın a s ıl ön em li ve an la m lı y a şam ın ın , s a a tle r le ö lçü lm ey en b ilin ç d ü n y a s ın d a g e ç tiğ in i d ü şü n e re k , k işile rin in zih in lerin d e ak ıp gid en d u y g u v e d ü şü n c e le re a ğ ır lık v e rm işle r dir. «K ızı a n c a k b e ş d a k ik a gö rd ü m , a m a d e ğ d i d o ğ ru su » tü m cesin e d ö n ecek o lu rsa k , Jo y c e ve V irg in ia W oolf için önem li o lan , b e ş d a k ik a lık n e sn e l z a m a n sü re si içinde d elik an lın ın için d en g e ç e n v e a n la tıl m a sı bu sü re y i k a t k a t a şa b ile c e k d u y g u ve d ü şü n c e lerd ir. îşte b u y a z a r la r , d e ğ e rle re g ö re geçen , d u y g u v e d ü şü n c e y o ğ u n lu ğ u y la b elirlen en y a ş a m tü rü n ü ele a lm a k için, ro m a n la rın d a k i o la y la rın k a p sa d ığ ı z a m a n sü re sin i so n d ere ce d a r tu tm a y o lu n a g itm iş lerd ir. Ö rn eğin , Jo y c e ’u n U ly sse s’i on sek iz s a a t k a d a r b ir sü re d e ge çer; V irg in ia W o o lf’u n M rs. Dallcrw ay’ inde bu sü re d a h a d a k ısa d ır. A n cak , b u sın ırlı z a
23
m a n dilim i için d e g e r e k Jo y c e v e g e r e k se V irg in ia W oolf, d e ğ e rle r e d a y a lı y a ş a m tü r ü n ü v u rg u la y a ra k , ele a ld ık la rı in sa n la r ın k işilik lerin i tü m k a rm a şık lık ve d e rin liğ iy le o r ta y a k o y a rla r. Ö yk ü d en s o n r a k i ik i bölü m de F o rste r, ro m an kir şile rin i in celer. Ö nce, b u k işile rle g e r ç e k in s a n la r a r a s ın d a b ir a y ırım y a p a r . B u n a g ö re , ro m a n k işile ri t a n ıd ığ ım ız in s a n la r d a n d a h a ge rç e k tirle r, çü n k ü çev re m izd ek i in sa n la r ı a n c a k şöyle böyle a n la y a b ild iğ im iz h ald e, ro m an k işile rin i ta m o la r a k a n la y a b iliriz . B u n u n n ed en i şu d u r: R o m a n y a z a n y a r a ttığ ı k işile r h a k k ın d a h e r şey i bilir, b u k işile rin «gizli sa k lı h içb ir y ö n leri yoktur®, ç ü n k ü o n la n « y a r a ta n d a, a n la ta n d a a y n ı k im se d ir». R o m a n k işile ri ne z a m a n g e rç e k tirle r so r u su n a F o rste r özet o la r a k b irb irin e b a ğ lı iki k a r şılık v erir: «R om an , g ü n lü k y a ş a m d a g e ç e rliğ i b u lu n m a y a n k en d in e ö z g ü k u r a lla r ı o lan b ir s a n a t y a p ıtıd ır; ro m a n d a k i k işile r işte b u k u r a lla r a u y g u n bi ç im d e y a ş a d ık la r ı z a m a n g e ç e rlik k a z a n ırla r.» B ir de, «ro m an y a z a n b ir k işi h a k k ın d a h e r şey i b iliy o rsa, o k işi g e rç e k tir. Y a z a r b ild ik lerin in h e p sin i bize a n la tm a k iste m e y e b ilir... A n c a k sö z k o n u su k işi hakk m d a k i h e r şe y i a ç ık la m a m ış o ls a d a, ro m an cı bizde h e r şe y in a ç ık la n a b ile c e ğ i y o lu n d a b ir d u y g u u y a n d ıra c a k tır . B u d u y g u ise, g ü n lü k y a ş a m d a h içb ir z a m a n e d in em e y ec eğ im iz b ir g e rç e k lik izlen im i y a r a tır». R o m an cın ın k işile r k o n u su n d a k a r şıla ş tığ ı b a ş lıc a so ru n , b ir y a n d a n o n la rı k ita b ın ın g e re k le rin e u y d u r m a y a ç a lışm a k , b ir y a n d a n d a ö zg ü rlü k le rin i fa z l a s m ırla m a m a k tır. B u ik isi a r a s ın d a iyi b ir d e n g e k u r m a k z o ru n lu ğ u v a rd ır, ç ü n k ü k işile re «ta m b ir öz g ü rlü k v e rile c e k o lu rsa , tek m ey i b a sıp ro m an ı p a r ç a p a r ç a ed erler; çok sık ı b ir d en etim a ltın d a tu tu la c a k 24
o lu rla rsa , ölü p g id e re k öç alır, k ita b ı içten içe ç ü rü te re k yok ed erler.» S o ru n u çözm ek için ro m an y a z a r la r ı iki y o la b a şv u r u r la r . B u n la rd a n b iri d e ğ işik t ü r den k işile r y a r a tm a k ; öteki, b a k ış-a ç ısı y a rd ım ıy la y a z d ık la rın ı o k u r la r a b en im setm ey e ç a lışm a k tır. D eğ işik tü rd en k işile r k o n u su n a F o rste r ü n lü a y ı rım ın ı y a p a r a k b a şla r . B u n a gö re r o m a n k işileri «y a lın k at» ve «çok yönlü» diye ikiye ay rılır. Y a lın k a t k işiler, b irk a ç n itelik ten o lu şan , tek b ir tü m cey le özetlen ebilen k im sele rd ir. R o m an b o y u n c a ne z a m a n o r ta y a ç ık sa la r, h ep b a şta k i o b irk a ç n itelikleriy le g ö r ü n ü rle r ve h iç d e ğ işm e d e n k a lırla r. Ç o k yön lü k işiler, tüm yön leriy le y a ra tılm ış k a r m a ş ık k im sele rd ir. Ç ok yönlü ro m an k işileri, bizi in a n d ırıc ı b ir b içim d e şa şırtab ilen k işile rd ir, çü n k ü g e rç e k y a şa m ın « h e s a b a k i t a b a u y m a y a n d e ğ işk e n liğ in e» sa h ip tirle r. O ysa, h e r yen i d u ru m d a n a sıl d a v r a n a c a k la r ın ı ö n ceden b ild i ğ im iz için, y a lın k a t k işile r h içb ir z a m a n bizi ş a şırta m azla r. R o m a n d a b a k ış a çısı k o n u su n d a F o rste r fa z la b ir şey söylem ez, ç ü n k ü ön em in e p e k in a n m ış d eğild ir. P ercy L u b b o ck ’un bu a la n d a k i ç a b a la r ın a d e ğ in e rek , onun izin den g id e n le rin ro m an e ste tiğ in i sa ğ la m b ir tem ele o tu rta b ile ce k le rin i k ab u l eder. A n cak , k en d isi için önem li o lan , b a k ış açısın ın tu ta rlı o lm ası değil, y a z a rın ne y a p ıp y a p ıp y a z d ık la rın ı o k u y u c u y a b e n im se teb ilm e sid ir. F o r ste r ’a g ö re ro m a n y a z m a n ın d a y a n d ığ ı tem el b u d u r. «B en ce r o m a n d a k işile rin u y g u n b ir b içim d e h a rm a n edilm esi, b a k ış a ç ısın d a n d a h a ö n e m lid ir... B en ce y a z a r o k u y u cu y u a v u c u n u n iç i n e a la r a k y a z d ık la rın ı o n a b en im se teb ilm e k . B u ol m a d a n h içb ir şe y olm az.» A slın d a , b a k ış açısı, H en ry J a m e s ’d en s o n r a ro m a n sa n a tın ın ü stü n d e en çok d u ru la n y ö n ü o lm u ştu r; çü n k ü tem eld e, P ercy L u b 25
b o c k ’u n r o m a n d a p e k çok şey in b a k ış a ç ısın a d a y a n d ığı y o lu n d a k i g ö r ü şü d o ğ ru d u r. F o r ste r ’ın h a k lı ol d u ğ u n o k ta , so n d e re ce e sn e k b ir y a z ın d a lı o la n ro m a n a , y a ln ız b elli b ir t ü r r o m a n ın n itelik le rin i u y g u la m a y a , b u n la n tü m r o m a n la r için g e ç e rli y a p m a y a k a lk ışm a n ın y a n lışlığ ıd ır. N itek im W a y n e B o oth ve B a r b a r a H a r d y gib i e le ştiric ile r so n z a m a n la r d a b u y a n lışlığ ı b ü y ü k ö lçü d e d ü ze ltm işle rd ir. F o rste r, k işile rd e n so n ra , k ita b ın ın b eşin ci b ö lü m ü n d e o la y ö rg ü sü n ü in celer. Ö nce, o la y ö rg ü sü y le ö y k ü a r a s ın d a k i â y ın m ı b elirtir. Ö ykü, «o la y la rın z a m a n s ır a s ın a g ö re d ü ze n len e re k » a n la tılm a sıd ır. O lay ö r g ü sü d e o la y la r ü stü n e k u ru lu r, a n c a k b u r a d a ü s tü n d e d u ru la n n o k ta , o la y la r a r a s ın d a k i n ed en so n u ç ilişk isid ir. « 'K ra l öldü, a r k a s ın d a n k ra liç e de ö ld ü ,’ d e rsek , ö y k ü olur. ‘K r a l öldü, so n r a ü z ü n tü sü n d e n k r a liçe de ö ld ü ,’ d e rse k , o la y ö rg ü sü olur. Z a m a n s ır a s ı b o zu lm u ş d e ğ ild ir, a n c a k n ed en so n u ç ilişk isi y a n ın d a iyice g ö lg e d e k a lm ıştır. Şö y le diyelim : ‘K ra liç e öldü, n eden in i k im se b ilm iy o rd u ; s o n r a d a n a n la şıld ı ki, k r a lın ö lü m ü n e d u y d u ğ u ü z ü n tü d e n ö lm ü ş.’ Bu, için e g ize m k a tılm ış b ir o lay ö r g ü sü d ü r v e ü stü n g e lişm e o la n a k la r ı b u lu n a n b ir ö rg ü b içim id ir.» Ö yk ü ye d u y d u ğ u m u z ilgi, m e r a k ta n ileri gelir; o lay ö rg ü sü n ü iz ley eb ilm e k için z e k â ve b elleğ e g e re k v a rd ır, çü n k ü o la y la r a r a s ın d a k i ilişk ile ri g ö re b ilm e k z e k â işid ir; d a h a önce olu p b ite n leri u n u tm a m a k , b u n la rın yen i g e lişm e le rd e k i p a y ın ı a n la m a k için ise z e k â n ın y a n ı s ı r a b e lle k de g e re k ir. F o rste r, için d e k i h e r şe y can lı b ir v a rlığ ın a y rıl m a z p a r ç a la n g ib i b irb irin e b a ğ lı b u lu n a n , y a lın ve özlü b ir o la y ö rg ü sü n d e n y a n a d ır. B u b içim d e h a z ırla n m ış b a ş a n lı b ir o lay ö rg ü sü , ro m an ın so n u n d a o k u y u c u d a «d erli to p lu s a n a t s a l b ir g ü z e llik d u y g u 26
su » u y an d ırır. B u g ü ze llik d u y g u su , ro m a n d a k i o la y l a r a r a s ın d a k u ru la n can lı, d o ğ a l ilişk i ve b ü tü n lü k ten k a y n a k la n ır v e a y rı a y n p a r ç a la r ın a lg ıla n m a sıy l a d e ğ il de, b u n la rın y a v a ş y a v a ş b irb irle rin e k a y n a ş tığın ın gö rü lm e siy le , o k u y u cu n u n zih n in d e d o ğ a r. O lay ö rg ü sü n ü in celerk en F o rste r, ro m an ın ilgi a la n ın ı b elirlem ek b a k ım ın d a n ön em li o lan b ir n o k ta ü stü n d e d u ru r. Ö nce, A risto te le s’in, «İn sa n la rın tüm m u tlu lu k ları, tü m a c ıla rı eylem b içim in d e b elirir,» sö zü n e k a r şı ç ık a ra k , m u tlu lu k ile m u tsu z lu ğ u n a sıl y e rin in h e r in sa n ın için için y a ş a d ığ ı gizli y a ş a m d a ol d u ğ u n u söyler. «G izli y a şa m d em ek , d ışta n b a k ılın c a h içb ir b elirti g ö sterm e y en y a ş a m d em ek tir; y o k sa p e k çok k im sen in sa n d ığ ı gibi, g e lişig ü z e l a ğ ız d a n çık an b ir sözün , b ir iç çek m en in d ışa v u rd u ğ u y a ş a m değil.» A slın d a A risto te le s ile F o rste r a r a sın d a k i g ö rü ş a y r ı lığı, tiy atro o y u n u ile ro m a n a r a sın d a k i a y rılık ta n d o ğ m a k ta d ır. F o r ste r 'a göre, ro m an ı ro m an y a p a n , k işile rin gizli d u y g u ve d ü şü n c e le rin i de ele a la b il m esid ir. R o m an y a z a n için k işile rin iç y a ş a m la r ı g iz li d eğild ir. D ile rse ele a ld ığ ı «k işilerin a k lın d an g e ç e n d ü şü n celeri» g ö ste rir; d ilerse «d ü şü n ce d ü zey in d en d a h a d e rin lere in e r e k b ilin ç a ltın a d a b a k a b ilir» . F o r ste r ’ ın r o m a n d a k işile rin iç d ü n y a la n n a v e rd iğ i b u önem , o n un H en ry J a m e s ve Jo s e p h C o n ra d ’la b a şla y ıp Jo y c e , F a u lk n e r ve V irg in ia W o o lf’la d o r u ğ u n a erişen ç a ğ d a ş p sik o lo jik ro m a n y a z a rla rın ın g ö rü şle rin i p a y la ş tığ ın ı o rta y a k o y a r. B u ro m a n c ıla rın en b ü y ü k ö zel liği, in sa n y a şa m ın ın g e rç e k le rin i d ış d ü n y a d a g e ç en o la y la r d a g ö rm e y ip k işilerin in b ilin ç d ü n y a la r ın a yö n elm eleri ve b u d ü n y a y ı y a n sıta b ilm e k için biçim ve yön tem s o r u n la r ın a a ğ ır lık v erm e lerid ir. F o rste r’ın b u y a z a r la r d a n a y rıld ığ ı n o k ta b a k ış a ç ısıy la ilgilidir. Ja m e s , C o n rad , Jo y c e , F a u lk n e r ve V irg in ia W oolf, 27
in sa n bilin cin i y a n sıtm a k için en çok b a k ış a ç ısın d a n y a ra rla n m ışla r d ır. O y sa F o rste r için ön em li olan , k i şilerin b ilin ç d ü n y a s ın a u la şm a k tır; b u u ğ u r d a ro m an y a z a rı b a k ış a ç ısın ı d iled iğ i gib i d e ğ iştire b ilir, y e te r ki b u d e ğ işm e le r in a n d ırıc ı olsun. O lay ö r g ü sü ile k işile r a r a s ın d a sü re k li b ir ç e k iş m e v ard ır, ç ü n k ü k işile r y a ş a y a n v a r lık la r d ır ve o lay ö rg ü sü n ü n ön ced en ta sa r la n m ış s ın ır la n için de sık ı şıp k a lm a k iste m e zle r. Y a z a n n çö zü m lem esi g e re k e n soru n , ro m a n ın b u iki ö ğ e sin i d en g elem ek , b irin in ö zellik lerin i ö tek in in özellik leriyle b a ğ d a ş tır m a y a ç a lışm ak tır. A n cak , böyle b ir b a ğ d a ş m a y ı s a ğ la m a k k o la y d eğild ir. Ö zellikle ro m an ın so n u n d a , o la y la rı b a ğ la y ıp h e r şey i b ir so n u c a u la ş tır m a k g e re k tiğ in d e , k i şile r çok z a r a r gö rü r: çü n k ü b u s ır a d a ge n e llik le c a n lılık la rın ı y itirm e k te d irler. F o rster, o lay ö rg ü sü n ü n b u sın ırlay ıc ı g ü c ü n e k a r şıd ır v e d a h a ö zg ü rc e ge lişe n , d a h a e sn e k b ir y a p ıd a n y a n a d ır. B u tu tu m u n u şöyle dile g e tirir: «R o m an için b u lu n a b ile c e k en iyi k alıp, y u k a rıd a o r t a y a ç ık a n çerçev e m id ir ? S o n ra , ro m a n niçin ö n ced en t a s a r la n ıp p la n la n a c a k m ış ? Ö zg ü rce g e lişem ez m i? N ed en b ir tiy a tro o y u n u g ib i p e rd e k a p a m a sı g e r e k sin ? O la y la rı d erley ip to p a r la m a d a n , öy lece b ır a k a m a z m ı? Y ü k se k b ir y e rd e d u ra ra k , tüm ro m an ın ı d en etim a ltın a a la c a ğ ın a , y a z a r ön ceden b il m ed iği b ir so n u c a d o ğ ru sü rü k le n e c e k b içim d e k e n d i ni o la y la rın a k ış ın a k a p tır a m a z m ı? O lay ö rg ü sü h ey e can lıd ır, g ü ze l d e o lab ilir; a n c a k g e n e de, tiy a tro s a h n esin in d a r s ın ır la r ın a s ığ m a k z o ru n d a b u lu n an o y u n la r d a n a lın m a b ir k o la y lık d eğil m id ir? R om an , bu denli m a n tık lı o lm ay an , a n c a k k en d i tü rü n ü n özel lik lerin e d a h a u y g u n d ü şe n b ir çerçev e b içim i geliştirem ez m i?» F o rste r böyle b ir ro m a n y a p ısı g e lişti re b ileceğ i in a n c ın d a d e ğ ild ir pek, a m a so rd u ğ u so ru 28
l a r onun n a sıl b ir özlem için de b u lu n d u ğ u n u a ç ık ç a o r ta y a k o y m a k ta d ır. B u r a y a k a d a r F o rste r’ın r o m a n a y a k la şım ı o ld u k ç a g e le n e k se ld ir. H em b ö lü m lere v e rd iğ i b a şlık la r, h em d e g ö rü şle rin i a ç ık la m a k için seçtiğ i ö rn e k le r b u n u a ç ık ç a g ö sterm e k te d ir. B u n d a n so n rak i b ö lü m le r ro m an k o n u su n a çok d a h a ö zg ü n v e ç a ğ d a ş b ir y a k la şım ın ü rü n ü d ü r. «Ö ykü», «k işiler», «o lay ö rg ü sü » g ib i A risto te le s’den b eri k u lla n ıla n e le ştiri te rim leri, a rtık y e rle rin i «d ü şsellik », «e rm işlik », «ritim » g i bi a lışılm a m ış terim lere b ıra k m ıştır. S e ç tiğ i ö rn e k le r d a h a çok Ja m e s , Jo y ce, P ro u st, D.H. L aw ren ce ve A n d ré G ide g ib i ç a ğ d a ş y a z a r la r ın ro m a n la rıd ır. R o m a n sa n a tın ın bu b a şlık la r a ltın d a in celed iğ i y ö n le ri, F o r ste r ’ın y u k a r ıd a dile g e tird iğ i ö z g ü rlü k ö zlem i ni, sın ırlı b ir ölçü de de o lsa , g e rç e k le ştire b ile n y ö n lerid ir. B a ş k a b ir deyişle, F o rste r k ita b ın ın b u n d a n so n r a k i b ö lü m lerin d e, ro m a n d a görim ek iste d iğ i ö z g ü r lü k ve sın ırsız lık h a v a sın ın y a r a tılm a s ın a y ard ım cı o lan ö ğe leri ele a lır. B u n la rd a n ilki, ro m an y a z a rın ın g ü n lü k y a ş a m d a n b ir p a r ç a u z a k la ş m a s ın a o la n a k s a ğ la y a n «d ü şse llik »tir. D ü şsellik ; g ü n lü k y a ş a m a h o rt la k , c a n a v a r , cad ı, cüce gib i g a r ip y a r a t ık la r so k m ak ; in sa n la r ı b ilin m ey en ü lk elere, y e ra ltı d ü n y a la rın a , g e le c e ğ e gö n d erm ek ; in sa n ru h u n u n d erin lik lerin e in m e k y a d a k işiliğ i p a r ç a la r a a y ır m a k gib i işle m le r k u lla n a ra k , s a ğ d u y u ile h a y a l g ü c ü n ü b irle ştirir, b u n la r d a n can lı, g ü z e l b ir k a rışım elde eder. G ö rü ld ü ğ ü gib i, d ü şsellik , F o r ste r ’m d a h a önceki b ö lü m lerd e in celed iği ro m a n ö ğ e lerin d e n a y rı b ir şey d e ğ ild ir. B u n o k ta y ı k en d isi de a ç ık ç a b elirtir: «Z a m a n , k işile r, o la sılık gib i şey lerd en v e b u n la rın u z a n tıla rın d a n , h a t t a a lm y a z ısm d a n öte b ir şey v a r d ır r o m a n d a . ‘Ö te’ sö zü n d en a m a ç , sa y d ık la rım ı b ir ışın 29
d e m eti g ib i k e sip geçen , k im i y e rd e o n la ra sık ı sıkı y a p ış a r a k b ü tü n so r u n la r ın a ışık tu ta n , kim i y e rd e ise s a n k i v a r lık la r ın d a n bile h a b e rsiz m işç e sin e ü stle rin den y a d a içlerin d en geçip g id e n b ir şey» dir. B u ışın d e m etin e F o r ste r iki a d v erir; b u n la r d a n b iri d ü şsellik , ötek i e rm işlik tir. E rm işlik , r o m a n d a F o r s t e r m g ö rm e k iste d iğ i öz g ü rlü k v e g e n işle m e d u y g u su n u s a ğ la m a k t a d ü şselJik ten çok d a h a etkili v e ön em li b ir n itelik tir. B u r a d a k i e rm işlik , g e le c e ğ i ö n ced en g ö rm e a n la m ın d a d e ğ il dir; y a z a n n ta şıd ığ ı b irta k ım k ö k lü in a n ç la rın ro m a n d a k u lla n d ığ ı dile sin m e siy le o r ta y a ç ık ar. B u b a k ım d a n e rm işlik , in a n ç la r ı d o ğ ru d a n d o ğ ru y a dile g e tir m e k d eğil, «ezgiy e» v e « şa r k ıy a » d ö n ü ştü rm e k işle m i d ir. R o m a n ın e rm işlik y ö n ü n ü d e ğ e rle n d ire b ilm e k için o k u y u c u n u n a lç a k g ö n ü llü b ir tu tu m a g ire re k , o k u d u k la r ıy la a la y e tm em esi g e re k ir; y o k sa e rm iş y a z a rın se sin i işite m e z ve y ü ce liğ in i g ö re c e k y e rd e , k a r ş ı s ın d a a n c a k b u d a la b ir so y ta rı g ö rü r. E rm işlik n ite liğ i ta ş ıy a n ro m a n c ıla r, g ü n lü k y a ş a m ın g e rç e k le rin d en u z a k la ş a n y a z a r la r d eğild ir. O n la rın ön em li ö zel liği, g ü n lü k y a ş a m ın s ır a d a n o lay , d u ru m ve k işile ri n e a lış ık o ld u ğ u m u z b o y u tla rın ı k a t k a t a ş a r a k , tü m in sa n lığ ı k u c a k la y a n e v re n se l a n la m la r y a r a ta b ilm e k ted ir. B u ö ze lliğ i a ç ık la m a k için F o rste r, D o sto y e v sk i’ n in K a r a m a z o v K a r d e ş le r ’in d e n ö rn e k v erir: D ostoy e v sk i’n in y a r a ttığ ı «k işile r v e d u ru m la r h e r z a m a n k e n d i b o y u tla rın ı a ş a n a n la m la r a gelir, s o n su z lu ğ a y ö n e lirle r. B ire y se l n itelik le rin i y itirm e d e n g e n işle y e re k so n su z lu ğ u k u c a k la r , o n u n d a k en d ile rin e k u c a k a ç m a s ı için ç a ğ r ıd a b u lu n u r la r ... D o sto y ev sk i’n in y a z d ığ ı h e r tü m c e böyle b ir g e n işle m e d u y g u su y a r a tır . Ö rn e ğ in M ity a K a r a m a z o v , b ir y a n d a n D osto y evsk i* n in y a r a ttığ ı sır a d a n , b elk i de k u su r lu ve y e te rsiz b ir 30
ro m a n k işisid ir; a m a b ir y a n d a n d a 'gen işlem e, erim e, se v g i ve a c ım a y o lu y la ’ k en di sın ırla rın ı a ş a r a k , tü m in s a n la r la k a y n a şa b ilm e g ü c ü n e sa h ip tir. M ity a ’n m g iz le d iğ i h e rh a n g i b ir şey, ta şıd ığ ı gizli b ir a n la m y o k tur; o y a ln ız c a D m itri K a r a m a z o v ’du r. A n cak . D osto y ev sk i’nin r o m a n la r ın d a y a ln ız c a şu y a d a b u k işi o lm ak , g e lm iş g e ç m iş b ü tü n in s a n la r la b irle şm e k d e m ek tir.» N e D o sto y e v sk i’nin, n e de M elville, D.H. L a w ren ce gib i e rm işlik yön ü a ğ ır b a s a n öteki y a z a r la r ın ro m an d ü n y a la rı, içlerin d e gizli k a p a k lı a n la m la r t a şıy an sim g e se l y a d a a le g o rik d ü n y a la r d eğild ir. B il d iğim iz g ü n lü k y a şa m ın g e rç e k d ü n y a la rıd ır b u n la r. N e v a r ki, e rm iş ro m an cı elin d ek i sih irli ışın d em eti ü stü n d e d o la ştırın c a , h e r şe y için için d e ğ işip g e n iş ley erek , can lılık , re n k v e a n la m k a z a n ır. B u b a k ım d a n e rm iş y a z a r , g ö rü n e n d ü n y a n ın g e rç e k liğ in i b o z m a d a n , b u d ü n y a y ı iç içe b u lu n d u ğ u b irta k ım tin se l d e ğ e r v e gü çle rle b irlik te g ö ste re n y a z a rd ır. F o r ste r ’ m ro m a n s a n a tın d a e rm işliğ e b ü y ü k ön em v e rm e sin in b a şlıc a n edeni, e rm işliğ in z a m a n için d e g e ç e n y a ş a m ın g e re k tird iğ i çerçev ey i d e k u lla n a r a k , b ir ö lçü d e d e o lsa d e ğ e rle r e d a y a lı y a ş a m ı dile g e tirm e y e o la n a k s a ğ la m a s ıd ır . E ste tik a ç ıd a n d a e rm işlik F o r ste r ’ m özled iği ro m a n a n la y ış ın a u y g u n d u r, ç ü n k ü d ü şs e l lik, d a ğ ın ık lığ a eğilim d u y d u ğ u h ald e , e rm işlik b ir s a n a t y a p ıtın d a o lm a sı g e re k e n g e n işlik için d e b ü tü n lü ğ e yö n elik tir. E rm işlik te n s o n r a g e le n «B içim v e R itim » a d lı b ö lü m d e y a p tığ ı a ç ık la m a la r ve ile ri sü r d ü ğ ü g ö rü şle r, F o rste r’m ro m a n a n la y ışın ı iy ice o r ta y a ç ık a rır. B içim , r o m a n d a k i o la y la rın g e lişm e ç izg ile rin in h e p b ird e n y a r a ttığ ı g ö rü n tü d ü r. Ö rn e ğ in A n a to le F ra n c e ’m T h a is a d lı ro m a n ı ile H e n ry J a m e s ’in T he A m b a s s a d o r s ’uıd a g e ç e n o la y la r k u m s a a t i b içim in d e b ir g ö rü n tü v e 31
rirle r; P erc y L u b b o ck ’un R o m a n P ic tu re s a d lı ro m a n ın d a ise o la y la r b irb irin e e k le n e re k b ir zin cir b içi m i o lu ştu ru r. D em ek o lu y o r ki biçim , o lay ö rg ü sü n ü n to p tan a lg ıla n m a sın d a n d o ğ a n b ir b ü tü n d ü r. B u b a k ım d an biçim «ro m an ın e ste tik y ö n ü d ü r; g e rç i r o m a n d a k i k işile r, sah n ele r, sö zcü k ler, k ıs a c a h e r şey, b içim in o lu ş m a s ın a k a tk ıd a b u lu n ab ilir, a m a onu a sıl y a r a tıp b e sle y e n o la y ö r g ü sü d ü r ... b u lu tla rı a y d ın la ta n b ir ış ık g ib i o n u n la iç iç e d ir ve o la y ö rg ü sü t a m a m la n d ık ta n so n ra d a o r ta d a g ö rü n ü r» . Biçim , ro m a n ın e ste tik y ö n ü d ü r v e o n a g ü ze llik s a ğ la r , a m a b u gü ze lliğ in a ğ ır b ir b ed eli v a rd ır. Bu g ö rü şü n ü k a n ıtla m a k için F o rste r, b içim in en b a ş a rılı ö rn e k le rin d e n b iri s a y d ığ ı The A m b a ss a d o r s'ı in-, çeler. F o r ste r ’a g ö re bu ro m a n ı «b ir ışık g ib i b a şta n s o n a k a p la y a n gü zellik , u s t a b ir sa n a tç ın ın g ö ste rd i ğ i b ü y ü k ç a b a n ın ü rü n ü d ü r». A n cak , böyle b ir g ü z e l liğ i s a ğ la y a b ilm e k için Ja m e s , in sa n y a şa m ın ın b ir ç o k y ö n ü n ü a tm a k z o ru n d a k a lm ıştır. B u y ü zd en k i şile ri h ep b ir k a ç belli n itelik ta şıy a n k im sele rd ir. E ğlen em ez, h iç b ir işte ç a b u k d a v r a n a m a z , b ed en se l i s te k le r d u y a m a z la r . Y a ş a d ık la r ı çev re le rd e b u d a la v e y o k su l in s a n la r gö rü lm ez. J a m e s ’in k ita p la r ın d a «a n c a k b ir y a n la r ı n o k san , s a k a t, a m a belli b ir a m a ç la y a r a tılm ış k im se le r y a şa y a b ilir» . E le ştiric ile r g e n e l o la r a k F o r ste r ’ın J a m e s ’i y a n lış d e ğ e rle n d ird iğ i g ö rü şü n d e d irle r. A n cak , F o rste r g e r e k The A m b a s s a d o r s 'ın b içim in i a ç ık la rk e n , g e re k s e J a m e s ’in ötek i r o m a n la rın d a g ö r d ü ğ ü ö zellik leri b e lirtirk e n ön em li n o k ta la r a p a r m a k b a sm ıştır. J a m e s ’ in r o m a n la r ın a k a r ş ı ile ri s ü r d ü ğ ü e le ştiri a sh n d a k e n d isin in d e ğ işik b ir ro m a n a n la y ış ın a sa h ip o lm a sın d a n k a y n a k la n ır . Y o k sa J a m e s ’i k e n d i sa p ta d ığ ı s ı n ır la r için d e so n d e re ce iyi r o m a n la r y a z a n b ir s a 32
n a tç ı sa y m a k ta d ır . K a r ş ı çık tığ ı n o k ta , in sa n lığ ın b ir ç o k k a b a y ö n ü n ü a t a r a k y a ş a m ı sın ır la rk e n J a m e s ’ in s a n a t ve g ü z e llik p e şin d e o lm ası, a m a bu «tem iz le m e * işle m in i y a p a rk e n «k işilerin ru h ların ı a n t a n , o n la r a m a n e v i b ir y ü celik s a ğ la m a a m a c ı» g ö zetm e m esid ir. B a ş k a b ir d eyişle, F o rste r’a g ö re J a m e s e s te tiğ i e rm işliğ e y eğlem iş, b u y ü zd e n ro m a n la rın d a k i o la y v e k işile rin g e r ç e k y a ş a m d a k i b o y u tla rım a ş a ra k , tü m in sa n lığ ı k u c a k la m a sın ı sa ğ la y a m a m ıştır. F o r ste r ’a gö re, r o m a n a gü ze llik d e .sa ğ la s a , k a tı b ir biçim , y a şa m ın y a z a r a «su n d u ğ u sın ırsız z e n g in lik le r le» b a ğ d a ş a m a z . R o m an cın ın y a ş a m a a ğ ır lık v e rm e si g e re k ir, biçim u ğ r u n a y a şa m ın sın ırla rım d a r a lt m a k d o ğ ru d eğild ir. O y sa k a tı b ir b içim « y a ş a m a a ç ı la n k a p ü a n k a p a r v e ç o ğ u k ez ro m a n c ıy ı k a p a lı o d a l a r d a sa n a tç ılık o y u n la rı o y n a r b ir d u ru m a g e tirir» . F o r ste r ’ın b u r a d a sö y led ik leri ge n e l o la r a k d o ğ ru d u r; y a n ılg ısı, H en ry Ja m e s 'in ro m a n s a n a t ın d a biçim ve yö n tem so r u n la rın a g ö ste rd iğ i b ü y ü k ilg iy i y a ş a m d a n k a ç ış o la r a k gö rm e sid ir. O y sa J a m e s ’in b u so r u n la r la u ğ r a ş m a k ta k i am a cı, k en d isin in de b elirttiğ i gib i, y a şa m ı tü m a ğ ır lığ ıy la r o m a n a a k ta r m a k tır. F o rste r’a g ö re r o m a n d a biçim d ışın d a b ir y o ld a n d a g ü z e llik elde etm e o la n a ğ ı v a rd ır. «R itim » a d ın ı v e rd iğ i bu yol, k en d i özlem d u y d u ğ u d a ğ ın ık ve ö z g ü r y a p ıd a k i ro m an b içim in e so n d e re ce u y g u n d ü şe n b ir yoldu r. Ö rn eğin M arce l P ro u st'u n ro m an ı A la R ech erch e d u T em p s P erd u d a ğ ın ık , b içim d en y o k su n b ir ro m an d ır. A n c a k g e n e de ro m a n ın d a ğ ın ık lığ a yol a ç a n d e ğ işik p a r ç a la n «içten d ik işlerle » b irb irlerin e b a ğ la n m ıştır. İşte b u b a ğ la n tıy ı s a ğ la y a n şe y ritim ’d ir. F o rste r’ın k u lla n d ığ ı a n la m d a ritim , ro m a n b o y u n c a b irta k ım sö z cü k y a d a tü m celerin d e ğ işik lik le re u ğ r a y a r a k , z a m a n z a m a n o rta y a ç ık m a sın d a n o lu şu r. 33
F o rste r b u t e k r a r la m a la r ı m ü z ik te k i ritim o la y ın a b e n zetir. A la R e ch erch e d u T em p s P e rd u 'de P ro u st’un V in teu il k e m a n so n a tın d a k i «k ü ç ü k ezgiyi» k u lla n ı şı ritim için iyi b ir ö rn e k tir. R o m a n sü re sin ce u fa k d e ğ işik lik le rle ik id e b ird e d u y u la n b u e zg in in «h em b estecin in , h em de d in le y en le rin y a ş a m la r ın d a n a y n b ir y a ş a m ı v a rd ır . N e rd e y se k ita p ta k i k işile rd e n b i rid ir.» R o m a n d a k i işlev i, «biçim g ib i sü re k li o larak o r ta d a g ö rü n m e d e n a r a d a b ir b elirere k , a r a d a b ir g ö z d e n u z a k la ş a r a k » , o la y la r ı b irb irin e b a ğ la m a k , g ü ze llik s a ğ la m a k v e o k u y u cu n u n b elleğ in i iyice k a v r a m a k tır. K ita p la r ın ı ö n ced en t a s a r la y a r a k y a z a n ro-' m a n c ıla n n b u e tk iy i y a r a ta m a y a c a k la r ın ı ile ri sü re n F o r ste r şöyle der: R itim «r o m a n d a u y g u n b ir g e ç iş n o k ta sın a u la şıld ığ ı s ır a d a , y a z a r ın için de d o ğ a l o la r a k b e lire n b ir itici g ü ce d a y a n m a k zo ru n d ad ır. N e v a r ki, b u y o ld a n s a ğ la n a n etk i çok g ü ze l olab ilir; k i şile re h e r h a n g i b ir z a r a r v e rm e k siz in elde ed ileb ilir v e a y n c a b ir d ış b içim e d u y d u ğ u m u z g e re ğ i a z a ltır». F o r ste r r o m a n d a b ir b a ş k a ritim tü r ü d a h a g ö r m e k iste r. D u y u lm a sı çok d a h a g ü ç o lan b u ritim tü rü , b ir se n fo n in in çalın ıp b itm e sin d e n s o n r a d in leyi cin in k u la ğ ın d a v e zih n in d e b e lire n ve sen fo n in in d e ğ iş ik b ö lü m le ri a r a s ın d a k i ilişk id e n d o ğ a n b ir etkidir. B u etk i se n fo n in in b ü tü n ü n d e n ç ık a r a k gen işley en , y a y ıla n b ir titre şim g ib id ir. R o m a n y a z a rın ın soru n u , «b ir y a n d a n k işile rin i d a v r a n ışla r ın d a ö z g ü r b ır a k ır k e n b ir y a n d a n d a ... g ü z e llik y a r a tm a k » o ld u ğ u n a g ö re, o n u n d a m ü z ik te k i b u «y ay ılıp ge n işle m e k a v r a m ı n a d ö rt elle s a r ılm a s ı g e re k iy o r». F o r ste r b u n a b e n z e r b ir d u ru m u T o lsto y ’u n S a v a ş ve B a n ş ’m.da g ö rü r: « S a v a ş v e B a n ş çok d a ğ ın ık b ir ro m an d ır; a n c a k g e n e de, o k u d u k ç a a r k a m ız d a n g ü ç lü m ü z ik se sle ri y ü k se lm e y e b a şla m ıy o r m u ? R o m a n ı b itird iğ im iz z a 34
m an , için d ek i h e r şe y ... ö n cesin e g ö re d a h a b ü y ü k b o y u tla ra b ü rü n m ü y o r m u ?« G ö rü ld ü ğ ü g ib i F o rste r, k ita b ın ın b a ş la r ın d a ele a ld ığ ı ö y k ü v e o la y ö r g ü sü g ib i g e le n e k se l ro m a n ö ğelerin in sın ırla y ıc ı etk ilerin d en u z a k , ö zg ü rce açılıp y a y ıla n b ir ro m a n b içim in d en y a n a d ır. A slın d a on u n özled iği ro m a n tü rü , Jo y ce, F o rd M ad o x F o rd ve V ir g in ia W o o lf gib i ç a ğ d a ş r o m a n c ıla r c a b ü y ü k ölçü de g e rç e k le ştirilm iştir. «M o d e m Fiction« d a V irg in ia W oolf, g e le n e k se l ro m a n y a z a r la r ın ın o lay ö r g ü sü k u rm a k , tra je d i, k om edi, a şk , ilgi, o lasılık g ib i e tk iler y a r a tm a k u ğ r u n a d a r b ir a la n a sık ışa r a k , in sa n y a şam ın ı g e rç e k y ü zü y le y a n s ıta m a d ik la n n ı b elirtir. G erç e k te n d e b u y a z a r la r , on d o k u z u n c u y ü zy ıl ile yirm inci y ü zy ıl b a şla r ın ın m a n tık çe rç e v e si için de b ir birin e sık ı sık ıy a b a ğ lı o la y la r d a n k u r u la n r o m a n la rı yerin e, ilk b a k ış t a h iç b ir d ü ze n v e b irlik g ö sterm e y en , d a ğ ılıp y a y ılm a eğilim in d e r o m a n la r y a z m ışla rd ır. B u ro m a n la rın a sıl etk ileri, F o r ste r ’m iste d iğ i gib i, a n c a k o k u n u p b ittik ten s o n r a d e ğ işik p a r ç a l a n a r a s ın d a k i ilişk ilerin o k u y u cu n u n zih n in d e toplu h a ld e b e lirm e sin d en d o ğ a r.
35
YAZARIN NOTU
B u k itap , 1927 b a h a r ın d a C a m b rid g e Ü n iv e rsite si’ n in T rin ity K o le ji’nce, W illiam C la r k a d ın a düzenlenen b ir dizi k o n u şm a d a n o lu şm u ştu r. K o n u şm a la r k u ra lc ılık ta n u z a k b ir sö y leşi h a v a sı için d e g e ç m iştir. K ita p o la r a k y a y ım la n ırk e n , b u h a v a y ı a z a ltıp y u m u ş a tm a k y o lu n a gitm ey i sa k ın c a lı b u ldu m , ç ü n k ü m e tin den «b en », «sizler», «bizler» g ib i sö z le r ç ık a r ıla c a k o lu rsa, g e rid e h içb ir şe y k a lm a y a b ilird i. B u n eden le, k itapta, «ben», «sizler», «biz»in y a n ı s ır a «sö zg elişi», «b ir d ü şü n ü n », «ne g a r ip tir ki», «elb ette» g ib i sö z le r de sık sık g e ç e c e k ve h a k lı o la r a k k im i titiz o k u y u c u la rı te d irg in ed ecek tir. A n c a k u n u tm a sın la r ki, b u sö z le ri ç ık a rsa y d ık , d o ğ a c a k b o şlu k la r d a n b elk i d a h a u y gu n , d a h a iyi b a ş k a b a z ı sö z le r de çık ıp gid e b ilird i. A y n c a , ro m a n sa n a tın ın k en d isi ç o ğ u kez k o n u şm a diline çok y a k ın o ld u ğ u n d an , b irta k ım s ır la rın ı d a h a a ğ ırb a şlı, d a h a ş a t a fa t lı d e rin eleştiri a k ım la r ın d a o r ta y a d ö k m ed iğ i h ald e, bizim k i gib i d u rg u n ve s ığ s u la r d a a ç ık la y a b ilir b elk i de. E.M. F o rs te r
37
B İR İN C İ BÖLÜM
G İ R İ Ş B u k o n u şm a d izileri T rin ity K o le ji ö ğretim üyele*rin d en W illiam C la r k ’m a d ın a d ü ze n len m iştir. B u g ü n b iz le ri b ir a r a y a g e tire n odu r, k o n u m u z a d a o n u n la g ire ce ğiz. C la r k sa n ırım Y o rk sh ire ’lıydı. 1821’de d o ğd u ; o r taö ğ re n im in i S e d b e r g ile S h re w sb u ry ’de ta m a m la d ı; 1840'da C a m b ıid g e Ü n iv e rsite si nin T rin ity K o leji'n e gird i; d ö rt yıl s o n r a o r a d a ö ğı etim ü y eliğin e g e tir il di ve otuz y ıla v a r a n b ir sü re , t a ö lü m ü n d en a z ön ce s a ğ lığ ı b o z u la n a k a d a r T rin ity ’de o tu rd u . C la r k en çok S h a k e sp e a r e u zm an ı o la r a k tan ın ır, a n c a k b u r a d a b a ş k a k o n u la rd a y a y ım la d ığ ı iki k ita p ta n d a söz e tm em iz g e re k iy o r. G en çliğin d e I s p a n y a ’y a gitm iş; o r a d a g e ç ird iğ i ta til g ü n le rin i tatlı, c a n lı b ir dille G azp ach o a d lı b ir k ita p ta a n la tır. «G azp ach o » E n d ü lü s k ö y lü leri a r a s ın d a içtiğ i v e a n la şıla n çok b eğ en d iği, so ğ u k ç o rb an ın ad ı. Ö yle a n la şılıy o r ki, C la rk Is p a n y a ’nın h er şeyin i b eğ en m iş. B u n d a n sek iz yıl so n ra, 39
Y u n a n is ta n ’d a g e ç ird iğ i b ir ta tilin so n u cu o la r a k P e lo p o n n esu s d iy e b ir k ita p d a h a y ay ım lad ı. P elopon n e su s d a h a a ğ ır b a ş lı, d a h a sık ıc ı b ir k itap . Y u n a n is ta n o g ü n le r d e I s p a n y a ’d a n d a h a çok cid diye a lm a n b ir y e rd i. B ir de, C la r k o s ır a d a a r tık h em p a p a z , h em de Ü n iv e rsite S ö z c ü sü o lm u ştu . Ü ste lik geziye T rin ity ’n in o z a m a n k i B a ş k a n ı D r. T h o m son ile b irlik te ç ık m ıştı v e D r. T h o m so n öyle so ğ u k ç o rb a y la f a la n ilg ile n e ce k k işile rd e n d eğild i. B u n e d en le P elopon n e s u s ’ d a k a tır la r , p ire le r ü stü n e ş a k a la r p e k yok; k a r şım ız a g id e re k d a h a ç o k k la s ik ç a ğ k a lın tıla rı, s a v a ş a la n la r ı çık ıy or. İçin d ek i b ilg ile rin ötesin de, b u k ita b ın h â lâ c a n lı k a la n y a n ı, y a z a rın ın Y u n a n ista n 'ın k ır la r ın a k a r ş ı d ile g e tird iğ i s ıc a k d u y g u la rd ır. C la r k a y n c a İta ly a ile P o lo n y a’yı d a d o la şm ıştır. B ilim se l ç a lış m a la r ın a dönelim . Ö n ce C lover, son r a A ld is W rig h t ile b irlik te (ik isi d e T rin ity ’n in kütü p h â n e c isiy d i) b ü y ü k b ir y a p ıt o lan C am b rid g e S h a k e s p e a r e ’i p la n la d ı; A ld is W rig h t’m y ard ım ıy la, ço k tu tu n a n b ir m etin o lan G lobe S h a k e s p e a r e ’i y a y ım lad ı. A r isto p h a n e s’in o y u n la rın ın yen i b ir b a sk ısı için p e k çok m a lz e m e d erled i. B ir k a ç v a a z d a y ay ım ladı, a m a 1869 y ılın d a p a p a z lık ta n ay rıld ı. D ostu ve y a ş a m ö y k ü sü n ü n y a z a n L e slile S te p h a n v e H en ry S id g w ic k ile o k u ş a k ta n b a ş k a l a n gib i, C lark , d a k ili se d e k i g ö re v in d e k a la m a y a c a ğ ın ı a n la d ı v e n e d en le r in i T he P re se n t D a n g e r s o f the C h u rch o f E n g la n d (İn g iliz K ilise sin in G ü n ü m ü zd ek i T eh lik ele ri) a d lı b ir k ita p ç ık ta a ç ık la d ı. B u n u n so n u cu o la r a k Ü n iv ersite S ö z c ü lü ğ ü n d e n de çekildi, a n c a k ö ğ re tim ü y e liğ i g ö r e v in i b ıra k m a d ı. E lli y a ş ın d a ö ld ü ğ ü n d e, sevim li, d ü r ü s t v e b ilg in b ir in sa n o la r a k , k e n d isin i ta n ıy a n h e r k e sin s a y g ısın ı k a z a n m ıştır. C la r k a n c a k C a m b rid g e ’ in s ın ır la n için d e b ilin en b ir k işid ir, ö y le ü lk e ç ap ın 40
d a b ir ü n ü yo k tu r; O x fo rd 'd a b ile ta n ın m az . C am b rid g e ’e ö zg ü b ir in san d ı; belki de a n c a k b u ü n iv e rsite n in a v lu la r ın d a o n d an s o n r a d o la şa n sîzlerin g e re ğ i g ib i d e ğ e rlen d ireb ile ce ğ i b ir d ü rü stlü ğ ü v a rd ı. V a s i yet y o lu y la b ıra k tığ ı b ir g e lird e n y a r a r la n a r a k , T rin ity K o le ji h e r yıl «İn giliz y azın ın ın C h a u c e r’d a n b u y a n a h e rh a n g i b ir dönem i y a d a d ö n em leri ü stü n e » k o n u şm a dizileri dü zenliyor. İşte b iz şim d i b u n u n için to p lan m ış b u lu n u y o ru z. T a n r ıla r a y a k a r ış t a b u lu n m a k esk id e n m iş; şim d i p e k y ap ılm ıy o r, a m a b en iki n eden le k ıs a b ir y a k a r ış t a b u lu n m a k istiyorum . B irin cisi, C la r k ’ın d ü rü stlü ğ ü n ü n b ir p a r ç a s ı b u k o n u şm a la r sü re sin c e b izim le o lsu n ; İkincisi, C lark b u s ır a d a b izd en y a n a p e k b a k m a sın ! B a k m a sın , çü n k ü bu k o n u şm a la r için k o n an «İn giliz y azın ın ın h e rh a n g i b ir dön em i y a d a d ö n em leri» k o şu lu n a tam o la r a k b a ğ lı k a lm a y a c a ğ ım . B u k o şu l in s a n a g e n iş k a p sa m lı b ir k o şu lm u ş gib i g e li yo r, g e rç e k te n de a n la m b a k ım ın d a n o ld u k ç a g e n iş. A n c a k g e n e de k u lla n ıla n sö z cü k le r b a k ım ın d a n b izim ele a la c a ğ ım ız k o n u y a p e k uy m u y or. G iriş n ite liğ in d e k i b u ilk k o n u şm am ı b u n u n n ed en lerin i a ç ık la m a y a a y ıra c a ğ ım . İleri sü rd ü ğ ü m n o k ta la r ö n e m sizm iş gib i geleb ilir, a m a b u n la r bizi h a fta y a a sıl k o n u m u z a b a ş la m a k için elverişli, çev rey i k o la y c a g ö re b ile n b ir te peye u la ştıra c a k tır. Y ü k se k b ir tep eye g e r e k d u y u y oru z, çü n k ü ro m an d e d iğ im iz şe y b içim siz k o sk o c a b ir k a r a p a rç a sıd ır; ü stü n d e tırm a n a c a k , sö zge lişi P a r n a s s u s y a d a Helicon gib i, h a tta P isg a h g ib i b ir d a ğ y o k tu r.3 Y a z ın a la ^Parnassus, Y un an istan ’ın güneyinde. Apollon ile esin perile rinin kutsal yeri olan dağdır. Helicon gene P arn assu s’un ol duğu bölgede bulunan, am a ondan çok daha az yükseklikte
41
n in ın n e m li b ö lg e le rin d e n b irid ir; b u r a y ı y ü zlerc e d e r e s u la r v e a r a d a b ir b a t a k lığ a ç ev irir. O z a n la rın onu k ü ç ü m se m e le r i b en i şa şır tm a z , a m a k im i z a m a n y a n ılıp k e n d ile ri d e b u b a t a k lığ a d ü şe rle r. R o m an ın y a n ılıp ta rih ç ile rin a r a s ı n a k a r ış tığ ı d a olur; b ö y le d u r u m la r d a ta rih ç ile rin c a n la r ın ın sık ılm a sın ı d a o la ğ a n b u lu ru m . K o n u m u z a g e ç m e d e n önce b elk i r o m a n ın n e o ld u ğ u n u ta n ım la m a m ız g e re k ir. B u n u ç a b u c a k y a p a b iliriz . M . A b el C h ev alley , a y d ın la tıc ı elkit a b m d a b ir ta n ım v eriy o r;2 eh, İn g iliz ro m a n ın ı b ir F r a n s ız e le ştiric i t a n ım la y a m a z sa k im ta n ım la r ? Di y o r k i, «R o m a r^ b elli u z u n lu k ta , d ü z y a z ı b ir an latıd ır.» B u k a d a r ı b ize yeter; u z u n lu k elli b in sö z cü k te n a ş a ğ ı o lm a m a lı d iy e ek ley eb iliriz belki. E lli b in sö z c ü ğ ü g e ç e n tü m d ü z y a z ı a n la t ıla r Dizim a m a ç la rım ız b a k ı m ın d a n r o m a n sa y ıla b ilir. E ğ e r b u ta n ım a k lın ız a y a t m ıy o rsa , siz k e n d in iz b a ş k a b ir ta n ım d ü şü n e b ilecek m isin iz k i için e The P ilg rim ’s P r o g r e ss ’!, M a riu s the E p ic u r e a n ’ı, The A d v e n tu re s o f a Y o u n g e r S o n 1, The M a g ic F lu te ’u, T he Jo u r n a l o f the P la g u e ’i, Z u leik a D o b so n l, R a s s e la s ’i, U ly sse s ’i ye G re e n M a n sio n s’ı a l sın , y a d a a lm ıy o rsa , a lm a y ış n e d e n lerin i g ö ste re b il s in ? D o ğ ru , ö n ü m ü zd e u z a n m a k ta o lan ro m a n a la n ı n ın k im i k e sim le ri h a y a l g ü c ü n e sa n k i d a h a çok d a y an ır. O r t a la r a d o ğ ru y e şillik b ir yerd e, y a r a n d a E m m a ile J a n e A u ste n d u ru r; E sm o n d ’ı a y a k t a tu tm a y a ç a lışa n T h a c k e ra y d e o ra d a d ır. A n c a k g e n e de a la n ın tü m ü n ü ta n ım la y a c a k a k ıllıc a sö y le n m iş b ir söz yo k bir dağdır; Helicon d a esin perilerinin yurdudur. Pisgah, Ür dün’ün doğusunda bir sırad ağd ır; M usa peygam ber buradan ku tsal to p rak lan görmüştür. (Çev.) 3Abel Chevalley, Le R om an Anglais de Notre Temps, Oxford University Press, New York.
42
b en im b ild iğim . Y a ln ız c a şu söylen ebilir: R o m an ın k a p la d ığ ı a la n ın ik i y a n ı g itg id e y ü k se le n iki s ır a d a ğ ile sın ırlıd ır (b u n la r b irb irin e k a r ş ıt o lan Ş iir v e T a r ih s ır a d a ğ la r ıd ır ), ü ç ü n c ü y a n ı ise den izle ç e v rilid ir -M oby D ick'e geld iğ im iz d e k a r şım ız a ç ık a c a k o la n d e niz. «İn giliz yazın ı» k o şu lu n u ele a la r a k işe b a ş la y a lım . B u r a d a k i «İngiliz» sö zcü ğü n ü , İn gilizce y az ılm ış b içim in d e y o ru m la y a c a ğ ız elbette; y o k sa , T w eed Irm a ğ ı’nın gü n e y in d e y a d a A tla n tik O k y a n u su ’n u n do ğ u su n d a y a d a e k v a to ru n k u z ey k esim in d e y a y ım la n m ış k ita p la r a n la m ın d a a la c a k d eğiliz. Y erlerle, böl g e le rle u ğ r a şm a m ız g erek m ez; b ıra k a lım s iy a se t a d a m la r ı u ğ ra şs ın la r . N e v a r ki, böyle b ir y o ru m so n u n d a b ile d iled iğ im iz ölçü de ö z g ü r d a v r a n a b ilir m iyiz a c a b a ? İn giliz ro m a n ım in celerk en , ö b ü r dillerd e, özel lik le F ra n sız v e R u s d illerin d e y a z ılm ış ro m an la rı b ü s b ü tü n g ö rm e zlik te n g e le b ilir m iy iz? S o ru n y a ln ız c a etk ilen m e so ru n u olsa-, g ö rm e zlik te n g e le b ilird ik çü n k ü bizim y a z a r la r ım ız A v ru p a lı y a z a r la r d a n h içb ir z a m a n p e k etk ilen m em işlerd ir. A n cak , b ira z d a n a ç ık la y a c a ğ ım n e d e n lerle k o n u şm a la rım d a b en z a te n et k ilen m e k o n u su n d a elim d en g e ld iğ in c e a z sö z e d e ce ğim . B en im işle y ec eğ im konu, b elli b ir y azın tü rü ile b u n u n İn g iliz dilin de k a z a n m ış b u lu n d u ğ u ö zellik ler o la c a k . K ıta A v r u p a sm d a k i b e n z e r ö zellik leri g ö rm e z likten g e le b ilir m iy iz? B ü sb ü tü n gelem eyiz. B u r a d a tatsız, y u rtse v e rliğ im iz e a y k ırı d ü şe n b ir g e rç e ğ i g ö r m ek zo ru n d ay ız. T o lsto y 'la b o y ö lçü şeb ilecek b ir İn g iliz ro m a n y a z a n y o k tu r; b a ş k a b ir deyişle, h içb ir İn giliz ro m a n y a z a n , in sa n y a şa m ın ın h em k a h r a m a n lık y an ı, h em de a ile ilişk ile ri ü stü n d e d u r a r a k böylesin e e k sik siz b ir ta b lo su n u çizm iş d eğild ir. H içb ir İn g iliz ro m a n y a z a n in s a n ru h u n u D osto y ev sk i k a d a r 43
d e rin d e n in celem em iştir. S o n ra , d ü n y a n ın h içb ir y e rin d e ç a ğ d a ş in sa n ın b ilin cin i M arce l P ro u st k a d a r b a ş a r ıy la çözü m lem iş b ir r o m a n c ı d a h a yo k tu r. U la şıla n b u b ü y ü k b a ş a r ıla r k a r ş ıs ın d a d u r a k la m a m ız g e re k iy o r. İn g iliz şü rin in k im se d e n k o rk u su o lam az, n i telik çe de, s a y ıc a d a ü stü n d ü r. O y sa İn g iliz ro m an ın ın b a ş a r ıs ı b u denli b ü y ü k d e ğil; ro m a n ım ız g ü n ü m ü z e d e ğ in y a z ılm ış en iyi r o m a n la rı içerm iyo r; b u n u y a d s ım a y a k a lk a r s a k d a r g ö rü şlü b ir y ö re se lliğ e s a p la n m ış o lu ru z. R o m a n y a z a rın ın y ö re se l o lu şu önem li değildirr y ö re se llik b ir ro m a n c ı için g ü ç k a y n a ğ ı b ile o lab ilir. D efoe, L o n d r a ’n ın y o k su l tak ım ın ı, T h o m as H a rd y k ır s a l k e sim in in sa n la rın ı ele a lıy o r diye y a k m a n k im se, y a b u d a la d ır y a d a b ilg iç lik ta s la y a n k en d in i b e ğ e n m işin b iri. N e v a r k i, y ö re se llik e le ştirici için ön em li b ir k u su rd u r. Y a ra tıc ı s a n a t ç ıy a ç o ğ u z a m a n ta n ı n a n sın ırlılık eleştiriciy e ta n ın m a z . E le ştirici g e n iş g ö r ü şlü o lm a k zo ru n d a d ır, y o k sa h iç b ir şe y o lam az. R o m a n c ı y a ra tıc ılığ ın k en d in e v e rd iğ i h a k la n k u llan ır, a m a e le ştiric i a y n ı h a k la r a sa h ip d eğild ir. İn g iliz ro m a n la r ı a r a s ın d a k ü ç ü k k u lü b e diye n itele y eb ile ceğ i m iz b ir y ığ ın y ap ıt, ön em li k o n a k la r d iy e ö v ü lü p g ö k le re ç ık a rılm ış v e b u o n la rın z a r a n n a o lm u ştu r. G eli şig ü z e l d ö rt ro m a n ele cilalım : C ra n fo rd , The ■H e a r t o f M id lo th ian , J a n e Ey re, R ic h a rd F ev erel. T ü rlü k i şise l v e y e rel n ed en lerd en ö tü rü se v iy o r o lab iliriz b u d ö rt k ita b ı. C ra n fo rd , o r ta İn g ilte re k en tle rin in g ü l d ü r ü d u y g u su y la d o p d olu d u r; M id loth ian , E d in b u rg r d a n su n u lm u ş b ir a v u ç y a şa m d ır; J a n e Ey.re y e te n e k li a m a g e lişm e m iş b ir k a d ın ın tu tk u d o lu d ü şü d ü r; R ic h a rd F e v e re l çiftlik e v lerin in şiirse lliğ in i ta şır, in ce n ü k te le rle p ın l p ın ld ır. N e v a r ki, b u r o m a n la r b i r e r k ü ç ü k k u lü b ed ir, g ö rk e m li k o n a k la r d eğil. B ir a n 44
için tu tu p S a v a ş ve B a r ış ’m sü tu n la rı y a d a K a ra m a zov K a r d e ş le r ’in k em e rleri a r a s ın a k o y a c a k o lu rsa k o n la n , n e o ld u k la rın ı g ö rü r, gö zü m ü zd e b ü y ü tm e d e n k en d ilerin e s a y g ı d u y arız. K o n u şm a la rım d a y a b a n c ı r o m a n la r a p e k s ık d e ğin m ey eceğ im ; s a n k i b u k o n u d a u z m an m ışım d a k o n u la n k o şu lla r elim i k o lu m u b a ğ la d ığ ın d a n y a b a n c ı r o m a n la r ı ta rtışıy o rm u şu m g ib i b ir izlenim y a r a tm a k d a h iç istem em . A n cak , d a h a b a ş la n g ıç ta y a b a n c ı r o m a n la r ın b ü y ü k lü ğ ü n ü iyice b elirtm ek , ele a l a c a ğ ı m ız k o n u y a d a h a b a ş la n g ıç ta b öyle b ir gö lg e d ü şü r m ek istiy o ru m ki, so n u n d a gö zlerim izi g e riy e çev irip b a k tığ ım ız d a k o n u m u zu g e r ç e k y ü zü y le g ö re b ilm ek o la n a ğ ım ız d a h a iyi b elirsin . «în gilizlik » k o şu lu için b u n c a sö z ypter. Ş im d i d a h a ön em li o lan «h e rh an g i b ir dön em y a d a dönemler»» "koşuluna geçelim . K o n u şm a la r ım d a ro m an k o n u su n u a n a çizgileriy le k ıs a c a ele a la c a ğ ım ; b ir dön em in z a m a n için d e g e lişm e si d ü şü n c e si ile, b u n a b a ğ lı o la r a k •etk ilen m eler v e o k u lla şm a la r ü stü n d e d u rm a k iste m iy oru m . S a n ıy o ru m k i G a z p a c h o ’n un y a z a rı b en i b a ğ ışla r . Z am a n d en ilen şe y b u k o n u ş m a la r d a b a ş ta n s o n a d ü şm a n ım ız o la c a k bizim . İn g iliz ro m a n y a z a r ların ı, u y a n ık d a v r a n m a z la r s a tüm in sa n la r ı alıp g ö tü re n o z a m a n ırm a ğ ın ın a k ın tısın d a sü rü k le n ir b ir d u ru m d a düşünm eyeceğiz-, o n la rı tek b ir o d a d a , Brit is h M u se u m ’u n o k u m a sa lo n u g ib i y u v a rla k b ir o d a d a , o tu rm u ş ro m a n la rın ı h ep a y n ı a n d a y a z ıy o r o la r a k ta sa r la y a c a ğ ız . O tu rd u k la rı yerde, «B en K ra liç e V ic to ria dön em in d e y a şıy o ru m ; b en K ra liçe A n n e d ö n em in d e; b en T ro llo p e ü n g e len eğ in i sü rd ü rü y o ru m ; b en A ld ou s H u x ley ’ye k a r ş ı çık ıy oru m ,» diye d ü şü n m ü y o rlar. K ale m le rin in ellerin d e o lu şu çok d a h a c a n lı b ir g e rç e k tir o n la r için. Y a r ı k en d ilerin d en g e ç m iş 45
d ü rü m d a la r; a c ıla rı, se v in çle ri k a le m le rin d e n d ö k ü lü yo r; y a r a t m a eylem i b irb irle rin e b en z etm iş o n ları. P rof. O liv e r E lton, «1847 y ılın d a n s o n r a tu tk u ro m a n ı çok d e ğ işti,» d e d iğ i z a m a n , içle rin d e n h içb iri b u n u n n e a n la m a g e ld iğ in i b ilm iy or. R o m a n cılarım ız ı işte b öyle c a n la n d ır a c a ğ ız gö z le rim izin ön ün de. E k sik le ri b u lu n a n b ir y a k la şım d ır b u k u şk u su z ; a m a b izim y e ten ek lerim ize u y g u n d ü şe n , b iz i a ğ ır b ir teh lik ed en , b ilg in lik t a s la m a k te h lik e sin d e n k o r u y a c a k b ir y a k la şım d ır. G e rç e k b ilg in lik in sa n o ğ lu n u n e rişe b ile c e ğ i en b ü y ü k b a ş a r ıla r d a n b irid ir. D e ğ e rli b ir k o n u .seçerek' o n u n la ilgili b ü tü n o lg u la r la , y a k ın k o n u la rd a k i bellib a şlı o lg u la r ı iy ice ö ğ re n e n b ir k im se d e n d a h a y ü ce si y o k tu r. B ö y le b ir k im se d iled iğ in i y a p a b ilir. K o n u su ro m a n m ı, iste r se tu tu p r o m a n la r ı y a z ılış t a r ih le ri s ır a s ı için de ele a la b ilir, ç ü n k ü so n d ö rt y ü z y ılın b ü tü n önem li ro m a n la rım , ö n e m sizlerin de çoğ a n u o k u m u ştu r; a y n c a İn g iliz r o m a n ın a ilişk in h e r a la n d a y e terli b ilg isi v a r d ır . B ir z a m a n la r b u k o n u ş m a d izile rin d e n b irin i v e re n S ir W a lte r R a le ig h işte b ö y le b ir b ilg in d i. B ilg isi ço k g e n iş o ld u ğ u n d an , k im k im d en e tk ile n m iş sö y ley eb iliy o rd u ; İn g iliz ro m an ı ü s tü n e y a y ım la d ığ ı k ita p d ö n em lere g ö re y azılm ıştır. B e n im b u y o ld a n k a ç ın m a m ge re k iy o r. F ilo zo f g ib i b ilg in d e gö z le rin i z a m a n ır m a ğ ın a çev ireb ilir. Irm a ğın tü m ü n ü g ö zle m lem e z de, ö n ü n d en a k ıp g e ç en ol g u la r a , k işile re b a k a b ilir, b u n la r a r a sın d a k i ilişk ileri d e ğ e rle n d ire b ilir. U la ştığ ı so n u ç la r on u n için n e d en li d e ğ e rli ise b iz le r için d e o d en li d e ğ e rli o lab ilse y d i e ğ e r, o z a m a n in sa n so y u ço k tan u y g a r la şm ış b u lu n u rd u . A n c a k , b ild iğ in iz g ib i s a ğ la n a m a d ı b u . S a ğ la n a m a d ı, ç ü n k ü g e rç e k b ilg in lik b a ş k a la r ın a a k ta r ıla m az, g e rç e k b ilg in le rin s a y ıs ı d a p e k az d ır. B u g ü n 46
b u ra d a , d in le y icile r a r a s ın d a y e tişm iş y a d a ilerid e y e tişecek b ir k a ç b ilg in v a r , a m a a n c a k b irk a ç k işi. K o n u şm a c ı y e rin d e böyle b irisin in o lm ad ığ ın ı k e sin likle söy ley eb ilirim . B iz ç o ğ u m u z sö zd e b ilgin leriz; o rta k ö zellik lerim izi s a y g ı v e a n la y ış la ele a lm a k i s tiy oru m , ç ü n k ü ço k b ü y ü k v e o ld u k ç a g ü ç lü b ir k it leyiz. D ev let g ö re v lerin d e , d in g ö re v lerin d e ta n ın m ış k işileriz; ü lk e n in eğitim işle ri b izim elim izdedir; b ize izin v e rd iğ i ö lçü d e b a s ın a se ç k in lik k a z a n d ırırız ; a y r ıc a y e m ek lerd e a r a n a n k im seleriz. İyi y ö n ü n d en a lın ır sa sözde b ilgin lik , b ilg isiz li ğin b ilg iy e g ö ste rd iğ i sa y g ıd ır. İşin b ir de p a r a pul y an ı v a r; a m a b u k o n u d a p e k k a t ı o lm a k g e re k m e z. O tuz y a ş ın a v a r m a d a n ço ğ u m u z b ir iş g ü ç ed in m ek y a d a y a k ın la rım ız ın sırtın d a n g e ç in m e k zo ru n d ay ız. B irç o k iş a n c a k y a p ıla c a k b ir s ın a v d a b a ş a n s a ğ l a m a k la eld e edileb iliyor. Sözd e b ilg in s ın a v la r d a çoğ u z a m a n iyi so n u ç a lır Coysa g e r ç e k b ilg in p e k b a şa rılı o la m a z ); s ın a v d a k a l s a bile, sın a v d en ilen şeyin gücü n ü , h ey b etin i iyi bilir. İşe a ç ıla n k a p ıla r d ır s ı n a v la r; e n g e lle m e g ü ç le ri de v a rd ır, m u tlu etm e g ü ç leri de. K r a l L e a r ü stü n e y a z ılm ış b ir sın a v k a ğ ıd ı in sa n ı b ir y e rle re gö tü reb ilir; sö z g e lişi, B ölge Y önetim K u ru lu ü y eliğ in e b a s a m a k ta şı o lab ilir. O ysa, S h ak esp e a r e ’in b u g a r ip o y u n u n u n k e n d isi in sa n ı b ir yere gö tü rm e z. S ö zd e b ilg in tu tu p k en d in e a ç ık açık , «B il gili o lm an ın y a r a r ı b u d u r işte, in sa n ın ile rlem e sin e y ard ım ediyor,» d em ez p ek . P a r a p u l d ü şü n c esin in y a r a ttığ ı b a s k ı d a h a çok b ilin ça ltın d a d ır; s ın a v a g i r e rk e n y aln ız ca , K r a l L e a r ’e ilişk in b ir so ru n u n in s a nı a lla k b u lla k ed en k o rk u n ç, a m a çok g e rç e k b iı d en ey im o ld u ğ u n u için d e d u y a r. K a r a m s a r , a la y c ı b iı k işi de o lsa , ç o c u k su b ir k işi de, a y ıp la m a m a k gere' k ir onu. B ilg i ile k a z a n ç b irb irin e b a ğ lı o ld u ğu , b ir 47
ta k ım işle re a n c a k s ın a v la d irile b ild iğ i sü rece, b u s ı n a v d ü ze n in i ö n e m sem e k zo ru n d a y ız. İn sa n la r ı işe a lm a için b a ş k a b ir yol b u lu n a c a k o lsa, ö ğretim d e n ile n şe y b ü y ü k ö lçü d e o r ta d a n k a lk a r , h iç k im sen in d e b u y ü zd e n a k ılc a , b ilg ic e en u f a k b ir z a r a n o l m az. S ö z d e b ilg in e leştiriy e, şim d i b izim y a p tığ ım ız iş g ib i b ir işe . elin i a ttı m ı işte o z a m a n çok z a r a r lı o lu r. Ç ü n k ü g e r ç e k b ir b ilg in in d o n a n ım ın d an y o k su n k e n , o n u n yö n tem in i k u lla n m a y a k a lk a r . D a h a k i t a p la r ı a n la m a d a n y a d a o k u m a d a n b irta k ım b ö lü m le re a y ır m a y a çalışır-, işle d iğ i s u ç la r m b irin c isi b u d u r. T u ta r ta rih s ır a s ın a g ö re a y ın r : 1847 y ılın d an önce y a z ıla n la r, s o n r a y a z ıla n la r; 1848 y ılın d a n s o n r a y a d a ön ce y a z ıla n la r. K ra liç e A n n e ç a ğ ın d a ro m an , ro m an ö n ce si ro m an , ilk el ro m an , g e le c e ğ in ro m a n ı diye a y ı r ım la r y a p a r . D a h a d a s a ç m a sı, k o n u y a g ö re a y ırım l a r a g irişir: Tom Jo n e s ' l a b a ş la y a n H a n la r y azın ı, S h irle y ile b a ş la y a n K a d ın H a k la n y azın ı, R o b in s o n C ru so e ’d a n T he B lu e L a g o o n ’a, d e ğ in u z a n a n ıs sız A d a la r yazın ı, S e r s e r ile r y a z ım (en sık ıc ısı b u d u r, a m a Y o lcu lu k y a zın ı d a o n d a n p e k g e r i k a lm a z ) , S u s se x B ö lg e si y azın ı, b ir de u y g u n su z k ita p la r, (b u n la r sö zd e b ilg in le r a r a s ın d a a n c a k y a ş lıc a o lan la rın u ğ r a ş m a s ı g e re k e n ciddi, a m a ço k sık ıc ı b ir a r a ş t ır m a k o lu d u r); s o n r a sa n a y ic iliğ e , el a y a k h a sta lık la rın a , h a v a c ılığ a v e h a v a y a ilişk in r o m a n la r v a r. H a v a y ı, r o m a n k o n u su n d a y ılla rd ır k a r şıla ş tığ ım en şa ş ır tıc ı in celem ey e d a y a n a r a k b u r a d a say ıy o ru m . M a te ria ls a n d M eth o d s o f F ictio n d iy e b ir elk itab ı. B a n a A m e r ik a ’d a n geld i; u n u ta m a y a c a ğ ım b ir k itap . Y a z a n n a d ım v erm iy o ru m . K e n d isi y a la n d a n b ir b ilg in , h em d e iy ilerin d en . R o m a n la rı y a z ılış ta rih lerin e, u z u n lu k la rın a , g e ç tik le ri y erlere, cin siy etlerin e, b a k ış a ç ıla n 48
n a gö re ay ırıy o r. S a n k i a r tık tüm ay ırım o lan ak la rın ı tü k e tm iş gib iy k en , b ir de b a k ıy o rsu n u z h a v a y a gö re d e b ir a y ırım y ap m ış; hem de ta m d o k u z b a şlık a l tın d a ele a lıy o r h a v a y ı. H er b a şlık için de b ir örn ek gö steriy o r, ç ü n k ü işin i y a rım y a m a la k b ır a k a c a k b iri değil. S ır a la d ık la r ın a bir. gö z a talım : h a v a ilk in Pierr e L o ti’d ek i g ib i «sü sley ici» o lab ilir; so n ra, The M ili o n the F lo ss ’d a k i gib i « y a r a r g ü d ü c ü » o lab ilir CFloss Irm a ğ ı o lm a y ın c a D eğirm en o lm az, D eğirm en o lm a y ın ca T u lliv e r a ile si o lm a z ); The E g o ist’deki gib i «açık lay ıcı» o lab ilir; F io n a M a cle o d ’d a k i gib i «belli b ir u y u m a g ö re d ü zen len m iş» o lab ilir; The M a ste r o f B alla n tr a e ’d.e'ki gib i «ro m a n la d u y g u b a k ım ın d a n k a r şıtlık için de» olab ilir; K ip lin g ’in, b ir ç a m u r fırtın a sı y ü zü n d en y a n lış k ız a evlen m e ö n erisin d e b u lu n an b ir a d a m h a k k m d a k i ö y k ü sü n d e o ld u ğ u gibi, «o la y ların so n u n u b elirley ici» olabilir; R ic h a rd FevereV deki gib i «yön lendirici b ir etki» o lab ilir; P o m p ei’nin S o n G ü n le ri’n d ek i V ez ü v Y a n a r d a ğ ı g ib i «k en d isi b ir ro m an k a h ra m a n ı» olab ilir; d o k u zu n cu o la r a k ise, çocu k m a s a lla r ın d a k i gib i «yok» olab ilir. H av an ın o lm a y ışın a d a ö rn ek v e rm e si h o şu m a gitti; böylece h e r şey çok b ilim sel, y erli y erin de oluyor. A n cak , y a z a rın k e n d isi n in de için e sin m e m iş o lm alı ki, b u a y ırım ları y a p tık ta n so n ra, «evet, b ir şey d a h a v a r elbette: d eh a; d e h a o lm ad ı m ı, ro m an y a z a rın ın d o k u z tü r h a v a o ld u ğ u n u b ilm esin in y a r a r ı yok,» diyor. B u d ü şü n ce ile şe v k le n e re k ro m a n la rı b ir de y a z a r ın k o n u su n a k a r ş ı ta k ın d ığ ı tu tu m a g ö re ay ırıy o r. K işise l ve y a n sız o l m a k ü zere y a ln ız c a ik i tu tu m b elirtiy o r, b u n la rın h e r b irin e ö rn e k le r g ö ste rd ik te n s o n r a yen id en d ü şü n c e lere d a lıy o r ve ü z g ü n ü zgü n , «E vet, a m a d e h a d a g e rek, y o k sa y a z a r ın tu tu m u n u n d a b ir y a r a r ı olm az,» diyor. 49
B öyle d u r m a d a n d e h a d a n sö z e tm e k sö zd e b ilg i n in b a ş k a b ir ö zelliğid ir. D e h a sö z ü n ü sık s ık k u lla n m a y a b a y ılır, ç ü n k ü b u sö z k a r ş ıs ın d a a k a n s u la r d u ru r, ne a n la m a g e ld iğ in i a r a ş tır ıp b u lm a y a ç a lışm a s ın a g e r e k k a lm a z . Y a z a r lık d e h a sa h ib i k işile rin iş i dir. R o m a n y a z a r la r ı d e h a sa h ib i k işile rd ir. İşte oldu, şim d i d e ş u n la r ı b ö lü m le re a y ıra lım b a k a lım , d iy o r v e ay ırıy o r. S ö y le d iğ i h e r şe y d o ğ ru o lab ilir, a m a y a p tık la rın ın tü m ü d e y a r a r sız , ç ü n k ü r o m a n la rın içine g ire c e k y e rd e y a n ın d a y ö re sin d e d o laşıy o r; o n la rı y a o k u m a m ış y a d a d o ğ ru d ü r ü st o k u m a y ı bilm iyor. K i t a b ı o k u m a k g e r e k (ne y a z ık k i öyle, ç ü n k ü çok z a m a n a la n b ir şe y d ir o k u m a k ), için d e k ile ri ö ğ re n m e n in te k y o lu b u d u r. K im i ilk el o y m a k la r yiy o rm u ş, a m a B a tı d ü n y a sın d a k ita b ı sin d irm e n in b ilin en te k y o lu o k u m a k tır. O k u y u cu o tu ru p y aln ız b a ş m a didi şip u ğ r a ş m a k z o ru n d a d ır, sö zd e b ilg in ise b u n a y a n a ş m a z . K ita p ile y a z ıld ığ ı dö n em in tarih i, y a z a rın ın b a şın d a n g e ç e n o la y la r, k ita p ile a n la tıla n o la y la r ve özellik le h e r h a n g i b ir a k ım a r a s ın d a b a ğ la n tıla r k u r m a y o lu n a g id e r. B ir p u n d u n a g e tirip «ak ım » sö z cü ğ ü n ü k u lla n d ı m ı, n e şe si a r ta r ; d in ley icilerin n e şe si k a ç s a b ile o n la r d a k o n u şm a n ın b u r a s ın d a h em en k a le m le rin i ç ık a r a r a k , s a n k i a k ım la r ta şın a b ilir şe y le r m iş g ib i sö y le n e n leri y a z ıp cep lerin e k o y a rla r. İşte b u n e d e n le d ir ki, ö n ü m ü zd e k i d e rm e ç a tm a k o n u ş m a la r b o y u n c a b iz r o m a n k o n u su n u dön em lere g ö r e in celem ey ecek , z a m a n ırm a ğ ın ı gö z ö n ü n d e b u lu n d u r a m a y a c a ğ ız . B ü tü n r o m a n c ıla rı h ep b ir a n d a y a şıy o rm u ş g ib i d ü şü n m e k b iz im g ü cü m ü z e d a h a u y g u n d ü şü y o r. A s lın d a b u y a z a r la r a y n ç a ğ la rın , a y rı to p lu m k e sim le rin in in sa n la rıd ır; d e ğ işik y a ra tılışla rı, d e ğ işik a ıfıa ç la n v a r; a n c a k elle rin d e k alem leri, h e p si de y a r a t m a ey lem i için d eler. O m u zların ın ü stü n 50
d e n y a z d ık la r ın a b ir b a k a lım . B ö yle y a p m a k la şim d i bizim d ü şm a n ım ız olan , a r a ş ır a r o m a n c ıla r a d a d ü ş m a n k e sile n (b u n u g e le c e k h a ft a gö re ce ğ iz) o z a m a n s ır a s ı d en ilen şe y ta n ı k o v u p u z a k la ştır a b iliriz b elk i. H e rm an M elville şöyle y a k m ıy o r: «A lı, n e b itm ez tü k en m ez b ir s a v a ş m ış z a m a n ın in sa n o ğ lu y la g iriştiğ i b u s a v a ş.» Y a ln ız c a y a ş a m ile ölü m d e sü rü p g id e n b ir s a v a ş d e ğ ild ir bu; y a zın ile e le ştiri a la n la r ın d a d a sü rm e k te d ir. Biz, ro m a n y a z a r la r ın ı y u v a r la k b ir o d a d a h ep b irlik te ç a lışıy o rm u ş g ib i gö zü m ü zd e c a n la n d ır a r a k , .bu s a v a ş t a n u z a k d u ra c a ğ ız . Y a z a r a d la rın ı p a r ç a l a n o k u d u k ta n s o n r a v ereceğ im ; ç ü n k ü a d la r o k u y u c u d a ç a ğ n ş ım la r u y an d ırır, a k la b irta k ım ta rih le r, sö y le n tile r ge tirir. O y sa b iz böyle b ir d u ru m d a n k a ç ın m a y a çalışıy o ru z. R o m a n c ıla r a ik işe r ik işe r a y rılm a la rın ı söyledik. Ç iftle rd e n ilkin e y a k la ş a r a k ş u n la n okuyoruz: I. N e y a p m a lı bilm iy oru m . T a n rı b en i b a ğ ışla sın , a m a n a sıl d a sa b ırsız ım ! D ilerim ki a m a g ü n a h a g irm e d e n ne d iled iğ im i b en de bilm iyoru m . G en e de d ilerim T a n rı m e rh am e tin i e sirg e m e sin b en d en ! Y e ry ü zü n d e b a n a a c ıy a n yo k çü n k ü . N e biçim d ü n y a d ır b u ! - İste n e ce k n esi v a r ? İy id ir di ye u m u tla b ek led iğim iz şe y le r o d en li g a r ip b ir b içim d e b a ş k a şey le rle k a rışm ış ki, in sa n ne d iley eceğ in i b ilm iy o r! S o n ra , in sa n la rın y a n s ı ö b ü r y a n s ın a a c ı çek tiriy o r, a c ı çek tirirk e n de k en d ileri de a c ı çekiyor. II. M u tlu o lab ilm e k için in sa n ın b â şk a la n n m y a ş a m ın d a n n e çok şe y a lm a k zo ru n d a b u lu n d u ğ u n u , o z a m a n bile m u tlu lu ğ a 5i
e rişe m e d iğ in i d ü şü n d ü k çe , k en d i k en d im d en tik sin iy o ru m . K en d in i k a n d ırm a k , k en d i a ğ zın ı k a p a tm a k iç in y a p ıy o r in sa n b u n u ; a n c ak , o lsa o lsa k ıs a b ir sü re için. K ö tü b en li ğ im iz o r ta d a n silin m e z h içb ir z a m a n v e b i z im için d u r m a d a n yen i y en i k a y g ıla r y a r a tır. B u g ö ste riy o r ki, a lm a k in s a n a hiç m u t lu lu k g e tirm iy o r. G ü v e n ilir te k şe y v e rm e k tir. İn sa n ı en a z a ld a t a n b u d u r. B elli ki, b u r a d a y a ş a m a n e rd e y se a y n ı a ç ıd a n b a k a n ik i ro m a n c ı o tu ru y o r; b irin c isi S a m u e l R ich ard son , İk in cisi ise, H e n ry Ja m e s . H em R ich ard so n , h em J a m e s a tılg a n o lm a k ta n çok, titiz b ir e r ru h b ilim cid ir; ik isi de in sa n la r ın ç e k tik le ri a c ıla r a k a r şı d u y arlıd ır, ö zv erin in d e ğ e rin i a n la r. İk isi d e ro m a n la rın d a t r a je d iy e e rişe m e se b ile çok y a k la şır . İk isin in r o m a n la r ın d a d a ü rk e k , ç e k in g e n b ir so y lu lu k h a v a s ı v a r ve ik isi de n e g ü z e l y azıy o r! K a le m le rin d e n g ü rü l g ü rü l a k a n sö z c ü k le rin b ir tek i b ile y e rsiz d eğil. R ich ard so n ile J a m e s 'in a r a s ın d a y ü z elli yıl v a r, a m a b a ş k a b a k ım la r d a n b irb irle rin e çok y a k ın d e ğ ille r m i? B u y a k ın lık b iz im için y a r a r lı o la m a z m ı? K u şk u su z b en d a h a b u sö z le ri sö y le rk e n H en ry J a m e s ’in y ü zü n d e b ir ü z ü n tü , h a y ır ü z ü n tü değil, b ir şa şk ın lık b e lirm e y e b a şla d ığ ın ı g ö r ü r gib iy im . A slın d a şa şk ın lık bile d e ğ il y ü zü n d ek i; k e n d isin e b ir y ak ın lık , h em de b ir sa tıc ı, b ir d ü k k â n c ıy la y a k ın lık y a k ıştın ld ığ ın ı se z d iğ i a n la şılıy o r. R ic h a rd so n ’ı d a d u y a r gib iyim ; o d a a y n ı ö lçü d e k u şk u lu , İn g ilte re s ın ır la r ı d ışın d a n g e l m e b ir y a z a r a c a b a tem iz a h la k lı o la b ilir m i, diye d ü şü n ü y o r. N e v a r ki, b u n la r y ü zey d e k a la n a y rılık la r d ır , a s lın d a a y rılık b ile d e ğ il de, fa z la d a n b irtak ım o r ta k ö zellik ler. Ş im d i u y u m için d e o tu ra n R ich ard 52
so n ile J a m e s ’in y a n ın d a n a y r ıla r a k b ir so n rak i çifte y a k la şıy o ru z . I. C en aze tö ren in in tü m h a z ırlık la rı M rs. Jo h n so n ’m b ecerik li ellerin de k o la y c a ve m u tlu b ir b içim d e ge lişiy o rd u . A cı o lay d a n b ir g ü n önce b ir çıkın siy a h sate n , b ir k u tu u fa k çivi ile m u tfa k m erd iven in i ç ık a r dı ve evi siy a h fisto la rla , fiy o n k la rla p e k zev k li b ir b içim d e sü sled i. S o k a k k a p ısın ın to k m ağ ın ı siy a h k rep k u m a şla sık ıc a b a ğ ladı, G arib aldV n in g r a v ü r re sm in in k ö şe sin e k o ca b ir fiy o n k y e rleştird i, M r. G la d sto n e ’ u n m erh u m u n m a lı o lan b ü stü n ü siy a h b e z le s a r ıp sa rm a la d ı. Ü stlerin d e Tivoli k en ti ile N ap o li K ö rfe z i’nin re sim le ri b u lu n a n iki v azo y u , b u gö z a lıc ı re sim le r s a k lı k a la c a k ve y a ln ız c a sa d e m a v i m in e y ü zleri g ö rü n e cek biçim de çevirdi; ön o d a için uzun s ü r e d ü şü n ü le n m a s a ö rtü sü n ü s a tın a la r a k a r tık iyice e sk iy e n d a llı g ü llü so lu k k a d ife n in yerin e bu m en ek şe m o ru ö rtü y ü y ay d ı. K ü çük y u v a s ın a b ir a ğ ırb a şlılık h a v a s ı v e r e bilm ek için se v e n b ir y ü re ğ in y a p a b ile c e ğ i h e r şey i y ap tı. II. O tu rm a o d a sın ın h a v a s ı ta tlı b ir p a s t a k o k u su y la b a y g ın la şm ış o ld u ğ u n d a n d ö rt y a n ım a b a k ıp y iy e c e k le rin b u lu n d u ğ u m a sa y ı a ra d ım . M a sa , a n c a k in sa n ın g ö z ü k a r a n lığ a a lıştık ta n s o n r a gö rü leb iliy o rd u . Ü stü n d e k e silm iş b ir e rik p a sta s ı, dilim dilim p o r ta k a lla r ile san d v iç le r, b isk ü v ile r ve sü s o la r a k çok iyi bild iğim , a m a k u llan ıld ığ ın ı 53
hiç g ö rm e d iğ im ik i içk i s ü r a h is i vardı-, b u n la r d a n b iri ş a r a p , ö b ü rü v e rm u t d oluy du. B a k tım m a sa n ın b a şın d a o a ş a ğ ılık P um blech ook d u ru y o r; ü stü n d e k a r a b ir p alto ile b irk a ç m etre u z u n lu k ta k a r a y a s şeridi, b ir y a n d a n h a n i h a n i tık m ıy o r, b ir y a n d a n d a d ik k a tim i ç ek m ek için d a lk a v u k ç a h a re k e t le r y a p ıy o r. K e n d isin i g ö rd ü ğ ü m ü k e stirir k e stirm e z y a n ım a geld i, so lu ğ u n d a n içk i k o k u la n , a ğ z ın d a n y iy ece k k m n t ıla n s a ç a s a ç a, a lç a k b ir se sle , «izn in izle, sa y ın efen d i m iz,» dedi, e lim i sık tı. B u ik i c e n a ze tö ren i a y n ı g ü n d e o lm ad ı. B irin c is i H .G . W e lls’in The H isto ry o f M r. Polly C1910) a d lı r o m a n ın d a M r. P olly ’n in b a b a sın ın , ö b ü rü D ic k e n s’ m B ü y ü k U m u tla r (1860) a d lı r o m a n ın d a M rs. G arg e r y ’n in c e n a z e tö ren id ir. G en e de W ells ile D ick en s b u tö re n le ri a y n ı b a k ış a ç ısın d a n an la tıy o r, h a tta a y n ı ü slu p o y u n la r ın a b a ş v u r u y o r la r (iki s ü r a h i ile iki v a z o y u d ü ş ü n ü n ü z ). İk isi de g ü ld ü r ü u sta sı; ik is i de o la y la r ı g ö z ü m ü z ü n ö n ü n d e c a n la n d ır m a k ta b a ş a r ı lı; a y r ın tıla r ı b irb iri a r k a s ın d a n sıra lıy o rla r, so n ra s a y fa y ı sin irli sin irli ç e v iriv e rip iste d ik le ri etk iyi u y a n d ırıy o rla r. C ö m ert g ö n ü llü in sa n la r ; y a la n d a n y a p m a c ık ta n tik sin iy o r, b u k o n u d a ö fk eli g ö rü n m e k te n h o ş la n ıy o rla r . T op lu m u d ü ze ltm e k y o lu n d a d e ğ e rli b ir ç a b a l a n v a r; k ita b ın y e rin in k ita p lık r a fla r ı o lm ad ığ ı in a n c ın d a la r . Y a z ıla rın ın o c a n li y ü zey i a r a d a b ir u cu z m ü z ik p la ğ ı g ib i c ız ır tıla r çık a rtıy o r, n itelik yön ü n den b e lirg in b ir d ü şü ş o lu y o r v e y a z a r ın y ü z ü o k u y u cu n u n y ü z ü n e ço k y a k la şıy o r. B a ş k a b ir d eyişle, W e lls’de de, D ic k e n s’d a d a p e k ze v k yok; g ü z e llik d ü n y a sın ın k a p ıla r ı D ic k e n s’a b ü y ü k ölçüde, W e lls’e ise sım sık ı k a 54
p a lıd ır. îk i y a z a r a r a s ın d a b a ş k a b e n z e rlik le r de v a r; ö rn eğin k işile rin i y a r a t m a d a k u lla n d ık la rı y ö n tem in b en zerliği; a m a b u k o n u y u ile rd e in celeyeceğiz. A r a la rın d a k i b ü y ü k a y rılık , k im se n in ta n ım a d ığ ı çok y e ten ek li b ir ço cu ğ u n elin e y ü z elli yıl önce g e ç e n f ır sa tla r la , b e n z e r d u ru m d a k i b ir b a ş k a ço cu ğ u n elin e k ırk yıl so n ra g e ç e n f ı r s a t l a r a r a sın d a k i ay rılık tır. A ra d a k i d e ğ işim tü m ü y le W e lls’in y a r a r ın a b ir d e ğişim d ir. W ells, D ic k e n s’d a n ç o k d a h a iyi b ir ö ğ r e n im g ö rm ü ştü r; özellikle, o k u d u ğ u fe n d e rsle ri z ih n i ni çok gü çle n d irm iş, a ş ı n d u y g u la rın ı d izg in lem iştir. W ells to p lu m d a b ir g e lişm e o ld u ğ u n u g ö ste rir: D ick en s’ın N ico la s N ick leb y 'sin d e D otb eb oy s H ail o k u lu n u n y erin i şim d i y ü k se k te k n ik o k u lla r a lm ıştır. N e v a r ki,' W e lls’in ro m a n la rı,* ro m a n s a n a tın d a her4 h a n g i b ir g e lişm e o ld u ğ u n u g ö sterm e z. Ş im d i b ir so n r a k i ro m a n c ıla rım ız a b ak alım .
1. A m a ş u lek ey e gelin ce, k esin b ir ş d iy em ey eceğim ; h ay ır, b ir çivinin işi o la m az, san m ıy o ru m ; ç ü n k ü çok b ü yü k , çok y u v a rla k . K a lk ıp y a k ın d a n b a k a b ilirim , a m a b a k s a m d a y ü zd e d o k s a n k esin o la r a k a n la y a m a m ; çü n k ü b ir şey olup bitti m i, a r tık k im se n a sıl o lm u ş a n la y a m a z . N e g iz e m li şey şu in sa n y a ş a m ı! D ü şü n cele rim iz k e sin lik te n ne k a d a r u z a k ! in sa n o ğ lu ne b il g isiz ! T üm u y g a rlığ ım ız a k a rşın , y a ş a m a k b a şta n so n a r a stla n tıy a b a ğ lı b ir şe y ! M a lı m ıza bile d o ğ ru d ü r ü st sa h ip ç ık a m ad ığ ım ı zı g ö ste rm e k iç in b ir tek y a ş a m b o y u n ca y itip g id e n şe y le rd e n b irk a ç ın ı say ıv ere y im ş u r a d a ; b a ş t a , y itik le rin en a k ıl alm az ı, çü n k ü u ç u k m a v i re n k li için e ciltçilik a r a ç la r ı 55
k o n a n ü ç k u tu y u k ed i m i d işler, fa r e le r m i k e m irir? S o n r a , ü ç ta n e k u ş k a fe si, d em ir ç em b erler, b u z p aten le ri, b ir k ö m ü r k o vası, b ir o y u n m a s a s ı, b ir la te rn a , h ep si y itip g it ti; k ıy m etli t a ş la r d a gitti. Z ü m rü tler, o p a l le r b a h çe d e k i ş a lg a m la r ın d ip lerin d e. N e y ıp ra tıc ı b ir şe y m iş b u y a ş a m ! A slın d a s ır tım d ak i g iy sile rin y e rin d e d u r m a sın a ş a ş m a ' h; şu a n d a çev rem d e d a y a n ık lı, so m u t e ş y a la r b u lu n m a sın a şa şm a lı. Y a ş a m ı b ir şe ye b en z ete ce k se k , b ir tü n eld e s a a tte se k se n kilo m etre h ızla b ir b a şta n ö b ü r b a ş a s a v r u l m a y a b en zetm e liy iz... 11. E n a ş a ğ ı o n y ıld ır h e r g ü n b a b a m şu n u o n a rta y ım diye k a r a r v eriyo r, a m a d a h a o n a rılm a d ı. B izim a ile d e n b a ş k a h içb ir aile b ir tek s a a t k a tla n m a z d ı b u n a ; işin en ş a ş ıla c a k y a n ı şu ki, b a b a m h içb ir k o n u d a k a p ı m en te şe le ri ü stü n e k o n u ştu ğ u k a d a r g ü zel k o n u şm az d ı. N e v a r ki, a y n ı z a m a n d a , b u k o n u d a y e ry ü z ü n ü n g e lm iş g e ç m iş en b o ş a d a m ıy d ı sa n ırım . S ö z le ri ile d a v r a n ışı sü re k li b ir çek işm e için deydi. O tu rm a o d a m ızın k a p ısı h e r a ç ılışta , b a b a m ın m en te şe le r k o n u su n d a k i d ü şü n c e le ri, ilk eleri g ü m e gid iy o rd u . O y sa b ir ta v u k tü y ü y le s ü r ü lecek ü ç d a m la y a ğ v e g ü z e l b ir çek iç v u ru şu ile şe re fin i tem ize ç ık a ra b ilird i. T u ta r sız b ir y a r a tık şu in sa n o ğ lu ; iyi leşm e si k en d i elin d e o la n y a r a la r d a n ö tü rü s a r a r ıp so la r ; tü m y a ş a m ı b ilg isin e ta b a n ta b a n a te r stir; T a n rın ın d e ğ e rli b ir a r m a ğ a nı o lan a k lı (m e n te şe le ri y a ğ la y a c a k y e rd e ) 56
y a ln ız ca d u y a rlığ ın ı bilem eye, a c ıla r ım a r tırm a y a v e b u a c ıla r la on u d a h a ü z ü n tü lü , d a h a k a y g ılı b ir d u r u m a so k m a y a y a r a r ! Z av a llı m u tsu z y a r a tık ! Y a şa m ın k a ç ın ılm a z d e rtleri y e tm iy o rm u ş g ib i, b u n la r a ken d i is teğiyle yen i y en i d e H le r k a ta r. S a v u ş t u m la m a y a c a k k ö tü lü k lere k a r şı s a v a ş ır d a , çek tiği sık ın tıla rın o n d a b irin e eşit b ir sıkın-' tıy a g irm ek le y ü re ğ in d e n k o la y c a sö k ü p a t a b ileceği a c ıla r a b o y u n eğer. İyilik ve erd em a şk ın a , S h a n d y H a ll’u n ç ev resin d e on b e ş y irm i k ilo m etrelik b ir u z a k lık için d ek i b ir a la n d a üç d a m la c ık y a ğ ile b ir çekiç b u lu n ab ilirse , o tu rm a o d a sıru n k a p ı m e n te şesin i b e n o n a ra c a ğ ım . B u p a rç a , a n la şıld ığ ı gib i T ristra m S h a n d y "d en a lın m a d ır; önceki p a r ç a ise V irg in ia W o o lf’d an d i. V ir g in ia W oolf d a, L a u re n c e S te rn e de h a y a l g ü ç le rin in d izgin lerin i sa lıv e re n y a z a r la rd ır . İşe k ü ç ü k b ir n e s n e ile b a şla r, k a n a t çırp ıp o ra d a n h a v a la n ır, s o n r a yen id en ay n ı y e re d ö n erler. B ir y a n d a n y a şa m ın k a r m a k a rışık lığ ın ı g ö re re k a la y c ı b ir tutu m ta k ın ırk e n , b ir y a n d a n d a g ü ze lliğ in i d e rin d e n d u y a rla r. B u iki y a z a rın sesle rin e v erd ik le ri e d a b ile ay n ıd ır; o ld u k ç a z o rla m a b ir şa şk ın lığ ı dile g e tiren , bü tü n in s a n la r a bu g id işin n erey e v a r a c a ğ ın ı b ilm ed ik lerin i d u y u r a n b ir e d a d ır bu. D e ğ e r ö lçü leri a y n ı d eğil elbette. S t e r ne d u y g u sa l b ir y a z a rd ır; V ir g in ia W o o lf ise, so n ro m a n ı To the L ig h th o u se ’un. d ışın d a , k en d i d u y g u la rın ı h iç a ç ığ a v u rm a z . B a ş a r ıla n d a a y n ı ölçü de d eğil; a m a k u lla n d ık la n a r a ç la r b irb irin e ben zer; b u a r a ç l a h e r iki y a z a r d a a y n ı g a r ip etk ileri y a ra tır: O tu r m a o d asın ın k a p ısı o n a r ılm a d a n k a lır; d u v a r d a k i le k e 57
m e ğ e r sü m ü k lü b ö ce k m iş, a m a n T a n rım , y a ş a m n a sıl d a k a r m a k a r ışık , in s a n ir a d e s i n e k a d a r g ü çsü z , d u y g u la rım ız n e k a r a r sız , fe ls e fe k a v ra m ı, T a n rı k a v r a m ı, a m a n d u v a r d a k i şu le k e y e b a k ın , o tu rm a o d a sı n ın k a p ısın ı d in le y in y a ş a m a k g e rç e k te n ç o k ... N e r e d e k a lm ıştık ? Ş im d i b u a ltı ro m a n c ıy ı işb a şın d a g ö zü m ü zü n ö n ü n d e c a n la n d ır d ık ta n so n r a ta r ih s ır a s ı esk iy e g ö r e d a h a ö n em siz g e lm iy o r m u ? İlerid e ro m an s a n a tın d a h e rh a n g i b ir g e lişm e o lu rsa , b u g e lişm e b ü y ü k b ir o la sılık la İn g iliz a n a y a s a s ın d a n y a d a «k a d ın h a k l a n » a k ım ın d a n b ile a p a y r ı b ir d o ğ ru ltu d a o lac ak tır. «K a d ın h a k la n a k ım ın d a n bile« d iyorum , çü n k ü on d o k u z u n c u y ü zy ıl b o y u n c a İn g ilte re ’de b ir r a stla n tı so n u c u ro m a n ile b u a k ım a r a s ın d a sık ı b ir y ak ın lık k u ru lm u ştu r. Ö yle sık ı b ir y a k ın lık tı ki, k im i e le şti r ic ile r y a n ılıp b u n u ö rg e n se l b ir b a ğ sa n ıy o rla r. B u e le ştiricile re gö re, k a d ın la r ın d u ru m u dü zeld ik çe, r o m a n d a iy iy e g itm iştir. K ö k ü n d e n y an lış. Ö n ün den ta r ih s e l b ir tö re n a la y ı g e ç iy o r diye b ir a y n a iy ile ş m ez. A y n a a n c a k a r k a s ın a y en i b ir c ıv a t a b a k a s ı s ü r ü lü r se , b a ş k a b ir d ey işle, y e n i b ir d u y a rlık k a z a n ır s a , d a h a iyi b ir a y n a o lab ilir. R o m a n ın b a ş a r ıs ı d a k e n d i d u y a r lığ ın a b a ğ lıd ır, y o k s a ele a ld ığ ı k o n u n u n b a ş a r ıs ın a d eğil. İm p a r a to r lu k la r yıkılıp g id er, in sa n l a r a oy h a k k ı v erilir; a m a o y u v a r la k o d a d a ro m a n y a z a n la r için en ön em li şey, p a r m a k la n a r a s ın d a k a lem le rin in v a rlığ ın ı d u y m a la rıd ır. B u ro m a n c ıla r F r a n sız y a d a R u s d e v rim i ü stü n e b ir ro m a n y a z m a y ı k ar a r la ştır a b ilir le r ; b u d u r u m d a a n ıla r, ç a ğ n ş ım la r , tu t k u la r b o y g ö ste rip y a n tu tm a d a n y a z m a la rın ı e n g e l ler; öyle ki, ro m an ı b itirip b a ş t a n o k u d u k la n z a m a n , s a n k i k ale m le rin e b ir b a ş k a s ı yön v e rm iş ve k en d ile rin i k o n u d a n ep eyce u z a k la ş tır m ış gib i b ir d u y g u y a 58
k a p ılırla r . B u «b ir b a şk a sı» k u şk u su z y a z a rın b e n liğ i d ir, a m a b u b en lik y a z a r ın z a m a n için de etk in o lan , b elli b ir ta rih dö n em in d e y a ş a y a n b en liği d eğild ir. T a rih b o y u n c a k ita p la rın ı y a z d ık la rı s ır a d a y a z a r la r a ş a ğ ı y u k a n a y n ı d u y g u la n d u y m u ş, a d ın a k o la y lık o lsu n diye «esin » d e d iğim iz o r ta k b ir d u ru m için e g ir m işle rd ir. İşte b u d u ru m u g ö z ö n ü n e a la r a k d iy e b ili r iz ki, T a rih ilerler, S a n a t y e rin d e du ru r. «T arih ilerler, S a n a t y e rin d e d u ru r», in ced en in cey e d ü şü n ü lm e m iş b ir ilke, d a h a d o ğ ru su b a s m a k a lıp b ir sö zd ü r. B u y ü zd en k u lla n ırk e n g e rç e ğ i ta m o la r a k dile g e tirm e d iğ in i gö z ö n ü n e alm alıy ız. B u söz ilkin, in sa n zih n in in b ir k u ş a k ta n ö tek in e d e ğ işip d e ğ işm e d iğ in i a r a ştır m a m ız a , ö rn eğin , K ra liç e E lizab e th dön em in in d ü k k â n la rın ı, m ey h an ele rin i a la y c ı b ir tu tu m la a n la ta n T h o m as D eloney ile on u n o z a m a n la r y a p tığ ın ı g ü n ü m ü z d e y a p a n N eil L y o n s y a d a P ett R id g e ç a p ın d a k i y a z a r la r a r a s ın d a k ö k lü b ir a y rılık b u lu n u p b u lu n m a d ığ ın ı so rm a m ız a en geld ir. A slın a b a k a r sa n ız , D elon ey b u g ü n k ü y a z a r la r d a n d e ğ işik değildi; b ire y o la r a k b a şk a y d ı, a m a d ö rt y ü z yıl önce y a şa m ış o lm a sın d a n ile ri gelen , k ö k lü b ir d e ğ işik liğ i y o k tu . D ört bin yıl y a d a on d ö rt b in y ıl sö z k o n u su olsayd ı, belki, b ira z d u ra k sa rd ık , a m a in sa n lık ta rih in d e dö rt y ü z y ıl ön em li b ir sü re değildir; d ö rt y ü z y ıld a gö ze ç a r p a c a k b ir d e ğ işik lik olm az. İşte b u y ü zd en çek in m ek sizin , «T a rih ilerler, S a n a t y e rin de d u ru r,» diyebiliriz, çü n k ü u y g u la m a d a b u b a s m a k alıp sö z b izi h iç en gellem ez. «T arih ilerler, S a n a t y e rin d e d u ru r» sözü, ro m a n ge le n e ğ in d e k i g e lişm ele ri in celem em izi en gelleyin ce, u ğ ra d ığ ım ız z a r a r d a h a b ü y ü k tü r. İn g iliz ro m an ın d a , etk iler, a k ım la r, y e n ilik ler d ışın d a b ir de y azış yön tem i sü re g e lm iştir; işte b u yö n tem k u şa k ta n k u ş a ğ a 59
d e ğ işik liğ e u ğ r a r . S ö z g e lişi, k işile rle a la y etm e y ö n tem in i ele a la c a k o lu rsa k , «tak ılm a» ile « k a b a ş a k a » a y n ı şe y d eğild ir; E liza b e th d ö n em in in g ü ld ü r ü y a z a rı, a la y a a la c a ğ ı k işile ri g ü n ü m ü z g ü ld ü rü y a z a r la rın d a n d e ğ işik b ir b içim d e se ç e r ve o k u y u c u la rın ı g ü l d ü rm e k için d e ğ işik y o lla r a b a şv u r u r. D ü şse llik y ö n tem in de d e d u ru m b ö yledir: V ir g in ia W o o lf h em a m a cı, h em de ro m a n la rın ın g e n e l h a v a sı b a k ım ın d a n S te r n e ’e b en zer, a m a u y g u la d ığ ı yön tem d e ğ işik tir. İki y a z a r d a a y n ı d ü şse llik g e le n e ğ in e g ire r, a n c a k V ir g in ia W o o lf b u g e le n e ğ in d a h a so n ra k i b ir e v re sin d e y e r a lır. K o n u şm a la r ı a k t a r m a y ö n tem in e g e lince: İk işe r ik işe r v e rd iğ im ro m a n c ı ö rn ek leri a r a s ı n a k a rşılık lı k o n u ş m a la r d a n o lu şa n ik i p a r ç a k o y m a k isted im a m a olm ad ı, ç ü n k ü y ü z y ılla r b o y u n c a «d ed i», «şöyle dedi» sö zle rin in k u lla n ılışı o d en li d e ğ işik lik g ö ste riy o r ki, g e ç tiğ i y e rle rd e b a ş k a şe y le ri de d e ğ iş tiriy o r v e b u yü zd en , k o n u şa n k işile r b e n z e r b içim d e ta sa r la n m ış o ls a la r 'bile, a r a la r ın d a k i b en z erlik o r ta y a çıkm ıyor. H e r n ey se, b iz b u so r u n la r ı ele a la m ıy o ru z ve k a b u l etm eliyiz ki, a la m a d ığ ım ız d a n ö tü rü b ir şe y le r y itiriy o ru z. O y sa, r o m a n d a k o n u la rın g e lişm e si ile in sa n so y u n u n g e lişm e si h içb ir şey y itirm e d e n k o la y c a b ir y a n a b ıra k ıla b ilir. Y a z ın g e len eğ i, ta r ih ile y azın a r a s ın d a k a la n b ir s ın ır b ö lg esid ir; iyi y etişm iş, b ilgili e le ştiric ile r b u b ö lg ed e bol bol z a m a n h a rc a y ıp a n la y ışla rın ı d e rin leştire b ilir. B iz b u r a la r a a y a k b a sa m a y ız , ç ü n k ü y eterin ce k ita p o k u m u ş değiliz. Y a z ın g e le n e ğ i ta rih a la n ın a g ir e r d iyerek , b u k o n u d an u z a k d u rm am ız, ta rih s ır a s ın a el a tm a k ta n k a ç ın m a m ız g e re k iy o r bizim . İçim iz r a h a t etsin diye, sizlere, b u r a d a b en d en ö n ce bu k o n u şm a d izilerin d e n b irin i v e rm iş o lan T .S. Eliot'ınr sö zlerin i a k ta r m a k istiy o ru m . The S a c r e d W ood 60
a,rih k ita b ın ın g irişin d e E liot e le ştiricin in gö rev lerin i şö y le sıra lıy o r: «İyi b ir g e le n e k o lu şm u şsa , b u n u k o r u m a k e le ştiricin in g ö re v in in b ir p a r ç a sıd ır. Y azın ı d o ğ ru o la r a k v e b ü tü n ü y le g ö rm e k de e leştiricin in g ö re v in in b ir p a rç a sıd ır; b u ise b ü y ü k ölçüde y a zın ı z a m a n a b a ğ lı o la r a k d eğil de, z a m a n ın ö tesin d e b ir şey o la r a k g ö rm e k dem ek tir.» B u g ö re v lerd en ilk in i y e r in e g e tirm e y e bizim g ü c ü m ü z yetm ez, İk in cisin i y a p m a y a ç a lışa c a ğ ız . G ele n e ğ i b iz ne in celeyeb ilir, ne d e k o ru y a b iliriz . A m a, ro m a n c ıla rı b ir o d a d a o tu ru y o r o la r a k d ü şü n e b ilir ve b ilg isiz liğ im izd e n gelen b ir g ü ç le o n la n z o r la y a r a k ta rih ve y e r sın ırların ın d ışı n a ç ık a ra b iliriz . S a n ıy o ru m ki, b u y a r a r lı b ir y a k la şım d ır, y o k sa b u k o n u şm a la r a k a lk ışm azd ım . P eki, ö n ü m ü zd e u z a y ıp g id e n b u y a rı b a ta k lık a la n ı, b u belli u z u n lu k ta k i d ü zy azı a n la tıla rı, n e re sin d e n tu tm a lı? İnceden in ceye d ü şü n ü lü p sa p ta n m ış ö lç ü le r k u lla n m a k o lm az. İlk eler, k u r a lla r ö b ü r s a n a t tü rle rin e u y g u n d ü şeb ilir, a m a r o m a n a u y g u la n a m a z la r ; u y g u la n a c a k o lu r la r sa , o z a m a n v a r ıla n so n u ç la r ın y en id en in ce len m e si g e re k ir. Peki, b u yen id en in celem e işin i k im y a p a c a k ? S a n ın m b u iş in sa n y ü r e ğ in e d ü şe ce k , ö zen sizce u y g u la n d ığ ın d a k u şk u y a r a t a n k işise l b ir alış-v eriş b içim in d e g e rç e k le şe ce k tir. B ir ro m a n için so n ölçü, o n a k a r ş ı d u y d u ğ u m u z s e v g i o lac a k tır; tıp k ı d o stlu k larım ız ın v e ta n ım la y a m a d ığ ım ız şe y le rin ö lçü sü n ü n se v g i o lm a sı gibi. B u d u ru m d a , k im i in sa n la r ın ta rih sır a sın d a n d a h a kötü b ir ib lis sa y d ık la r ı d u y g u sa llık , g e rile rd e g izle n d iğ i y e r d e n sesle n e ce k tir: «İyi, a m a b en sev iy o ru m b u n u »; «İyi, a m a b u b en im h o şu m a gitm ed i.» B en a n c a k şu k a d a r ın a sö z v ere b ilirim ki, k o n u şm a la rım d a d u y g u s a llık se sin i a ş ı n b içim d e y ü k se ltm e y e c e k ve söze çok e r k e n b a şla m a y a c a k . R o m an ın yoğu n , b o ğ u cu in sa n 6ı
cıl n ite liğ in d e n u z a k d u ru la m a z ; in sa n la ro m a n iç içe dir; b u g e rç e ğ in yol a ç a c a ğ ı y ü celtici y a d a a lç a ltıc ı d u r u m la r d a n k u rtu lu ş y o k tu r; in sa n e le ştiri de b u d u ru m la ra h e s a b a k a t m a k z o ru n d a d ır, in s a n la r d a n tik sin iy o r o lab iliriz; a m a o n la rı r o m a n d a n a ta c a k , h a t t a tem izley ip a r ıt a r a k k u lla n a c a k o lu rsa k , k ita b ım ız c an lılığ ın ı y itirir, b ir sö z cü k y ığ ın ın a d ö n ü şü r. K o n u şm a la r ım a b a şlık o la r a k «R o m an ın Y ö n leri» sö z ü n ü seçtim , ç ü n k ü b ilim sellik ten , a ç ık se ç ild ik te n u z a k b ir sö z o ld u ğ u için k o n u m u z u ele a lm a k t a b iz e en b ü y ü k ö z g ü r lü ğ ü sağ lıy o r; ü ste lik h em b izim b ir r o m a n a d e ğ işik b a k ış y o llarım ız, h em de k e n d i y a p ıtı n a ro m a n y a z a r ın ın d e ğ işik b a k ış y o lla n a n la m ın a ge liy o r. R o m a n ın in ce lem e k a m a c ıy la y ed i y ö n ü n ü se ç m iş b u lu n u y o ru z : öykü, k işile r, o la y ö rg ü sü , d ü ş sellik , e rm işlik , b içim v e ritim .
62
İK İN C İ BÖLÜM
Ö Y K Ü H epim iz ro m a n ın en ö n em li y ö n ü n ü n ö y k ü a n la tm a k o ld u ğ u n u k a b u l ederiz, a m a h e r b irim iz b u n u sesim ize a y r ı b ir e d a v e re re k b elirtiriz. Ö ykü k o n u s u n d a ile rid e v a r a c a ğ ım ız so n u ç la r işte şim d i ta k ın a c ağ ım ız b u e d a y a b a ğ lı o lac a k tır. Ü ç d e ğ işik se se k u la k v erelim . B ir tip in sa n v a r dır, «R o m an ne y a p a r ? » d iy e s o r a r s a n ız k en d isin e, i s tifin i b o z m a d a n size şöyle k a r şılık v ere cek tir: «N e d e sem b ilm em k i... T u h a f b ir s o r u ... R o m a n ro m a n d ır işte ... N e d e se m ... Ö y k ü a n la tır h e rh ald e .» B a b a c a n b ir in sa n d ır; sö zleri a ç ık se ç ik d eğild ir; b elk i de o s ır a d a b ir y a n d a n o to b ü sü n ü sü rü y o r, -yazına d a g e re ğ in d e n öte a ld ırış e tm iy o rd u r. A y n ı so ru k a r ş ı s ın d a b ir b a ş k a s ı k e sin v e s a ld ır g a n b ir tu tu m ta k ı n a c a k tır. G ö zü m ü n ö n ü n de g o lf a la n ın d a g o lf o y n a r d u ru m d a c a n la n d ırd ığ ım b u k im se şö y le d iy ecek tir: «R o m an n e y a p a r , öyle m i? N e y a p a c a k , ö y k ü a n la tır elbette. A n la tm ıy o rsa , b a n a y a r a m a z . Ö ykü d en hoş63
la n ın m ben . Z ev k sizlik işte, ne y a p a rsın ız ; a m a h o ş la n ıy o ru m . S a n a t, yazın , m üzik , h e p si sizin olsun; şö y le g ü ze l b ir ö y k ü v erin y e te r b a n a . S o n ra , dostum , ö y k ü d e d iğ in ö yk ü y e b en zem eli h a ! K a n m d a benim g ib i d ü şü n ü y o r.» Ü ç ü n c ü k işi ise c an sız, ü z ü n tü lü b ir se sle , «E v et... y a z ık k i ro m a n ö y k ü a n la tır,» d iy ecek tir. İlk k o n u ş a n a s a y g ı d u y a r, böyle k im se le ri ta k d ir le k a rşıla r ım . İk in cid en n e fre t eder, k o rk arım . Ü ç ü n c ü s e s b en im k en d i sesim d ir: «E v et... y a zık k i öykü a n la tır ro m an .» Ö yk ü ro m an ın tem elid ir; ö yk ü y o k sa ro m a n d a yo k tu r. B ü tü n ro m a n la rın e n b ü y ü k o rta k yö n ü b u d u r. K e şk e o lm a sa y d ı; k e şk e en b ü y ü k o rta k yön «ezgi» gibi, «g e rç e ğ in k a v r a n m a s ı» g ib i d e ğ işik b ir şey o lab ilse y d i de, bu b a sit, ilk el n e sn e o lm a sa y dı. Ç ü n k ü b ir ro m a n ın ö y k ü sü n ü n e k a d a r çok g ö z d en g e ç irir, d e ste k s a ğ la d ığ ı d a h a ince, d a h a y ü ce y ö n le rd e n n e den li a y r ı ele a lır sa k , o n d a b eğ en ecek o ö lçü d e a z şe y b u lu ru z. B e lk e m iğ i g ib i u z a r g id e r öykü; d a h a d o ğ ru su , b ir şe r it gib i, ç ü n k ü ro m an cın ın d ile d iğ i y e rd e b a şla r , d iled iği y e rd e b iter. Ö y k ü n ü n g e ç m işi ç o k e sk id ir; n eolitik, b elk i de p ale o litik ç a ğ l a r a d e ğ in u z a n ır. K a fa ta s ın ın b içim in e b a k ılırsa , nea n d e r ta l a d a m d a b irç o k ö yk ü d in lem iş. M a m u tla rla , a z g ın g e r g e d a n la r la b o ğ u şm a k ta n y o rg u n d ü şe n in s a n la r d a n o lu şa n ilk el d in leyiciler, y a k tık la r ı ateşin ç e v re sin e d izilm iş a ğ z ı a çık , sa ç ı s a k a lı b irb irin e g ir m iş k im sele rd i. O n la rı u y a n ık tu ta n te k şey m erak d u y g u su idi. S o n r a ne o la c a k diye b ek lerlerd i. Ö y k ü c ü a n la tır d u ru r; d in ley en ler, so n r a n e o lacağ ın ı k e s tir ir k e stirm e z y a u y u k la m a y a b a ş la r y a d a öy k ü y ü a n la ta n ı ö ld ü rü rlerd i. D a h a s o n r a la r ı Ş e h r a z a d ’ın b a şın d a n g e ç e n le ri b ir d ü şü n ü rse k , o la c a k la rı ön c ed en k e stirm e n in y a r a ttığ ı teh lik e le r k o n u su n d a b ir 64
d e ğ e rlen d irm e d e b u lu n ab iliriz. Ş e h r a z a d , z o rb a la r ile ilk el in s a n la r a k a r şı etk ili te k y a z ın sa l a r a ç o lan m e r a k sila h ın ı k u lla n m a y ı iyi b ild iğ i için ölü m den k u r tu lm u ştu r. B ü y ü k b ir ro m an cıy d ı o. B etim lem eleri g ü zel m i gü zel, y a r g ıla n h o şg ö rü lü , a h la k a n la y ışı ileri, o lay b u lu p seçm ek te b ecerik liy d i; y a r a ttığ ı k işile r c a n lıydı, D o ğ u n u n ü ç b a şk e n tin e ilişk in b ilg isi derin di. N e v a r ki, çek ilm ez b ir a d a m o lan k o ca sın ın elin d en c a n ım k u r ta r m a y a ç a lışırk e n b el b a ğ la d ığ ı y eten ek b u n la r d a n h içb iri d eğild i. İk in cil ön em d e şey le rd i b u n l a r a n c a k . Ş e h r a z a d k o casın ı, b a k a lım so n ra n e o la c a k d iy e m e ra k için de b ıra k m a y ı b a şa r d ığ ın d a n ö lü m d e n k u rtu la b ild i. G ü n e şin d o ğ d u ğ u n u g ö rü n ce sö z ü n ü n o rta sın d a su su v e riy o r, su lta n d a a ğ z ı a ç ık k a l a k alıy o rd u . «B u s ır a d a Ş e h r a z a d s a b a h o ld u ğ u n u g ö r d ü ve a k ıllılık edip su stu .» İlg in ç b ir y a ııı b u lu n m a y a n b u k ıs a söz B in b ir G ece M a sa lla r ı’nın b elk em iği, k ita p ta k i ö yk üleri b irb irin e b a ğ la y a n v e çok y e te n e k li b ir p re n se sin can ın ı k u r t a r a n şerittir. S o n r a ne o ld u ğ u n u m e r a k edip ö ğren m ek iste m e k b a k ım ın d a n h ep im iz Ş e h r a z a d ’m k o c a sın a b e n zeriz. E v re n se l b ir iste k tir b u ve işte b u n e d en le r o m an ın b elk em iği öyk ü o lm alıd ır. K im im iz ö y k ü n ü n d ışm d a h içb ir şeyle ilgilen m ey iz, çü n k ü içim izd e o il k el m e r a k d u y g u su n d a n b a ş k a h içb ir şey yo k tu r; b u y ü z d e n de öyküye ilişk in o lm a y a n y a z ın sa l d e ğ e rle n d irm elerim iz g ü lü n çtü r. Ş im d i a r tık ö y k ü n ü n ta n ım ı n ı y ap a b iliriz . Ö ykü, o la y la rın z a m a n s ır a s ın a gö re d izile re k anlatılm asıdır-, k a h v a ltın ın a r k a sın d a n öğle y em eğin in , p a z a rte sin in a r k a sın d a n salın ın , ö lü m ü n a r k a sın d a n çü rü m e n in g e lm e si gib i. B u d u ru m u n s a lt ö y k ü a ç ısın d a n b ir te k d e ğ e ri o lab ilir, o d a d in le y en lerd e s o n r a ne o la c a ğ ın ı ö ğ re n m e iste ğ i u y a n d ır m a k tır. T ersin d e n a lırsa k , b ir te k k u su ru olab ilir: dinleyi65
ç ile rd e so n r a n e o la c a ğ ın ı ö ğ re n m e iste ğ in i köreltm ek. Y a ln ız c a a n la tıla n o la y la r a ç ısın d a n d ü şü n ü rse k , öy k ü a n c a k bu ik i b içim d e eleştirileb ilir. Y a z ın sa l ö ğ e le r için d e en y a lın , e n ilk el o la n ıd ır öykü, a m a gen e de ro m a n d e d iğim iz o p e k k a r m a ş ık y a p ıla rın tü m ü n ü n en b ü y ü k o r ta k y a n ıd ır. Ö y k ü y ü r o m a n d a iç içe b u lu n d u ğ u d a lıa soylu ötek i ö ğ e le rd e n b ir c ım b ız la çek ip a y ır a c a k o lu rsak , cım b ızın u c u n d a k ıv r a n a n b u u p u zu n , ç ıp la k z a m a n şe rid in in ilg in ç b ir y ö n ü b u lu n m a y a n , çirk in b ir şe y o ld u ğ u n u gö rü rü z . A n c a k , o n d a n ö ğ re n e ce ğ im iz p e k ço k şe y v a rd ır. İşe g e rç e k y a ş a m la ö y k ü a r a sın d a k i b a ğ l a n g ö zd e n g e ç ire re k b a şla y a b iliriz . G ü n d e lik y a şa m ım ız d a z a m a n d u y g u su y la dopd o lu d u r. B ir o lay ı d ü şü n ü rk e n , on u n b a ş k a b ir o lay d a n önce m i, y o k sa s o n r a m ı g e ç tiğ in i d ü şü n ü rü z. B u d ü şü n c e zih n im izd en h e m e n h e m en h iç çıkm az; sö zlerim izin , d a v r a n ışla n m ız ın ço ğ u o n d an k a y n a k la n ır. Ç o ğ u diyoru m , h e p si değil; çü n k ü öyle a n la şılı yo r ki, y a ş a m d a z a m a n d a n b a ş k a b ir şe y d a h a v a r: k o la y lık o lsu n diye «d eğ er» a d ın ı v ereb ileceğim iz, s a atle, d a k ik a y la d eğil de, y o ğ u n lu k la ölçü len b ir şey. B u y ü zd en , g e ç m işim iz e b ir gö z a t a c a k o lu rsak , g ü n le rin g e riy e d o ğ ru d ü m d ü z u z a y ıp g itm ed iğ in i, kim i y e rle rd e y ü k se le re k b ir k a ç tep e o lu ştu rd u ğ u n u g ö rü rü z . G ele ce ğ e d o ğ ru b a k a c a k o lu rsa k , g ö z ü m ü z e k im i z a m a n b ir d u v a r , k im i z a m a n b ir b u lu t, k im i z a m a n b ir g ü n e ş gib i g ö rü n e c e k tir gelecek , a m a h içb ir z a m a n ta r ih s ır a s ın a g ö re d ü ze n len m iş b ir g ü n le r a y l a r çize lg e si gib i d e ğil. Z a m a n B a b a ile ne b elleğim iz p e k ilg ilen ir, ne de g e le c e ğ e y ö n e lik b eklen tilerim iz. B ü tü n s a n a tç ıla r , se v g ilile r, d ü ş k u ra n la r, o n un z o r b a lığ ın d a n b ir ö lçü d e k u rtu lm u ştu r. Z a m a n b u k im se le ri ö ld ü reb ilir, a m a d ik k a tle rin i ü stü n e çekem ez. 66
Ö lüm s a a t i g e lip ç a ttığ ı a n d a b ile o n la r b elk i da ö b ü r y a n a b ak ıy o rd u r. G ö rü ld ü ğ ü gibi, g e rç e k te n e o lu r sa o lsu n , g ü n lü k y a ş a m h em en h em en iki a y n y a ş a m d a n o lu şm a k ta d ır: Z a m a n için d e sü rü le n y a ş a m v e d e ğ e rlere gö re sü rü le n y a şa m . İn sa n d a v r a n ışla r ı b u ik i tü r y a ş a m a d a b a ğ lı k a lır. «K ızı a n c a k b e ş d a k ik a gö rd ü m , a m a d eğd i d o ğ ru su » sözü, b ir te k tü m ce iç in de h e r ik i tü re b a ğ lılığ ı b ird en dile getiriy o r. İşte, öy k ü n ü n y a p tığ ı şey, z a m a n içinde ge çen y a ş a m ı a n la t m ak tır. R o m an ın b ü tü n ü n ü n y a p tığ ı ise, e ğ e r iyi b ir ro m an sa,, d e ğ e rle re g ö re sü rü le n y a ş a m ı d a k a p s a m ı n a a lm a k tır. B u n u n h a n g i y o llard a n , n a sıl s a ğ la n d ı ğ ın ı ilerid e in celey eceğiz. R o m a n say d ığ ım ız iki t ü r y a ş a m a b ird e n b a ğ lıd ır. N e v a r ki, r o m a n d a z a m a n a b a ğ lılık zo ru n lu d u r, y o k sa ro m a n y a z ılam a z . O y sa g ü n lü k y a ş a m d a böyle b ir b a ğ lılık ge re k m e y e b ilir. B ilm iyoru z. B irta k ım m istik k işile rin g e ç ird ik le ri d e n ey im lere b a k ılırsa , g e re k m iy o r ve biz p a z a r te sid e n so n r a salın ın y a d a ö lü m ü n a rd ın d a n çü rü m e n in g e l d iğin i s a n m a k la y an ılıy o ru z. G ü n lü k y a ş a m d a siz le r de, b en de, d ile rse k tu tu p z a m a n diye b ir şey in ol m a d ığ ın ı ileri s ü r e r e k o n a g ö re d a v ra n a b iliriz . N e d e m ek iste d iğim izi a n la m a y a b ilir çev re m izd ek ile r v e b izi tım arh a n e y e tık a b ilirle r, o b a şk a . A m a ro m a n ın ı d o k u rk e n ro m a n y a z a r ın ın z a m a n ı y o k s a y m a s ı d iy e b ir şe y o lam az. S ım sık ı d e ğ ilse bile, az çok Ö yküsü n ü n ipin i elinde tu tm a sı, o u p u zu n z a m a n şe rid in i b ı r a k m a m a s ı g e r e k ir on un . Y o k sa o d a b izim g ib i a n la şılm a z d u ru m a g e lir v e b u d a ro m an cı için k ö tü b ir k u su rd u r. Z am a n k o n u su n d a so y u t d ü şü n c e le r ile ri sü r m e m ey e çalışıy o ru m , ç ü n k ü u z m a n k işile r b u işin k o n u n u n d ışın d a k i in s a n la r için çok tehlikeli, y e r k a v r a m ın d a n bile çok d a h a teh lik eli b ir u ğ r a ş o ld u ğ u n u 67
sö y lü y o rla r. N ice se ç k in m e ta fiz ik ç i z a m a n ü stü n e e ttiğ i b ir sö zü n y a n lışlığ ı y ü zü n d en g ö z d e n d ü şm ü ş tü r. B e n y a ln ız c a şu n u a ç ık la m a y a çalışıy o ru m : Ş im d i b u r a d a k o n u şu rk e n b en d u v a r d a k i s a a tin tik-takla r ın ı işitiy o r o lsa m d a b ir, işitm iy o r o lsa m d a bir-, z a m a n d u y g u su n u y itirm işim y a d a k o ru y o ru m , ö n e m i yok. O y sa h e r r o m a n d a b ir s a a t v a rd ır. R o m an y a z a n h o şla n m ıy o r o la b ilir b u sa a tte n . E m ily B ron te R ü z g â r lı T ep e’de s a a tin i gizlem ey e ç alışm ıştır. T ris t r a m S h a n d y ’de L a u re n c e S te rn e s a a t i b a ş a ş a ğ ı çe v irm iştir. D a h a d a b e c e rik li b ir y a z a r o lan M a rce l P r o u st ise, sa a tin in a k r e p v e y elk o v an ın ı d e ğ iştirir d u r u r , öyle ki ro m a n ın k a h r a m a n ı a y n ı a n d a h e m se v g ilisiy le a k ş a m y e m e ğ i y em ek te, h em de p a r k t a d a d ı s ıy la to p o y n a m a k ta d ır. B ü tü n b u n la r ro m a n k u rall a n n a u y g u n d u r, a n c a k h içb iri b izim sa v ım ız ı ç ü rü t m ez: R o m a n ın tem e li ö y k ü d ü r v e ö y k ü o la y la rın z a m a n s ır a s ın a g ö re d izile re k a n la tılm a sıd ır. (B u a r a d a b elirtelim ki, ö y k ü ile o la y ö rg ü sü a y r ı a y n şe y le r d ir. Ö y k ü o la y ö r g ü sü n ü n tem elin i o lu ştu ra b ilir, a m a o la y ö rg ü sü d a h a g e lişm iş b ir y a p ı g ö ste rir. B a ş k a b ir k o n u şm a m d a o la y ö rg ü sü n ü ta n ım la y ıp in celey ece ğiz.) B ize ö y k ü a n la t a c a k k im v a r ? W a lte r S c o tt v a r. B u r a d a W a lte r S c o tt’u n ro m an cılığ ın ı ta r tış m a y a k a lk a r s a k , a r a m ız d a d e rin g ö rü ş a y rılık la rı d o ğ a c a k tır. B en im p e k se v d iğ im b ir y a z a r d e ğ ild ir Sco tt; ü n ü n ü n sü rü p g itm e sin e de b ir tü rlü a k ıl erd irem iy o ru m . Y a ş a d ığ ı y ılla rd a k i ü n ü n ü a n la m a k g ü ç değil. B u n u n ön em li ta r ih se l n e d e n leri v a r d ır v e e ğ e r r o m a n a y a k la şım ım ız ta r ih s ır a s ın a g ö re o lsay d ı, b u n e d e n le rin ta r tış m a s ın ı y a p m a m ız g e re k ird i. N e v a r ki, S c o tt’u za m a n ın a k ış ı için d e k i y e rin d en a lıp y u v a rla k 68
o d a m ız d a k i öteki ro m a n c ıla rın y a n ın a k o y u n ca, b a k ı yo ru z k i öyle ah ım şa h ım b ir y a z a r d eğil. D ü şü n c e le ri önem siz, y a z ış b içim i a ğ ır , o la y la rı b a ğ la y ıp y a p ı k u r m a k ta b ecerik siz. R o m a n la rın d a ne tu tk u v a r, ne de y a z a r la y a z d ık la rı a r a s ın d a b u lu n m a sı g e re k e n u z ak lık . B u ik isin d en d e y o k su n b ir y a z a r b izi d e rin den s a r s a c a k k işile r y a r a ta b ilir m i? H ad i d iy elim ki, s a n a ts a l u z a k lık diye tu ttu r m a k u k a la lık e tm e k olur. A m a y a tu tk u ? T u tk u n u n öyle s a n a t s a l u k a la lık s a y ıla c a k b ir y a n ı y ok tu r. B ir d ü şü n ü n ü z; S c o tt’u n r o m a n la r ın d a b in b ir ç a b a y la y ü k se lttiğ i d a ğ la r , o y d u ğ u v a d ile r, özenle h a z ır la d ığ ı y ık ık k ilise le r a s lın d a hep tu tk u g e re k tire n şey le rd ir, a m a o r t a d a tu tk u , h e y ecan diye b ir şe y gö rem ezsin iz. S c o tt’d a tu tk u a te ş i o lsa y d ı eğer, b ü y ü k b ir y a z a r o lu rd u ; o z a m a n b ü tü n b ecerik sizlik y a d a y a p a y lık la r ön em in i y itirird i. A m a S c o tt’un a n c a k ılık d e n e ce k b ir y ü reğ i, efen d ice d u y g u la n , k ır la r a b a y ır la r a k a r ş ı a k ıllıc a b ir se v g is i v a r v e b u n la r d a b ü y ü k r o m a n la r y a z m a k için y e te rli tem el değildir. D ü rü stlü ğ ü n e gelin ce: S c o tt’u n d ü r ü s t lü ğ ü a h la k ve tic a re t a la n la n n d a y d ı. B u tü r b ir d ü rü stlü ğ ü n v a r lığ ı y o k lu ğ u n d a n d a h a k ö tü d ü r, ç ü n k ü S c o tt’un en k ö k lü g e re k sin im le rin i gid e riy o r, o d a y e r y ü zü n d e b a ş k a b ir d ü rü stlü k tü r ü b u lu n d u ğ u n u a k lın d a n b ile geçirm iy o rd u . W a lte r S c o tt’un ü n ü ik i n ed en e d a y a n ır. B irin cisi, b u g ü n y a ş la n o rta y ı g e ç m iş k im se le rin ç o ğ u ç o c u k k en b ü y ü k lerin d en S c o tt’u n ro m a n la rın ı d in le m iş tir. S o n r a Scott, İsk o ç y a ’d a o tu r a n la n n y a d a t a til lerin i b u ü lk e d e g e ç ire n le rin m u tlu d u y g u sa l a n ı la rın ın b ir p a rç a sıd ır. G e rç e k te n de, b en k en d im İsv iç reli R ob in son A ile si’ni h a n g i n ed en le se v d im v e se v i y o rsam , o n la r d a S c o tt’u n r o m a n la n n ı o n e d e n le s e v iy o rlar. İsv içreli R o b in so n A ile si ü stü n e tu tu p şim 69
d i sîz le re b ir k o n u şm a y a p a b ilird im v e ç o c u k lu ğ u m d a ta ttığ ım h e y e c a n la r d a n ö tü rü a te şli, c o şk u n b ir k o n u şm a o lu rd u b u . Y a şlılığ ım d a b ey n im iyice k u ru y u p d a b en a r tık b ü y ü k y a z ın y a p ıtla r ın a k a y ıtsız b ir d u r u m a g e ld iğ im z a m a n , İsv iç reli R o b in so n ’l a n n k ı y ıla rın a , «g em in in k o rk u n ç b ir sa r s ın tıy la b in d ird iğ i» o d ü şse l k ıy ıla r a y e n id e n döneceğim-, g e m id e n y a n la r ın d a a n n e le ri b a b a la r ı v e e lle rin d e k i to r b a d a b u tro p ik a l a d a d a on yıl b o y u n c a g e r e k d u y a c a k la r ı b ü tü n a r a ç g e re ç le rle d o lu b ir to r b a y la F ritz, E rn est, J a c k v e F ra n z a d lı 6 d ö rt k o c a k a h r a m a n ç ık a c a k . İşte b e n im için İsv iç re li R o b in so n A ile si b itm e z tü k e n m e z b ir y a z m e v sim id ir. İçin izd en k im ileri için W a lte r S c o tt d a a y n ı şe y d eğil m i? Ç o c u k lu k ta ta d ıla n b ir m u tlu lu ğ u a n ım s a tm a k ta n öte b ir a n la m ta şıy o r m u g e r ç e k te n ? B u yü zd en , b ey n im iz k u ru m a d ığ ı sü re ce , ro m a n la r ı d e ğ e rle n d irirk e n b ü tü n b u m u tlu a n ıla n b ir y a n a b ıra k m a m ız g e r e k m e z m i? W a lte r S c o tt’u n k a z a n d ığ ı ü n ü n ik in ci nedeni, g e rç e k te n s a ğ la m b ir tem ele, ö y k ü a n la tm a k ta k i y e te n e ğ in e d a y a n ır . S c o tt’d a ilk e l b ir g ü ç, o k u y u cu y u b e k le n ti için d e tu ta b ilm e k , o n u n m e r a k d u y g u su y la o y n a y a b ilm e k g ü c ü v a r d ır . Ş im d i The A n tiq u a ry a d lı ro m a n ın ı ele a l a r a k k işile ri ve o la y la n g ö zd e n g e ç i re lim . (Ç ö zü m ley elim d em iy o ru m , ç ü n k ü çözü m lem e b u r a d a y a n lış b ir y ö n tem olur.) B u n u y a p m a k la ro m a n d a ö y k ü n ü n n a s ıl g e liştiğ in i gö recek , k u lla n ıla n b a s it y o lla rı in celem e o la n a ğ ı .b u la c a ğ ız .
70
T H E A N T IQ U A R Y B ö lü m I O n sek izin ci y ü zy ılın so n la rın a d o ğ ru g ü ze l b ir y a z g ü n ü , b ir iş için İsk o ç y a ’n m kuzey d o ğ u su n a g itm e k te o lan k ib a r g ö r ü n ü şlü g e n ç b ir a d a m . E d in b u rg ile Q ueen sfe rry a r a s ın d a ç a lışa n a r a b a la r d a n b irin e b i let aid i; a d ın d a n a n la ş ıla c a ğ ı ve b ü tü n h uzeyli o k u rla rım ız ın b ild ik le n gib i, Q ueen sfe r ry ’de F o rth K ö rfe zi'n i g e ç m e k için fe ribo t v a rd ır. The A n tiq u a ry 'nin ilk tü m c e sid ir bu. Ö yle h e y e c an u y a n d ır a n b ir y a n ı yok, a m a b ize o la y la rın z a m a n ın ı ve y erin i b ild iriyor, b ir g e n ç tan ıtıy o r, k ıs a c a ö y k ü n ü n ge ç e c e ğ i sa h n e y i h azırlıy o r. G en cin b u n d a n so n ra ne y a p a c a ğ ın ı a z çok m e r a k ediyoruz. A d ı Lovel, gizem li b ir d u ru m u v a r. Lovel ro m an ın k a h r a m a n ıd ır (y o k sa S c o tt o n un için «k ib a r g ö rü n ü şlü » d e m ezdi) ve ro m an ın k a d ın k a h r a m a n ım m u tlu e d e c e k tir. A n tik a cı Jo n a th a n O ld b u ck ile k a r şıla şır . B irlikte, a ğ ır a ğ ır a r a b a y a b in erler, a r a b a d a ta n ışırla r. L ovel evin d e O ld b u ck ’ı ziy a re te g id e r. E v in y a k ın la rın d a E d ie O ch iltree a d ın d a yen i b iriy le k a r şıla şır la r . S co tt y e n i k işile r ta n ıtm a k ta u sta d ır: H iç y a d ır g a tm a d a n , s e s s iz ce o rta y a ç ık a n v e r ir ve b ir b ek len ti h a v a s ı y a ra tır. E d ie O ch iltree’den d e ç o k şe y le r b ek leriz. E d ie d ile n cidir, a m a öyle s ır a d a n b ir dilen ci d eğil de, ro m an tik , g ü v e n ilir b ir se rse ri. M e ra k ederiz, E d ie ’nin L o vel’d a u c u n u c u n gö zü m ü ze ç a r p a n g iz in a y d ın la n m a sın a b ir y ard ım ı o lm a y a c a k m ı a c a b a ? D erken , b irta k ım k işi le r d a h a tan ıtılır: S ir A rth u r W a rd o u r (köklü b ir a ile 7i
den gelen , işle rin i iyi y ü rü te m e y e n b ir a d a m d ır ), k ızı Is a b e lla (k a h ra m a n ım ız ın se v g isin i k a rşılık sız b ır a k a n k ib irli b ir k ızd ır) v e Jo n a th a n O ld b u ck ’ın k ız k a r d e şi M iss G rizzle. M iss G rizzle de ay n ı b ek len ti h a v a sın ı y a r a t a c a k b içim d e tan ıtılır. A slın a b a k a r s a nız, b ir g ü ld ü rü a r a c ın d a n b a ş k a b ir şey d eğild ir; o lay la rın g id işin i etk ilem ez. Ö y k ü a n la ta n la r b u t ü r şey leri çok y a p a r , çü n k ü sü r e k li o la r a k n ed en -son u ç iliş k ile rin i g ö z e tm e k z o r u n d a d eğild irler. O la y la rın g e lişm e sin d e e tk isi b u lu n m a y a n şey le rd e n söz e tse le r de, ö y k ü sa n a tın ın y a lın sın ırla rı için d e k a lm a y ı b a ş a ra b ilirle r . D in ley iciler b u n la rın g e lişm e gö stere ce ğ i d ü şü n c e sin e k a p ılır la r, a m a d in ley iciler s a ç ı b a şı b ir b irin e g irm iş y o rg u n k im se le rd ir v e k o la y c a u n u tu r la r. B u gib i a ç ık b ıra k ılm ış u ç la r o lay ö r g ü sü a ç ısın d a n sa k ın c a lıd ır , a m a ö y k ü y e y a r a r s a ğ la r . M iss G rizz le b u n a k ü ç ü k b ir ö rn ek tir; d a h a ön em li b ir ö rn e ğ i ise yalın , tra jik b ir ro m a n g ö rü n ü m ü ta şıy a n T he B ride o f L a m m e rm o o r d a b u la b iliriz. R o m a n d a Scott, Lord H ig h K e e p e r'ı o k u y u c u y a ü stü n d e önem le d u r a r a k t a n ıtır, k işiliğ in d e k i k u s u r la r ın k ita p ta k i a c ı o la y a yol a ç a c a ğ ı sa n ısın ı u y a n d ır a b ile c e k b ir s ü r ü söz eder. N e v a r ki, a s lın d a L o rd H ig h K e e p e r r o m a n d a h iç y e r a lm a s a y d ı bile, b u a c ı o la y g e n e de a z çok a y n ı b i çim d e g e rç e k le şird i; ç ü n k ü g e rç e k le şm e si için gerek li k işile r y a ln ız c a E d g a r , L u cy , L a d y A şh to n v e Buckla v /d u r . B iz şim d i y en id en The A n tiq ııa ry ’y e dön elim . B ir a k ş a m y e m eğ in d e S ir A rth u r W a rd o u r ile O ld b u ck k a v g a e d e rle r; S ir A r th u r g ü c e n e re k k ız ıy la b irlik te e rk e n d e n k a lk ıp g id e r. B a b a k ız d en iz k ıy ısın d ak i k u m s a ld a n e v le rin e d o ğ ru y ü rü m e y e ç a lışırla r. D eniz k a b a r ıp k u m sa lı b a s a r . S ir A rth u r ile Is a b e lla su la rın için d e k a lır v e b u teh lik e li d u ru m d a y k e n E d ie O chilt72
re e ile k a r şıla ş ır la r . Ö y k ü d ek i ilk cid di a n d ır b u ve b a k ın ız g e rç e k b ir ö y k ü cü b u n u n a sıl ele alıy o r: B u sözleri sö y led ik leri sır a d a , e rişeb il d ik leri en y ü k se k k a y a n ın d ü zlü ğ ü n d e d u r d u la r; çü n k ü öyle g ö rü n ü y o rd u ki, b u n d a n so n r a g irişe c e k le ri b ir ilerlem e ç a b a s ı y aln ız c a s o n la ım ı ç a b u k la ştır m a y a y a r a y a c a k tı. K u d u rm u ş su la r ın a m a n sız , a m a a ğ ı r y ü k selişin i b u k a y a n ın ü stü n d e b ek le y ecek le r d i; d u ru m la rı, d in siz z o r b a la r c a y ırtıcı h a y v a n la r ın önün e ç ık a rıla n v e k a p ıla rın a çılıp h a y v a n la rın ü stlerin e s a lın m a la r ı için v e ri lecek işa re ti b ek le rk e n b ir sü re , y e rin d e d u r a m a y a n h a y v a n la r ın sa b ır sız lık v e ö fk esin i g ö rm e k z o ru n d a k a la n o ilk H ıristiy an şe h it lerin in d u ru m u n a b en ziy ord u . A n c a k o k o rk u lu b ek ley iş s ır a s ın d a bile Isa b e lla , d o ğ u şta n s a ğ la m ve c e s u r o lan zih n inin b ü tü n g ü c ü n ü b u k o rk u n ç teh lik e ü s tün de to p la y a c a k z a m a n ı b uldu . « Ç a b a g ö s terip u ğ r a şm a k sız m ölüm e b o yu n m u e ğ m e liy iz? » dedi. «S a b a h a y a d a y a rd ım g e le n e k a d a r k a lm a k için bizi k a y a lığ a tırm a n d ıra c ak , hiç d e ğ ilse s u la r ın e rişem e y ec eğ i b ir y ere ç ık a ra c a k , k ötü de o lsa , b ir yol yok m u ? D u ru m u m u zu n fa r k ın a v a r m ış la r d ır h e rh a l de ve bizi k u r ta r m a k için kö y lü leri to p la y a c a k la r d ır.» R o m an ın k a d ın k a h r a m a n ı işte böyle, o k u y u cu la rın için i ü şü te n tu m tu ra k lı b ir b içim d e k o n u şu r. A n cak , g e n e d e s o n r a ne o la c a k diye b ek liy oru z. B u r a d a d a, b en im sev g ili İsv iç re li R o b in so n 'u m d ak i gib i, 73
k a y a lık la r g e rç e k k a y a lık d eğil, k a r to n d a n y ap ılm a. S o n ra , S co tt b ir eliyle fırtın a y ı e stire c e k d ü ğ m e y e b a s a rk e n öteki eliyle h a n i h a n i ilk H ıristiy a n la r k o n u su n d a k a le m o y n atıy or. B ü tü n b u olu p b ite n lerd e iç ten lik diye, teh lik e d u y g u su diye b ir şe y yok. H er şey h e y e can sız, k u ru , b a ş t a n sa v m a ; a n c a k , g e n e de so n r a ne o la c a k diye b ek liy oru z. N e o lac ak , L ovel ge lip o n la n k u r t a n r . Evet, d ü şü n m e liy d ik k u r ta r a c a ğ ın ı. P eki, so n r a ne o lu r? İşte h a v a d a b ıra k ılm ış b ir o lay d a h a . A n tik a c ı nın L o v e l’ı y a tırd ığ ı o d a p e rilid ir. L ovel o ge ce d ü şü n de y a d a g e rç e k te n a n tik a c ın ın a t a la n n d a n b irin i g ö rü r, a d a m ona, «K u n st m a c h t G u n s t,» der. G enç a d a m A lm a n c a b ilm ed iğ in d en o s ır a d a b u sö zlerin ne d e m ek o ld u ğ u n u a n la m a z ; so n ra d a n «B ecerik lilik g ö ze g irm e y i s a ğ la r » a n la m ın a g e ld iğ in i ö ğren ir. O h a l de Isa b e lla 'm n g ö n lü n ü k a z a n m a ç a b a la r ın ı s ü r d ü r m esi g e ı ek m ek ted ir. Y a n i, b u d o ğ a ü stü o la y m ö yküye h iç b ir k a tk ısı y o k tu r. R esim li d u v a r h a lıla rıy la , fır tı n a la r la o r ta y a sü rü lü r, a m a so n u ç o la r a k elim izde s ı r a d a n b ir sö z k a lır, o k a d a r . N e v a r ki, o k u y u cu b u n u b ilm ez. «K u n st m a c h t G u n st» sö z ü n ü d u y u n c a d ik k a ti y en id en u y an ır; d e rk e n ilg isi b a ş k a b ir şey e y ö n elir ve böylece o la y la r z a m a n s ır a s ı için de sü rü p g i der. S t. R u th y ık ın tıla rın d a b ir k ır gezin tisi. D öustersw iv e l’ın ta n ıtılm a sı. B ir y a b a n c ı o lan b u k ö tü a d a m S ir A r th u r u m a d e n işin e b u la ştırm ıştır. B o ş in a n ç la rı a la y k o n u su edilir, ç ü n k ü b u n la r İsk o ç y a ’nm sın ır b ö l g e le rin in k en d i b o ş in a n ç la rı d eğild ir. A n tik a cın ın y e ğe n i H e cto r M c ln ty re ’ın gelişi. H ector, L o v e l’m d o la n d ırıcı o lm a sın d a n k u şk u la n ır; dü ello ed erler. A d am ı ö ld ü rd ü ğ ü n ü s a n a n Lovel, h e r z a m a n k i g ib i o rta y a ç ık ıv e re n E d ie O ch iltree ile b irlik te o r a d a n k a ç a r. St. 74
R u th y ık ın tıla rın d a g iz le n irle r ve b u r a d a D oustersw iv e l’m b ir d e fin e a r a m a işin d e S ir A rth u r’u n a sıl a ld a ttığ ım g ö rü rle r. L ovel b ir s a n d a lla o ra d a n u z a k la şır ; g ö zd e n ır a k g ö n ü ld en ır a k ilk e si u y arın c a , y e n id en o rta y a ç ık ın c a y a d e ğ in b ir d a h a k a y g ıla n m a y ız L o vel için. St. R u th ’d a k i ikin ci d efin e a v ın d a S ir A rth u r b ir y ığın g ü m ü ş b u lu f. Ü ç ü n c ü d efin e a v ın d a D ou stersw iv el g ü ze l b ir s o p a y iy erek b ay ılır, k en din e g e ld i ğ in d e y a şlı G le n a lla n K o n te si’n in c e n a z e tö ren in i g ö r ü r . K a to lik b ir a ile d e n g e ld iğ i için K o n tes ge ce y a n s ı o r a d a gizlice gö m ü lm ek ted ir. G le n a lla n a ile sin in öyk ü d e çok önem li b ir yeri v a rd ır, a n c a k g e n e d e o k u y u cu y a ta n ıtılm a la rı ne k a d a r ö zen siz! S o n d erece g e lişig ü z e l b ir b içim d e D o u ste rsw iv e l’a b a ğ la m v e rm işle r. O s ır a d a D ou stersw ivel r a stla n tı so n u c u o r a d a b u lu n d u ğ u için, S co tt G le n a lla n ’l a n o n un gö zü n d en g ö ste rm iştir. O k u y u cu d a b irb irin i izleyen o la y la n n e tk isi a ltın d a a r tık öyle u y sa l b ir d u ru m a g e lm iştir ki, ilk el m a ğ a r a a d a n ı l a n g ib i a ğ z ı a ç ık b a k ıp d u rm a k ta d ır. Ş im d i ilg i G le n a lla n aile sin e çev rild iğ in d en , y a z a r ışığ ı sö n d ü re re k S t. R u th y ık m tıla n n ı k a r a n lık la r a g ö m e r ve b izi «öy k ü ön cesi- d iy eb ileceğim iz b ir dönem e g ö tü rü r. K a r şım ıza, ge ç m işte işle n m iş b îr g ü n a h k o n u su n d a ü stü k a p a lı b ir b içim d e b irta k ım çılg ın c a sö z le r sö y ley en ik i k işi çık ar. B u n la r, ölen K o n te s’ın o ğlu Lord G le n a lla n ile g e lec e k te n h a b e r v ereb ilen , E lsp e th M uckle b a c k it a d ın d a b ir b a lık çı k ad ın d ır. K o n u şm a la n a r a y a g ire n b a ş k a o la y la r la k esin tiy e u ğ r a r : E d ie O ch ilt re e tu tu k la n ır, y a r g ıla n ır v e salıv e rilir; o k u y u cu y a yeni ta n ıtılm ış b ir b a ş k a k işi b o ğ u la r a k ölür; so n ra d a y ısın ın evin d e iy ile şm e k te o lan H ecto r M cIn ty re ’ m h u y su z lu k la rı a n la tılır. A m a L o rd G le n a lla n ile E lsp eth a r a s ın d a g e ç e n k o n u şm an ın özeti şu d u r: Y ıl 75
la r önce L ord G len allan , a n n e sin in k a r ş ı ç ık m a sın a a ld ırm a d a n , E v e lin a N ev ile a d ın d a b iriy le evlen m iş, s o n r a ev len d iği k a d ın ın k en d i k ız k a r d e şi o ld u ğ u yo lu n d a sö z le r d u y u n ca, d e h şette n ç ılg ın a d ö n erek g e b e k a rısın ı te rk e tm iştir. B ir z a m a n la r an n e sin in h iz m etç isi o la n E lsp eth , L o rd G le n a lla n ’a E v e lin a ’m n k e n d i k ız k a r d e şi fa la n o lm ad ığın ı, ço c u ğ u n u d o ğ u r u r k e n ö ld ü ğ ü n ü , d o ğ u m d a k en d isiy le b irlik te b ir b a ş k a k ad ın ın d a h a h a z ır b u lu n u p y a rd ım ettiğin i, çocu ğ u n so n ra d a n o r ta d a n yo k o ld u ğ u n u a n la tır. B u n u n ü zerin e L ord G len allan , yören in y a rg ıc ı o la r a k o g ü n lerd e olu p b ite n leri a z çok b ilen ve k e n d isi de o s ı r a d a E v e lin a ’y a tu tk u n b u lu n an a n tik a c ıy la k o n u şm a y a gid er. S o n r a n e o lu r? S ir A rth u r W a rd o u r’ın m a l l a n s a tılığ a ç ık a n lır , çü n k ü D o u ste rsw iv e l a d a m ın elinde a v u c u n d a p a r a b ıra k m a m ıştır. S o n r a ? S o n r a F r a n s ız la n n ü lk ey e ç ık a r m a y a p m a k ta o ld u k la rı d u y u lu r. S o n r a ? İn giliz a sk e rle rin in b a ş ın d a L ovel o böl g e y e gelir. A d ı şim d i «B in b aşı N evile» o lm u ştu r. A n c a k a sıl a d ı b u b ile d eğild ir, çü n k ü L ovel g e rç e k te L o rd G le n a lla n ’ın o r ta d a n y o k o lan ç o c u ğ u d u r v e k o n tlu ğ u n y a s a l m ira sç ısıd ır. B u g e rç e k b ir a z E lsp eth M u c k le b a c k it’in, b ir a z E lsp eth ile b irlik te E v e lin a Nev ile ’in d o ğ u m u n d a h a z ır b u lu n a n ve L o v e l’m y u rt d ışın d a ra h ib e o la r a k k a r ş ıla ş tığ ı h izm etçi k ad ın ın , b ira z E d ie O ch iltree’nin, b ir a z d a L o v el’m ö lm ü ş b ir d a y ısın ın k a tk ıla r ıy la a y d ın lığ a k a v u şu r. A slın d a o r t a d a çözü m ü s a ğ la y a c a k p e k çok n ed en v a rd ır, a m a S c o tt’u n n ed en lerle ilg ile n d iğ i yok. Ü stle rin d e d u ru p a ç ık la m a k sık ın tısın a g irm e k siz in o r ta y a a tı atıv e ri yor. G ü ttü ğ ü te k cid d i a m a ç, o la y la rı a r k a a r k a y a sır a la m a k . S o n r a ne o lu y o r? S o n r a Is a b e lla W a rd o u r y u m u şa y ıp ro m an ın k a h r a m a n ıy la evlen iy or. S o n r a ? Ö ykü b u r a d a b itiyor. Ö yle ikide b ir «S o n ra ? » diye 76
so rm a m a lıy ız , ç ü n k ü z a m a n s ır a s ı g e re k e n d e n b ir s a n iy e öteye g ö tü rü le c e k o lu rsa , ken dim izi b a m b a ş k a b ir ü lk e d e b u lu ru z. T he A n tiq u a ry z a m a n için d e g e ç e n y a ş a m ı iç g ü d ü se l b ir b içim d e ve ö v ere k d ile g e tire n b ir ro m an d ır. B u , d u y g u la rın k ö rlen m esin e, y a r g ıla r ın y ü zey se l k a l m a s ın a ve özellikle, ö y k ü n ü n ev lilik le so n a erm esi g ib i b u d a la c a b ir u y g u la m a y a yol a ç m a k ta d ır. Z a m a n ı b ilin çli b ir b içim d e övüp y ü celtm ek o la n a ğ ı d a v a r d ır. B u n u n b ir ö rn eğin i A rn o ld B e n n e tt’m The A n ti q u a r y ’d e n a p a y r ı b ir k ita p o lan ü n lü The O ld W ives' T a le ’in de gö re b iliriz. The Old W ives' T ale in g e rç e k k a h r a m a n ı z a m a n d ır; e v ren in su lta n ı o la r a k ro m a n d a b a ş k ö şe y e k u ru lm u ştu r. Y a ln ız c a M r. C ritchlow o n un b u y r u ğ u d ışın d a d ır, a m a C ritch low 'un b u g a r ip b a ğ ı şık lığ ı z a m a n ın g ü c ü n e g ü ç k a ta r . S o p h ia ile C o n s ta n ce , a n n e lerin in g iy sile rin i s ır tla r ın a g e ç ire re k m a s k a r a lık la r y a p tık la rı ço cu k lu k g ü n le rin d e n b a ş l a y a r a k , z a m a n ın tu tsa ğ ıd ırla r; ik isin i de e d e b iy a tta eşin e p e k e n d e r r a s t la n a n ta m b ir çü rü m e sü re c i b e k le m e k te d ir. îk i k ız k a r d e şte n S o p h ia evd en k a ç ıp evlenir; a n n e le ri ölür; C o n sta n c e evlen ir, k o c a sı ölür; S o p h ia ’n ın k o c a sı ölür, S o p h ia ölür, ro m a tiz m a lı y a şlı k ö p e k le ri k a b ın d a y iy ec e k b ir şe y le r k a lm ış m ı d iy e b a k m a k için g ü ç b e la y ü rü m ey e ç alışır. Z am an için d e g e ç e n g ü n lü k y a şa m ım ız , S o p h ia ile C o n sta n c e ’ın d a m a r la r ın d a k i k a n ı d a a ğ ır la ştır ıp d o n d u ra n bu y a ş la n m a sü re cin d e n b a ş k a b ir şey d eğild ir. Y a ln ız c a ö y k ü a ç ısın d a n ele a lın d ığ ın d a , b ize bu denli sa ğ la m g ö rü n e n v e h içb ir s a ç m a lığ a k a ç m a y a n böyle b ir ro m a n d o ğ al o la r a k a n c a k ölüm le so n a ereb ilird i. İyi b ir b itiş değil. İn s a n la r elb ette y a ş la n a c a k ; ne v a r k i b ir ro m an ın b ü y ü k o lab ilm e si için b u n d a n d a h a ö n em li b ir tem ele d a y a n m a s ı g e re k lid ir. The O ld W i ll
y e s ’ T a le çok g ü çlü , içten v e a cık lı b ir ro m an d ır, a m a b ü y ü k b ir ro m a n değildir. Y a S a v a ş ve B a r ış ? S a v a ş ve B o n j'ın b ü y ü k b ir ro m a n o ld u ğ u n a k u şk u yok; b u r a d a d a z a m a n ın e t k ileri ve b ir k u ş a ğ ın y a şla n ıp ç ö k ü şü v u rg u la n ıy o r. B e n n e tt gib i T olsto y d a in sa n la rın n a sıl y a şla n d ık la rın ı g ö ste re c e k k a d a r y ü rek lid ir; N ik o la y ile N a t a ş a ’n m so n u n a d eğin g ö tü rü lm e y e n çö k ü şleri, a slın d a C o n sta n c e ile S o p h ia ’n ın ta m ç ö k ü şle rin d e n d a h a u ğ u r su z b ir ç ö k ü ştü r ve sa n k i b izim k en d i gen çliğ im izin b ü y ü k b ir p a r ç a s ın ı alıp gö tü rm e k ted ir. Ö yley se Sa~ v a ş ve B a n ş n ed en iç k a r a r tıc ı b ir ro m a n d e ğ il? N e deni, b elk i z a m a n b a k ım ın d a n o ld u ğ u g ib i y e r b a k ı m ın d a n d a g e n işle y ip y a y ılm a sı v e h e n ü z k o rk u tu c u b o y u tla ra e rişm ed e n içim izi sev in ç v e h e y e c a n la dol d u r a r a k , b ittiğ in d e g e rid e m ü z iğ e b e n z e r b ir etk i b ı r a k m a s ıd ır . S a v a ş v e B a r ış ’ı b ir sü r e o k u d u k ta n so n ra k u la ğ ım ız a b irb iri yİ e u y u ş a n g ü ç lü b ir k a ç se s b ird e n g e lm ey e b a şla r , a m a telle re n eyin v u rd u ğ u n u k e sin lik le b ilem eyiz. S c o tt k a d a r T olstoy d a « S o n r a ne o lu y o r?» so r u su y la ilgilen m ek te, içten lik te B e n n e tt’d en g e r i k a lm a m a k ta d ır ; a m a k u la ğ ım ız a g e le n m ü zik s e s le rin in k a y n a ğ ı ö y k ü d eğild ir. T e k te k o la y la r y a d a k işile r de d eğild ir. B u sesle r, o la y la r ile k işile rin d a ğılm ış b u lu n d u k la rı u ç su z b u c a k sız R u s to p ra k la rın d a n y ü kselir;, o rm a n la rın , ta r la la r ın , b ah çe lerin , yol la rın , k ö p rü le rin , d o n m u ş ır m a k la r ın to p lu c a y a r a t tığ ı g ö rk e m ile u ğ u ltu d a n d o ğ a r. Y e r d u y g u su y a r a t m a k ta u s t a b irç o k ro m a n c ı v a rd ır. (Five T ow ns ve A u ld R e ek ie g ib i y erleri d ü şü n ü n ü z.] A n cak , g e n iş lik d u y g u su u y a n d ıra b ile n ro m a n c ıla rın sa y ısı p e k a z d ır ve işte bu d u y g u T o lsto y ’u n y ü ce sa n a tın ın d a y a n d ığ ı tem ellerd en b irid ir. S a v a j ve B a r ış ’ın s u lta nı z a m a n değil, y erd ir. 78
S ö zlerim i b itirm ed en ö yk üye k ıs a c a se s o la r a k d e ğ in m e k istiy o ru m . R o m an ın se s yönü, onun se sli o k u n m a sın ı g e re k tir ir ve ötek i d ü zy azı tü rle rin in ço ğ u n d a o ld u ğ u g ib i g ö z ü m ü z ü d eğil de, k u la ğ ım ız ı il g ilen d irir; söy lev s a n a t ıy la o rta k y a n ı d a a slıiıd a b u n d a n öteye gitm ez. E z g i ,y a ra tm a y ı y a d a se ste in işle r ç ık ışla r sa ğ la m a y ı a m a ç la m a z . B ize g a r ip g e le b ilir am a , b u a m a ç la r için gö zle o k u m a k y eterlid ir. B ir p a r a g r a f y a d a k o n u şm a e ste tik b ir d e ğ e r ta şıy o r sa , g ö zü m ü z, b ey n im izin d e y a rd ım ıy la , o n d ak i se s g ü z e l liğ in i k a p a r a k bize ileteb ilir. G ö zü m ü z ü ste lik se sle ri iyice b irb irin e y a k la ştır a b ild iğ i için, tıp k ı b a z ı k im se le rin b ir m ü z ik p a r ç a s ın ı p iy a n o d a ç alm a b ile ce ğ in d en d a h a k ıs a sü re d e gö zle o k u y ab ilm e le ri gib i, b iz b u se sle ri y ü k se k se sle o k u d u ğ u m u z za m a n k in d e n d a h a ç a b u k a lg ıla y a b iliriz . N e v a r ki, in sa n gö zü m ü z, ö y k ü cü n ü n k en d i se sin i y a k a la m a k t a b u d en li çev ik d a v ra n a m ıy o r. The A n tiq u a r y ’n in o ilk tü m c esin d e h iç b ir se s g ü z e lliğ i yok, a m a g e n e de se sli o k u n m a z s a b ir şe y le r e k sik k a la c a k tır. B u d u ru m d a zih n im iz W a lte r S c o tt’u n zih n i ile se ssiz v e d a h a a z y a r a r lı b ir a lışv e rişte b u lu n u y o r dem ek tir. A n latıcın ın se sin i d u y u rd u ğ u n d a n öykü, ro m a n a , o la y la rı a r t a r d a a n la tm a n ın ö tesin d e b ir şe y le r k a ta r . K a ttığ ı çok b ir şe y d eğild ir. Ö rn eğin , y a z a r ın k i şiliğ i gib i önem li b ir k o n u d a b ize b ir y a r a n d o k u n m az. Y a z a n n k işiliğ i (k işiliğ i v a r s a e ğ e r ); o lay ö r g ü sü , k işile r y a d a y a ş a m h a k k m d a k i g ö rü şle ri g ib i d a h a y ü ce a r a c ıla r y o lu y la o r ta y a çık ar. Ö yk ü d e a n latıc ın ın se si o ls a o lsa b iz i o k u y u c u lu k ta n d in leyici d u ru m u n a d ö n ü ştü rü r: Ç e v re sin d e k ile r çöp ve k e m ik y ığ m la n a r a s ın d a u y u y u p k a lın c a y a d eğin , m a ğ a r a n ın o rta sın d a çö m eld iği y e rd e n o la y la n sır a la y ıp d u r a n b ir ilk el k a b ile ö y k ü c ü sü n ü n se sin e k u la k v e re n 79
d in ley iciler d u ru m u n a . Ö ykü ilkeldir, ta e d eb iy atın b a şla n g ıc ın a , d a h a y a zın ın b ilin m ed iğ i g ü n le re u z a n ır ve içim izd ek i ilk e lliğ e sesle n ir. İşte b u n e d e n led ir k i, se v d iğ im iz ö y k ü le r k o n u su n d a m a n tık lı d a v r a n a m az, b a ş k a ö y k ü le rd e n h o şla n a n la r a k a r ş ı h em en s a l d ır g a n b ir tu tu m a g ire riz . S ö z g e lişi, İsv iç reli Robins o n A ile s in i se v iy o ru m diye b en im le a la y ed en lere k ız a rım beıi; öyle u m u y o ru m ki, S co tt k o n u su n d a içi n izd e b a n a k ız a n la r o lm u ştu r! N e d e m ek iste d iğ im i an lıy o rsu n u z. Ö y k ü le r içim izde b ir h o şg ö rü sü z lü k h a v a s ı e stirir. Ö y k ü n ü n a h la k la b ir ilg isi b u lu n m a d ığ ı g ib i, ro m an ın ötek i yö n lerin in k a v r a n m a s ın a b ir y a r d ım ı d a y o k tu r. R o m a n ın öteki yön lerin i k a v r a m a k istiy o rsa k , m a ğ a r a d a n ç ık m am ız g e re k ir. M a ğ a r a d a n d a h a b ir sü r e ç ık m a y a c a ğ ız . Ç ık m a y a c a ğ ız a m a , b a k ın ız ötek i y a ş a m tü rü Cd e ğe rlere d a y a lı y a şa m ) ro m a n ı h e r yön d en n a sıl sık ıştırıy o r; n a s ıl için e k işilerin , o lay ö rgü lerin in , d ü şselliğ iıı, ev r e n e ilişkin- g ö rü şle rin , k ıs a c a ö y k ü n ü n b itm ez tü k e n m e z «o n d an s o n r a ... o n d an so n ra » la rın ın d ışın d a ne v a r s a h e p sin in g irm e sin i ö n e rere k n a s ıl on u k ita b ı d o ld u rm a y a ve böylece biçim in i b o z m ay a çalışıyor. Z a m a n a d a y a lı y a şa m ın d e ğ e rsiz liğ i, a şa ğ ılığ ı o d e n li a ç ık ç a o r ta d a d ır ki, in sa n ın a k lın a d o ğ a l o la r a k şu so r u geliy or: A c a b a ro m a n y a z a n da, tıp k ı z a m a n ı iç le rin d e n sö k ü p a ttık la n n ı ileri sü r e n m istik k işile r gib i, z a m a n için d e g e ç e n y a şa m ı y a z ü a n n d a n sö k ü p a ta r a k , y e rin e d a h a p a r la k o lan ,Ö tek i y a ş a m tü rü n ü te k b a ş ın a k o y a m a z m ı? Z am a n ı yo k etm ey i d en em iş b ir ro m a n c ı v a r: G e rtru d e Stein . O n u n u ğ r a d ığ ı b a ş a n s ız h k ta n b ir ta k ım d e rsle r ç ık a ra b iliriz . E m ily B ro n te ’den, L a u re n c e S t e m e ve M arce l P ro u st’d a n çok d a h a ile ri gid e re k G e rtru d e S tein s a a tin i p a r a m p a r ç a etm iş, p a rç a la rın ı 80
ö s i r i s ’in b ed en in in p a r ç a la n g ib i y e ry ü zü n e s a ç m ış tır. S tein b u n u y a r a m a z b ir çocu k gib i d a v r a n m a k is ted iği için y a p m a m ıştır; g ü ttü ğ ü y ü ce b ir a m a ç v a r dır. R o m an ı z a m a n ın b o y u n d u ru ğ u n d a n k u r ta r a r a k y a ln ız c a d e ğ e rle re d a y a lı y a ş a m ı dile g e tirm e y i u m m u ştu r. B a ş a n lı o lam a m ıştır, ç ü n k ü ro m an ı z a m a n ın b u y ru ğ u n d a n ta m o la r a k k u rta rd ın ız m ı, a r tık h içb ir şe y dile g e tire m e z olur. D a h a so n ra k i y a z ü a n n d a S te in ’ m n a sıl b ir b a t a k lığ a s a p la n m a k ta o ld u ğ u n u g ö re b i liy o ru z. O la y la rın z a m a n sır a sın ı y o k e tm e k istiyor; o n u n b u iste ğ in i b en de y ü re k te n p a y la şıy o ru m . N e v a r ki, tü m c ele r a r a sın d a k i s ır a y ı b o z m a d a n o la y la rın z a m a n sır a sın ı o rta d a n k a ld ır m a sın a o la n a k y o k tu r. A n cak , b u n u y a p a b ilm e k için tü m ced ek i sö z cü k le rin s ır a sın ı d a o r ta d a n k a ld ır m a k zo ru n d ay ız; b u ise s ö z cü k le ri o lu ştu ra n h a r fle r in y a d a se sle rin sıra sın ın yok e d ilm esin i g e re k tirir. İşte b u n o k ta d a G e rtru d e S te in b a t a k lığ a iyice g ö m ü lü y o r. O nun g iriştiğ i b u d en eyin g ü lü n ç b ir y a n ı yok. B öyle eğlen celi b ir o y u n la v a k it ge çirm e k , S c o tt’u n W a v e rle y R o m a n la rı’n ı y en id en y a z m a y a k a lk ışm a k ta n çok d a h a ö n em lidir. G en e de k esin lik le b a ş a r ıs ız lığ a u ğ r a y a c a k b ir d e n e y d ir bu. Z am a n s ır a s ı yo k e d ile ce k o lu rsa , o n un y erin i tu tm a s ı g e re k e n h e r şe y de b irlik te g id e c ek tir. Ç ü n k ü y a l n ız c a d e ğ e rle re d a y a lı y a ş a m ı dile g e tirm e y i a m a ç la y a n ro m an , a n la şılm a z v e b u y ü zd e n d e ğ e rsiz b ir d u r u m a g e lece k tir. İşte b u n e d e n le d ir ki, sîzle rd e n b en im le b irlik te, k o n u şm am ın b a şın d a k i sözleri d o sd o ğ ru b ir se sle te k r a r la m a n ız ı istiy o ru m . O to bü s sü rü c ü sü n ü n y u m u şa k h u ylu, k a r a r s ız se siy le söylem eyin , ç ü n k ü h a k k ın ız y o k b u n a. G o lf o y u n c u su g ib i k e sin v e s a ld ır g a n b ir se s le de söylem eyin , ç ü n k ü o n d a n b ilg ilisin iz siz. S e s i n iz b ir p a r ç a ü z ü n tü lü çık sın , o k a d a r . E v e t... y a z ık ki ö y k ü a n la tır ro m an . 8ı
ÜÇÜNCÜ BÖLÜM
K İ Ş İ L E R (I) R o m an ın y alın v e tem el yön ü o la n ö y k ü y ü in ce ledikten so n ra, şim d i d a h a ilgin ç b ir k o n u y a, k işile re geçeb iliriz. B u r a d a , d a h a s o n r a ne o ld u ğ u n u d e ğil, o lan la rın k im in b a şın d a n g e ç tiğ in i so rm a k g e r e k iy o r R o m an cı a r tık y a ln ız c a m e r a k d u y g u m u z a s e s len m eyecek , z e k â m ız la h a y a l g ü cü m ü z e de y ö n ele cek, y a z d ık la r ın d a d e ğ e r b elirten yen i b ir tu tu m sezilecek tir. Ö y k ü n ü n o y u n c u la rı in s a n o ld u ğ u n a göre, r o m a nın bu yön ü n e k o la y c a «k işiler» a d ın ı v ereb iliriz. Ö y k ü le rd e h a y v a n la r d a y e r a lm ıştır, a m a h a y v a n la rın r u h s a l y a p ısı çok a z b ilin d iğin d en , b u g irişim le r p e k b a şa r ılı o lm am ıştır. N e v a r ki, g e ç m işte ro m a n c ıla rın ilkel in sa n la r ı ele a lış la r ın d a n a sıl b ir g e lişm e o ld u y sa , ilerid e b e n z e r b ir d e ğ işm e h a y v a n la rın ele a lm ış la r ın d a d a g e rç e k le şe b ilir. R o b in so n C ru so e ’n u n a d a 82
m ı C u m a ile B a to u a la a r a sın d a k i b ü y ü k g e lişm ey e b e n z e r b ir gelişm e, K ip lin g ’in k u r t la n ile b u n la n n g ü n ü m ü zd en ik i y ü zy ıl s o n r a r o m a n la r d a y e r a la b ile c e k s o y d a ş la n a r a s ın d a d a b ek len eb ilir. O z a m a n k a r ş ı m ız a ç ık a c a k h a y v a n la r, ne b irta k ım sim g e se l y a r a t ık la r o la c a k , n e k ılık d e ğ iştirm iş in sa n c ık la r, n e d ö rt a y a k lı y ü rü y e n m a s a l a r , . n e de h a v a d a u ç a n b o y alı k â ğ ıt p a r ç a la n . B ilim , y en i y en i k o n u la r s a ğ la y a r a k ro m a n sa n a tın ın k a p sa m ın ı b u y o ld a n d a g e n işle te b ilir. A n cak , böyle b ir y a rd ım şim d ilik s a ğ la n m ış d e ğ il v e s a ğ la n a n a k a d a r ö y k ü lerd ek i o y u n c u la n n in s a n y a d a in sa n lık t a s la y a n b ir ta k ım y a r a tık la r o ld u ğ u n u söyleyebiliriz. R o m an cı d a in sa n o ld u ğ u n a gö re, y a z a r ile k o n u su a r a s ın d a öteki b irç o k s a n a t d a lın d a b u lu n m a y a n b ir y a k ın lık v a rd ır. T arih çiy le k o n u su d a b irb irin e b a ğ la n tılıd ır, a m a ilerid e g ö re c e ğ im iz gibi, ta rih çin in k i b u denli içli d ışlı b ir b a ğ la n tı değildir. R e ssa m ve h eyk elciy le işle d ik le ri k o n u la r a r a s ın d a b a ğ la n tı b u lu n m a sı g erek m ez, çü n k ü c a n la r ı iste m e zse in s a n la r ı k o n u a lm a k z o ru n d a d e ğild irler. O z a n la r için de d u r u m b öyledir. B e stec i ise, y a p ıtı h a k k ın d a a ç ık la y ıc ı b ilg i v erm ed ik çe, iste se de in sa n ı k o n u a la m a z . Ö teki sa n a tç ıla r ın p e k ç o ğ u n u n tersin e, ro m a n y a z a r ı a ş a ğ ı y u k a rı k en d in i a n la ta n b irta k ım sö z y ığ ın la rı u y d u r u r (a ş a ğ ı y u k a r ı diyorum , a y rın tıla rı s o n r a g ö r e ceğiz) ; b u n la r a k a d ın e rk e k a d la r ı v erir, g e rç e ğ e b e n z e r ta v ır la r y a k ıştırır, tır n a k iş a r e ti k u lla n a r a k o n la r ı k o n u ştu ru r; b a şa r a b ilir le r se , tu ta rlı d a v r a n m a la r ı n ı s a ğ la r . B u sö z y ığ ın la r ı ro m an cın ın k işile rid ir. K i şile r y a z a rın zih n in d e böyle k u r u ve d u y g u su z b ir b içim d e b elirm ezler, y a r a tılm a la r ı çılgın b ir c o şk u için d e olab ilir. A n c a k ge n e de, b u k işile rin tem ek n i telikleri, ro m an cın ın k e n d isi v e öteki in s a n la r h a k 83
k ın d a tah m in e d a y a n a n b ilg ile riy le sın ırlıd ır. A y rı ca, ro m an ın ö b ü r y ö n leri de b u n ite lik le ri b ir p a r ç a d e ğ iştirir. B u n o k tay ı, y a n i k işile rle ro m an ın ö b ü r y ö n leri a r a s ın d a k i ilişkiy i, a y n b ir k o n u o la r a k so n r a ele a la c a ğ ız . Ş u a n d a ro m a n k işile riy le g e rç e k y a ş a m a r a s ın d a k i ilişk i ü stü n d e d u ru y o ru z. A c a b a r o m a n k işile riy le b izim g ib i y a d a ro m a n c ın ın k e n d isi y a d a K ra liç e V ic to ria gib i g e r ç e k in s a n la r a r a s ın d a n e a y ırım v a r ? B ir a y ırım o lm a sı g e re k ir. E ğ e r b ir ro m a n k işisi tıp a tıp K ra liç e V ic to ria ’ya- b e n z iy o rsa (çok b en ziy o r s a değil, tıp a tıp b e n z iy o rsa ), o z a m a n b u k işi g e r çek ten K ra liç e V icto ria, o r o m a n y a d a ro m a n ın o k işiy le ilg ili b ü tü n b ö lü m le ri de b ir a n ı k itab ıd ır. A nı k ita b ı ta rih tir, k a n ıt la r a d a y a n ır. R o m a n ise, k an ıt a r t ı (X) y a d a k a n ıt e k si (X) ü stü n e k u ru lu r; b u r a d a k i (X) b ilin m ey en i y a z a n n k işiliğ id ir ve k a n ıtla rın e tk isin i d u r m a d a n d e ğ iştirir, k im i z a m a n b ü sb ü tü n b a ş k a b ir şey e d ö n ü ştü rü r. T a rih y a z a n ey lem lerle u ğ r a şır ; b ir de, ey lem le rin d e n ç ık a ra b ild iğ i ölçüde, in s a n la n n k işilik leri ü s tü n d e d u ru r. K işiliğ e d u y d u ğ u ilg i a s lın d a ro m an cm ın k in d e n a ş a ğ ı d eğild ir, a m a ta rih ç i k işiliğ in v a rlığ ın ı a n c a k y ü zey e ç ık tığ ı z a m a n b ileb ilir. E ğ e r K ra liçe V ic to ria , «E ğlen m iy o ru z,» d e m em iş o lsa y d ı,' m a s a d a y a n ın d a o tu r a n la r e ğ len m e d iğ in i ö ğ ren em ey ecek ler, k ra liç e n in c a n sık ın tısı d a h içb ir z a m a n o r ta y a çık m a y a c a k tı. K a ş la r ım ç a ta b ilir, ç e v re sin d e k ile r de sı k ıld ığ ın ı b u y o ld a n a n la y a b ilir d i elbet; n e v a r ki, g ö rü n tü le r, k a ş göz, el k o l h a re k e tle ri d e ta r ih se l k a n ıttır. A n cak , k ra liç e d u y g u la rın ı d ış a v u r m a d a n ö y lec e d u rm u ş o lsay d ı, k im n e b ile b ilird i? G izli y a şa m , a d ı ü stü n d e , g izlid ir. B e lirtilerle d ış a v u r a n gizli y a ş a m a rtık g izli d e ğ ild ir, ey lem a la n ın a g irm iştir. Ro84
in an cın ın işlevi, işte b u iç y a ş a m ı k a y n a ğ ın a in ere k o rta y a k o y m ak , K ra liç e V ic to ria h a k k ın d a b ilin eb ile cek şey lerd en d a h a ço ğ u n u a n la tm a k , böylece ta r ih teki V ic to ria o lm a y a n b ir k işi y a r a tm a k tır. A la in a d ın d a ilgin ç, d u y g u lu b ir F r a n sız e le şti ricin in b u k o n u d a a ş ı n c a d a o lsa y a r a r lı sö z le ri v a r. S ö y le d ik leri b o y u n u b ir p a r ç a a şıy o r, a m a san ırım b en im ettiğim sözlerin k en d i b o y u m u a ştığ ı ölçü de değil. İk im iz el ele v e rirse k , b elk i b u d e rin s u la r d a n g e ç ip k ıy ıy a erişeb iliriz. A lain k ita b ın d a tü rlü e ste tik u ğ r a ş b içim lerin i b ir e r b ir e r in celiyor; s ır a r o m a n a gelin ce, h e r in sa n ın ta r ih b ilim in e ve ro m a n s a n a t ın a u y g u n d ü şe n ik i a y n y a n ı b u lu n d u ğ u n u ile ri s ü rü y o r. İn sa n ın gö zlen eb ilen b ü tü n y a ş a m ı iy a n i e y lem le ri ile ey lem lerin d en ç ık a rıla b ile n iç d ü n y a sıl t a r ih in ilg i a la n ın a g ire r. R o m an ın ilg i a la n ın a g ire n y a n ı ise «sa lt tu tk u la rı, y a n i k ib a rlığ ın d a n y a d a u ta n d ığ ı için sö z ü n ü ed em ed iği b ü tü n sev in çleri, ü z ü n tü leri, d ü şleri, d u y g u ve d ü şü n c e le rid ir.» İn sa n o ğ lu n u n b u y a n ın ı d ile g e tirm e k ro m a n y a z a rın ın b a şlıc a g ö re v le rin d e n b irid ir. «R o m an ı ro m a n y a p a n , a n la ttığ ı ö yk ü d en çok, kişilerin- d ü şü n c e le rin i eylem e d ö n ü ş tü rm e k için k u lla n ıla n y ö n tem d ir. G ü n lü k y a ş a m d a b öyle b ir yön tem y o k tu r. (...) D ış e tk e n lerin in sa n y a şa m ın d a k i p a y ın ı v u r g u la y a n ta rih , a lm y a z ıs ı k a v ra m ın ın b o y u n d u ru ğ u a ltın d ad ır; o y sa r o m a n d a alın y a z ısı diye b ir şe y sö z k o n u su d eğild ir; h e r şey in sa n y a ra tılışın ın g e rç e k le ri ü stü n e k u ru lu r. R o m a n d a e g e m e n o lan du y gu , h e r şey in , tu tk u la rın bile, su ç işle-? m en in, y o k su llu ğ u n , m u tsu z lu ğ u n b ile am açlı oldu ğ u d u r .» 1 1Systèm e des Beaux Arts, ss. 314-315. İn san ı aynı konularda düşünmeye yönelten bu denemeyi bana André M aurois göster di, kendisine gönül borcum var.
85
B u sö z le r İn g ilte r e ’de h e r o k u l ö ğ re n c isin in b il d iğ i şu g e rç e ğ i d o la m b a ç lı sa y ıla b ile c e k b ir y o lla sö y lüyor:. T a rih ç in in g ö re v i o la n ı y a z m a k , ro m an c ın ın gö re v i y a r a tm a k tır . A n c a k d o la m b a ç lı b ir y o lla sö y le n m iş o ls a d a, y a r a r lı sö z le rd ir b u n la r; ç ü n k ü g ü n lü k y a ş a m d a k i in s a n la r la r o m a n k işile ri a r a s ın d a k i tem el a y rılığ ı o r ta y a k o y u y o r. G ü n lü k y a ş a m d a b irb irim izi h iç b ir z a m a n a n la y a m a y ız , ç ü n k ü ne b iz b a şk a la r ın ın için i o k u y a b iliriz , n e de o n la r içlerin d ek ileri ta m o la r a k a ç ığ a v u ru r. İ n s a n la r b irb irle rin i d ış b elirtilerin y a r d ım ıy la a n c a k k a b a t a s la k b ir b içim d e ta n ıy ab ilir; b u b e lirtile r h e m to p lu m d a k i ilişk ilerim iz, h em de k u r a c a ğ ım ız y a k ın d o stlu k la r için y e terli d en eb ile c e k b ir tem el o lu ştu rm a k ta d ır. O y sa ro m a n c ı d ile r se, ro m a n d a k i k işile ri o k u y u c u y a b ü tü n yön leriyle ta n ıta b ilir, ç ü n k ü k işile rin in d ış y a ş a m la r ı k a d a r iç d ü n y a la rın ı d a g ö z le r ön ün e se re b ilm e o la n a ğ ın a s a h ip tir. İşte b u n ed en le r o m a n k işile ri ço ğ u z a m a n b i ze ta r ih k ita p la r ın d a k i in sa n la r d a n , h a tt a k en d i y a k ın d o stla rım ız d a n d a h a a ç ık g ö rü n ü rle r. H a k la rın d a sö y le n e b ile c e k ne v a r s a sö y len m iştir; e k sik k a lm ış y a n la r ı b u lu n sa y a d a in a n d ırıc ı o lm a s a la r bile, g iz li s a k lı h iç b ir şe y le ri y o k tu r. O y sa d o stlarım ız b azı şe y le ri b izd en gizler, gizle m ele ri de ge re k ir; k a r ş ı lıklı g iz lilik in sa n ın y a şa m k o şu lla r ın d a n b irid ir. S o ru n u şim d i d a h a b ir o k u l ö ğ re n c isi gib i o r ta y a k o y alım . H ep im iz insanız-, ö yley se in s a n la r a b ire y sel y a ş a y ış la r ı a ç ısın d a n d eğil de, in sa n so y u n u n ni telik leri a ç ısın d a n y a k la şs a k , y a şa m ın b a ş lıc a o lg u la r ın ı g ö z d e n g e ç irse k , d a h a iyi o lm az m ı? O z a m a n belli b ir b a şla n g ıç n o k ta sın d a n y o la çık abiliriz. İn sa n y a ş a m ın d a b a şlıc a b e ş o lgu g ö rü lü r; b u n l a r d o ğ u m , b eslen m e, u y k u , s e v g i v e ölü m d ü r. B u sa y ıy ı iste se k a rtıra b ilir, ö rn e ğ in n e fe s a lm a y ı d a k a 86
tab iliriz; a m a en gö ze ç a r p a n o lg u la r b u b eşid ir. Ş im di, b u n la r ın g e rç e k y a ş a m d a k i y e rle ri n ed ir, ro m a n d a k i y e rle ri ne, k ıs a c a b u n u a r a ştır a lım ; b a k a lım ro m a n y a z a r la r ı sa y d ığ ım ız o lg u la rı g e rç e ğ e u y g u n b i çim de m i y a n sıtıy o rla r, y o k s a ö n em lerin i b ü y ü tü y o r, k ü ç ü ltü y o r y a d a h iç g ö rm e zlik te n m i g e liy o rla r? K i şilerin e b ild iğim iz in sa n a d l a n ta k ıy o r la r a m a , b a k a lım o n la n g e r ç e k in s a n la n n y a s a m sü re çle rin e u y g u n y a ş a t m a y a ç a b a g ö ste riy o r la r m ı? Ö nce b e ş o lg u d a n b ize en y a b a n c ı ikisin i, d o ğ u m l a ö lü m ü alalım . Y a b a n c ı diyorum , ç ü n k ü d o ğ u m la ölüm h em ö m rü m ü z ü n b ir e r p a r ç a sıd ır, h em de d e ğ il dir. B u iki k o n u d a a n c a k b a ş k a la n n ın b ize söy led ik lerin d en b ilg i ed in eb iliriz. D o ğu m o lay ın ı h ep im iz y a şad ık , a m a n a sıl b ir şey d ir, h içb irim iz a n ım sa y a n la yız. D o ğ d u ğ u m u z g ib i ö leceğ im iz de k esin d ir; n e v a r ki, ö lü m ü n n a sıl b ir şe y o ld u ğ u n u d a b ilm iy oru z. Ö m rü m ü z ü n b a şla n g ıc ın a ilişk in b ilg ile rim iz gib i, so n u n a ilişk in b ilg ilerim iz de ta h m in e d a y a n m a k ta d ır. İn s a n ö m rü iki k a r a n lık u ç a r a s ın d a geçiy or. D o ğ u m la ö lü m ü n ne o ld u k la rın ı bize a n la tm a y a k a lk ışa n k im se le r yo k değil. Ö rn eğin , an n e le rin d o ğ u m la ilg ili g ö r ü şle ri v a r; d o k to rların , d in a d a m la r ın ın h em d oğu m , h em ölü m k o n u su n d a g ö rü şle ri v a r. A n c a k , b u n la r h ep d ışa r ıd a n ileri sü rü le n g ö rü şle rd ir. B u k o n u la rd a bizi a sıl a y d ın la ta b ile c e k iki- v a r lık olart b eb ek ile ö lü de b ilg i v erem iy or, ç ü n k ü b a şla r ın d a n ge ç en le ri b i zim a n la y a b ile c e ğ im iz g ib i dile g e tire c e k iletişim a r a ç la rı yok. O n u n için biz, in sa n la rı, ö m ü rleri u n u ttu k la rı b ir den eyim le b a şla y a n , b ek le d ik le ri a m a ne o ld u ğ u n u a n la m a d ık la rı b ir d en ey im le so n b u la n k im se le r o la r a k d ü şü n eceğiz. R o m an y a z a rın ın k işi diye k u lla n d ığ ı y a r a tık la r b u n la r y a d a ilk b a k ış ta b u n la r a b e n 8?
z e r k im se le rd ir. R o m an cın ın , a m a c ın a u y g u n d ü şen h e r şeyi a n ım sa y a b ilm e k , a n la y a b ilm e k y e tk isi v a r dır. K işile rin in b ü tü n gizli d ü n y a sın ı b ilir. P eki a m a , o n la rı d o ğ u m la rın d a n ne k a d a r s o n r a ele a lm a sı ve ö lü m e n e ö lçü d e y a k la ş m c a y a d e ğ in izlem e si gerekir*? S o n ra , in sa n o ğ lu n u n b u ik i g a r ip d en ey im i k o n u su n d a n e le r d em esi, o k u y u c u d a ne g ib i d u y g u la r u y a n d ır m a s ı b e k le n e c e k ? Ü ç ü n c ü s ır a d a , içim izd ek i c a n a te şin i sü rd ü rm e işle m i o lan b e sle n m e y e r alıy o r. D o ğ u m d a n önce b a ş la y a n b esle n m e y i d o ğ u m d a n s o n r a a n n e le r y ü rü tü r; b ir sü r e s o n r a k işi k e n d isi ü stle n e re k , h e r g ü n b ir ta k ım n e sn e leri, y a p tığ ı işe ş a ş m a d a n , b ık ıp u sa n m a k sızm , y ü zü n d ek i b ir d elik ten içeri tık ıştırır d u ru r. B i lin en le u n u tu la n ik i şe y a r a s ı n d a b ir dizi h a lk a d ır b eslen m e : B ir u ç ta n sık ıc a , a n ım sa m a d ığ ım ız d o ğ u m u m u z a b a ğ lıd ır, ötek i u c u ise b u s a b a h ettiğim iz k a h v a ltıy a u z a n ır. B irç o k b a k ım la r d a n k en d isin e b e n ze y e n u y k u g b i , b eslen m e d e y a ln ız c a g ü c ü m ü z ü t a ze lem e k le k a lm a z ; e ste tik b ir y a n ı d a v a rd ır, çü n k ü y e d ik le rim izin ta d ı iyi y a d a k ö tü o lab ilir. Ö yleyse, iki a y n yö n ü b u lu n a n b eslen m e o lay ı r o m a n d a n a sıl işle n e c e k tir? D ö rd ü n c ü s ır a d a u y k u geliy or. Ö m rü m ü zü n o r t a la m a ü çte b iri, öteki in sa n la r d a n , u y g a rlık ta n ve h a t t a y aln ız lık d e d iğ im iz d u r u m d a n u z a k ge çer. B u s ır a d a , p e k ta n ım a d ığ ım ız b ir d ü n y a y a d a la r gid eriz. U y a n ın c a b u d ü n y a b ize b ir p a r ç a h e r şey in silin ip yo k o ld u ğ u , b ir p a r ç a g z l i g e rç e k le rin açık lan d ığ ı, b ir p a r ç a d a d ü n y am ız ın k a r ik a tü r le ştiğ i b ir y e r o la r a k g ö rü n ü r. «D ü şü m d e b ir m erd iv e n g ö rd ü m », «D ü şü m d e cen n eti g ö rd ü m » y a d a «D ün g e c e d ü ş g ö r m ed im » d eriz. U y k u n ed ir, d ü ş n a s ıl b ir şey d ir, b u n la r ı t a r t ış a c a k d eğilim . Y a ln ız c a , ö m rü m ü z ü n b ü y ü k 88
b ir b ö lü m ü n ü n u y k u v e d ü şle geçtiğ in i, ta rih den en şe y in in sa n ö m rü n ü n a n c a k ü çte ik isiy le ilg ile n d iğ i ni, a ç ık la m a la r ım b u ü çte ikiye d a y a n a r a k y a p tığ ım b elirtm e k istiy o ru m . R o m an cı d a b u n a b e n z e r b ir tu tu m için d e m id ir a c a b a ? S o n o la r a k s e v g i geliy or. B u ü n lü sö z c ü ğ ü en g e n iş, en re n k siz a n la m ın d a k u llan ıy o ru m . İlkin k u ru v e k ıs a o la r a k cin sellik k o n u su n a d eğin elim . D o ğ d u k ta n b ir sü re so n ra, h a y v a n la r d a o ld u ğ u gib i in sa n la r d a d a d e ğ işik lik le r olur; b u d e ğ işik lik le r in sa n la r ı b a ş k a in s a n la r la b irleşm ey e, b a ş k a in s a n la r ü retm ey e yön eltir; böylece in sa n soyu sü rü p g id e r. C in sel d u y g u la r e rg e n lik te n önce b a şla r , ü re tk e n liğ in b itm e sin d en so n ra d a can lı k a lır. E tk ileri ev len m e ç a ğ ın d a d a h a a ç ık ç a g ö rü lm e k le b irlik te, a slın d a b ü tü n ö m ü r b oyu yo k olm az. C in sel d u y g u la r d ışın d a, g e n e y e tiş k in lik ç a ğ m a d o ğ ru gü çle n e n b a ş k a d u y g u la rım ız v a r dır. B u n la r, d o stlu k , iyi y ü rek lilik , y u r t se v g isi, T a n rı se v g isi, g e rç e k se v g isi gib i in sa n ru h u n u y ü celten d u y g u la rd ır. B u n la r la cin sel d u y g u la r a r a sın d a k i b a ğ ı b u r a d a s a p t a m a y a k a lk ıştığ ım ız an , a r a m ız d a k a v g a ç ık ar. Böyle b ir k a v g a , W a lte r S c o tt k o n u su n d a çık a b ilec e k b ir k a v g a k a d a r, b elk i de d a h a se rt olur. B u n eden le k o n u y a ilişk in d e ğ işik g ö rü şle ri s ır a la m a k la yetin eceğim . B a z ı in s a n la r c in selliğ in e s a s o ld u ğ u nu; y u rt se v g isi, d o st se v g isi, T a n n se v g isi gib i öteki b ü tü n se v g ile rin tem elin d e cin selliğ in y a ttığ ın ı söylü y o rla r. K im ileri, cin sel sev g in in öteki se v g i tü lle riy le b a ğ la n tılı b u lu n d u ğ u n u , a n c a k o n la n n k a y n a ğ ı o lm a dığını, a r a d a k i b a ğ ın önem li sa y ıla m a y a c a ğ ın ı ileri sü rü y o r; k im ileri ise a r a la r ın d a h içb ir b a ğ g ö rm ü y o r la r. B en a n c a k şu k a d a r ın ı ön eriy oru m : B u d u y g u la rın tü m ü n e se v g i a d m ı v erelim v e se v g iy i in san ın y a ş a d ığ ı d e n e y im le rin b eşin cisi sa y a lım . İn sa n s e 89
v in ce h em b ir şe y le r a lm a y a , h em b ir şe y le r v e rm e y e ç a lışır. B u ik ili a m a ç , se v g iy i b eslen m e y a d a u y k u d a n d a h a k a r m a ş ık y a p a r . S e v g i a y n ı z a m a n d a h em b en cild ir, h em b a şk a sın ın iy iliğ in i gö zetir. B u ik i n i telik ten b iri n e k a d a r g ü ç le n irse g ü çle n sin , ötekini ta m o la r a k yo k edem ez. P eki, se v g i ne k a d a r z a m a n ı m ızı a lır ? K a b a c a b ir so ru , a m a k o n u m u z la ilg isi b u lu n d u ğ u n d a n so r u lm a s ı g e re k iy o r. U y k u yirm i d ö rt sa a tim iz in a ş a ğ ı y u k a n se k izin i alır; b eslen m e ise a ş a ğ ı y u k a r ı ik isin i. İki s a a t d e se v g iy e v erelim m i? İki s a a t bol bol y e ter. S e v g i ötek i u ğ r a ş la r ım ız a s ız a b ilm ek te (a ç lık la u y k u d a ö y led ir), d a h a ön em siz b ir ta k ım u ğ r a ş la r ı b a şla ta b ilm e k te d ir. Ö rn eğin , aile se v g isi b ir k im se n in z a m a n ın ın b ü y ü k b ir b ö lü m ü n ü borsa d a , T a n n se v g isi k ilise d e g e ç irm e sin e yol a çab ilir. A n c a k , b öyle b irin in se v d iğ i b ir k işi y a d a şey le g ü n d e ik i s a a tte n çok d u y g u a lışv e rişin d e b u lu n ab ile c e ğin i d ü şü n m e k g ü ç tü r. S e v g iy i sa y d ığ ım ız öteki d e n e y im le rim izd e n a y ır a n şey, işte b u d u y g u a lışv e rişi, h e m a lm a , h em v e rm e iste ğ i, cö m ertlik v e b ek len ti k a rışım ıd ır. İn sa n y a p ısı a ş a ğ ı y u k a n b u du r. K en d isi de aynı y a p ıd a o lan r o m a n y a z a n , k a le m i eline a lır ve k o la y lık o lsu n diye «esin len m e» a d ın ı v e rd iğ im iz g a r ip d u r u m a g ir e r e k k iişle r y a r a t m a y a u ğ r a şır . B elk i b u ki şile rin r o m a n d a b a ş k a şey le re u y m a sı g e re k e b ilir (sık sık g ö rü le n b u d u ru m u n en a şır ı ö rn ek leri H en ry Jam e s ’in r o m a n la n d ır ) ; böyle b ir g e re k lilik k a rşısın d a k işiler, in sa n y a r a tılışın ı z o r la y a r a k d e ğ iştire ce k le rd iı elbet. A n c a k k o n u m u z b u d eğil; b iz şu an d a , b ü tü r ilg isin i k işile ri ü stü n d e to p lay an , o n la r u ğ r u n a öykü o lay ö rg ü sü , biçim , g ü z e llik g ib i şey le rin ço ğ u n u gö z den ç ık a r m a y a h a z ır b u lu n a n ro m a n y a z a rın ın İçin d e b u lu n d u ğ u d a h a y a lın b ir d u ru m u gö zd en g e ç iri yoruz. 90
Peki, ro m a n k işile ri g e rç e k in sa n la r d a n h a n g i b a k ım la rd a n a y r ılır la r ? A slın d a ro m a n k işile ri h a k k ın d a gen ellem e y a p ıla m a z , ç ü n k ü a r a la r ın d a b ilim sel a n la m d a o r ta k h iç b ir şe y y o k tu r. S ö zgelişi, b u k işile r de s a lg ı b ez le ri b u lu n m a sı gerek m ez; o y sa g e rç e k in s a n la r ın h e p sin in s a lg ı b ezleri v a rd ır. A n c a k g e n e de, k e sin o la r a k ta n ım la n a m a d ık la n h a ld e ro m a n k işi lerin in d a v r a n ışla r ın d a b a z ı b e n z e rlik le r g ö rü lm e k ted ir. İlkin, ro m a n k işile ri d ü n y a y a in sa n d a n çok p o s t a p a k e ti g ib i g e lirle r. R o m a n d a b ir d o ğ u m olu n ca, p o sta c ı b eb e ğ i k a p ıy a g e tirir, y a ş lıc a k işile rd e n b iri k a p ıd a n b e b e ğ i a lır, o k u y u c u la r a g ö ste rir; b u n d a n so n r a b eb ek, gen e llik le t a k o n u şa n a y a d a o la y la rın g e lişm esin e y a rd ım c ı o lab ilecek y a ş a g e lin ce y e k a d a r b u z d o la b ın d a sa k la n ır . R o m an cın ın b u v e b e n z e ri b ü tü n u y g u la m a la r d a g e r ç e k y a ş a m d a n a y rılm a sın ın h em iyi, h em k ö tü b ir n ed en i v a rd ır. B u n la r a b ir a z d a n d e ğin eceğiz. A n c a k , gö rü y o rsu n u z , ro m an d ü n y a s ın d a in sa n la r ın ta n ıtılışı n e k a d a r özen sizce o lu yor. L a u re n c e S t e m e ’d en J a m e s Jo y c e ’a u z a n a n s ü re d e h em en h e m e n h iç b ir y a z a r , n e d o ğ u m h ak k ın d a k i g e rç e k le ri k u lla n m a y a , n e de k e n d isi yen i ol g u la r b u lm a y a ç a lışm ıştır. S o n r a hiç k im se, d u y g u sa l lığ a k a ç m a d a n , özlem e k a p ılm a d a n , b e b e k p sik o lo ji sin e eğilm eyi, b u a la n d a s a k lı y a ta n k o n u z e n g in li ğ in d en y a r a r la n m a y ı d en em em iştir. B e lk i de b öyle b ir şe y y a p ıla m a z . B u k o n u d a b ira z s o n r a k a r a r a v a r a c a ğ ız . B u n a k a rşılık , ölü m o lay ın ın ele a lın ışı gözlem e ç o k d a h a f a z la d a y a n ıy o r. Ü stelik , d e ğ işik b içim lerd e s u n u ld u ğ u n a b a k ılır sa , ro m a n y a z a r la r ı ölüm k o n u s u n a b ir y a k ın lık d u y u y o rla r. Ç ü n k ü ö lü m ro m an ı d e r li to plu b ir s o n u c a u la ştırır. D a h a a z gö ze ç a r p a n b ir 9i
n eden de şu d u r: R o m an cı h e r şey i z a m a n için d e ele a ld ığ ın d a n , y a şa m ın b ilin e n g e rç e k le rin d e n ö lü m ü n k a r a n lığ ın a d o ğ ru gitm ey i, d o ğ u m u n k a r a n lığ ın d a n b ilin en g e rç e k le re d o ğ ru ile rle m e k te n d a h a k o la y b u l m a k ta d ır. K işile ri ö ld ü ğ ü s ır a d a y a z a r a r tık o n la n iy i ce a n la y a b ile c e k , h a k la r ın d a h e m g e rç e k le re u y u p , hem de k en d i h a y a l g ü c ü n d e n d o ğ a n şe y le r söy ley e b ile ce k d u ru m d a d ır. G erçe k le h a y a l g ü cü n ü n k a y n a ş m a sı en g ü ç lü s o n u ç la n y a r a tır . T ro llo p e ü n The L a st C h ron icle o f B a r s e t a d lı ro m a n ın d a k i M rs. P ro u d ie T nin ö lü m ü n ü alalım . S ır a d a n k ü ç ü k b ir olay, a n c a k k o rk u n ç b ir etk i y a ra tıy o r. Ç ü n k ü T roîlope, M rs. P ro u d ie'y i b irç o k y e rd e d o la ştm r , y e ten e k lerin i 'g ö s terir, k o n u ştu ru r, k işiliğin i, h u y u n u su y u n u sık ıc ılığ a v a r a n b ir ö lçü d e o r ta y a k o y ar. M rs. P ro u d ie ’n in so n u g e lm iştir a rtık ; y a ta ğ ın ın k e n a rın d a , o tu rd u ğ u y erd e k a lp k riz i g e ç ir ir v e ölür. R o m an cı, g e r ç e k d ü n y an ın sır a d a n ölü m o la y la n n d a n a ş a ğ ı y u k a r ı d iled iğ i g ib i y a r a r la n a b ilir ; d ilerse, b u k o n u d a işin e y a r a y a c a k h e m en h e r şey i k en d isi de u y d u ra b ilir. Ö lü m ü n k a r a n lık k a p ıla r ı r o m a n c ıy a açık tır; k işile rin i b u k a p ıla r d a n g e ç tik te n s o n r a bile izleyeb ilir, y e te r ki h a y a l g ü c ü k esk in o lsu n ve «ölüm den so n r a k i y a şa m » k o n u su n d a b ize ru h ç a ğ ır a n la r ın sö zlerin e b e n z e r şe y le r a k ta r m a y a k a lk ışm a sın . S a y d ığ ım ız b e ş o lg u n u n ü ç ü n c ü sü o lan b eslen m e k o n u su n d a n e le r sö y le y e b iliriz? R o m a n d a b eslen m e b ü y ü k ö lçü d e to p lu m sa l b ir o lay d ır. K işile ri b ir a r a y a ge tirir. N e v a r ki, bu k işile rin y iy eceğe r u h sa l b a k ım d a n g e r e k d u y d u k la rı çok en d erd ir. Y e d ik le rin d e n h o ş la n d ık la r ı p e k a z g ö rü lü r; özel b ir d u ru m g e re k tirm e d ik çe sin d irim n e d ir b ilm ezler. B iz le r gib i o n la r d a b irb irle rin e k a r ş ı g ü ç lü iste k le r d u y a r, a n c a k b izim k a h v a ltıy a , ö ğ le y e m eğ in e d u y d u ğ u m u z a y n ı g ü ç lü 92
iste k le r o n la r d a y o k tu r. Ş iird e bile y iy eceğe, hiç d e ğ ilse y iy ece ğ in e ste tik yön ü n e, ro m a n d a k in d e n d a h a b ü y ü k y e r v erilm iştir. M ilton ile K e a ts, y iy ec e k içe c e k te n alm an , ta d ı y a n s ıtm a k ta M ere d ith ’d e n d a h a b a şarılıd ır. U y k u d a r o m a n d a b a şta n s a v m a b ir tu tu m la ele alın m ıştır. U y u m a n ın y a r a ttığ ı k en d in d e n ge çm e d u y g u su n u b e lirtm e k y a d a d ü ş d ü n y a sın ı a n la tm a y o lu n d a b ir ç a b a y o k tu r. R o m a n la r d a g ö rü le n d ü şle r, y a m a n tık lıd ır y a d a g e ç m işle g e le c e ğ in p a r ç a p a r ç a b ir a r a y a g e lm e sin d e n o lu şa n p ırıltılı b ir e r re sim d ir. B ir a m a ç u ğ r u n a k ita p ta y e r a lır la r v e b u a m a ç , k işin in b ü tü n y a ş a m m ı d eğil, y a ln ız c a u y a n ık k e n y a ş a d ığ ı s a a tle r i a y d ın la tm a k tır. R o m an k işile ri h içb ir z a m a n ö m ü rlerin in ü ç te b iri k a r a n lık la r için d e g e ç e n k im s e le r o la r a k d ü şü n ü lm e z.B u , ta rih ç ile rin g ü n ışığ ıy la sın ırlı b u lu n a n in sa n a n la y ışıd ır; u y k u k o n u su d ışın da, ro m a n y a z a r ı böyle b ir a n la y ışta n k a ç ın ır. Peki, ro m an cı n için u y k u y u a n la m a y a ç a lışm a sın y a d a k ita p la r ın d a c a n la n d ır m a sın ? U n u tm a y a lım ki, ro m a n cı y o k ta n v a r ed ebilm e h a k k ın a sa h ip tir; a y r ıc a y a ra ttık la rın ın ne z a m a n d o ğru , n e z a m a n y a n lış ol d u ğ u n u b ilm ek çok k o la y d ır, ç ü n k ü y a z a r ın y a r a tıc ı lık a te ş i b izi in a n d ırıc ılığ ı b u lu n m a y a n şe y le rin ü s tü n d en bile a ş ın p g ö tü reb ilm e k ted ir. B u n u n la b irlik te, ro m a n y a z a r la r ı b u g ü n e k a d a r ne u y k u y u o ld u ğ u g i bi y a n sıtm ış, n e de k en d i h a y a l ettik leri g ib i c a n la n d ırm ışla rd ır. G ö rü len d u ru m b u ik isin in k a rışım ıd ır. S e v g iy e gelin ce, r o m a n d a se v g in in ne çok y e r tu ttu ğ u n u h ep in iz b ilirsin iz; a y n c a b u u y ğ u la m a n m r o m a n la r a z a r a n d o k u n d u ğ u , o n la rı tek d ü ze v e sık ıc ı y a p tığ ı y o lu n d a k i g ö rü şü m e b elk i siz de k a tılıy o rsu n u zd u r. İn sa n y a şa m ın ın b u y an ı, Özellikle se v işm e biçim in de, r o m a n la r a n e d e n b u k a d a r cöm ertçe ak 93
t a n lm ış tır ? R o m a n d en in ce a ş a ğ ı y u k a r ı a k lım ız a b ir le şm e k iste y e n v e b a z e n so n u n d a b irle şe b ile n b ir e r k ek le k a d ın a r a s ın d a k i g ö n ü l ilişk isi g e lir. O y sa k e n di y a şa m ın ız ı d ü şü n ü n , b irta k ım b a ş k a in sa n la r ın y a ş a y ış ın a b a k ın , g ö re c e k sin iz k i g e r ç e k d u ru m b u n d a n ço k d a h a d e ğ işik , çok d a h a k a rm a şık tır. Y a p a y lık ta n u z a k , iy i r o m a n la r d a b ile se v g iy e a şır ı b ir y e r v e rilm e sin in ik i n ed en i v a rd ır. B irin cisi şu: R o m a n y a z a n k işile rin i t a s a r la y ıp y a r a t m a işle m in e ge ç in c e, se v g i b ir y ö n ü y a d a b ü tü n yön leriy le zih n in d e a ğ ı r b a sıy o r v e y a z a r fa r k ın a v a r m a d a n b u k işile ri g ö n ü l ilişk ile rin e k a r ş ı a ş ı n ölçü de d u y a rlı y a pıyor. A ş ın ö lçü d e d iy o ru m , ç ü n k ü g e rç e k y a ş a m d a o lsa , a y n ı k iş ile r se v m e k sev ilm e k le b u d en li u ğ r a ş m a z la rd ı. R o m a n k işile rin in b irb irle rin e k a r ş ı g ö ste r d ik leri b u sü re k li d u y a rlılık , H e n ry F ie ld in g g ib i « s a ğ lıklı» d en en y a z a r la r ın r o m a n la r ın d a b ile d ik k a t çe k e c e k b o y u tla rd a d ır. O y sa g ü n lü k y a ş a m d a , b o ş z a m a n la n bol k im se le rin d ışın d a , böyle b ir şe y g ö rü l m ez. E vet, g e rç e k y a ş a m d a d a z a m a n z a m a n b ü y ü k tu tk u la r, b ü y ü k h e y e c a n la r v a rd ır; a m a b u sü re k li b ilin çlilik v e d o y m a k b ilm ez a ç lık d u ru m u , b u d u r m a d a n k en d in i y en i ilişk ilere u y d u rm a ç a b a s ı y o k tu r. B en ce b u d u ru m , ro m an ın ı y a z d ığ ı s ır a d a ro m a n cın ın k e n d i için d e k i d u y g u ve d ü şü n c e le rin k ita b ın a y a n sım a sın d a n d o ğ m a k ta , r o m a n la r d a sev g in in a ğ ır b a s m a s ı b ir a z d a b u n d a n ile ri gelm ek ted ir. îk in c i n ed en e gelin ce, a s lın d a m a n tık a ç ısın d a n b a k ılırsa , ik in ci n e d e n in in celem em izin b a ş k a b ir b ö lü m ü n d e ele a lın m a sı g e re k ir; a m a b en b u r a d a d e ğ i n eceğim . Y a z a r la r ö lü m d en o ld u ğ u k a d a r se v g id e n de h o şla n ıy o rla r, ç ü n k ü ro m a n la rın ı k o la y c a s o n a e r d irm ele rin i sağ lıy o r. S e v g iy i d e ğ işm e z b ir şe y m iş g i b i su n ab ilm ek te , o k u y u cu d a b u n u k o la y c a b en im se94
in ek ted ir, çü n k ü se v g i k o n u su n d a k i y a n lış in a n ç la rım ız d a n b iri de se v g in in h iç b itm ey eceğ id ir. B itm e d iğ i değil, b itm ey eceğ i. O y sa h em ta rih , h em k en d i d en ey im lerim iz b ize g ö ste rm e k te d ir ki, in sa n la r a r a sın d a k i ilişk ile rd e n h içb iri sü re k li d eğild ir; in s a n la rın k en d ile ri g ib i ilişkilferi de d e ğ işk e n d ir; b u ilişk ile rin sü re k li o lab ilm e leri için u s t a c a b ir d e n g e için d e tu tu lm a la rı g e re k ir; sü re k lilik k a z a n d ık la r ı z a m a n ise, in s a n la r a r a s ı ilişk i o lm a k ta n ç ık a ra k , b ir e r to p lu m s a l a lışk a n lık d u ru m u n a g ire rle r, ç ü n k ü a ğ ır lık a r tık se v g id e n evliliğe g e ç m iştir. B ü tü n b u n la n biliriz; b i liriz a m a ge n e de b u a c ı g e rç e k le ri g e le c e ğ e u y g u la m a y a içim iz elv erm ez. G ele ce ğ in b a m b a ş k a o la c a ğ ın ı u m a rız . İlerid e k a r şım ız a y a ta m gö n lü m ü ze g ö re b iri ç ık a c a k y a d a ta n ıd ığ ım ız b iri d e ğ işe re k k u s u r su z b ir k işi o la c a k tır. H e r şe y o ld u ğ u g ib i sü re ce k , b ek le n m e d ik o la y la r a k a r şı u y a n ık d u rm a m ız g e r e k m ey ecek tir. B iz d e s o n su z a dek m u tlu y a d a belki m u t su z y a ş a y ıp gid e ceğ iz . G ü çlü h e r d u y g u in sa n d a y a n lış b ir sü re k lilik in a n cı y a ra tır ; r o m a n y a z a r la r ı işte b ü in a n c a dö rt elle sa rılm ışla r d ır . R o m an ların ı çoğ u z a m a n evlilikle b itirirle r; böyle b ir b itişe b izim de b ir d iy eceğim iz y o k tu r, ç ü n k ü b izim k en d i ö zlem le rim izi dile g e tirm işle rd ir. G erç e k in s a n la r la ro m a n k işile ri a r a s ın d a y a p tı ğım ız b u k a r şıla ş tır m a y ı b u r a d a b itirm e k ge re k iy o r. R o m a n k işileri, s o y d a şla rı o lan g e rç e k in sa n la r d a n d a h a k a y p a k , d a h a ele a v u c a g e lm ez k im se le rd ir. Y ü zle rc e d e ğ işik ro m an cın ın zih n in d en d o ğ u p b irb ir lerin e te rs d ü şe n y ö n tem lerle y a ra tıld ık la rı için, h a k la r ın d a g e n e lle m e le r y a p m a k ta n k a çın m alıy ız . A n c a k g e n e de b u k o n u d a b ir k a ç söz söy ley eb iliriz. R o m a n k işile ri b ird en d o ğ a rla r, ölm e sü re le ri u z a tıla b ilir, a z y e rler, a z u y u rla r, y o ru lu p u s a n m a d a n b a ş k a la r ıy la 95
ilişk i için d e d irler. E n ön em lisi, ro m a n k işile rin i g e r ç e k in sa n la r d a n d a h a y a k ın d a n ta n ıy ab iliriz, çü n k ü ro m a n k işile rin i y a r a t a n d a, a n la ta n d a a y n ı k im se d ir. Ç ok a b a r t a r a k sö y le y e ce k o lu rsak , «E ğ e r T an rı e v re n in Ö yküsünü a n la ta b ilse y d i, o z a m a n e v re n b ir r o m a n a d ö n ü şü rd ü ,» diy ebiliriz. Ç ü n k ü r o m a n d a te m el ilke, y a r a tıc ı ile y a z a r ın a y n ı k işi o lm asıd ır. B u so y u t d ü şü n c e le rd e n s o n r a şim d i k o la y b ir ro m a n k işisi a la r a k in celey elim . M oll F la n d e rs işim i zi g ö rü r. M oll, a d ın ı ta şıy a n ro m a n ı d o ld u ra n , d a h a d o ğ r u s u b ü y ü k b ir b a h çe d e k i te k b ir a ğ a ç g ib i r o m a n d a o r t a y e rd e d u r a n b ir k işid ir. Ç ev red e o n u n la b o y ö lç ü şe c e k b a ş k a k im se le r o lm a d ığ ın d an , k en d i sin e h e r y ö n d en b a k a b iliriz . W a lte r S c o tt gib i D an iel D efo e d a b ir ö y k ü an la tıy o r; S c o tt’d a o ld u ğ u g ib i M oll F la n d e r s ’ d a d a b elk i s o n r a d a n k u lla n ılır d ü şü n c e siy le b ir s o n u c a b a ğ la n m a d a n b ıra k ılm ış o la y la r g ö rü y o ru z. M oll’un ilk e v liliğ in d en o lan ç o c u k la r b u n u n b ir ö rn e ğ id ir. A n cak , S c o tt’la D efoe a r a s m d a k i b e n z e rliğ i z o r la m a k d o ğ ru d e ğ ld ir . D efo e ’n u n ilg isi M oll’ u n ü stü n d e to p lan m ıştır, b u y ü zd e n ro m an ın biçim i d o ğ a l b ir g e lişm e y le o n u n k iş iliğ n d e n ç ık a r. îk i e r k e k k a rd e şte n b ü y ü ğ ü n c e b a ş t a n ç ık a rıld ık ta n so n r a k ü ç ü ğ ü y le ev le n en M oll, ö m rü n ü n g e n ç v e p a r la k y ıl la r ın d a k o c a p e şin d e d ir. Y o sm a lık ta g ö z ü , yok tu r, ■çünkü se v g i dolu,' d ü r ü s t y ü re ğ in in b ü tü n g ü cü y le n e fre t e ttiğ i b ir şe y d ir y o sm a lık . D efo e ’n u n y a r a ttığ ı s u ç lu la r d ü n y a sın d a g e r e k M oll, g e re k se ötek i k işile rin b ü y ü k ç o ğ u n lu ğ u b irb irlerin e iy i d a v r a n ır la r , b ir b irle rin in d u y g u la r ın a s a y g ılıd ırla r ; b a ğ la n d ık la r ı k im s e le r u ğ r u n a teh lik ey e a tılm a k ta n çek in m ezler. A s lın d a D efo e g e rç e ğ in böyle o lm a d ığ ın ı b ilir; b ilir a m a g e n e d e k işile rin in için d ek i d o ğ a l iy iliğ i ü stü n ç ık a r ır. Ö yle a n la şılıy o r k i b u n u n n eden i, y a z a rrn New96
g a te C e z a e v i’n d e b a şın d a n g e ç e n ön em li olay dır. N e le r g e ç m iş, b ilm iy oru z; b elk i k en d isi de u n u tm u ştu r. Ç ü n k ü işi b a şın d a n a şk ın , s a v r u k b ir g az ete ci, a te şli b ir s iy a s e t a d a m ıy d ı D efoe. A m a cezae v in d e b ir şe y le r g e ç tiğ i belli; M oll ile R o x a n a işte b u o lay ın yol a ç tığ ı b elirsiz, a m a çok g ü ç lü b ir d u y g u n u n ü rü n ü d ü r. M oll etten k em ik ten o lu şa n can lı b ir ro m an k işisid ir; sıkı, to m b u l k o lla rı b a c a k la r ı v a rd ır; y a t a r k a lk a r, y a n k e sic ilik eder. B a şın d a n g e ç e n le ri a n la tırk e n k en d i d ış g ö rü n ü şü n d e n söz etm ed iği h ald e, g ö zü m ü zü n ö n ü n e so lu k a la n , yiyip içen ve gen e llik le r o m a n la r a g irm e y e n b irç o k şey y a p a n b o ylu b o slu b ir k a d ın gelir. Ö nceleri h ep k en d in e k o c a b u lm a y a ç a lışm a k tad ır; üç, belki d ö rt a d a m la b ird e n evlidir; k o c a la rın d a n b irin in de k en d i k a r d e şi o ld u ğ u o r ta y a ç ık ar. M oll bu a d a m la r ın h e p siy le m u tlu olur; o n la r M oll’a iyi d a v ra n ırla r , M oll d a o n la ra . B a k ın k u m a şç ı k o c a sıy la çık tığı eğlen celi b ir geziyi n a sıl a n la tıy o r (M oll b u a d a m d a n h içb ir z a m a n p e k h o ş la n m a m ış tır ). B ir g ü n b a n a , «G el şek e rim , sen in le şö y le b ir h a fta k en t d ışın d a g e zip d o la şa lım , o lu r m u ?» dedi. «O lur, şek e rim , n ereye g it m ek istiy o rsu n ?» dedim . «N e rey e o lu rsa. B ir h a fta sü re y le b ey lik t a s la m a k istiyo ru m . S e ninle O x fo rd 'a g id e lim ,» dedi. «N a sıl g id e c e ğ iz ? B e n a t a b in em em ki. A r a b a y la d a g id i leb ilecek g ib i değil, çok u zak ,» dedim . «Ç ok u z a k m ış! İlah i k a n c ığ ım , a ltı a tın çe k tiğ i b ir a r a b a n ın g id e m ey ec eğ i u z a k lık y o k tu r. E ğ e r se n i gezm ey e g ö tü rec ek sem , s u lta n la r g ib i y o lcu lu k ettiririm ben,» dedi. «C ü m b ü şlü b ir gezi, h a ? S e n istiy o rsa n , b e n de v a n m ,» d e dim . G ü n k a r a r la ştır d ık , g ü z e l bîr' a r a b a , 97
çok iy i a t la r k ira la d ık . B ir a r a b a c ı, b ir a r a b a c ı y a m a ğ ı, s ü s lü özel giy im li iki u şa k , a r a b a n ın y a n ın d a g id e c e k atU b ir hey ile ş a p k a s ın d a tüy ta k ılı b ir ço cu k tu ttu k . U ş a k la r b izim k in e h ep «L o rd H a z r e tle ri» d iyo rd u ; ko n a k la d ığ ım ız h a n la r d a k i h a n c ıla r d a öyle. B e n se * S a y ın D ü şe s» o lu p çık m ıştım . Böylece O x fo rd ’a v a rd ık . Y o lcu lu ğ u m u z çok hoş g e çti; ç ü n k ü d o ğ r u su y e ry ü z ü n d e ç u lsu z h iç b ir d ilen ci so y lu lu k ta s la m a k t a k o ca m la boy ö lçü şem ezd i. O x fo rd ’u n g ö rü lm e y e d e ğ e r y e r lerin in h ep sin i g e zd ik ; b izim L o rd H azretle r in in v e lisi b u lu n d u ğ u b ir y eğen im izi ü n i v e rsite y e y a z d ırm a k k o n u su n d a ik i üç ö ğ re tim ü y esiy le k o n u ştu k , d e lik an lın ın ö ğ re t m en liğin i ü stle rin e a lıp a la m a y a c a k la r ın ı so rd u k . S o n r a , y o k su l b irk a ç bilim a d a m ıy la d a h a g ö rü ştü k ; k en d ilerin e en a z ın d a n L ord H a z r e tle ri’n in özel p a p a z lığ ı g ö re v in e a t a n a b ile ce k le ri u m u d u n u v e re re k eğlen d ik. Böylece, so y lu k işile r g ib i p a r a m ız ı h a r v u ru p h a r m a n s a v u r d u k ta n s o n r a N o rth a m p to n ’a geçtik . S ö z ü u z a tm a y a y ım , a ş a ğ ı y u k a n on ik i g ü n ge zd ik , d o k sa n ü ç İn g iliz lira sın d a n ç ık a r a k evim ize döndük. Ş im d i b u p a r ç a y ı M oll ile çok se v d iğ i k o c a sı L an c a s h ir e ’lı Je m m y a r a s ın d a g e ç e n sah n e y le k a r ş ıla ş tıra lım . A d a m so y g u n c u d u r; k en d in i v a rlık lı b ir k im se o la r a k ta n ıtır, M oll d a ze n g in lik ta sla m a k ta d ır . B ir b irle rin i t u z a ğ a d ü şü r e r e k ev len irler. S o n r a g e rç e k o r ta y a ç ık a r. D efo e e ğ e r iyice d ü şü n ü p ta şın m a d a n y a z a n b ir ro m a n c ı o lsay d ı, D ic k e n s’ın O u r M u tu a l Frien d 'in d ek i L a m m le ile k a r ıs ı gib i, tu tu p M oll ile k o 98
c a sın ı k a rşılık lı s u ç la m a la r a g iriştirird i. O y sa D efoe k en d in i M oll’u n s a ğ d u y u s u y la m iz a h d u y g u su n a b ı ra k m ıştır. B u r a d a y a z a r a y o lu n u g ö ste re n M oll'd ur. K en d isin e, «G ö n lü m ü ç a b u c a k k a z a n a c a ğ ın ı an lam ıştım ,; şim d i b en i ü z e n şu ki, se n in b u k a d a r iyi o lu şu n a k a rşılık ben, oy n a d ığ ın b ü tü n o y u n la rı b a ğ ışla d ığ ım ı, se ninle k o la y c a a n la şıp k a y n a şa c a ğ ım ı g ö ste reb ilecek d u ru m d a d eğilim . A m a ne y a p a c a ğ ız şim d i, h a y a tım ? İk im iz d e y a n d ık . G eçi n ecek p a r a m ız o lm a d ık ta n so n r a a n la şa b ilm en in n e y a r a n v a r ? » dedim . B irlik te b irço k çözüm y o lla n d ü şü n d ü k ; a n c a k , elde a v u ç ta bir. şey o lm ay ın c a, çözüm y o lu ne eylesin . S o n u n d a a rtık s u s m a m ı r ic a etti, ç ü n k ü sö z le rin y ü re ğ im i d a ğ lıy o r, dedi. B u n u n ü zerin e b a ş k a şe y le rd e n sö z ettik b ir sü re ; s o n r a s a r ılıp y a ttık , u y u d u k . D efo e’n u n y a r a ttığ ı b u sah n e, h em g e rç e k y a ş a m a D ick en s’m k in d e n d a h a u y g u n , h em o k u m a sı d a h a eğlen celi. B u r a d a k a n k o can ın k a r ş ıs ın a d ik ilen şey, y a z a n n a h la k a n la y ışı d e ğ il y a şa m ın g e rç e k le rid ir. İyi yü rek li, s a ğ d u y u sa h ib i k im se le r o ld u k lan n d a n , b irb irle rin e b a ğ m p ç a ğ ır m a z la r. D a h a so n r a k i y ılla r d a M oll k o c a p e şin d e k o şm a y ı b ir y a n a b ı r a k ıp h ırsız lığ a b a ş la r . K e n d isi böyle b ir d e ğ işik liğ i k ö tü y e g id iş sa y m a k ta d ır. B u n d a n s o n r a r o m a n a k a r a n lık b ir h a v a çök er. A n c a k , M oll e sk isi g ib i d a y a n ık lıd ır, eğlen d iricid ir. D a n s d e rsin d en d ön en k ü ç ü k b ir k ız ç o cu ğ u n u n a ltın k o ly esin i ç a ld ık ta n s o n r a k i d ü şü n c e le ri ne k a d a r h a k lıd ır. H ırsızlık, St. B a rth o lom ew ’s S o k a ğ ı’n a ç ık a n u f a k b ir geçitte olur; b u g ü n 99
d e g id ip g ö re b ilirsin iz b u geçid i, L o n d ra ’n ın h e r y a n ı D e fo e ’n u n izlerin i ta şır . O a n d a M oll’u n için d en ço c u ğ u ö ld ü rm e k g e ç er; a n c a k öldü rm ez, ç ü n k ü için d e d o ğ u v e re n b u ö ld ü rm e iste ğ i ço k cılızdır. N e v a r ki, k ızın a tla ttığ ı teh lik ey i b ild iğ i için, «z a v a llı y a v ru y u b ö y le y a ln ız b a şın a y o lla r a sa la n » an n e b a b a y a çok k ız a r v e b u o lay ın o n la r a «g elecek te k ız la rın a d a h a iy i g ö z k u la k o lm ay ı ö ğ re tec eğ in i» d ü şü n ü r. B öyle b ir sa h n e y i g ü n ü m ü z ü n ru h b ilim c i y a z a r la r ı o lsa ne a ğ ır v e g ö ste rişli b ir b içim d e a n la tm a y a k a lk ışırla rd ı. O y s a D e fo e ’n u n k a le m in d e n s u g ib i a k ıp gidiyor. B u d u ru m u ro m an ın b a ş k a b ir y e rin d e d a h a gö rü rü z : M oll b ir a d a m ı d o la n d ırır, s o n r a d a n ta tlı b ir dille o n a k e n d isin i d o la n d ırd ığ ın ı sö y le y e re k iy ice gö zü n e g ir e r ve b ir d a h a a d a m ı a ld a tm a y a g ö n lü elverm ez. M oll’un h e r d a v r a n ış ı b izi b ir a z ş a şır tıp sarsar-, a m a b u, b e k le d iğ in i b u la m a m a n ın yol a ç tığ ı b ir irk ilm e d eğil, c a n lı b ir v a r lığ ın n ed en o ld u ğ u b ir ü rp erm ed ir. M oll'a g ü le riz , a n c a k a c ı a cı y a d a k en d im izi ü stü n g ö re re k d eğil. N e ik iy ü zlü , ne de b u d a la d ır M oll. R o m a n ın so n la rın a d o ğ ru b ir k u m a şç ı d ü k k â n ın d a ik i g e n ç sa tıc ı k ız M oll’u s u ç ü stü y a k a la r : «Dil dö k ü p y a lv a r a b ilird im k en d ilerin e, a m a b ir y a r a n ol m a z d ı, çü n k ü a ğ ız la n n d a n a te ş le r s a ç a n iki e jd erd en d a h a öfk eliy d iler.» P olis ç a ğ ın r la r , M oll tu tu k lan ır, ö lü m c e z a s ın a ç a rp tırılır. S o n r a d a n c e z a sı sü rg ü n e ç e v rile re k V ir g in ia ’y a g ö n d erilir. K a r a b u lu tla r y a k ışık a lm a y a n b ir ç a b u k lu k la .d a ğ ılm a y a b a şla m ıştır. K e n d isin e h ırsız lığ ı ilk ö ğ re te n y a şlı k a d ın ın y a rd ım ıy l a y o lc u lu ğ u çok g ü z e l ge çer. Ü stelik , L a n c a s h ir e ’lı k o c a s ı Je m m y d e o n u n la s ü r g ü n e gö n d erilm ek ted ir. V ir g in îa ’y a v a r d ık la n n d a , M oll k a r d e şi o lan e sk i k o c a sın ın o r a d a o tu rd u ğ u n u ö ğ re n e re k ü z ü lü r. Je m m y ’ y e b ir şe y söylem ez. A d a m ölünce, d u ru m u ö ğren en ıoo
Je m m y , g e rç e ğ i k en d isin d e n g izle d iğ i için k a rışım a y ıp la r. B u n u n d ışın d a y a k ın d ığ ı b ir şe y yok tur, ç ü n k ü b irb irlerin i h â lâ sev m ek te d irle r. B öylece ro m a n iyi b ir so n la b iterk en , M oll’u n se si b a ş ta k i k a d a r c a n lı v e g ü çlü d ü r: «Ö m rü m ü zü n k a la n y ılların ı o g ü n e k a d a r işle d iğ im iz k ö tü lü k lere tö v b e ler e d e rek g e ç irm e y e k a r a r v erd ik .» M oll tö v b e sin d e içten dir. A n c a k y ü zey sel d ü şü n e n k im se le r on u ik iy ü zlü lü k le su ç la r. M oll’un y a r a tılışın d a k i b ir in sa n , su ç işle m e k ile y a k a la n m a k a r a s ın d a sü re k li b ir ay ırım y a p a m a z . M oll, ço k k ıs a b ir sü re bu a y ın m ı y a p a r, a m a so n r a g e n e iki şey i b ir b irin e k a rıştırır. İşte b u n edenle, o la y la r a b a k ış a ç ısı son d erece d o ğ a ld ır. F elsefesi, « Y a ş a m a k b ö y le d ir i ş te» sözü y le özetlen ebilir; o n un için ceh en n em , N ew g a t e C e z a e v i’dir. T u tu p M oll’a y a d a y a r a tıc ısı D e fo e ’ y a , « Ş a k a b ir y a n a , şim d i söyle b a k a lım T a n rıy a in a n ıy o r m u su n se n ?» diye s o r a c a k o lsak , bize, g ü n ü m ü z de ay n ı so y d a n gelm e k im sele rin k u lla n d ığ ı b ir dille, şöyle diyecek tir: «E lbet T a n rıy a in an ıy o ru m , sen b e n i n e sa n ıy o rsu n y a n i?» İn a n ç sız lığ ı «in an m ıy oru m » sö zü n d en çok d a h a k e sin b ir b içim d e o rta y a k o y a n b ir in a n ç a n la tım ıd ır bu. O h ald e M oll F la n d e r s‘\ k işile rin h e r şey d en ö n e m li o ld u k la rı v e en g e n iş h a re k e t ö z g ü rlü ğ ü n e sa h ip b u lu n d u k la rı r o m a n la r a ö rn ek g ö stere b iliriz . G e rç i D efoe, M oll’u n b ilm ed en ev len d iği e rk e k k a rd e şin i tem el a la r a k , ü stü n k ö rü b ir o lay ö r g ü sü k u r m a y a ç a lışır, a m a ç a b a s ı p e k b a ş ta n s a v m a b ir ç a b a d ır. Ö r n e ğ in , M oll’u O x fo rd ’a gezm ey e g ö tü re n y a s a l k o c a sı b ird e n o r ta d a n y o k o lu r ve b ir d a h a sö z ü edilm ez. M oll’u n d ışın d a h iç b ir şey in ön em i yo k tu r. B o ş b ir t a r l a y a d ik ilm iş b ir a ğ a ç g ib i, r o m a n d a te k b a ş ın a d u r u r M oll. H an g i a ç ıd a n b a k ılır s a b a k ılsın , k esin lik le g e r ç e k ıoı
v
b ir in sa n g ö rü n ü m ü n d e d ir. B u n u b elirttik ten so n ra şim d i ş u so ru y u so rm a m ız g e re k ir: G erç e k y a ş a m d a M oll ile k a r ş ıla ş s a k , a c a b a k e n d isin i ta n ıy a b ilir m ir y iz ? Ç ü n k ü , u n u tm a y a lım , h â lâ r o m a n k işile riy le g e r ç e k in s a n la r a r a s ın d a k i a y ın m ü stü n d e d u ru y o ru z. N e g a r ip t ir ki, M oll gib i h e r b a k ım d a n g ü n lü k y a ş a m a u y an , so y u t ilk e le rd e n u z a k , d o ğ a l b ir ro m a n k işisi b ile a r a s a k , ç ev re m izd e h e r y ö n ü y le tıpk ı M oll o lan birin i b u la m a y ız . Ş im d i se sim i b ird en d e ğ iştire rek , h e r z a m a n k i se sim le size, «B ak ın , M oll d in leyicilerin için d e, işte. (İçin izden b irin in a d ın ı sö y ley erek ) A m an , d ik k a t e d in ... Bey, size çok y ak ın , so n ra cep s a a tin i ze u z a m v e rir,» d iy e ce k o lsam , y a n ıld ığ ım ı h em en b i lirsin iz . A y r ıc a g e n e b ilirsin iz ki, y a n ılg ım s ır f o la s ılık la r a ç ısın d a n d e ğ ild ir (bu t ü r b ir y a n ılm a n ın ön e m i y o k t u r ), a y n ı z a m a n d a g e rç e k d ü n y a y la ro m a n d ü n y a sı a r a s ın d a k i d erin u ç u ru m u gö re m em e k te n ile ri g e lm e k te d ir. O y sa, «B ak ın , d in ley iciler a r a s m d a M o ll'a b en zey e n b ir i v a r,» d iy e ce k o lsam , b elk i b a n a g e n e in a n m az d ın ız , a m a y a p tığ ım b u d a la c a d e n siz liğ e k ız m az d ın ız; ç ü n k ü b u d u ru m d a y a ln ız o la sılık l a r a ç ısın d a n y a n ılm ış o lu rd u m . M oll’u n ş u a n d a C a m b r id g e ’de y a d a İn g ilte re ’n in b a ş k a b ir y erin d e o ld u ğ u n u ile ri sü r m e k b u d a la c a b ir şey d ir. N için ? B u so ru n u n k a rşılığ ın ı g e le c e k h a fta , k işile rle r o m a n d a k i ötek i ö ğ e le r a r a s ın d a u y u m iste y e n d a h a k a r m a ş ık y a p ıtla r ele a ld ığ ım ız z a m a n d a h a k o la y v e rebileceğiz". O z a m a n , b ü tü n e d e b iy a t k ita p la r ın d a o k u d u ğ u m u z, s ın a v la r d a ge ç e rli say d ığ ım ız, h e rk e sin b il d iğ i ş u e ste tik k a r şılığ ı v ere b ile ce ğ iz: R o m an , g ü n lü k y a ş a m d a g e ç e rliğ i b u lu n m a y a n , k en d in e ö zg ü k u r a l la r ı o lan b ir s a n a t y ap ıtıd ır; ro m a n d a k i k işile r işte b u k u r a lla r a u y g u n b içim d e y a ş a d ık la r ı z a m a n g e rç e k lik k a z a n ır la r . A m e lia y a d a E m m a şu a n d a dinleyi102
çile r a r a s ın d a o la m a z la r, ç ü n k ü o n la r a n c a k adların ı ta şıy a n ro m a n la r d a , F ield in g ile J a n e A u ste n ’m y a r a ttığ ı d ü n y a la r d a y a şa y a b ilir le r . B izlerle a ra la r ın d a s a n a tın a y ırıc ı d u v a r la r ı y ü k se lm e k te d ir. A m e lia ile E m m a g e rç e k in s a n la r a b en zey eb ilirler; a m a b u b en ze rlik te n ö tü rü d e ğ il de, in a n d ırıc ı o ld u k la rı için g e r çek tirler. Böyle b ir k a rşılık , e ste tik ilk e lere d a y a n a n iyi b ir k a rşılık tır; b u r a d a n y o la ç ık a r a k ilerid e b irta k ım s a ğ la m so n u ç la r a u la ş a c a ğ ız . N e v a r ki, b u ld u ğ u m u z b u k a rşılık , M oll F la n d e r s g ib i k işin in h e r şey d en önce ge ld iğ i ve d iled iğ i g ib i d a v r a n a b ild iğ i r o m a n la r için y e tersizd ir. E ste tiğ e d a h a az, ru h b ilim e d a h a çok d a y a n a n b ir k a r şılık b u lm a m ız g e re k iy o r. N ed en M oll b u r a d a a r a m ız d a o la m a z ? O nu b izle rd e n a y ıra n n e d ir? B u so r u la r ın k a r şılığ ı, A la in ’d en size a k ta r d ığ ım sö zlerd e d o lay lı olarak : v erilm iştir: M oll b u r a d a b iz lerle o lam az; ç ü n k ü o, iç y a şa m ın gizlilik ta şım a d ığ ı, y a ra tıc ısıy la y a z a n b ir olan , b izim k in d en a p a y n b ir d ü n y a n ın in sa n ıd ır. A rtık r o m a n k işile rin in ne z a m a n g e rç e k lik k a z a n d ık la n k o n u su n d a d a b ir ta n ım y a p a b iliriz : R o m an y a z a n b ir k işi h a k k ın d a h e r şey i b iliy o rsa, o k işi g e rç e k tir. Y a z a r b ild ik lerin in h e p sin i bize a n la tm a k iste m e y e b ilir; b ild ik lerin in çoğu n u , h a t t a h e rk e sin a ç ık ç a g ö re b ile c e ğ i şey le ri bile gizle y e b i lir. A n cak , sö z k o n u su k işi h a k k m d a k i h e r şeyi a ç ık la m a m ış d a o lsa, ro m a n c ı bizde h e r şey in a ç ık la n a b ile ce ğ i y o lu n d a b ir d u y g u u y a n d ır a c a k tır. B u d u y g u ise, g ü n lü k y a ş a m d a h iç b ir z a m a n ed in em ey eceğim iz b ir g e rç e k lik izlen im i y a r a tır . Ç ü n k ü in sa n la r a r a s ın d a k i ilişk ile re y a ln ız c a to p lu m için de y a ş a m a n ın b ir g e re ğ i o la r a k d eğil de, k e n di içlerin d e ta şıd ık la r ı d e ğ e ri g ö z e te re k b a k tığ ım ız an, ü rk ü tü c ü b ir d u r u m la k a r şıla şır ız . İn s a n la r b ir 103
b irle rin i a n c a k ü stü n k ö rü a n la y a b ilm e k te d ir; a s ıl b e n lik le rin i iste se le r b ile a ç ığ a v u r a m a z la r . İçten lik d e d iğim iz şe y g e r ç e k içte n lik d eğild ir; b ir b a ş k a s ın ı ta m o la r a k a n la y a c a ğ ım ız ı u m m a k b o ş b ir b ek len tid ir. O y s a ro m a n k işile rin i b ü tü n yön leriy le ta n ıy ab ilir, böylece o k u m a d a n a ld ığ ım ız ta d ın y a n ı sıra , g e rç e k in s a n la r ı a n la y a m a m a n ın s a k ın c a la r ın ı g id e rm e o la n a ğ ın ı b u lu ru z. B u b a k ım d a n ro m an , ta rih te n d a h a d o ğ ru d u r, ç ü n k ü k a n ıtla r la sın ırlı d eğild ir. H epim iz k e n di d en e y im le rim izd e n biliriz: Y a ş a m d a k a n ıtla rın öte sin e t a ş a n b ir ş e y v a rd ır. R o m a n y a z a n işte b u f a z la lığ ı d o ğ ru o la r a k y a k a la y a m a m ış bile o lsa, en a z ın d a n y a k a la m a y a ç a lışm ıştır. R o m an cı k işile rin i p o s ta y la g e len b e b e k le r g ib i su n a b ilir; u z u n sü re u y k u u y u tm a d a n , y e d irip içirm ed en y a şa ta b ilir; â şık e d e b ilir, a ş k t a n b a ş k a şe y d ü şü n m e z b ir d u r u m a g e tire b ilir. Y e te r k i h a k la r ın d a h e r şey i b iliy o rm u ş g ib i d a v ra n sın , y e te r k i bu k işile r k en d i y a r a ttığ ı k im se le r ol s u n . M oll F la n d e rs işte b u n ed en le b u r a d a a r a m ız d a b u lu n a m a z ; A m e lia ile E m m a ’n m a r a m ız d a o lm a y ış la rın ın n e d e n lerin d e n b iri de b u d u r. O n lar, iç d ü n y a la r ı a ç ık la n m ış y a d a a ç ık la n a b ile n k im sele rd ir; bizle r ise, iç d ü n y a la rı g izli k im seleriz. İşte b u y ü zd en , k ö tü k işile ri k o n u ed en ro m a n la r bile b izlere a v u n tu k a y n a ğ ı olabilm ektedir-, g e rç e k te n de ro m an , a s ıl y a şa m d a k in d e n d a h a k o la y an la şılır, d o la y ısıy la d a h a b a ş a ç ık ıla b ilir b ir in sa n soy u g ö s te re re k , k en d im izi a n la y ışlı v e g ü ç lü sa n m a m ız ı s a ğ la r.
104
DÖRDÜNCÜ BÖLÜM
K İ Ş İ L E R
(II) Ş im d i k işile ri y a ş a m d a n r o m a n a a k ta r m a k o n u su n d a n yen i b ir çev re y e u y d u rm a k o n u su n a g e çiy o ru z. İn sa n la rın y a ş a m d a n a lın a r a k b ir r o m a n a k o n u p k o n a m a y a c a ğ ı y a d a te rsi b ir işlem le, ro m a n la rd a n ç ık a r a k b u o d a d a b izim le b u lu n u p b u lu n a m a y a c a k la r ı so ru su n u n ta r tışm a sın ı b itird ik . U la ştığ ım ız so n u ç o lu m su z çık tı v e bizi çok d a h a ön em li b ir s o r u ya. g ö tü rd ü : G ü n lü k y a ş a m d a b irb irim izi a n la y a b iliy o r m u y u z? B u g ü n ele a la c a ğ ım ız s o r u n la r d a h a b ilim sel o lac ak . K işileri, ro m an ın o lay ö rg ü sü , a h la k a n la y ışı, g e n e l h a v a s ı ve ötek i k işile riy le o lan ilişk ile ri a ç ısın d a n in celeyecek , ro m an cın ın g e re k d u y d u ğ u b a ş k a şey lere u y m a k z o ru n d a b u lu n d u k la rın ı gö re ce ğ iz. D em ek k i b u n d a n böyle, ro m an k işile rin in g e rç e k y a ş a m a b ü tü n yö n leriyle u y g u n d ü şm e lerin i b e k le m e y eceğiz; y a ln ız c a b en zem elerin i b ek ley eceğiz. J a n e 105
A u ste n ’ın r o m a n la r ın d a k i b ir k işin in , ö rn e ğ in M iss B a t e s ’in, g e r ç e k b ir in sa n g ib i o ld u ğ u n u sö y led iğim iz z a m a n d e m e k iste d iğ im iz şu d u r: M iss B a t e s ’in h e r b ir p a r ç a s ı y a ş a m ın b ir p a r ç a s ın a tıp a tıp u y g u n d u r; a m a tü m ü y le d ü şü n ü ld ü ğ ü n d e , M iss B a te s tan ıd ığ ım ız, e v d e k a lm ış, g e v e z e b ir k a d ın a b en z em e k te d ir. M iss B a tes, y ü zle rc e b a ğ ile, y a ş a d ığ ı H ig h b u ry k ö y ü n e b a ğ lıdır. A n n esin i, J a n e F a ir f a x ’i, F r a n k C h u rch ill ile B o x H ill’in b ü tü n in sa n la r ın ı d a b irlik te g e tirm e d e n M iss B a t e s ’i y e rin d en o y n a ta m a y ız . O y sa M oll F la n d e rs, hiç d e ğ ilse d e n e y y a p m a k a m a c ıy la , b u lu n d u ğ u y erd en çekip a lın a b ilir. J a n e A u ste n ’m r o m a n la r ı D e fo e ’nunk ile rd e n d a h a k a r m a şık tır , ç ü n k ü k işile r b irb irle rin e b a ğ ım lıd ırla r; a y r ıc a o la y ö rg ü sü , işi d a h a d a k a r ış tırır. G e rç i E m m a ’d a k i o lay ö r g ü sü p e k ön em li d e ğ il d ir; ü ste lik o la y ö rg ü sü n e M iss B a t e s ’in k a tk ısı p e k a z d ır. A n c a k g e n e de o r ta d a b ir o la y ö r g ü sü v a r d ır ve M iss B a te s b e llib a şlı k işile rle ilişk ili o ld u ğ u n d an , ro m a n d a öyle sık ı sık ıy a ö rü lm ü ş b ir d o k u o lu şu r ki, için d en h iç b ir şe y ç ık a rıla m a z . M iss B a te s ile E m m a, M oll g ib i o r ta y e rd e te k b a ş ın a d u r a n a ğ a ç la r a d e ğ il de, ç a lılık la r d a k i b o d u r b itk ile re b en zer. Ç a lılık se y re ltm e k te d en ey im i b u lu n a n h e rk e s, h e m sö k ü lü p b a ş k a y e re d ik ile n ç alıların , h em d e g e rid e k a la n la r ın n a sıl z a v a llı b ir g ö r ü n ü ş a ld ık la rın ı bilir. Ç o ğu r o m a n d a k işile r y a y ılıp sey relem ez, ç ü n k ü k a rşılık lı o la r a k b ir b irle rin i d izg in le m e le ri g e re k lid ir. A rtık g itg id e a n lıy o ru z ki, ro m a n c ın ın k u lla n a c a ğ ı şe y le r iy ice b irb irle rin e g irm iş d u ru m d ad ır. Y a z a r, b ir y a n d a n z a m a n s ır a s ı için d e « s o n r a ... so n r a ... so n ra» d iy e s ü r ü p g id e n b ir ö y k ü a n la ta c a k tır ; iste se b o sta n k o r k u lu k la r ın ı k o n u a l a r a k g ü ze l b ir ö y k ü yaz ab ile ce k k en , tu tu p in sa n la r ı ele a la c a k tır; b ir y a n d a n z a m a n için d e ge çen y a ş a m ı işle rk e n , b ir y a n d a n d a 106
d e ğ e rle re g ö re y a ş a n a n ı işle y ecek tir. R o m an k işile ri g e l d eyin ce u y s a lc a g e lirle r; a m a a s lın d a b a şk a ld ır m a d u y g u su y la d o lu d u rla r, ç ü n k ü p e k çok b a k ım d a n g e r ç e k in s a n la r a b en zerle r. K e n d i b a ş la r ın a b u y ru k ol m a y a çalışır, b u y ü zd e n de ik id e b ir ro m an ın tem el a m a c ın a te r s d ü şe n d a v r a n ış la r d a b u lu n u rla r. Y a z a rın elin d en k u rtu lu r, d en etim d ışın a ç ık a rla r. R o m an cın ın y a r a ttığ ı d ü n y a n ın in sa n la r ı o lm a k la b irlik te, ç o ğ u n lu k la o d ü n y a ile u y u m için d e d e ğild irler. K e n dilerin e ta m b ir ö z g ü rlü k v e rile c e k o lu rsa, tek m eyi b a sıp ro m a n ı p a r ç a p a r ç a ed erler; çok sık ı b ir d e n e tim a ltın d a tu tu la c a k o lu r la r sa , ölü p g id e re k öç alır, k ita b ı içten içe ç ü rü te re k y o k ederler. O yun y a z a r ı d a b u g ü çlü k le rle y ü z yü zed ir; h a t t a o yu n y a z a n b ir de k a d ın lı e rk e k li o y u n c u la rla u ğ r a ş m a k zo ru n d a d ır. O y u n cu la r b ir b a k a r sın ız c a n la n d ırd ık la rı k işile rd e n y a n a ç ık a rla r, b ir b a k a r sın ız o y u n u n tü m ü n d e n y a n a . Ç o ğ u z a m a n ise, sa n k i h e r ik i sin in de k a n lı b ıç a k lı d ü şm a n ıd ırla r. O y u n c u la n n o y u n a k o y d u k la n a ğ ır lık h esab a, k it a b a g e le c e k tü rd e n d eğild ir; işin için e o n la r girin ce, b ir s a n a t y a p ıtı n a sıl o lu y o r d a a y a k t a k a lab iliy o r, şaşıy o ru m . B iz d a h a ilkel b ir s a n a t b içim iyle ilgili o ld u ğ u m u z a gö re, k a y g ıla n m a m ız g e re k m e z. A n cak , g id e r a y a k b elirtelim : G en ellik le tiy a tro o y u n ları, o y n a n ın c a k ita p ta o k u d u ğ u m u z d a n d a h a b a ş a r ılı o lu y o r v e ne g a r ip ki, işin iç i ne b ir a v u ç ü rk e k , içleri y ü k se lm e tu tk u su d olu k a d ın ve e rk e k o y u n cu g irin ce S h a k e s p e a r e ’i, Ç e h o v ’u d a h a iyi an la y a b iliy o ru z. R o m an y a z a rla rın ın d a k a r şıla ş tık la r ı b irç o k g ü ç lü k v a r; b iz b u g ü n o n la rın b u g ü ç lü k le ri y e n m ek için k u lla n d ık la rı y o lla rd a n ik isin i in celeyeceğiz. B u n la r içg ü d ü y le b u lu n m u ş y o llard ır; çü n k ü k itab ın ı y a z a r k en ro m an cın ın u y g u la d ığ ı yön tem ler, bizim in c e le r 107
k e n k u lla n d ığ ım ız y ö n te m le rd e n b a şk a d ır . B u y o lla r d a n ilki, d e ğ işik tü rd e n k işile r k u lla n m a k tır, İk in cisi ise b a k ış a ç ısıy la ilg ilid ir. R o m a n k işile rin i «y alın k a t» k işile r, «y u v a rla k » k i şile r d iy e ikiye a y ıra b iliriz . Y a lın k a t k işile re on y e din ci y ü z y ıld a «h u m o u r» a d ı v erilird i; b u n la r a k im i z a m a n «tip», k im i z a m a n «k a r ik a tü r » d e d e n m e k te dir. K a tık sız b içim iy le y a lın k a t ro m a n k işisi, te k b ir n itelik y a d a d ü şü n c e d e n o lu şu r. Y a p ısın a b ird e n çok n itelik g ird i m i, k e n a r la r d a n k ıv r ıla r a k y u v a r la k la ş m a y a b a ş la r . G e rç e k y a lın k a t k işile r, «M r. M ic aw b er’ı h iç b ir z a m a n b ır a k m a y a c a ğ ım ,» g ib i te k b ir tü m c ey le a n la tıla b ile n k işile rd ir. M rs. M icaw b er k o c a sın ı b ı r a k m a y a c a ğ ın ı sö y le r v e b ıra k m a z ; böylece de k işi liğ i o r ta y a k o n m u ş olur. The B rid e o f L a m m e rm o o r’ d a k i B a ld e rsto n e ’u n sö z ü n ü alalım : «E fen d im in ev in d e k i y o k su llu ğ u , y a la n d o la n la d a o lsa, gizlem eliyim .» C ale b tıp a tıp b öyle d em iy o r, a m a sö y le d iğ i şe y k en d i sin i ta m o la r a k tan ım lıy o r. C a le b b u sö zü n d ışın d a b ir v a r lığ a sa h ip d eğild ir; n e h o şla n d ığ ı b ir şey v a r dır. n e de en tu ta r lı u ş a k la r ı b ile k a r m a ş ık k işile re d ö n ü ştü re n b irta k ım özel, g ü ç lü iste k le ri v e özlem leri. H er n e y a p a r, n e rey e g id e rse , n e y a la n la r k ıv ın r y a d a ne t a b a k la r k ır a r s a , h ep e fe n d isin in y o k su llu ğ u n u g iz le m e k için d ir. O n d ak i b ir s a p la n tı d e ğ ild ir b u; ç ü n k ü a d a m b o m b o ş, için d e b u d ü şü n c e n in s a p la n a b ile c e ğ i h iç b ir şe y yok. C a le b ’in k e n d isid ir b u d ü şü n c e; o n un b ü tü n k işiliği, b u d ü şü n c e n in k ıy ısın d a n k ö şe sin d e n s ız a n v e r o m a n d a k i b a ş k a şey lerle et k ile şim so n u cu d o ğ a n , y a ş a m k ıv ılc ım la rın d a n k a y n a k la n ır. M a rce l P r o u st’u alalım : P ro u st’d a P a r m a P re n se si y a d a L e g r a n d in g ib i p e k ço k s a y ıd a y a lın k a t k işi v a rd ır. B u n la r d a n h e r b iri te k b ir tü m cey le d ile g e tirile b ilir. P re n se s, «İyi y ü re k li o lm a y a özellikle 108
d ik k a t etm eliyim ,» d e r ve özellikle d ik k a t etm en in d ı ş ın d a h içb ir şe y y a p m a z . R o m a n d a k i Öbür k işile r a r a s ın d a P re n se s’ten d a h a k a r m a ş ık k işiliğ i o lan la r, b u iyi y ü rek liliğ in içy ü zü n ü k o la y c a g ö rü rle r, ç ü n k ü P r e n se s’in iyi y ü re k liliğ i d ik k a tin in b ir so n u cu d u r, o k ad ar. Y a lın k a t k işile rin b ir b ü y ü k y a r a n , ro m a n d a ne z a m a n o rta y a ç ık sa la r, k o la y c a ta n ın ab ilm e le rid ir. O k u y u cu n u n b a k a n g ö zü d e ğ il de, gö n ü l g ö z ü ta n ır o n ları; b a k a n gözler, k işile ri a n c a k özel a d la n g e ç tik ç e g ö rü r. R u s ro m a n la rın d a y a lın k a t k işile r p e k b u lu n m a z; o y sa b u lu n sa la r k e sin lik le y a r a r lı o lu rlard ı. Y a z a n n b ir n o k ta y a tü m g ü c ü y le y ü k le n m e si k en d i sin e k o la y lık s a ğ la r . Y a lın k a t ro m a n k işile ri işte b u y ü zd e n y a z a r için ç o k y a ra rlıd ır; b ir k ez o k u y u c u y a ta ra tıld ıla r m ı, b ir d a h a ta n ıtılm a la rı gerek m ez. H iç b ir z a m a n y a z a n n d en etim in d en çık m az, ge lişm ele ri için ç a b a d a b u lu n m a sın ı g e re k tirm ez , k en d i lıa v a la n n ı k en d ileri y a r a tır la r . U z a y b o şlu ğ u n d a y a d a y ıl d ız la r a r a sın d a , t a v la p u lla n gib i o r a y a b u r a y a itilen, b o y u tla n önceden s a p ta n m ış ışık lı d isk le r g ib id irle r. Y a lın k a t ro m a n k işile rin in ik in ci y a r a n , o k u y u c u n u n b u n la rı s o n r a d a n k o la y c a a n ım sa y a b ilm e sid ir. O la y la n n etk isiy le d e ğ işm e d ik lerin d e n , o k u y u cu n u n a k lın d a d e ğ işm e z b ir b içim d e y e r ed erler. B u d u ru m , o lu p b ite n lerd en s o n r a g e riy e b a k ıld ığ ın d a , b u k işile r e gö n ü l r a h a tla tıc ı b ir n itelik k a z a n d m r , için d e y e r a ld ık la rı ro m a n la rın u n u tu lu p g itse bile y a ş a m a la r ın ı s a ğ la r . G eo rg e M e re d ith ’in Evaız H a rrin g to n a d lı ro m a n ın d a k i K o n tes b u k o n u d a iyi b ir ö rn ektir. K o n tes h a k k ın d a a n ım sa d ık la rım ız ı, T h a c k e ra y ’in B e c k y S h a r p ! h a k k ın d a a n ım sa d ık la rım ız la k a r ş ıla ş t ır a c a k o lu r s a k g ö rü rü z ki, K o n te s'in y a p tık la rın ı, b a şın d a n g e ç e n le ri u n u tm u şu z; a k lım ızd a y a ln ız c a d ış g ö rü n ü 109
ş ü ile k işiliğ in i dile g e tire n ş u sö z k a lm ış: «S e v g ili b a b a m ız la ö v ü n ü y o ru z, a m a g e n e de a n ısın ı gizli tu t m a m ız g e re k iy o r.» O n u n b ü tü n z e n g in m iz ah ın ın k a y n a ğ ı b u d u r. K o n te s y a lın k a t b ir k işid ir, B e c k y ise çok y ön lü, y u v a r la k . B e c k y de ç ık a rı p e şin d e k o şa n b ir k im se d ir, a m a on u b ir te k sözle ö zetleyem eyiz. S o n ra , B e c k y 'y i için d e y e r a ld ığ ı b ü y ü k o la y la r la ilişk ili o la r a k v e b u o la y la rın e tk isi a ltın d a d e ğ iştiğ i b içim d e a n ım sa rız . B a ş k a b ir d ey işle, k e n d isin i k o la y c a a n ım s a y a n la y ız , ç ü n k ü r o m a n b o y u n c a k im i z a m a n p a r la m a k ta , k im i z a m a n k a r a n lık la r a gö m ü lm ek ted ir. G e r ç e k b ir in s a n g ib i d e ğ işik y ö n leri v a r d ır B e c k y ’nin. B ü tü n in sa n la r , k a lıc ılık ö zlem i için d ed ir; b ilgili, g ö r g ü lü k im se le r b ile. S ır a d a n in s a n la r için ise, k a lıc ılık b ir s a n a t y a p ıtın ın b a ş lıc a v a r lık n ed en id ir. H epim iz r o m a n la r ın k a lıc ı o lm a la rın ı, b ize b a r m a k lık etm ele rin i, iç le rin d e k i k işile rin d e ğ işm e m e le rin i isteriz. Y a lın k a t k işile r, b ir a z d a işte b u iste ğ i k a r şıla d ık la r ı için y a r a r lıd ır la r . A n c a k g e n e de, g e ç e n h a f t a b izim de y a p tığ ım ız g ib i g e rç e k y a ş a m ı in ced en in cey e g ö z ön ü n de tu tan ele ştiriciler, r o m a n d a in sa n la r ın b u b içim d e c a n la n d ırılm a sın ı p e k d o ğ ru b u lm u y o rla r. K ra liç e V ic to ria b ir te k sözle ö zetlen em ey eceğin e gö re, M rs. M icaw b e r n e d e n ö zetlen eb ilsin , d iy o rla r. B u g ü n en önde g e le n y a z a r la r ım ız d a n b ir i o lan N o rm a n D o u g la s d a b u d ü şü n c e d e k i e le ştiricilerd en d ir. Ş im d i size a k t a r a c a ğım y a z ıd a D o u g la s, y a lın k a t k işile re yö n eltilen e le ş tiriy i g ü ç lü b ir b içim d e dile g e tirm e k te d ir. B u s a t ır la r, o s ır a d a k a v g a y a tu tu ştu ğ u D.H. L a w re n c e ’a y a z d ığ ı b ir a ç ık m e k tu p ta n alın m ıştır. B u ik i d ev d ö v ü ş çü a r a s ın d a k i ç a tış m a d a a tıla n y u m ru k la rın se rtliğ i k a r ş ıs ın d a b iz le r k en d im izi, o lay ı se y irc i y e rlerin d e n izley en k a d ın la r g ib i h isse d iy o ru z. D o u g la s, g e rç e k b ir no
k işin in y a ş a m ö y k ü sü n ü a n la ttığ ı b ir k ita p ta L aw ren c e ’m «ro m a n y ön tem i» k u lla n a r a k , o k işiy i y a n lış g ö s te rd iğ in d e n y a k ın ır v e ro m a n yö n tem in in n e o ld u ğ u nu a ç ık la r: D iy eb ilirim ki, ro m an yön tem i, s ır a d a n k i şile rin zih in k a rm a şık lığ ın ı a n la m a z lık ta n g e lm ey e d a y a n ır. Y a z ın sa l a m a ç la r la b ir a d a m ın y a d a b ir k a d ın ın ik i ü ç yön ü seçilir, b ü tü n ö b ü r y ö n leri b ir y a n a b ırak ılır. S e çilen ler g e n e llik le o k im se n in en göze ç a r p an , b u y ü zd e n de k işiliğ in i b elirlem ek te y a r a r s a ğ la y a n n itelik lerd ir. Özel o la r a k s e çilen, b u n itelik lere u y m a y a n h e r şey atılır. A tılm a sı d a g e re k lid ir, y o k sa a n la tıla n la r tu ta r sız olur. E lim izd ek i b ilg ile r şu n la r, şu n la r. B u b ilg ile re a y k ırı d ü şe n ne v a r s a h ep si a tılm a lıd ır. D em ek o lu y o r ki, ro m an y ö n tem i, ç o ğ u z a m a n m a n tık lı n ed en lerle d e o lsa y a n lış b ir ilk ey e d ay an m ak tad ır.- Y a z a r d ile d iğ i ö zellik leri alıy o r, g e r i k a la n la r a el sü rm ü y o r. K işin in se ç ile n yön leri ken di içle rin de d o ğ r u o lab ilir, a m a s a y ıla n p e k a z d ır. Y a z a r ın sö y le d ik leri g e rç e ğ e u y g u n o lab ilir, a n c a k b u n la r h içb ir z a m a n g e rç e ğ in tü m ü d e ğ ild ir. R o m a n yön tem i işte b u d u r; y a ş a m ın g e rç e k liğ in i b ozar. B u b içim d e ta n ım la n a n ro m a n yöntem i, elb ette g e rç e k y a ş a m ö y k ü leri için k ö tü b ir yön tem d ir, ç ü n k ü h içb ir in sa n b a s it d e ğ ild ir. A n cak , r o m a n d a b elli b ir y e ri v a rd ır: K a r m a ş ık b ir ro m a n ç o ğ u z a m a n çok y ö n lü y u v a r la k k iş ile r k a d a r y a lın k a t k işile r d e g e r e k tir ir ve b u k işile r a r a sın d a k i ç a tışm a la r ın y o l a ç ın
tığ ı so n u ç la r, g e rç e k y a ş a m ı N o rm a n D o u g la s’ın ile r i sü rd ü ğ ü n d e n d a h a d o ğ ru b ir b içim d e y an sıtır. B u k o n u d a C h a rle s D ic k e n s'm d u ru m u ay d ın latıc ıd ır. D ic k e n s’m n e rd e y se b ü tü n k işile ri y a lın k a ttır. (D avid C o p p e rfie ld ile Pip çok y ö n lü o lm a y a ç a lışırla r, a m a öyle b ü y ü k b ir ç e k in g e n lik le ç a lış ır la r ki, etten k e m ik ten in s a n la r d a n çok, s u k a b a r c ık la r ın a b en zerler.) B u n la rın h e r b iri te k b ir tü m cey le özetlenebilir , a m a g e n e de ş a ş ıla c a k b ir d e rin lik d u y g u su u y an d ırır. B e l k i d e D ic k e n s’m o e n g in y a ş a m gü cü , b ir p a r ç a k iş i le rin e de g e çm e k te, y a z a r ın c an lılığ ı, k işile rin c an lı lığ ıy m ış g ib i gö z ü k m ek te d ir. E l ç a b u k lu ğ u y la y a p ıla n b ir g ö ste ri g ib id ir bu: M r. P ick w ick ’e y a n d a n b a k a c a k o lu rsa k , b ir p la k g ib i y a m y a s s ı o ld u ğ u n u g ö rü rü z . N e v a r ki, M r. P ick w ick k en d in i b ize b u a ç ıd a n g ö ste rm e y e c e k k a d a r b ecerik li ve iyi eğitilm iş b ir k i şid ir. H ep a z çok b ir d e rin liğ i v a r m ış h a v a sın d a d ır. K ız o k u lu n d a k i d o la b a k a p a tıld ığ ı s ır a d a ise, a ğ ır lık t a V in d so r ’d a ç a m a ş ır se p e ti için d ek i F a ls t a f f ’ta n a ş a ğ ı d e ğ ild ir sa n k i. D ic k e n s’m d e h a sı b ir a z d a, ro m a n d a h e r o r t a y a ç ık ışla r ın d a h e m en ta n ıd ığ ım ız tip le r v e k a r ik a tü r le r k u lla n d ığ ı h a ld e , y a r a ttığ ı etk ilerin k u r u ve c an sız, su n d u ğ u in sa n lık ta b lo su n u n y ü ze y s e l o lm a m a sm d a n ileri gelir. D ick en s’ı b e ğ e n m e y e n lerin d a y a n d ık la r ı çok h a k lı n e d e n le r v a rd ır. K ö tü b ir r o m a n c ı o lm a sı g e re k ird i; a m a b ü y ü k y a z a rla rım ız a r a s ın d a d ır ve on u n y a lın k a t k işile rle elde e ttiğ i ü s tü n b a şa r ı, y a lm k a tlığ m b elk i de k a tı e le ştiricilerin ile ri sü rd ü k le ri g ib i k ö tü b ir şe y o lm a d ığ ın ı g ö ste rir. Y a d a H.G. W e lls’i ele a la lım . K ip p s ile TonoBungray’d ek i G e o rg e ’u n y e n g e sin i sa y m a z sa k , W ells' in ro m a n la r ın d a k i b ü tü n k işile r re sim gib i y a lın k a t k im se le rd ir. A n c a k b u re sim le re c a n lılık v e re n öyle b ir g ü ç v a r d ır ki, biz o ıila n n k a rm a şık lığ ın ın y ü zey 112
d e y attığın ı, b ü k ü le ce k y a d a ü stle ri b ir p a r ç a kazın a c a k o lsa, b u k a rm a şık lığ ın u ç u p gid e c eğ in i u n u tu ru z. G erç e k te n de, W e lls’in k işile ri b ire r tü m ceyle özetlen em ez. W ells gözlem e D ick en s d a n d a h a çok b a ğ lı k a la n b ir ro m an cıd ır; b a sm a k a lıp in sa n ö rn e k le ri y a ra tm a z ; a n c a k g e n e d e k işile ri k en d i g ü çleriy le y a ş a y a n in s a n la r d eğild ir. O n la n c an la n d ırıp h a r e k e te geçiren , o k u y u cu y u k a n d ır a r a k b ir d erin lik leri v a r m ış 'g ib i g ö stere n , y a ra tıc ıla rın ın u s t a ve g ü ç lü e lle rid ir. W ells ile D ick en s gib i iyi. a m a k u su rlu ro m a n c ıla r b ir y e rd e n b ir y e re e n erji a k t a r m a k t a çok b e c e rik lid irler. B u n la rın ro m a n la rın ın y a ş a y a n k esim leri, c a n sız k esim le rin i etk iley erek h a re k e te g e ç irir v e k i şile rin in a n d ırıc ı b ir b içim d e d a v ra n ıp k o n u şm a la rın ı s a ğ la r . B u ro m an cıla r, y a z d ık la rın ın h e r b ir y a n ın a d o ğ ru d a n d o ğ r u y a k en d ileri d o k u n an , y a r a tıc ı p a r m a k la rın ı sa n k i ro m a n d a k i h e r tüm ce, h e r sö zcü k ü stü n d e ge zin d ire n , k u su r su z ro m a n c ıla rd a n çok b a ş k a d ırla r. B ic h a rd so n , D efoe, J a n e A u steıı, işte b u a n la m d a k u su r su z d u r la r; ro m a n la rı b ü y ü k o lm ay ab ilir, a n c a k elleri sü re k li o la r a k o n la rın ü stü n d e d ir. D ü ğ m ey e d o k u n m a la rı ile zilin ç a lm a sı b ir olur; o y sa, k i şile ri d o ğ ru d a n d o ğ ru y a y a z a rın d en etim i a ltın d a b u lu n m a y a n ro m a n la rd a , d ü ğm e y e d o k u n m a k la zilin ç a lm a sı a r a s ın d a u f a k b ir sü re ge çer. K a b u l e tm e k g e re k iy o r ki, tek te k y a lın k a t k işi le r y a ra tm a k , çok y ö n lü y u v a r la k k işile r y a r a tm a k k a d a r b ü y ü k b ir b a ş a r ı d eğild ir; a y r ıc a y a lın k a t k iş i le r a r a s ın d a en iy ileri g ü ld ü rü c ü o lan la rıd ır. A ğ ır b a ş lı y a d a a c ık lıla rı in sa n ı sık a b ilir. O r ta y a h e r ç ık ış la rın d a , «Ö cü m ü alıy o ru m », y a d a «Y ü re ğ im in sa n lık için k a n ağlıy o r,» g ib i ta n ım la y ıc ı sözlerin i b a ğ ır d ıla r m ı, içim izi sık ın tı b a s a r . S e v ile n ç a ğ d a ş b ir y a zarım ızın ro m a n la rın d a n biri, « Ş u r a d a k i k a tır tım a k 113
la n y la k a p lı y e ri sü r ü p tem izley eceğim ,» d iyen S u ss e x ’li b ir çiftçi ü stü n e k u ru lm u ştu r. Ç iftçi o rta d a , k at ir t ı m a k la n d a ön ün de; k a tır tır n a k la n n ı sü rü p sö k e c eğ im d iy o r v e d e d iğ in i y a p ıy o r. A n c a k b u , «M r. M icavvber’ı h iç b ir z a m a n b ır a k m a y a c a ğ ım ,» d e m e k g i b i değil, ç ü n k ü çiftçin in tu ta r lılığ ı b izi öyle sık ıy o r ki, k a tır tır n a k la n n ı sö k e b iliy o r m u , sö k e m iy o r m u, u m u r u m u z d a o lm u y o r. Y a z a r , ç iftç in in ta n ım la y ıc ı sö z ü n ü çö zü m ley ip in s a n y a r a tılışın ın ö b ü r y ö n lerin e b a ğ la m ış o lsay d ı, sık ılm a zd ık . O z a m a n ta n ım la y ıc ı sö z ç iftçiy i b ir tü m cey e in d irg e m ez , y a ln ız c a o n d a k i b ir sa p la n tıy ı dile g e tirird i. B a ş k a b ir d eyişle, a d a m y a lın k a t b ir çiftçi o lm a k ta n ç ık a r, çok yö n lü b ir çiftçi o lu rd u . A cık lı b ir ro lü u z u n s ü r e y a ln ız c a ço k y ö n lü k işile r ü stle n e b ilir ve g ü ld ü r ü ile tu ta rlılık d ışın d a k a la n b ü tü n d u y g u la r ı a n c a k o n la r u y an d ıra b ilir. Ş im d i ik i b o y u tlu y a lın k a t k işile ri b ir y a n a b ı r a k a r a k , çok b o y u tlu y u v a r la k k işile re g e ç m e k için, J a n e A u ste n 'm M a n sfie ld P a r k ’m ı a la lım ve k u c a ğ ın d a k ö p eğ iy le k a n e p e sin d e o tu ra n L a d y B e r tr a m ’a b ir gö z a ta lım . R o m a n la r d a g ö rd ü ğ ü m ü z h a y v a n la rın ço ğ u gib i L a d y B e r tr a m ’m fin o su d a ik i b o y u tlu d u r. Y a l n ız c a b ir k ez, o d a p e k y a p m a c ık b ir biçim de, y o ld an çıkıp b a h ç e d e k i g ü lle rin a r a s ın a g ird iğ in i g ö rü rü z . N e rd e y se b ü tü n k ita p b o y u n c a L a d y B e rtra m d a k ö p e ğ i k a d a r y a lın b ir y a p ıy a sa h ip tir. T an ım lay ıc ı sö zü, "B en iy i y ü re k li b ir in sa n ım , a m a k en d im i y o rm a m a m g e re k iy o r,» tü m c e sid ir v e 'b ü tü n d a v r a n ışla r ı b u ilk e d e n k a y n a k la n m a k ta d ır. A n c a k , so n u n d a a c ı b ir o lay g e ç er: L a d y B e r tr a m ’m ik i k ızın ın b a ş la r ın a çok k ötü, N ap o ly o n s a v a ş la r ın d a n b ile k a t k a t k ö tü şe y le r g e lir. J a n e A u ste n ’m e v re n in d e in sa n ın u ğ r a y a b ile c e ğ i en b ü y ü k k ö tü lü k tü r b u. J u l ia se v d iğ i a d a m a kaçar-, k o c a sıy la m u tlu o lm a y a n M a r ia evini te r k e d e 114
r e k se v g ilisin e g id e r. L a d y B e rtra m ’m tep k isin i dile g e tire n tü m ce a n la m lıd ır: «L a d y B e r tr a m öyle derin d erin d ü şü n m ed i, a m a S ir T h o m a s’m g ö ste rd iğ i d o ğ r u ltu d a b ü tü n ö n em li n o k t a la n h a k ç a gö zd en g e ç ird i ve böylece o la n la n b ü tü n k ö tü lü ğ ü y le k a v ra d ı; işle n en su çu n , y a p ıla n a lç a k lığ ın ön em in i a z a ltm a k için n e k en d i b ir ç a b a g ö sterd i, n e d e F a n n y ’n in ö ğ ü tle rin e b a şv u rd u .» B u a ğ ır sö z le r b ir z a m a n la r b en i k ay g ıla n d m rd ı, ç ü n k ü J a n e A u ste n b u r a d a a h la k a n la yışın ın d izg in le rin i elin d en k a ç irm ış diye d ü şü n ü r düm . Şöy le d iyo rd u m : J a n e A u ste n y a z a r o la r a k el b ette su ç u v e k ö tü lü ğ ü k ın a y ab ilir, k ın ıy o r d a; so n ra , F a n n y ile E d m u n d ’a ç ek e b ilecek le ri h e r tü rlü a c ıy ı çektiriyor, çe k tirm e si de g e re k ir. A m a , se si so lu ğ u çık m a y a n , d a v r a n ışla r ın d a tu ta r lı L a d y B e r tr a m ’ı ü z m e ye n e h a k k ı v a r ? O n u ü zü p s a r s m a k , k ö p eğ in e ü ç a y rı y ü z ta k ıp k ü ç ü c ü k fin o y ıı ceh en n em in k a p ış m a b ek çi d ik m ek g ib i b ir şey o lm u y o r m u ? L a d y B e r tr a m ’ m , «Ş u J u l i a ile M a r ia ’n m b a ş la r ın a g e le n le r de k o r k un ç, in sa n ı y iy ip b itire n b ir şe y d o ğ ru su ; b u F a n n y de n e re le rd e ? G en e b ir ilm e k k a çırm ışım ,» d iy e re k se d ird e n k ım ıld a m a m a sı g e re k m e z m iy d i? B öyle d ü şü n ü y o rd u m , ç ü n k ü J a n e A u ste n ’m y ö n tem in i a n la m a m ıştım , tıp k ı W a lte r S c o tt’u n d a a y n ı y a n lışı y a p a r a k o n u k ü ç ü k b ir fild işi p a r ç a s ı ü stü n e r e sim le r y a p ıy o r diye, k u tla m a sı gib i. J a n e A u ste n k ü ç ü k a la n la r için d e çalışır, a m a h iç d e iki b o y u tlu b ir sa n a tç ı d eğild ir. K işile rin in tü m ü y a çok yönlü k a r m a ş ık k im se le rd ir y a d a çok yön lü y e d ö n ü şe b ile ce k n itelik ted ir. M iss B a t e s ’in b ile b ir beyn i, E liz a b e th B ish o p ’u n b ile b ir y ü re ğ i v a r d ır. İşte b u n u k a v r a d ık m ı. L a d y B e r tr a m ’m a te şli b ir a h la k ç ı k e silm e si a r tık b i zi ted irg in etm ez, ç ü n k ü b ird en b ire g e n işle m iş v e y a lın k a tlık ta n k u r tu la r a k k ü ç ü k b ir k ü re y e d ö n ü şm ü ş 115
tü r. D o ğ ru d u r, L a d y B e tr a m ro m a n ın so n u n d a y a s s ı la ş ıp y e n id e n y a lın k a t olur; g e rid e b ır a k tığ ı etk in iz le n im te k b ir tü m cey le ö zetlen eb ilir. N e v a r ki, J a n e A u ste n işin b a şın d a n b ö y le s ın ır lı ta s a r la m ış d e ğ il d ir on u. L a d y B e rtra m 'ın h e r o r ta y a ç ık ışın d a g ö ste r d iğ i c a n lılık b u n d a n ile ri g e lir. D ic k e n s'in k işile ri h e r k a r ş ım ız a ç ık ış ta b iz d e h e p a y n ı h o şla n m a d u y g u su n u u y a n d ır d ık la rı h ald e , J a n e A u ste n ’m k ile r n a s ıl olu y o r d a h e r g ö rd ü ğ ü m ü z d e b ir a z d e ğ işik t a t la r v e re b i liy o r? N a s ıl o lu y o r d a k o n u ş m a la r d a b irb irle riy le bu d e n li iy i k a y n a şa b iliy o r, g ö rü n ü rd e h e rh a n g i b ir ç a b a h a r c a m a d a n b irb irle rin in içlerin i o r ta y a d ö k m e le rin i sa ğ lıy o r, h iç b ir z a m a n ö n ced en ta s a r la n m ış b ir r o lü o y n a m ıy o rla r? B u s o r u y a d e ğ işik b içim d e k a r ş ı lık la r v e rileb ilir. D ic k e n s'm te rsin e , J a n e A u ste n g e r ç e k b ir s a n a tç ıd ır d en eb ilir; a b a r tm a la r d a n , k a r ik a tü rd e n k a ç ın d ığ ı sö y len eb ilir. A m a v erileb ile c ek en iyi k a r ş ılık şu d u r: J a n e A u ste n ’ın k işile ri D ic k e n s’iniciler d e n d a h a k ü ç ü k b o y u tlu o ld u k la rı h ald e , d a h a iyi b ir b ü tü n lü k o lu ş tu r a c a k b içim d e ta sa r la n m ış la r d ır . İşlev le r i ço k y ö n lü d ü r; r o m a n la r ın o la y ö rg ü le ri b u k işi le rin y ü k le n m iş b u lu n d u k la rın d a n d a h a a ğ ır g ö re v le r ü stle n m e le rin i b ile g e re k tirse y d i, o n la n n b u g ö re v le r in de a ltın d a n k a lk a b ile c e k g ü ç te o ld u k la rı g ö rü lü r d ü . D iy elim ki, P e r su a sio n ’d a C obb I r m a ğ ı’n d ak i k a z a d a L o u is a M u sg ro v e b o y n u k ır ıla r a k öldü. J a n e A u s t e n ’m b u ö lü m o lay ım a n la tış ı za y ıf, p e k k a d ın c a b ir a n la tım o lu rd u , ç ü n k ü şid d e t o la y la n a n la tm a y ı hiç b e c e re m e z . N e v a r ki, c e se t o r a d a n u z a k la ş tır ılır u z a k la ştırılm a z , g e rid e k a la n la r d u r u m a u y g u n d ü şe n te p k ile r g ö ste rir, k işilik le rin in b irta k ım yen i y ö n lerin i a ç ı ğ a v u ru rla rd ı. G e rç i P e r su a sio n r o m a n o la r a k b o zu lu rd u , a m a o k u y u cu C a p ta in W en tw orth ile A n n e h a k k ın d a şim d ik in d en d a h a ço k b ilg i ed in m iş olurdu . 116
J a n e A u ste n ’ın b ü tü n k işileri, ro m a n d a k i d u ru m ve o lay ların g e re k tird iğ in d e n d a h a g en iş, d a h a k a p sa m lı b ir y a ş a y ış a h a z ırd ırla r. A sıl y a ş a m la r ım a b u d en li y eterli ve d o y u ru cu o lm asın ın n ed en i işte b u d u r. Ş im d i L a d y B e rtra m ile o ön em li tü m cey e dön e lim . B ak ın ız L a d y B e rtra m k en d isin i ta n ım la y a n sö z den n a sıl u s ta lık la a y rıla r a k , b u sö z ü n g e çerli o lm a d ığ ı b ir a la n a giriy o r. «L ad y B e r tr a m öyle d erin d e rin d ü şü n m ed i.» T an ım lay ıc ı söze ta sta m a m u y g u n . «A m a S ir T h o m a s’ın g ö ste rd iğ i d o ğ ru ltu d a , tü m Önem li n o k ta la n h a k ç a gözden g eçird i.» S ir T h o m a s’m yol g ö sterm e si, ta n ım la y ıcı sö zü n b ir p a r ç a s ıd ır ve o n a u y g u n d u r, a m a L a d y B e r tr a m ’ı b a ğ ım sız ve iste n m e yen b ir a h la k g ö rü şü n e d o ğ ru itm e k ted ir. «B öylece, o lan la rı tüm k ö tü lü ğ ü y le k a v ra d ı.» Ö zenle o r ta y a k o n a n g ü ç lü a h la k öğesi, b u r a d a çok y ü k se k b ir n o k t a y a u la şıy o r. A rk a sın d a n , o lu m su z ifa d e le rle çok u s t a c a s a ğ la n m ış b ir d ü şü ş geliy or: «İşlen en su ç u n , y a p ıla n a lç a k lığ ın önem ini a z a ltm a k için ne k en d isi b ir ç a b a g ö sterd i, n e d e F a n n y ’nin ö ğ ü tle rin e b a şv u rd u .» T an ım lay ıc ı sö z yeniden o r ta y a çık ıy or, çü n k ü k u r a l o la r a k L a d y B e rtra m sık ın tıla rı h a fife a lm a y a ç a lışa n ve b u a m a ç la F a n n y ’n in ö ğ ü tle rin e b a ş v u r a n b ir k im sed ir. G erç e k te n de son on y ıld ır F a n n y o n a a k ıl v e r m en in d ışın d a b ir şe y y a p m ış d eğild ir. B ir o lu m su zlu k b ild irm e k le b irlik te, b u r a d a k u lla n ıla n sö z c ü k le r b ize b u n u anım satıyor-, böylece L a d y B e r tr a m ’ın o la ğ a n d u ru m u y en id en o r ta y a çık m ış, b ir tek tü m c e için d e ö n ce şişip çok yönlü, y u v a r la k b ir k işi o lm u ş, s o n r a sö n ü p y en id en y a ssıla şm ıştır . N e b ü y ü k u s ta lık la y a z ı y o r J a n e A u ste n ! B ir k a ç sözle L a d y B e r tr a m ’m b o y u tla rın ı ge n işle tip b ü y ü tü y o r v e b u n u y a p m a k la M ar i a ile J u l i a ’nın k a ç ışla r ın d a k i o lasılığ ı a rtırıy o r. O la sılık diyo ru m , ç ü n k ü sev g ilisiy le k a ç m a k şid d e t e y le m 117
le ri a la n ın a g ir e r v e ö n ced en b e lirtild iğ i gib i, b öyle e y le m le ri a n la t m a k t a J a n e A u ste n z a y ıf v e ç e k in g e n dir. O k u l ç a ğ la r ın d a y a z d ığ ı r o m a n la rın d ışın d a g ü r ü ltü lü p a tırtılı o la y la r c a n la n d ırm a z . B ü tü n şid d e t e y le m le ri g ö z d e n u z a k t a g e ç m e k z o ru n d a d ır. (L ouisa* m n u ğ r a d ığ ı k a z a ile M a ria n n e D ash w o o d ’u n b o ğ a zı n ın iltih a p la n m a sı, b u k u ra lın b ir a z d ışın a çık an o la y la rd ır.) B u y ü zd e n de M a r ia ile Ju lia 'n ın k a ç m a la r ın a ilişk in b ü tü n y a r g ıla r ın içte n v e in a n d ırıc ı o lm a sı g e re k lid ir ; y o k sa , g e rç e k te n k a ç tıla r m ı, k a ç m a d ıla r m ı d iy e k u ş k u y a d ü şe b iliriz . L a d y B e rtra m , k ız la rın ın g e rç e k te n k a ç tık la r ın a in a n m a k ta b ize y a rd ım c ı o lu r. M a r ia ile J u l i a ’n m k a ç m a la r ı a y r ıc a F a n n y ’n in yüceltile b ilm e si için de z o ru n lu d u r. K ıs a b ir tü m cey le dile g e tirile n b u k ü ç ü k n o k ta, b ü y ü k b ir ro m an cın ın k iş i le rin e n e in ce b ir u s ta lık la d e rin lik k a z a n d ıra b ild iğ in i g ö ste rm e k te d ir. J a n e A u ste n ’in b ü tü n ro m a n la rın d a , böyle g ö r ü n ü rd e p e k b a s it v e y a lın k a t o lan , o k u y u c u y a b ir k ez ta n ıtıld ıla r m ı a r tık y e n id en ta n ıtılm a g e re k tirm ey en , a m a g e n e de k işilik le rin in s ın ır la n h iç k a lıp la şm a m ış in s a n la r g ö rü rü z . H e n ry Tilney, M r. W oodh ou se. Charlo tte L u c a s b u t ü r k im se le rd ir. J a n e A u ste n g e rç i k i şile rin e « sa ğ d u y u » , «k ib ir», «d u y a rlık », «ö n y arg ı» g i b i b a s m a k a lıp n ite lik le r 3ra k ıştırıy o r, a m a o n la r b u n i te lik le rin s ın ır la n için d e sık ışıp k a lm ıy o rlar. A sıl «y u v a rla k » k işile re gelin ce: D o lay lı o la r a k onl a n d a ta n ım la m ış b u lu n u y o ru z . B u k o n u d a d a h a f a z l a sö z sö y le m ey e g e r e k yok. Y a p a c a ğ ım tek şey, y u v a r la k s a y d ığ ım b ir ta k ım ro m a n k işile rin d e n ö rn e k le r v e rm e k o la c a k . Böylece, d a h a so n ra, y a p ıla n tan ım ın g e ç e rlilik d e re c e sin i ölçebileceğiz. Ö rn e k le r şu n la r: S a v a ş v e B a r ış 'd a k i b e llib a şh k i ş ile r ile D o sto y e v sk i’nin b ü tü n k işileri; M arce l P ro u st’ 118
u n k işile rin d e n b irk a ç ı (ö rn e ğ in aile n in y a şlı h izm e t' çisi, G u e rm a n te s D ü şesi, M .de C h a rlu s, S a in t L o u p ); F la ü b e r t’in, M oll F la n d e rs gib i için d e y e r ald ığı r o m a n ı k a p la y a n , gö n lü n ce y a y ılıp d iled iğin d e o rta d a n çek ilen M a d a m e B o v a r y ’si; T h a c k e r a y 'nin k işilerin d en b irk a ç ı (örn eğin , B eck y ile B e a tr ix ); F ie ld in g ’in k işile rin d e n b a z ıla rı (P a rso n A d a m s, Tom Jo n e s ); C h arlo tte B ro n te ’n in b a z ı k işileri, özellikle L u cy Snow e. D a h a p e k çok k işi say a b iliriz , a m a a m a c ım ız b u n la rın e k s ik siz b ir d ö k ü m ü n ü y a p m a k değil. B ir ro m a n k iş i sin in ço k yön lü o lm a d ığ ın ı a n la m a k için, in an d ırıcı b ir b içim d e bizi şa şırta b iliy o r m u, şa şır ta m ıy o r m u, o n a b a k a rız . E ğ e r hiç şa şır ta m ıy o r sa , y a lın k a ttır. Ş a ş ır t a b iliy o r d a in a n d ırıc ı o la m ıy o rsa , y u v a r la k lık ta s la y a n y a lın k a t b ir k işid ir. Ç o k yön lü kişi, y a şa m ın (b ir r o m a n ın y a p r a k la n için d ek i y a şa m ın ) h e s a b a k ita b a u y m a y a n d e ğ işk e n liğ in e sa h ip tir. B u tü r k işile ri k im i z a m a n te k b a şla r ın a , a m a d a h a çok y a lın k a t k işile rle b ir a r a d a k u lla n a r a k , y a z a r k işile rin in o r ta m a u y m a la rın ı v e ro m an ın öteki öğeleri ile b a ğ d a ş ıp k a y n a ş m a la r ım s a ğ la r . Ş im d i d e ro m a n c ıla n n k a r ş ıla ş t ık la n g ü ç lü k le re b u ld u k la rı ik in ci çözü m y o lu n u , o la y la n n a n la tım ın d a k u lla n ıla n b a k ış a ç ısın ı ele alalım . K im i e le ştiricilere gö re, b a k ış a ç ısı ro m a n y a z m a n ın tem e l ta şıd ır. P erc y L u b b o ck , «R om an s a n a tın d a k a rışık , g ü ç b ir so ru n o lan yön tem so ru n u , b en ce, t ü m ü y le b a k ış a ç ısı so ru n u n a , y a n i a n la tıc ı ile a n la tıla n la r a r a s ın d a k i ilişk iy e, d a y a n m a k ta d ır,» d er. L u b b ock , The C r a ft o f F ictio n a d lı k ita b ın d a d e ğ işik b a k ış a ç ı la rın ı ü stü n b ir y e ten e k v e d erin b ir a n la y ış la in c e lem ek ted ir. L u b b o ck ’a gö re, ro m a n c ı k işilerin i, y a n tu tm a d a n y a d a tu ta r a k , b ir gö zlem ci g ib i d ışta n a n la ta b ilir; y a d a o n la r a ilişk in h e r şey i bilen, g ö re n 119
ta n rısa l b ir tu tu m t a k ın a r a k içten a n la ta b ilir; y a d a tu tu p k en d in i ro m a n d a k i k işile rd e n b irin in y e rin e k o y a r a k , b ü tü n ötek i k işile rin d a v ra n ışla r ın ın g e risin d e y a ta n n e d e n leri b ilm ezlik ten g e le b ilir y a d a b irta k ım a r a tu tu m la r ta k ın a b ilir. P erc y L u b b o c k ’u n izin d en g id e n ele ştiriciler, ro m a n e ste tiğ in i s a ğ la m b ir tem ele o tu rta c a k la rd ır. B ö y le b ir tem el o lu ştu r m a k k o n u su n d a b e n k en d im e n u f a k b ir sö z v ere m iy o ru m ; b en im y a p tığ ım , ro m a n s a n a tın a d a ğ ın ık , g e n e l b ir b a k ıştır. S o n ra , b en ce r o m a n d a b ü tü n y ö n tem so ru n u , b irta k ım k a tı k u r a lla r a d e ğ il de, ro m an cın ın y a z d ık la rın ı b en im se teb ilm e g ü cü n e in d irg e n e b ilir. L u b b o ck b ö y le b ir g ü c ü n 'V a rlığ ı n ı k a b u l e d iy o r v e ta k d irle karşılıyor-, a n c a k , yön tem s o r u n u n d a o n a k ıy ıd a k ö şe d e b ir y e r v eriy o r. B e n se b u g ü c ü so ru n u n ta m o r ta s ın d a gö rü y o ru m . B a k ın ız D ick en s B le a k H o u se d a b u y a z d ık la rın ı b en im se tm e işin i n a sıl y ap ıy o r. R o m a n ın b irin c i b ö lü m ü h e r şey i bilen, g ö re n b ir tu tu m la a n la tılm ıştır. B u r a d a D ick en s bizi Y ü k se k M a h k e m e ’nin için e s o k a r ve ç a r ç a b u k o ra d a k ile ri ta n ıtır. İk in ci b ö lü m d e b ilg i s ın ın b ir p a r ç a d a ra ltılm ıştır. B u r a d a d a h e r şey i D ic k e n s’m g ö zü n d en g ö rü rü z ; ne v a r ki, a ç ık la n m a y a n b irta k ım n e d en lerle, y a z a r ın gö zleri z a y ıfla m a y a başlam ıştır.- S i r L eic e ste r D ed lo ck h a k k ın d a b ize b ilg i v ere b iliy o r, ta m o la r a k d e ğ ilse b ile L a d y D ed lock h a k k ın d a a ç ık la m a la r d a b u lu n ab iliy o r; a m a M r. T u lk in g h o m ’a ilişk in h iç b ir b ilg i v erm iy o r. Ü ç ü n c ü b ö lü m d e D ick en s d a h a k u su rlu d u r; ç ü n k ü b u r a d a o r t a y a E sth e r S u m m erso n a d lı g e n ç b ir h a n ım ç ık a n r v e onun k ılığ ın a g ir e r e k ro m a n ı b u n d a n so n r a o n a a n la ttın r . E sth e r, «B u s a y fa la r ın b en im p a y ım a d ü şe n b ö lü m ü n ü y a z m a y a b a şla r k e n e p e y g ü ç lü k çek iy o ru m , ç ü n k ü b e c e rik li b i ri o lm a d ığ ın ı b iliy o ru m ,» diye sız la n ır v e k a le m i e lin 120
d en b ır a k a n a d eğin tu ta rlı v e b a ş a r ılı b ir b içim d e a n la tım ın ı sü rd ü rü r. A n cak , D ick en s h e r a n k a le m i E sth e r’m elin d en çek ip a la b ilir v e on u b ir y a n a b ı r a k a r a k , y en id en k e n d isi y a z m a y a k o y u lab ilir; b u s ı r a d a E sth e r n e re d e d ir bilm eyiz; n e y a p m a k ta d ır b iz i ilgilen d irm ez. M an tık a ç ısın d a n B le a k H ou se b ö lü k p ö rçü k tü r, a m a y a z a r bizi a v u c u n u n için e öyle b ir a l m ıştır ki, b a k ış a ç ısın d a k i d e ğ işm e le re a ld ırm ay ız. B a k ış a ç ısın d a k i d e ğ işm e le re o k u y u c u la rd a n ç o k e le ştiric ile r k a r ş ı ç ık ıy o rlar. K o m an ı b ir y a z ın t ü r ü o la r a k y ü ce ltm e k a m a c ıy la , bu e le ştiric ile r o n a ö zg ü sa y ıla b ile c e k v e on u tiy atro o y u n la rın d a n a y ır m a y a y a r a y a c a k b irta k ım so r u n la r y a r a t m a k eğilim i için d e gib id irle r. B a ğ ım sız b ir s a n a t d a lı o la r a k k a b u l e d ile b ilm esi için ro m an ın k en d i tek n ik g ü ç lü k le ri b u lu n m a s ı g e re k tiğ in i d ü şü n ü y o rla r. B a k ış a ç ısı k e sin lik le r o m a n a ö zg ü b ir so ru n o ld u ğ u n d a n ö tü rü de, b u k o n u y a a ş ı n b ir ö n em v e riy o rla r. B en ce r o m a n d a k iş i le rin u y g u n b ir b içim d e h a rm a n ed ilm esi, b a k ış a ç ı sın d a n d a h a önem lidir. (O yun y a z a r la r ın ı d a u ğ r a ş tıra n b ir so ru n d u r bu.) B en ce y a z a r o k u y u cu y u a v u cu n u n için e a la r a k y a z d ık la rın ı o n a b en im setm eli. B u o lm a d a n h içb ir şe y olm az. Ü n lü F r a n sız y a z a n A n d ré G id e b ir sü re önce K a l p a z a n la r a d lı b ir ro m a n y ay ım lad ı; tü m ç a ğ d a ş lığ ın a k a r ş ı G id e ’in ro m an ın ın B le a k H o u se ile o rta k b ir y a nı v a r: M an tık a ç ısın d a n b a k ıld ığ ın d a o d a ,b ö lü k p ö r ç ü k b ir ro m an . K im i y e rd e y a z a r h e r şeyi b iliy o rm u ş g ib i b ir tu tu m içinde; a ç ık la m a d ığ ı h içb ir şey yok; k işile rin d e n u z a k ta d u ru p o n la r a ilişk in y a r g ıla r d a b u lu n u y o r. K im i y e rd e h e r şey i b ilm iy orm u ş, b ilg isi sın ırlıy m ış gib i d a v ra n ıy o r. K im i y e rd e ise k e n d isi a r a d a n b ü sb ü tü n çek ilip ro m a n ı g ü n c e y o lu y la k iş i lerd en b irin e a n la ttırıy o r. B le a k H o u se ’d ak i gib i b u r a 121
d a d a tu ta r lı b ir b a k ış a ç ısı yok. B a k ış a ç ısın d a k i d e ğ işm e le ri D ick en s y a z a r lık iç g ü d ü sü y le yapm ıştır'; G i d e ise y a p a y lığ a v a r a n b ir in celik le y a p ıy o r. S o ıir a G id e, b u b e k le n m e d ik d e ğ işm e le r ü z e rin d e u p u zu n a ç ık la m a la r d a b u lu n u y o r. K e n d i k u lla n d ığ ı yön tem e a ş ı n ölçü de ilg i g ö ste re n b ir ro m a n y a z a n ilg in ç ol m a k ta n ö teye gid em ez. B ö y le b ir y a z a r, k işi y a r a t m a y ı b ir y a n a b ıra k m ıştır; k e n d i d ü şü n c e le rin i çözü m le m e sin e y a rd ım etsin d iy e o k u y u cu y u y a n ın a ç a ğ ır m a k ta d ır . B u d u ru m ise ro m a n ın d u y g u d ü zey in d e ço k b ü y ü k d ü şü şle re yol a ç a r . K a lp a z a n la r so n yıll a n n ilg in ç ro m a n l a n a r a s ın d a y e r alıy o r, a m a çok ö n e m li r o m a n la n a r a s ın d a d e ğ ild ir. D oku o la r a k ro m a n a b ü y ü k b ir h a y r a n lık d u y m a m a k eld en g e lm i yor, a n c a k sın ırsız b ir ö v g ü d e b u lu n am ıy o ru z. V e re c e ğ im iz ik in ci ö rn e k için y en id en S a v a ş ve B a n ş 's . b ir g ö z a tm a k g e re k e c e k . B u r a d a u la ş a c a ğ ı m ız so n u ç b ü y ü k ön em ta şıy o r: T olsto y b izi R u s y a ’d a b ir a ş a ğ ı b ir y u k a rı d o la ştm r . B u s ır a d a h e r şey i b i len , g ö re n b ir tu tu m ta k ın ır; y a n y a n y a b ilen b ir tu t u m a g ire r; d u ru m g e re k tird ik ç e , ş u r a d a b u ra d a , ti y a tro o y u n u n d a k i g ib i k e n d isi b ü sb ü tü n a r a d a n ç e k i lir. S o n u n d a h e r şey i k a b u l ederiz. D oğru , P ercy L u b b o ck k a b u l etm iyor, g e rç i S a v a ş ve B a r ış'ın b ü y ü k b ir r o m a n o ld u ğ u n a in an ıy o r; a m a b elli ki, b a k ış a ç ısı d e ğ işm e se d a h a b ü y ü k b ir r o m a n s a y a c a k . T o lsto y ’u n b ü tü n g ü c ü n ü o r ta y a k o y m a d ığ ın ı d ü şü n ü y o r. B e n ce ro m a n y a z m a n ın k u r a lla n b öyle d eğil. D ick en s ile T o lsto y 'd a o ld u ğ u g ib i iyi so n u ç .a la b iliy o rsa , ro m an cı b a k ış a ç ısın ı d e ğ iştire b ilir. A slın d a , b a k ış a ç ısın d a k i d e ğ işik lik le r, r o m a n d a a lg ı sın ırla rın ın ve d o la y ısıy l a b ilg i a la n la r ın ın g e n işle d iğ in in v e d a ra ld ığ ın ın b ir b e lirtisid ir; a lg ı sın ırla rın ı d e ğ iştirm e g ü c ü ile b ilg i a la n la r ın ı d ü zen lem e y e tk isi ise, b en ce ro m a n tü r ü 122
n ü n b ü y ü k y a r a r la r ın d a n b irid ir. A y n c a , b u u y g u la m a g e rç e k y a ş a m ı a lg ıla y ış b içim im ize de ç o k b e n zem ek ted ir. K im i g ü n le r ö b ü r g ü n le re g ö re d a h a b u d a la oluyoruz; a r a d a b ir b a şk a la r ın ın zih in lerin d en g e ç e n le ri o k u y ab iliy o ru z; a m a h e r z a m a n y a p a m ıy o ru z b u n u , ç ü n k ü k en d i zih in lerim iz y o ru lm u ş b u lu n u y o r. S o n u n d a işte b u k e sin tile r y a şa n tım ız a re n k ve d e ğ işik lik k atıy o r. B irta k ım ro m a n y a z a r la r ı (özel lik le İn giliz y a z a r la r ı) k ita p la rın d a k i k işile re k a r ş ı d a tıp k ı böyle d a v r a n a r a k , o n la rla d iled ik leri g ib i o y n a m ışlar, tu ta rsız lık e tm işle rd ir; a m a o n la rı b u y ü zd e n n için e le ştire ce k m işiz an la m ıy o ru m . R o m a n ı o k u d u ğ u m u z s ır a d a b u tu ta rsız lık la r b e l li o lu y o rsa, o b a şk a ; o z a m a n e le ştirm e k g e re k ir. B u d u ru m d a b ir so ru d a h a o r t a y a çıkıyor: R o m a n y a z a rı, k işile rin e ilişk in h e r şeyi, b ir s ır d a ş gib i, o k u y u cu y a a ç ık la m a lı m ı? S o ru n u n k a r şılığ ı a slın d a b e lirtil m iş b u lu n u y o r: A ç ık la m a s a d a h a iyi olur. Ç ü n k ü b ö y le b ir a ç ık la m a teh lik elid ir; gen e llik le ro m a n d a d u y g u d ü zey in in d ü şm e sin e , d ü şü n c e v e h e y e ca n ın körelm esin e, d a h a d a k ö tü sü , ta tsız b ir g ü ld ü rü e tk isi nin d o ğ m a sın a yol a ç a r; bizi, d o stça , k işile rin s ır tla r ın d a k i k u k la ip lerin i gö rm e y e ç a ğ ırır. Y a z a r sa n k i şö y le se sle n m e k te d ir bizer « B a y a n A .’n ın ne h oş b ir g ö r ü n ü ş ü v a r d e ğ il m i? K e n d isi e sk id en b eri en se v d i ğim k işid ir.- «D ü şü n elim b a k a lım B a y B. b u n u n ed en y ap ıy o r; k e n d isi b elk i de g ö rü n d ü ğ ü n d e n d a h a d erin b ir a d a m ... E vet, b ak ın , a ltın g ib i b ir y ü re ğ i v a r. O n u size k ıs a c a g ö ste rd ik te n so n ra , şim d i g e ri y erin e k o y u v e re y im ... O ldu işte, sa n ırım fa r k ın a bile v a r m a dı.» «B ay C .’ye gelin ce, B a y C. için e k a p a n ık , a n la ş ıl m a z b ir in sa n o lm u ştu r h e r zam an .» B u g ib i a ç ık la m a la r y a z a r ile ok u y u cu a r a s ın d a b ir y a k ın lık s a ğ la r , a m a b u n a k a r şılık ro m an d a k i g e r 123
çe k lik d u y g u su ile y ü ce lik h a v a s ın ı b o zar. D ü şü n c e lerin izi e le ştirm e sin diye b irin e içk i ıs m a r la m a y a b e n z e r bu. F ie ld in g ile T h a c k e r a y g ü c e n m e sin le r a m a , m ey h an e g e v ez eliğ id ir; y ık ıcıd ır; g e ç m iş y ılla rın ro m a n la r ın a b u n d a n d a h a ç o k z a r a n d o k u n m u ş h içb ir şey y o k tu r. R o m a n y a z a rın ın e v re n k o n u su n d a k i g ö r ü şle rin i o k u y u c u y a a ç ık la m a s ı a y n ı şe y d e ğ ild ir. T h o m as H a rd y ile Jo s e p h C o n r a d ’m y a p tık la rı gib i, k işile rin d e n u z a k la ş a r a k in s a n y a ş a m ı k o n u su n d a k e n di g ö rü şle rin e d a y a n a n g e n e lle m e le r y a p m a k teh lik e li d e ğ ild ir. R o m a n a z a r a r v e re n şey, b ir s ır d a ş lık h a v a s ı için d e k işile re ilişk in o la r a k y a p ıla n a ç ık la m a la rd ır, ç ü n k ü b u n la r o k u y u c u y u k işile rd e n u z a k la ş tırıp y a z a r ın zih n in i in ce lem e y e yöneltir. O y sa, b u s ır a d a ro m a n y a z a r ın ın zih n in d e in celem ey e d e ğ e r p e k b ir şe y b u lu n m a z , ç ü n k ü böyle a n la r d a zih in h iç b ir z a m a n y a r a tıc ı d u r u m d a d eğild ir. -G elin, b ira z çen e ç a la lım sizin le,» d e rk e n y a z a n n y a ra tıc ılık a te şi sö n m ey e y ü z tu tm u ştu r a rtık . K işile r ü stü n d e sö y le y e ce k le rim iz b u r a d a b itiyor; o lay ö r g ü sü n ü ele a ld ığ ım ız d a şim d ik i sö z le rim izin a n la m ı b elk i d a h a iyi o r t a y a ç ık a c a k .
124
B Ö Ş İN C İ BÖLÜM
OLAY
ÖRGÜSÜ
A risto te le s şöyle der: «K işilik insanın, n ite lik le ri n i g ö ste rir; o y s a m u tlu m u d u r, m u tsu z m u, b u n u b e lirte n d a v r a n ışla r ıd ır.» D a h a ön ce A risto te le s’in b u r a d a y a n ıld ığ ı k a r a r m a v a rm ıştık , şim d i on u n g ö r ü şü n d e n a y rılm a n ın d o ğ u rd u ğ u s o n u ç la n g ö ğ ü sle m e m iz g e re k iy o r. A risto te le s ge n e , « în s a n la n n tü m m u t lu lu k la rı, tü m a c ıla n ey lem b içim in d e b elirir,» diyor. B iz b u n u n böyle o lm a d ığ ın ı b iliyo ru z. B ize g ö re m u t lu lu k ü e m u tsu z lu ğ u n a s ıl yeri, h e r b irim izin için için y a şa d ığ ım ız , a n c a k k işile ri y o lu y la ro m a n c ıy a a ç ık o lan , g izli y a şa m d ır. G izli y a ş a m dem ek, d ışta n b a k ılın c a h iç b ir b elirti g ö ste rm e y e n y a şa m d e m ek tir; y o k s a p e k ç o k k im sen in sa n d ığ ı gibi, g e lişig ü z e l a ğ ız d a n ç ık a n b ir sözün , b ir iç çek m en in d ış a v u r d u ğ u y a ş a m değil. U zu n b ir k o n u şm a y a d a a d a m ö ld ü r m e k a n ıt o la r a k n e ise, b u tü r b ir söz y a d a iç ç e k iş d e odur: B u n la rın a ç ığ a v u rd u ğ u y a ş a m g iz li ol m a k ta n ç ık a r a k eylem a la n ın a girer. 125
A n c a k , A risto te le s’i f a z l a eleştirm em eliy iz, ç ü n k ü o p e k a z ro m a n o k u m u ştu , g ü n ü m ü z ro m a n ım h iç b ilm iy ord u . Ö rn eğin , H o m ero s’u n O d y sse ia ’s im o k u m u ş, J a m e s Jo y c e ’u n U ly sse s’in i o k u m am ıştı. Ü ste lik gizli k a p a k lı şey le re ilg i d u y m a y a n y a r a t ılış t a b ir ad a m d ı. O n a g ö re in sa n zihni, en in d e so n u n d a için d en h e r şey in çekip ç ık a rıla b ile c e ğ i b ir tü r ç a m a ş ır tek n esiy d i. S o n ra , y u k a r ıd a a k ta r d ığ ım ız sö z le ri y a z a rk e n A risto te le s tiy a tro s a n a tım d ü şü n ü y o rd u v e sö y le d ik leri tiy a tro için elb ette g e çerlid ir. T iy atro o y u n la rın d a k işile rin tü m m u tlu lu k la rı, tü m a c ıla n ey lem b içim in d e b elirir, b e lirm e k z o ru n d a d ır. Y o k sa v a r lık la n a n la şılm a z . T iy atro ile ro m a n a r a s ın d a k i b ü y ü k a y rılık işte b u ra d a d ır. R o m a n ın özelliği şu d u r: ro m a n y a z a n h em k işi le ri h a k k ın d a b ilg i v ere b ilir, h e m o n la n n a ğ z ın d a n k o n u şa b ilir, h em d e k en d i k en d ilerin e k o n u ş tu k la n z a m a n o k u y u cu n u n o n la rı d in lem esin i sa ğ la y a b ilir . E lin d e k işile rin a k lın d a n g e ç e n d ü şü n c e le ri g ö ste rm e o la n a ğ ı v a rd ır ; d ile rse d ü şü n c e d ü zey in d en d a h a d e rin le re in e re k b ilin ç a ltın a d a b a k a b ilir. İn sa n la rın k e n di k e n d ile rin e sö y le d ik leri sö z le r b ile g e rç e ğ i ta m y a n sıtm a z. İçin için d u y d u k la r ı m u tlu lu k y a d a m u tsu z luk, k e n d ile rin in de p e k k a v r a y a m a d ık la r ı e tk e n le r d en d o ğ m a k ta d ır. B u e tk e n le r g ü n ışığ ın a ç ık tıla r m ı g e rç e k n itelik le rin i h e m en y itirirler. B u k o n u d a r o m a n y a z a r ın ın elin d e çok iy i b ir o la n a k v a rd ır: ro m a n c ı b ilin ça ltın ın k ıs a y o ld a n d o sd o ğ ru ey lem e dön ü şü şü n ü g ö ste re b ilir (a y n ı şey i o yu n y a z a n d a y a p a b ilir ); k işile rin k e n d i k e n d ile rin e sö y le d ik leri sö z le r ile b ilin ç a ltı a r a s ın d a k i ilişk iy i de g ö stere b ilir. K i şile rin in tü m iç d ü n y a sın a e g e m e n d ir v e o n u n b u a y r ıc a lığ ı e lin d en a lın a m a z . K im i z a m a n o k u y u cu so r a r : «P eki, y a z a r n e re d e n b iliy o r b u n u ? O la y la n h a n 126
g i b a k ış a ç ısın d a n g ö rü y o r? B en ce b u r a d a tu ta rsız lık v a r, y a z a r, ön ce sın ırlı b ir b a k ış a ç ısın d a n h e r şeyi b ile n ta n r ıs a l b a k ış a ç ıs ın a geçiy o r, so n ra y en id en esk i, sın ırlı d u r u m a yön eliyor.» B u t ü r so ru lar, su ç la m a la r in s a n d a y a r g ıç ö n ü n e ç ık a rılm ış gib i sık ın tılı b ir d u y g u u y an d ırıy o r. A s lın d a o k u y u cu için ön em li o lan şey, b a k ış a ç ısm d a k i d e ğ işm e lerin , k işile rin iç d ü n y a la rın ın in an d ırıcı, y a n i p ith a n o n olup o lm ad ı ğıd ır. Ç o k se v d iğ i b u sö z cü k .k u la k la rın d a çın lark en A risto te le s’i a r tık y erin e g e r i gö n d ereb iliriz. A risto te le s y erin e dön ü y or, a m a ge rid e b ir p a r ç a k a r g a ş a b ır a k a r a k gid iy o r; ç ü n k ü in sa n ın iç d ü n y a sın ın s ın ır la n b u d en li g e n işle y in ce , b a k a lım o lay Ö rgüsünün b a ş ın a n e le r gelecek . E d e b iy a t y a p ıtla n ç o ğ u n lu k la , k işile rle, n e o ld u ğ u n u a ç ık ç a b elirtm ek sizin « sa n a t» a d ın ı v e rd iğ im iz ik i şey d en o lu şu r. K iş i le ri d a h a ön ce ele alm ış, ö y k ü k o n u su n u işle rk e n s a n a t a d a şöyle b ir d e ğin m iştik . A n cak , « z a m a n ın u z a yıp g id e n şerid in d e n k e silip ç ık a n lm ış b ir p a r ç a » o la r a k ta n ım la y a b ile c e ğ im iz öykü, s a n a tın p e k ilk e l b ir b içim id ir. B iz şim d i ro m a n sa n a tın ın çok d a h a ü stü n b ir yön ü n e, o la y ö rg ü sü n e g e liy o ru z. O lay ö rg ü sü r o m a n d a y e r a la c a k k işileri, tiy a tro o y u n la rın d a o ld u ğ u g ib i a ş a ğ ı y u k a r ı k e n d i g e re k le rin e u y a c a k b iç im de y o n tu lu p h a z ır ed ilm iş d u r u m d a b u lm az. K e sin çiz g ile rd e n y o k su n , ir iy a n , ele a v u c a sığ m a z k im se le r d ir b u n la r; tıp k ı b ir b u z d a ğ ı g ib i d ö rtte ü ç le ri gizlid ir. Z av allı o la y ö rg ü sü , b u sö z a n la m a z k o c a y a r a t ık la r a A risto te le s’in o g ü z e l g ü z e l a n la tıp h ep im izi in a n d ırd ığ ı g e lişm e a şa m a la r ın ın , y a n i «d ü ğ ü m », «d o ru k », «çözüm » ü ç lü sü n ü n , y a r a r la r ın ı sa y ıp d ö k e r b o ş y e re. İçlerin d en b ir k a ç ı y e rle rin d e n k ım ıld ay ıp söz d in ler; b u d u r u m d a o r ta y a tiy a tro o y u n u 1 o lm a sı g e r e k e n b ir ro m a n ç ık ar. Ö tek iler k u la k a sm a z la r, k e n d i 127
b a ş la r ın a b ir y e rlerd e o tu ru p se ssiz c e d ü şü n c e y e d a l m a k fa la n iste rle r. Y ü k se k ç e b ir d ev let g ö re v lisi o la r a k g ö z ü m d e c a n la n d ırd ığ ım bizim z a v a llı olay, ö r g ü sü , to p lu m sa l g ö re v a n la y ışın a k a r ş ı g ö ste rile n bu u m u r sa m a z lığ a çok ü z ü lü r. S a n k i şöyle d e m ek te d ir: «B öyle şe y o lm a z efen d im . B ire y cilik so n d e re ce d e ğ e r li b ir n itelik tir; a s lın d a b en im g ö re v im d e b ire y lere d a y a n a n b ir gö rev ; h e r z a m a n a ç ık ç a k a b u l e tm işim d ir b u n u . A n c a k b ir s ın ın v a r; siz işte b u s ın ın a ş ı y o rsu n u z . R o m an k işile rin in öyle u zu n u z u n d ü şü n m eleri, k en d i iç d ü n y a la rın ın m erd iv en lerin d e b ir a ş a ğ ı b ir y u k a n k o ş a r a k v a k itle rin i ç a r ç u r e tm e leri d o ğ r u d e ğ ild ir. O la y la rın g e lişm e sin e k a tk ıd a b u lu n m a n ız g e r e k ir sizin ; y o k sa ro m an ın y ü k se k ç ık a r la n te h lik e y e d ü şe r.» N e çok d u y m u şu z d u r şu «o lay ö rg ü sü n e k a tk ıd a b u lu n m a k » sö zü n ü ! T iy atro o y u n la rın d a k işile rin b u k u r a la u y m a g e re ğ i v a rd ır; a n c a k b öy le b ir şe y r o m a n d a ne ölçü de g e re k lid ir? O lay ö rg ü sü n ü n tan ım ın ı y a p a lım . Ö yk ü yü , «o lay la r ın z a m a n s ır a s ın a g ö re d ü ze n len e re k a n la tılm a sı» b içim in d e ta n ım la m ıştık . O lay ö r g ü sü de o la y la r ın a n la tım ıd ır; a n c a k b u r a d a ü stü n d e d u ru la n n o k ta , o la y la r a r a s ın d a k i n ed en -son u ç ilişk isid ir. «K ra l öldü, a r k a s ın d a n k r a liç e d e öldü,» d e rsek , ö y k ü olur. « K r a l öldü, s o n r a ü z ü n tü sü n d e n k ra liç e d e öldü,» d e r sek , o lay ö r g ü sü olur. Z a m a n s ır a s ı b o zu lm u ş d e ğ il dir, a n c a k n ed en -son u ç ilişk isi y a n ın d a iyice g ö lg e d e k a lm ıştır. Şöy le diyelim : «K raliç e öldü, n ed en in i k im se b ilm iy ord u ; so n r a d a n a n la şıld ı ki, k ra lın ö lü m ü n e d u y d u ğ u ü z ü n tü d e n ölm ü ş.» B u , için e gizem k a tılm ış b ir o lay ö r g ü sü d ü r ve ü stü n g e lişm e o la n a k la r ı b u lu n a n b ir Örgü b içim idir. Z a m a n s ır a s ı b ir y a n a b ıra k ılm ış, ö rg ü n ü n sın ırla rın ın elv erd iği ölçü de ö y k ü d en u z a k la şılm ıştır. K ra liç e n in Ö lüm ünü d ü şü 128
nelim . B u ölüm o lay ı ö yk ü d e g e ç e rse , «S o n ra ne ol m u ş? » diye so ra rız ; o lay ö rg ü sü n d e g e ç e rse , «N için öl m ü ş?» d eriz. R om anın, b u ik i y ö n ü a r a sın d a k i tem el a y rılık b u d u r. O lay ö rg ü sü , a ğ z ı a ç ık , ş a ş k ın m a ğ a r a a d a m la r ın d a n o lu şa n b ir d in leyici to p lu lu ğ u n a, a s t ığ ı fıstık, k e stiğ i k e stik z o r b a b ir s u lta n a y a d a b u n la rın g ü n ü m ü z d e k i u z a n tıla r ı o lan sin e m a izley i cilerin e a n la tıla m a z . O n ları u y a n ık tu ta n , y a lm z c a ö y k ü n ü n g e re k tird iğ i « S o n r a ne o lm u ş? O n d an so n ra n e o lm u ş?» s o r u la n d ır . B u g ib i k im se le rin ro m a n a m e r a k d u y g u la n d ışın d a g e tire b ile ce k le ri b ir şe y y o k tu r; o y sa o lay ö r g ü sü o k u rd a n z e k â ile b ellek de is ter. M e ra k in sa n o ğ lu n u n y eten ek leri a r a s ın d a en a z d e ğ e r ta şıy a n la r d a n b irid ir. G ü n lü k y a ş a m d a gö rm ü şsü n ü z d ü r, m e ra k lı in s a n la n n b e lle ğ i h em en h e r z a m a n zay ıftır; so n ra, b u g ib i k im se le r ge n e llik le b u d a la o lu y o rlar. B iri, size k a ç k a rd e şin iz o ld u ğ u n u so r a r a k söze b a şlıy o rsa , b ilin k i c a n d a n ilgi d u y a n b ir k im se d eğild ir. A r a d a n b ir yıl g e ç sin , k en d isiy le y e n id e n k a r şıla şın , b ü y ü k b ir o la sılık la k a ç k a rd e şin iz o ld u ğ u n u so ra c a k tır: A ğ zı ge n e ş a p ş a lc a y a n açık tır, g ö z le ri g e n e y u v a la r ın d a n d ı ş a n u ğ r a m ış gib i p a tla k p a tla k tır. Böyle b iriy le d o st o lm a k g ü çtü r; m e ra k lı ik i k işin in k en d i a r a l a n n d a d o stlu k k u r m a la n ise o la c a k şe y d eğild ir. M e ra k d u y g u su n u n tek b a ş ın a bize p e k y a r a n yo k tu r; ro m a n o k u m a k ta d a b izi öyle çok b ir yere gö tü rm ez; ö y k ü n ü n s ın ır la n için de b ıra k ır, o k a d a r . O lay ö rg ü sü n ü k a v r a y a b ilm e k için, m e r a k d u y g u su n u n y a n m a z e k â ile b elleğ i de k a tm a m ız g e re k ir. Ö nce ze k ây ı ele a la lım . M e ra k lı o k u yu cu , r o m a n d a ön ü n e yen i o lg u la r ç ık tık ç a b u n la r a şöyle b ir g ö z g e zd irip geçer; o y sa a k ıllı o k u y u cu b u n la n zih n iyle 129
a lg ıla r; h e r yen i o lg u y u h em a y n o la r a k k en d i içinde, h em de ö n cek i s a y f a la r d a o k u m u ş b u lu n d u ğ u öteki o lg u la r la ilişk isi a ç ısın d a n g ö rü r. O k u d u ğ u şey in a n la m ın ı b e lk i o s ır a d a k a v r a m a z ; a m a b ilir ki, a r a d a n b ir sü r e g e ç in c e k a v r a y a c a k tır . G e o rg e M ere d ith ’in T he E g o is t'i g ib i ö r g ü s ü -çok iy i h a z ır la n m ış ro m a n la r d a , o la y la r ç o ğ u n lu k la b irb irle rin i ta m a m la y ıc ı n i telik ted ir. İyi b ir o k u y u cu , ro m an ın b itim in d e e rişe c e ğ i y ü k se k tep en in ü stü n d e n g e riy e d o ğ ru b a k a r a k o lu p b ite n leri to p lu c a g ö z d e n g e ç irm e d iğ i sü re ce , b u n la r ı d o ğ ru d ü r ü st d e ğ e rle n d ire b ile ce ğ i u m u d u n a k a p ılm az. İşte r o m a n d a k i b u gize m y a d a ş a ş ır tm a ö ğ e si, o la y ö rg ü sü n d e çok ön em li b ir y e r tu ta r. G izem d u y g u su d a, ş a ş m a d u y g u su d a o la y la rı a n la tırk e n z a m a n s ır a s ı gö z etm em e k ten d o ğ a r. G izem li b ir olay, z a m a n ın a k ışı için de g izli k a la n b ir cep gib id ir; « K r a liçe n e d e n ö ldü?» s o r u s u n d a k a b a b ir g ize m tü rü v a r dır; g e rç e k a n la m la n a n c a k s a y f a la r so n ra o rta y a ç ık a n ü stü k a p a lı sö z v e d a v r a n ış la r ise, d a h a ince b ir g iz e m ö rn e ğ id ir. O lay ö rg ü sü n ü n tem el ta şıd ır g i zem ; z e k â o lm a d a n t a d ın a v a n la m a z . M e ra k lı o k u y u c u la r b u r a d a d a , « S o n r a ne o lm u ş?» diye so ru p g e çerler. O y sa, g ize m i d e ğ e rlen d irm e k , o n d an t a t a l a b ilm e k için zih n im izin b ir p a r ç a s ı o la y la rın p eşin d en k o şa rk e n , b ir p a r ç a s ım n d a g e rid e k a la r a k o lu p b i te n le r ü stü n d e d ü şü n m e si ge re k ir. B ö y lece o la y ö r g ü sü için g e re k li ikin ci y eten ek o lan b e lle ğ e g e lm iş b u lu n u y o ru z. Z e k â ile b e lle k b irb irin e sık ı sık ıy a b a ğ lıd n \ ç ü n k ü in sa n a n ım sa d ığ ı şey le ri a n la y a m a z . K ra liç e öl d ü ğ ü s ır a d a e ğ e r b iz k r a lı u n u tu p g itm işse k , ölüm n e d en in i h iç b ir z a m a n k a v r a y a m a y ız . O la y ö rg ü sü n ü h a z ır la r k e n y a z a r b iz d e n a n ım s a m a b ek ler, b iz de k e n d isin d e n h e r şey i b ir so n u c a b a ğ la m a s ın ı b ek le 130
riz. O lay ö r g ü sü yalın, v e özlü olm alı; için d ek i h e r d a v ra n ışın , h e r sö z ü n b ir önem i b u lu n m alı. K a r m a şık o ld u ğ u d u r u m la r d a bile, tü m p a r ç a la r ı, can lı b ir v a r lığ ın p a r ç a la n gib i b irb irin e b a ğ la n m a lı, için de ölü h içb ir şey k a lm a m a lı. O la y ö rg ü sü k o la y a n la şılır o la b ilir, g ü ç olab ilir; için de .gizem b u lu n a b ilir v e b u lu n m a lıd ır d a; a n c ak , o k u y u cu y u y a n ıltm a k ta n k e sin lik le sak ın m a lıd ır. Z ekâ, in sa n a k im ın d u rm a d a n ile rley en p a r la k ucu, b e lle k ise çev rey e s a ç tığ ı d o n u k p ırıltıd ır. İşte bu pırıltı, a ş a m a a ş a m a g e lişe n o lay ö rg ü sü ü stü n e y a y ıla ra k , yeni yen i ip u ç la n , zin cirlem e n ed en -so n u ç b a ğ la n t ıla n b u la c a k , o lu p s b ite n leri b u n la rın ış ığ ın d a d u rm a d a n yen id en d ü zen ley ip y en id en g ö z d e n g e ç i re ce k tir. E ğ e r o lay ö r g ü sü iyi h a z ırla n m ışsa , ro m a n ın so n u n d a o k u y u c u d a u y a n d ır a c a ğ ı d u y gu ; ip u ç la rın a , zin cirlem e n eden -son u ç b a ğ la n tıla r ın a ilişk in b ir iz len im d e ğ il de, d e rli to p lu s a n a t s a l b ir g ü z e llik d u y g u su o lac a k tır. R o m an cı iste se b u d e rli to p lu y a p ıy ı b ir ç ırp ıd a g ö stere b ilir; a n c a k b ir ç ırp ıd a g ö ste re c e k o lu rsa , o z a m a n o lay ö r g ü sü b u g ü ze lliğ e erişem ez. B u r a d a ilk k ez g ü z e llik k o n u su çık ıy o r k a rşım ız a . R o m an cın ın gü ze llik p e şin d e k o şm a sı d o ğ ru d eğild ir; ne v a r ki, g ü ze le u la ş a m a y a n ro m an cı b a ş a r ıy a d a u la şa m a z . G ü z elliğ in ro m a n s a n a tın d a k i g e rç e k y e ri n i d a h a s o n r a ele a la c a ğ ız . Ş im d ilik , b itm iş o la y ö r g ü sü n ü n b ir p a r ç a s ı o la r a k k a b u l edin iz yeter. «O lay ö rg ü sü n d e b en im n e işim v a r ? » diye d ü şü n d ü ğ ü n d e n ö tü rü b ir a z ş a şır m ış g ib i d u ru y o r k a rşım ız d a ; a n c a k g ü z e l d e d iğin b ir a z ş a ş ır m ış g ib i d u rm alı. G ü z ellik T a n rıç a sı V e n ü s’ü n r ü z g â r la r , çiçek ler a r a sın d a , d e n izin d a l g a l a n için d e n d o ğ u şu n u n re sm in i y a p a n B otice lli’n in d e bild iği g ib i, g ü z e l y ü ze en y a r a ş a n d u y g u d u r şaşk ın lık . G ü zelliğ in e şa şm a y a n , onu k e n d in e 131
h a k s a y a n gü zel, h e r şey d en ço k o p e ra la rın sü slü b a ş k a d ın o y u n c u la rın ı a n ım s a tır in sa n a . O lay ö r g ü sü n e d ö n elim ve k o n u m u z u G eo rg e M ere d ith ile sü rd ü re lim . B u g ü n M ere d ith ’in ü n ü , y irm i o tu z yıl ön cek i k a d a r b ü y ü k d e ğ il a rtık . O z a m a n la r a d ı tü m C am b rid g e ’d e y e ri g ö ğ ü s a r s a r d ı; ü lk e n in b irç o k ötek i y ö re sin d e, y u rt d ışın d a b irç o k y e rd e d e d u ru m öyleydi. Ş iirle rin d e n b irin d e k i şu d izen in b en i çok k a y g ıla n d ırd ığ ın ı anım sıyorum .- «İn sa n h a y a t t a y a s a t ır o lu y o r, y a s a t ı n n v u r d u ğ u k ü tü k .» B en k en d im in s a tır o lm a d ığ ın ı b iliy o rd u m , a n c a k k ü tü k o lm a k d a iste m i y o rd u m . A n la şıla n k a y g ıla n m a k için o r ta d a g e rç e k b ir n e d e n y o k m u ş, ç ü n k ü M ere d ith 'in k en d i yıldızı ep ey ce sö n m ü ş d u ru m d a . İlerid e m o d a d e n ilen ç a rk dö n ecek , y ıld ızı y e n id en b ir p a r ç a p a r la y a c a k tır ; a n c a k 1900 y ılla r ın d a sa h ip o ld u ğ u m a n e v i g ü c ü n e a r tık b ir d a h a e rişe m e y e c e ğ i k esin d ir. M ere d ith ’in d ü şü n c e v e g ö r ü şle r i p e k d a y a n ık lı çık m ad ı. D u y g u sa llı ğ a k a r ş ı y ö n elttiği a ğ ır s a ld ır ıla r g ü n ü m ü z in sa n la r ı n a a r tık sık ıc ı geliy o r, çü n k ü o n la r a y m sa ld ır ıla r ı d a h a in ce y ö n tem lerle y ü r ü tü y o r la r ve g ü rü ltü lü p a tır tılı s ila h la r k u lla n a n la rın k e n d ile rin in d e d u y g u sa l ol d u k la r ı k u şk u su n u ta şıy o rla r . M ere d ith ’in d o ğ a y a iliş k in g ö r ü ş ve se z g ile ri de ö rn e ğ in T h o m as H a rd y ’nink ile r g ib i k a lıc ı o lm ad ı. R o m a n la rın d a k i d o ğ a p a r ç a l a n su la k , y em y eşil, gö sterişli. H a rd y ’n in The R etu rn o f th e N a tiv e ’in in ilk b ö lü m ü g ib i b ir b ölü m y a z a m a z d ı M eredith . İn g ilte re ’de d o ğ a n ın g e rç e k te n tr a jik o lan v e d e ğ işm e y e n yön lerin i g ö re m e m iştir o; in s a n y a şa m ın ın g e rç e k te n a c ık lı y ö n lerin i de gö re m e m iştir. C id d ileşip so y lu d ü şü n c e le re y ö n eld iğ i zam an , r o m a n la n n d a k u la k tırm a la y ıc ı, in s a n a sık ın tı v eren b ir se s, zo rb aca, b ir tu tu m b elirir. S a n ın ın b ir b a k ı 132
m a M eredith , T en n y so n ’a b en ziy o rd u ; T en n y so n g ib i ço k b a ğ ır m a k ta n o d a c iğ erle rin i p a r a la d ı. R o m a n la r ın a b ak ıy o ru z, içlerin d ek i to p lu m sa l d e ğ e rle rin ço ğ u u y d u rm a , y a k ıştırm a . T e rz ile r terzi değil; k rik e t o y u n la n k rik ete b en zem iy o r; tre n le rin bile tre n e b e n ze d iğ i yok. R o m a n la rın d a k i k ır sa l y ö relerin v a r lık lı aileleri, sa n k i p a k e tle rin d e n y en i ç ık m ışla r ve d a h a o y u n d ak i y e rle rin i p e k a lm a m ış g ib i d u ru y o r la r; s a k a lla r ın a y a p ışa n a m b a la j s a m a n la r ı b ile tem izle n m iş d eğil. M ere d ith ’in k işile rin i için e y e r le ştird iğ i toplu m ç e v re si g e rç e k te n çok g a rip tir. B u n u n b ir nedeni, r o m a n la r ın d a h a y a l ü rü n ü ö ğelere y e r v e r m esid ir; b u n u y a p m a y a h a k k ı v a r elbette. İkin ci n e den, y a k ıştırm a c ılığ ı, u y d u rm a c ılığ ıd ır ki, b u y a n lış tır. B ir y a n d a n b u itici u y d u rm a c ılığ ı, öte y a n d a n in s a n la r a e sk id e n de ta tsız gelen , a n c a k şim d i ü ste lik b o ş o ld u ğu d a söy len en o a h la k h o c alığ ı d ü şü n ü le cek o lu rsa, M ere d ith ’in yıld ızın ın sö n m esin e ş a ş m a m a k g e re k ir. N e v a r ki, b ir a ç ıd a n g e n e d e b ü y ü k b ir ro m an cıd ır. İn giliz ro m a n y a z a r la r ı a r a s ın d a e n iyi o lay ö r g ü sü d ü zen ley en odu r; b u k o n u y u ele a la n h e rk e sin onu s a y g ıy la a n m a sı ge re k ir. M ere d ith ’in r o m a n la r ın d a o la y la r b irb irin e sık ı s ık ıy a b a ğ la n m ış d eğild ir. Ö rn eğin D ic k e n s’m B ü y ü k U m u tla r'm d a olu p b ite n leri b ir tek tü m cey le özetle y e b iliriz de, M ere d ith ’in H a rry R ich m o n d ’ın ı ö zetle yenleyiz. O y sa b u ro m a n la rın ik isi de b ir g e n c in g e lirin in k a y n a ğ ı k o n u su n d a k i y a n ılg ısı ü stü n e k u ru l m u ştu r. M ered ith ’in o la y ö rgü leri, tra je d in in (h a tta k om ed in in ) esin p e risi a d ın a d ik ilm iş g ö rk e m li b ir e r ta p m a k değildir; d a h a çok, a ğ a ç la r la k a p lı b a y ır la r a r a s ın a b ü y ü k u s ta lık la y e rle ştirilm iş b ir dizi k u lü b e y e b en zerler. R o m a n d a k i k işile r b u r a la r a k e n d i is tek leriy le g ire r, s o n r a d e ğ işm iş o la r a k ç ık a rla r. O la y 133
l a r k işile rin k a r a k t e r n itelik le rin d e n d o ğ a r, o lu p b it tik te n s o n r a d a o k işile ri d e ğ işik liğ e u ğ ra tır. K işile r le o la y la r b irb irle rin e sık ı b a ğ la r la b a ğ lıd ır; M ered ith b u b a ğ la n tıy ı işte b öy le d ü ze n lem e le rle s a ğ la r . Ç o ğu k e z h o ş a gid en , a r a d a b ir in s a n a d o k u n a k lı gelen , d a im a b e k le n m e d ik şe y le rd ir b u d ü zen lem eler. B e k le n m e d ik , ş a ş ır tıc ı b ir o lay ın a r k a sın d a n o k u y u c u d a b ir y a d ır g a m a d u y g u su u y a n m a d ı m ı, o lay ö rg ü sü a ç ı s ın d a n işle r y o lu n d a g id iy o r d em ek tir. G e rç e ğ e u y g u n d ü şm e le ri için r o m a n k işile ri tu ta rsız lık ta n , a şırılık ta n k a ç ın m a k z o ru n d a d ır; o y sa o la y ö r g ü sü n ü n b e k le n m e d ik şe y le rle o k u y u cu y u ş a ş ır tm a s ı g e re k ir. B e a u c h a m p ’s C a r e e r ’d e D r. S h r a p n e l’in k ır b a ç la n m a s ı b e k le m e d iğ im iz b ir o lay d ır. E v e r a rd R o m fre y ’in Dr. S h r a p n e l’d e n h o şla n m a m a sı, y a n lış a n la d ığ ı ilericili ğ in d e n n e fr e t etm esi, B e a u c h a m p ü stü n d e k i etk isin i k ıs k a n m a s ı g e re k tiğ in i b iliriz. Ö te y a n d a n R o sam o n d k o n u s u n d a k i y a n lış a n la m a n ın n a sıl b ü y ü d ü ğ ü n ü g ö rü r , C ecil B a s k e le tt’in ç e v ird iğ i d o la p la rı d a izleriz. K iş ile r k o n u su n d a M e re d ith ’in o k u y u c u d a n gizled iği b ir şe y yok, elin d ek i tü m k a r t la r a ç ık ç a o rta d a . N e v a r ki, k ır b a ç la m a o la y ın a g e ld iğ im iz z a m a n , hem biz, h e m d e r o m a n d a k i k işile r ne k a d a r şa şırırız ! Y a ş lı b ir a d a m ın y ü ce d ü şü n c e le rle y a şlı b ir a d a m ı k ır b a ç la m a sı, b u h em g ü lü n ç, h em a cı olay, ro m an ın tü m d ü n y a sın ı etk iler, k işile rin tü m ü n ü d e ğ iştirir. K ır b a ç la m a s a h n e si ro m a n ın a ğ ır lık m erk e zi d eğild ir; a s lın d a B e a u c h a m p ’s C a r e e r 'de a ğ ır lık m erk e zi diye b ir şe y y o k tu r. S a h n e , tem eld e y a z a r ın b elli b ir a m a ç u ğ r u n a h a z ırla d ığ ı b ir tü r kapıdır.- K ita p b u k a p ıd a n iç e ri g irm e y e z o rla n ır, öte y a n d a n d e ğ işm iş o la r a k çı k a r . R o m a n ın so n u n a d o ğ ru B e a u c h a m p b o ğ u ld u ğ u , D r. S h r a p n e l ile R o m fre y ö lü n ü n b a şın d a b a rıştık la rı z a m a n , o la y ö r g ü sü n ü A risto te le s’in sö zü n ü e ttiğ i tü r 134
d en b ir sim etriy e e riştirm e k , ro m a n ı için de b a r ış v e a n la m ın b a rın d ığ ı g ö rk e m li b ir t a p m a ğ a d ö n ü ştü r m e k y o lu n d a b ir ç a b a g ö rü lü r. M ered ith b u r a d a b a şarısız d ır, ç ü n k ü B e a u c h a m p 's C a r e e r b ir dizi y a p a y d ü zen lem e o lm a k ta n ile ri gid em iy o r; F r a n s a y o lcu lu ğ u d a b u n la rd a n b irid ir. • N e v a r ki, M ered ith ’in d ü zen lem eleri k işile rin k a r a k t e r ö zellik lerin d en d o ğ a n ve o n la n d e ğ işik liğ e u ğ r a ta n d ü zen lem elerd ir. Ş im d i de ö rn e k le rle k ıs a c a o lay ö rg ü sü n d e k i g i zem ö ğe sin i g ö stere lim . «K ra liç e öldü; so n ra d a n a n la şıld ı ki, ö lü m ü ü zü n tü d e n m iş,» b içim in d ek i ö rg ü tü rü n ü a ç ık la m a k için ö rn e k le ri C h a rle s D ick en s’d a n v erm ey eceğim , o y sa B ü y ü k U m u tla r’d a g ü z e l b ir ö r n e k v a r; C o n an D o y le’d a n d a v erm ey eceğim , ç ü n k ü u k a la lığ ım d a n S h e rlo c k H o lm es’u sev em iy o ru m . B e n tu tu p ö rn e ğ i g e n e M ere d ith ’den , on u n The E g o ist a d lı ro m an ın ın k u su rsu z o lay ö rg ü sü n d e n seçeceğ im . B u r a d a sö z k o n u su o lan gizem , L a e titia Dale-in d e ğ işe n d u y g u la rın ın o k u y u cu d a n gizle n m esid ir. Ö nceleri y a z a r b ize L a e titia ’m n zih n in d en g e ç e n h e r şey i a n la tır. S ir W illou gh b y k en d isin i iki k ez y ü z ü s tü b ıra k m ıştır; g e n ç k ız ü z g ü n d ü r, a n c a k y a z g ıs ın a b o y u n e ğ m iştir. S o n r a la r ı, ile rid e ç ık a c a k o la y la rın e tk isin i a z a ltm a m a k için M eredith , L a e titia ’n ın iç in d en g e ç e n le r: o k u y u c u d a n gizler. B u a r a d a g e n ç k ız d a b irta k ım g e lişm e le r o lm a k ta d ır elbette; a n c a k , S ir W illo u gh b y ’n in k en d isin e b ir g e c e y a n s ı evlen m e ö n e risin d e b u lu n d u ğ u o b ü y ü k sa h n e y e d e ğ in b u g e liş m elerd en h a b e rim iz o lm az. S ir W illough by, L a e titia ’ yı n işa n lısı C la r a ’m n k en d isiy le evlen eceğin e g ü v e n em ed iğ in d en ö tü rü iste m e k ted ir; ne v a r ki, L a e titia ’ n ın W illo u gh b y ’y e k a r ş ı d u y g u la n a rtık d e ğ ş m iş t ir , b u y ü zd e n evlen m e ö n e risin i g e ri çevirir. M eredith b u d e ğ işik liğ i o k u y u c u d a n gizlem iştir; gizlem em iş o lsa y 135
dı, ro m a n d a k i in ce g ü ld ü r ü h a v a s ı d o ğ a m a z d ı. W illo u g h b y ’n in b irb iri a r k a s ın d a n b irço k k ez b u rn u n u n sü rtü lm e si, s a ğ d a s o ld a k en d in e tu tu n a c a k b ir d a l a r a m a s ı, a m a tu tu n d u ğ u tü m d a lla rın ç ü rü k ç ık m a sı g e re k m e k te d ir. E ğ e r y a z a r ın h a z ırla d ığ ı b u tu z a k la r ı ö n ced en g ö re b ilsey d ik , o z a m a n işin e ğlen ce li b ir y a m k a lm a z , h a t t a p e k b e c e rik sizc e d u r u m la r o rta y a ç ık a rd ı. L a e titia ’n m S ir W illo u gh b y 'y e k a r ş ı k a y ıtsız lığ ı işte b u n ed en le o k u y u c u d a n g izle n m iştir. R o m a n d a y a k işile rin y a d a o la y ö rg ü sü n ü n z a r a r g ö re ce ğ in i b e lirte n sa y ıs ız ö rn e k te n b ir te k id ir bu. Ş a ş m a z s a ğ d u y u s u y la M ered ith o la y ö rg ü sü n ü n b a ş a r ılı o lm a sın ı iste m iştir. K işile rin m i, y o k s a o la y ö rg ü sü n ü n m ü b a ş a r d ı k ılın a c a ğ ı k o n u su n d a y a n lış y ö n d e v e rilm iş b ir k a r a r ö rn e ğ i o la r a k , a k lım a C h a rlo tte B ro n te ’n in V illette' d e g ö z d e n k a ç ır d ığ ı b ir y a n lış geliy or. L u c y Snow e, D r. Jo h n B re tto n ’m ç o c u k lu k a r k a d a ş ı G r a h a m o ldu ğ u n u ö ğre n ir, a n c a k o la y la r ı a n la tırk e n b u b ilg iy i o k u y u c u d a n s a k la r . S o n r a d a n d u ru m o r t a y a ç ık m ca , g e r ç e k te n h o ş b ir h e y e c a n d u y a rız . O lay ö r g ü sü b a ş a r ı lıd ır; a n c a k L u c y ’n in k işiliğ i b ü y ü k z a r a r a u ğ r a t ıla r a k elde ed ilm iş b ir b a ş a r ıd ır b u. O k u y u cu o z a m a n a d e ğ in L u c y ’yi çok d ü r ü st b ir in sa n o la r a k ta n ıd ığ ın d an , g e n ç k ız tü m b ild ik le rin i a n la tm a k o n u su n d a s a n k i a h la k s a l b ir y ü k ü m lü lü k a ltın d ad ır. B u yüzden, b ild iğ i b ir şey i s a k la m a k g ib i k ü ç ü ltü c ü b ir d a v r a n ış ta b u lu n m a sı in sa n ı b ir p a r ç a .üzer. A n cak , b u o lay L u c y S n o w e ’u n k işiliğ in e g e rç e k te n z a r a r v ere b ile ce k ö n em d e b ir o la y d e ğ ild ir. K im i z a m a n o la y ö r g ü s ü g e re k tiğ in d e n f a z la b a ş a r ılı o lab ilm e k ted ir. B u d u r u m la r d a ro m a n d a k i k i ş ile r sık s ık öz n ite lik le rin d e n u z a k la ş m a k zo ru n d a k a la r a k y a d a a lın y a z ısın ın elin d e o y u n c a k o la r a k 136
ge rç e k lik le rin i y itirm ey e b a şla r la r . B u n u n ö rn e k le ri ni, M ere d ith ’d en ço k d a h a b ü y ü k , a n c a k g e n e de on d a n d a h a a z b a ş a r ılı b ir ro m a n c ı o lan T h o m as H a rd y ' d e b u lu y o ru z. B en ce H ard y , a slın d a ro m a n la rım k iş i v e o la y la r a b ü y ü k b ir y ü k se k lik te n b a k a r a k t a s a r la y a n b ir o zan d ır. Ö n ceden k a r a r ın ı v erir: R o m a n a c ık lı y a d a a c ık lı-g ü ld ü rü lü o lac a k , o la y la r g e lişirk e n o r ta lığ a çek iç se sle ri y a y ıla c a k . B a ş k a b ir deyişle, H a rd y o la y la rı d ü ze n lerk e n n ed en -son u ç ilişk ilerin e a ğ ır lık v erir; o la y ö rg ü sü n ü tem el s a y a r a k k işile ri on u n g e re k le rin e u y m a y a z o rla r. R o m a n la rı b u y ö n d en z a y ıf tır. B ir te k T e ss o f the D 'U rb e rv ille s’d ek i T e ss için a y n ı şey i söyleyem eyiz, ç ü n k ü T ess o k u y u c u d a alın y a z ısın ı a ş a n b ir in sa n d u y g u su u y an d ırır. H a r d y ’n in k işile ri tü rlü tu z a k la r a y a k a la n ır , so n u n d a elleri k o l l a n b a ğ lı b ir d u r u m a d ü şe rle r; y a ş a m la n n d a a lın y a zısın ın e tk isi sü re k li b içim d e v u r g u la n m a k ta d ır. N e v a r ki, u ğ r u n d a b u lu n u la n tü m ö zv erilere k a r şın o la y c rg ü sü , ö rn eğin S o p h o k le s'in A n tig o n e 'sin d e. R a c in e ’ in B é ré n ic e ’in de y a d a Ç eh o v ’un V işn e B a h ç e si’n d e o ld u ğ u gibi, y a ş a y a n b ir v a r lık o la r a k b elirm ez. H a r d y ’ n in «W esse x ro m a n la rı« d e n e n ro m a n la n n ın en g ö ze ç a r p a n yan ı, a lın y a z ısın ın etk isin i in sa n la rın k e n di d a v r a n ış la r ı y o lu y la d e ğ il de, tep ed en in m e b ir b i çim de g ö ste rm e sid ir. The R e tu rn of the N a tiv e ’de E gdon H e a th ’in, E u sta c ia V y e ’ın y a şa m ın d a k i The W oodla n d e rs’d a o rm an ın , o rm a n k ö y lü lerin in y a ş a m ın d a k i etkileri, b u tü rd en d ir. The D y n a sts' d a H a rd y ’n in b a ş a r ıs ı tam d ır; b u u zu n şiird e n eden -son u ç ilişk ile ri k i şile ri k ısk ıv r a k b a ğ la r , k u rtu lm a ç a b a la n b o şu n a d ır; b a ş ta n s o n a k u la ğ a çek iç se sle ri gelir, o la y ö r g ü s ü ile k işile r a r a s ın d a ta m b ir b a ğ la n tı k u ru lm u ştu r. O y sa, r o m a n la r ın d a d a a y n ı k u s u r s u z ve k o rk u n ç m a k in e işle m e k te o ld u ğ u h ald e, in s a n la n b ir tü rlü d işlile ri 137
a r a s ı n a a la m a z . Ö rn eğin , J u d e th e O b sc u re ’u n b a ş ın a g e le n k ö tü lü k le r in o r t a y a k o y d u ğ u ön em li so ru n çö zü m le n m e d e n b ır a k ıld ığ ı gib i, b ir so ru n o la r a k bile g ö rü lm e z. B a ş k a b ir d ey işle, k işile r o lay ö rg ü sü n e g ü ç le rin i a ş a n b ir k a tk ıd a b u lu n m a y a , zo rlan m ış, k ır s a l ni telik leri d ışın d a c a n lılık la rın ı y itire re k k u ru y u p cılız l a ş m a la r d ır . A n la d ığ ım k a d a r ıy la b u, H a rd y ’n in tü m r o m a n la r ın d a b u lu n a n b ir k u su rd u r. H a rd y nedenso n u ç b a ğ la r ın a ro m a n tü rü n ü n k a ld ıra b ile c e ğ in d e n ço k a ğ ır lık v e rm iştir. O n un o zan lığı, se z g i v e g ö r ü ş le rin in k e sk in liğ i y a n ın d a G e o rg e M ered ith b ir t a ş r a ç ığ ırtk a n ı, b ir h içtir; a n c a k M eredith , ro m a n ın ner le ri k a ld ır ıp n eleri k a ld ır a m a y a c a ğ ın ı, o lay ö r g ü sü n ü n k işile rd e n n e z a m a n y a rd ım istey eb ileceğ in i, d i le d ik le rin i y a p m a la r ı için k işile ri n e z a m a n b a şıb o ş b ır a k m a sı g e re k tiğ in i iyi bilir. P eki, b u n d a n ç ık a r ıla c a k so n u ç n e d ir? S o n u ç ç ık a r m a y a gö n lü m e lv e rm i yor, ç ü n k ü H a r d y ’n in ro m a n la rın ı k en d im e y a k ın b u lu ru m ; o y s a M ere d ith için a y n ı şey i söyleyem em . A n c a k g e n e de, ro m a n s a n a t ı a ç ısın d a n ç ık a ra c a ğ ım ız b ir so n u ç v a r d ır ve b u so n u ç b ir k ez d a h a A risto te le s'e ters d ü şm e k te d ir: R o m a n d a in sa n la rın tü m m u t lu lu k v e a c ı l a n eylem b içim in d e b elirm ez, o lay ö r g ü sü n ü n d ışın d a b a z ı y o lla rd a n d a o r ta y a ç ık m ay a, k a tı k a lıp la r d a n k u r tu lm a y a ç a lışırla r. O lay ö rg ü sü , k işile re k a r ş ı s ü r d ü r d ü ğ ü s a v a ş ım d a y e n ik d ü şe c e ğ in i b ilir ve s ık sık k o r k a k ç a b ir öç a lm a ey lem in e g irişir. Ç o ğ u ro m a n la rın so n u cılız b i ter. B u n u n n edeni, o la y ö r g ü sü n ü b ir so n u c a b a ğ la m a g e re ğ id ir. B u n a n için g e r e k d u y u lu y o r? Y a z a r iş le rin k a r ıştığ ın ı g ö rü n ce y a d a sık ıld ığ ı z a m a n , r o m a n ı n ed en b itiriv e rm iy o r? B öyle b ir u y g u la m a y a Ola n a k s a ğ la y a n b ir g e le n e k n için y o k ? N e y a z ık ki, r o m a n y a z a n k ita b ın ın s o n u d a h e r şey i to p a rla y ıp b a ğ 138
la m a k z o ru n d a d ır; b u n u y a p tığ ı s ır a d a ç o ğ u n lu k la k işile r v a r lılık la n n ı y itirir, b iz de o n la n so n o la r a k b u c an sız h a lle riy le h a tırla rız . G o ld sm ith ’in The V ic a r o f W ak e fie ld ’i b u n u n iyi b ir ö rn eğid ir. R om an ın , M rs. P rim ro se ’u G ü z ellik T a n r ıç a sı o la r a k g ö ste re n a ile re sm in in y a p ıld ığ ı y e re k a d a r k ı ilk y a rısı, çok b a ş a r ılı v e c an lıd ır; b u n d a n s o n r a sı ise b u d a la c a ve h a n tald ır. Ö n celeri k en d i v a r lık la r ı d ışın d a b ir su n aca y ö n eltilm ey en o la y v e k işile r, s o n r a d a n ro m a n ın çö zü m ü n e y a rd ım c ı o lm a y a z o rla n ır la r. D erken , y a z a r ın k e n d isi b ile b ir a z b u d a la lık e ttiğ in i se z e re k ş u n la r ı söyler: «G e rçe k y a ş a m d a h e r g ü n k a rşıla ştığ ım ız , a n c a k y a ln ız c a o la ğ a n d ışı d u r u m la r d a bizde ş a ş k ın lık u y a n d ır a n b u r a s t la n t ıla r ü stü n e b irk a ç söz sö y lem e d e n geçem ey eceğ im .» G o ld sm ith önem li b ir ro m a n c ı d e ğ il elbette; n e v a r ki, p e k çok ro m a n c ı b u n o k ta d a b a ş a r ıs ız lığ a u ğ ru y o r; ç ü n k ü o la y la r in sa n tu tk u la rın ın g ü d ü m ü n d e n ç ık a r a k m a n tığ ın g ü d ü m ü n e g ird iğ i s ır a d a r o m a n d a çok k ö tü b ir d u r a k la m a ölür. Ö lüm le evlen m e y a r d ım a y etişm esey d i, b irço k ro m a n c ı k ita b ım n a sıl b itirird i bilm iy oru m . Ö lüm ile evlen m e, b u ro m a n c ıla rın k işile rle o lay ö rg ü sü -ara s ın d a k u r d u k la r ı n e rd e y se tek b a ğ la n tıd ır; k ita b ın s o n la r ın d a y e r a lm a k k o şu lu y la , o k u y u cu d a ölüm y a d a evlen m eyi, o k u d u ğ u r o m a n la rd a n a lıştığ ı b ir şe y o la ra k , d a h a k o la y b en im se r. Z av a llı ro m a n y a z a n b ir y o lu n u b u lu p o la y la rı so n a e rd irm e k zo ru n d a d ır, h e rk e s g ib i o n u n d a geçim in i s a ğ la m a s ı g e r e kiy or; işte b u y ü zd en , s o n la r a d o ğ ru r o m a n d a çek iç v u r u ş la n ile b u r g u se sle ri d ışın d a b ir se s d u y u lm a z. B ir g en ellem e y a p a r a k şu n u söyleyebiliriz: R o m a n la r ın s o n la n n d a g ö rü le n b o zu k lu k , ro m a n tü r ü n ü n özü n d en g e le n b ir k u su rd u r. B u n u n ik i a ç ık la m a s ı v a rd ır: B irin cisi, tü m ötek i ç a lışa n la r gib i, ro139
in a n cın ın g ü c ü n ü n d e işin so n u n a d o ğ ru a z a lm a sı; İkincisi, a z ön ce sö z ü n ü e ttiğ im iz g ü ç lü k tü r. R o m a n d a k i k işile r, b a ş la n g ıç t a b a z ı tem el n ite lik le r g ö ste rip s o n r a d a n b u te m e lle r ü stü n d e ge lişm ey e y a n a ş m a y a r a k d en etim d en ç ık tık la rın d a n , işin i v a k tin d e b itire b ilm ek için y a z a n n k e n d isi k o lla n s ıv a m a k z o ru n d a k alır. K işile rin d e n e tim in i elin d en k a ç ırm ıştır, a n c a k o n la r a s a n k i h â lâ k e n d i d iled iğin i y a p tm y o rm u ş gib i b ir g ö rü n ü m için d ed ir. A d la rın ı d ilin d en d ü şü rm ez , k o n u ş m a la n n ı a k t a n r d u ru r. N e v a r ki, g e rç e k te y a b a ş la n n ı a lıp g itm iştir b u k işile r y a d a c a n sız b ire r k u k la y a d ö n ü şm ü şle rd ir. D e m e k o lu y o r ki, o la y ö rg ü sü ro m a n ın a k ıl v e m a n tığ ım ız a se sle n e n y ö n ü d ü r; g ize m g e re k tirir, a m a g izli k a p a k lı h e r şe y so n r a d a n a ç ık lığ a k a v u şu r . O k u yu cu g e rç e k lik k a z a n m a m ış b irta k ım d ü n y a la r d a d o la şıy o r o lab ilir; ancak- ro m a n c ı te d irg in d e ğ ild ir. İşi ni iyi b ilen b ir k im se o la r a k ro m a n ın ı to p lu c a g ö re b ild iği b ir y ü k se k lik te d u ru r; ş u r a s ın ı b ir a z ışık tu tup ay d ın la tır, b u r a sın ı iy ice gizle y ip k a r a n lık t a b ı r a k ır , d u r m a d a n o lay ö r g ü sü ile k işile ri en iyi b iç im de n a sıl u z la ştıra b ile c e ğ in i d ü şü n ü r. K ita b ın ı ö n ce d en t a s a r la y ıp p la n la r; y a d a en a zın d a n , y ü k se k b ir y erd en b a k a r a k k ita b ı to p lu c a g ö rd ü ğ ü , o la y la r a r a sın d a k i n ed en -so n u ç ilişk ile rin e önem v e rd iğ i için, s a n ki h e r şe y in s a n a ön ced en k a r a r la ş tır ılm ış gib i gelir. Ş im d i k en d i k en d im ize so rm alıy ız: R o m a n için b u lu n a b ile c e k en iyi k a lıp , y u k a n d a o r ta y a ç ık a n ç e r çev e m id ir ? S o n ra , r o m a n n için ö n ced en ta s a r la n ıp p la n la n a c a k m ış ? ö z g ü r c e g e lişe m e z m i? N e d e n b ir tiy a tro o y u n u gib i p e rd e k a p a m a s ı g e re k sin ? R o m a n cı o la y la r ı d e rley ip to p a r la m a d a n öylece b ır a k a m a z m ı? Y ü k s e k b ir y e rd e d u r a r a k , tü m ro m an ın ı d en etim a ltın a a la c a ğ ın a , ö n ced en b ilm e d iğ i b ir s o n u c a d o ğ ru 140
sü rü k le n e c e k b içim d e k en d in i o la y la rın a k ış ın a k ap tır a m a z m ı? O la y ö rg ü sü h e y e can lıd ır, g ü ze l de o la bilir; a n c a k g e n e de, tiy a tro sa h n e sin in d a r sın ırla n m a s ığ m a k z o r u n d a b u lu n a n o y u n la r d a n a lın m a b ir k o la y lık d e ğ il m id ir? R o m an , b u d en li m a n tık lı o lm a y an , a n c a k k en d i tü rü n ü n ö zellik lerin e d a h a u y g u n d ü şe n b ir çerçev e b içim i g e liştire m e z m i? G ü n ü m ü z y a z a r la r ı g e liştire b ile ce ğ in i söylü yor. Ş im d i b u n u n ö rn eğin i, ta n ım la d ığ ım ız b içim d ek i o lay ö rg ü sü n e şid d etle s a ld ır a r a k , y erin e b a ş k a b ir şey g e tirm e k y o lu n d a y a p ıc ı b ir ç a b a g ö ste re n b ir r o m a n d a in celeyelim . B u , A n d ré G id e ’in d a h a ön ce sö z ü n ü et tiğim iz, son y ılla r d a y a y ım la n a n K a lp a z a n la r a d lı ro m a n ıd ır. B u r a d a ik i y ö n tem d e k u lla n ılm ıştır. G ide, ro m a n ın ı y a z d ığ ı s ır a d a tu ttu ğ u g ü n lü ğ ü de y a y ım lad ı; ilerid e b elk i h em g ü n lü ğ ü , h e m ro m an ı y en id en o k u rk e n ed in d iği izlen im leri a n la t a n b ir k ita p y a y ım lar. D a h a so n ra , tu tu p g ü n lü ğ ü n , ro m an ın , g ü n lü k le r o m a n a ilişk in izlen im lerin in , b irb irin i n a sıl etk iled ik lerin i içe ren so n b ir h a r m a n la m a y a p a r s a , o n a d a ş a ş m a m a lı. A slın d a G id e b ü tü n b u işle ri g e re k tiğ in d e n ço k cid diye alıy o r. N e v a r ki, tü m ü y le ele a lın d ığ ın d a k o n u so n d e re ce ilg in ç tir ve e le ştiricilerce özenle in celen m ey e d eğer. İlkin, K a lp a z a n la r ’d a b a şta n b eri g ö rd ü ğ ü m ü z tü r den, m an tık lı, n e sn e l b ir o lay ö rg ü sü , d a h a d o ğ ru su p a r ç a p a r ç a b irta k ım o lay ö rg ü le ri v a r. B u n la rd a n e n ön em lisi, O liv ier a d ın d a sev im li, c a n a y ak m , in s a n ın için e d o k u n a n b ir gen çle ilg ilid ir. O liv ier önce m u tlu lu ğ u elin d en k a ç ın r , so n ra çok iyi d ü ze n len m iş b ir «çözü m » ile o n a y en id en k a v u şu r, b a şk a sın ı d a m u tlu eder. R o m a n ın b ir p a r ç a s ın ı o lu ştu ra n b u olay ö rg ü sü , ç ev re sin e ş a ş ıla c a k b ir ış ık sa ç m a k ta , k a b a c a b ir deyim le, « y a şa m a k ta d ır » . B ild iğim iz tü rd e n ba141
ş a n lı b ir ö r f ü d ü r bu; a n c a k r o m a n ın a ğ ırlık m e rk e zi d e ğ ild ir. R o m a n ın a ğ ır lık m erk e zi, n e O livier'n in p iy a s a y a k a lp p a r a sü re n v e b ir o k u l a r k a d a şın ın k e n d i c a n ın a k ıy m a s ın a n e d e n o lan ö ğre n ci k a r d e şi G eo r g e s ’u n ö y k ü sü , n e de k ita p ta y e r a la n a y n ı d e re ce de m a n tık lı h e rh a n g i b a ş k a b ir o lay ö rg ü sü d ü r. (G i d e g ü n lü ğ ü n d e tü m b u o la y la n n ered en , a ld ığ ın ı a ç ık lıyor. G e o r g e s ’u y a r a t m a d ü şü n c e si, se rg id e n k ita p ç a la r k e n y a k a la d ığ ı b ir ç o c u k ta n g e lm iştir k e n d isi ne; k a lp a z a n la r çetesi, R o u e n k en tin d e y a k a y ı ele v e re n b ir çetey m iş; ç o c u k la rın c a n la r ın a k ıy m a la rı olayı, C lerm o n t-F erT an d ’d a g e ç e n b ir o lay m ış.) N e O livier, n e G e o rg e s, ne ü ç ü n c ü k a r d e şle ri V in cen t, ne d e a r k a d a ş la r ı B e r n a r d ’d ır a ğ ır lık m erk e zi. A n c a k E d o u a r d ’la m e rk e ze b ir a z y a k la şıy o ru z . E d o u a rd ro m a n y a z a n d ır . The W o rld o f W illiam C lisso ld 'd a C lisso ld ile y a r a tıc ıs ı H.G. W ells a r a s ın d a k i b a ğ n e ise , G i d e ile E d o u a r d a r a s ın d a k i b a ğ d a o d u r. B u k o n u d a d a h a k e sin k o n u şm a y ı gö ze a la m a m . G id e g ib i E d o u a r d d a g ü n lü k tu tm a k ta , G id e g ib i o d a L es F a u x M o n n a y e u rs a d lı b ir k ita p y a z m a k ta d ır . C lisso ld g i bi E d o u a r d d a y a z a n n c a y a d sın ıy o r. R o m a n d a E doua r d ’m g ü n lü ğ ü n ü n tü m ü v erilm iştir. G ü n lü k , ro m a n d a k i o la y ö rg ü le ri b a ş la m a d a n önce b a şla r , o n la rla b irlik te sü r ü p g id e re k k ita b ın a s ıl g ö v d e sin i o lu ştu ru r. E d o u a rd olu p b ite n leri g ü n ü g ü n ü n e y a z m a k la k a la n b ir k işi d eğild ir; k e n d isi d e o la y la r a k a n ş ır . O liv ie r’yi k u r t a r a n odu r; O liv ier de o n u k u r ta r ır , so n u n d a ik isi d e m u tlu d u r. A n c a k , a ğ ır lık m e rk e z i b u d a d eğild ir. K itab ın m e rk e z o lm a y a e n y a k la ş a n yeri, r o m a n s a n a tı k o n u s u n d a b ir ta rtışm a d ır. E d o u a rd , se k re te ri B e rn a rd ile b ir k a ç a r k a d a ş ın a b u k o n u d a u z u n a ç ık la m a la r d a b u lu n u r, y a ş a m ın d o ğ r u la n ile ro m a n ın d o ğ ru la rın ın 142
birbirin den a y n şey ler olduğunu söyler (hepim izin k atıla c a ğ ı beylik b ir g ö rü ştü r sö y led iğ i); so n ra b u iki tü r d oğruyu d a içine alan bir k itap y azm ak istediğin i bildirir. S o p h ro rıisk a: — P e k i, k o n u su ne b u ro m an ın ? diye so rd u . E d o u a rd k e sin b ir sesle : — K o n u su yok, dedi, ro m an ım ın k o n u s u m o n u su yok. B iliy oru m , söylediğim , a p t a lc a b ir şey. İste rse n iz tek b ir k o n u su ol m a y a c a k d iy e lim ... D o ğ a lc ı ro m a n c ıla r «B ir y a ş a m d ilim i» d iy o rla rd ı. B u y a z a r la r ın d ü ş tü ğ ü b ü y ü k y a n ılg ı, d ilim i h ep b ir yön d e, hep u z u n la m a sın a , z a m a n d o ğ ru ltu su n d a k esm eleriy d i. N için en in e y a d a d e rin liğ in e k e silm e sin ? B a n a gelin ce, b en hiç k e sm e k istem iy o ru m . A n lıy o rsu n u z ya.- R o m a n ım d a h e r şey b u lu n su n istiy o ru m , için e g ire c e k h içb ir şey o r a sın d a n b u r a s ın d a n k ırp ılm a d an . Ü stü n d e b ir y ıld ır ç alışıy o ru m ; d e ğ in m ek, y a z m a k iste m e d iğ im h içb ir şey o lm a dı; g ö rd ü ğ ü m ü , b ild iğim i, k en d i b a şım d a n g e ç e n le rin ve b a şk a la r ın ın b a şın d a n g e ç e n le rin b a n a ö ğ re ttiğ i ne. v a r s a , tü m ü n ü y a z ı yo ru m . L a u r a g ü lm e sin i tu ta m a y a r a k : — Z a v a llı d o stu m , dedi, o k u y u c u la rın ı z ı sık ın tıd a n p a tla ta c a k sın ız siz. — H iç de d eğil. D iled iğ im etk iyi y a r a t m a k için k ita b ın o rta y erin e b ir ro m a n y a z a n k o y u yo ru m . K ita b ım ın k o n u su , b u k i şin in k a r ş ıla ş tığ ı g e r ç e k le r ile o n u n b u n la r ı a lg ıla y ış b içim i a r a s ın d a k i ç a tışm a o la c a k . 143
S o p h ro rıisk a a ğ ır b a şlılığ ın ı y en id en t a k ın m a y a ç a lışa r a k : — K ita b ın ız ı ta sa r la y ıp p la n la d ın ız m ı? d iy e so rd u . — T a sa r la m a d ım elbette ki. — N e d e n «e lb e tte » d iy o rsu n u z? — Ç ü n k ü b u tü r b ir k ita b a ö n ced en t a s a r la n m ış h içb ir şey u y g u n d ü şm e z d e on d an . Ş u y a d a b u a y rın tıy a ö n ced en k a r a r v e re c e k o lu rsam , k ita b ın tü m ü b o zu lu r. G e r ç e ğ in b a n a g id e c e ğ im yolu g ö ste rm e sin i b e k liy o ru m ben. — B e n g e rç e k le rd e n u z a k la ş m a k iste d iğ in izi san ıy o rd u m . — G e rç e k le rd e n u z a k la ş m a k istey en , k ita b ım d a k i rom an cı. B e n k en d isin i d u rm a d a n o r a y a g e ri çek iy oru m . D o ğ ru su n u iste r sen iz, k o n u m b u o la c a k : G e rç e ğ in g ö ste rd iğ i o lg u la r ile id e al g e r ç e k a r a s ın d a k i ç atışm a . L au ra: — S ö y le y in ne o lu r şu k ita b ın ad ın ı, d e di. — H ayd i, B e m a r d , s iz söyleyin. B e rn a rd : — K a lp a z a n la r , dedi, şim d i siz de bize söy ley in b a k a lım , k im m iş b u k a lp a z a n la r ? E d o u a rd : — N e d iy e y im ? B ilm iy o ru m ki kim ol d u k la rın ı, dedi. B e r n a r d ile L a u r a önce b irb irlerin e, s o n r a S o p h r o n isk a ’y a b a k tıla r. B iri d e rin d erin iç çekti. A slın d a b o r sa o y u n ları, p a r a n ın d e ğ e r y itirm e si, e n fla sy o n g ib i d ü şü n c e le r gitg id e 144
E d o u a rd ’ın ro m an ın ı d o ld u rm a y a b a şla m ış tı. T ıphı T h o m as C a rly le 'm S a r to r R e sa r tu s’ u n u giy im k u şa m k u ra m la rın ın d o ld u rm ası, h a tta k ita p ta k i k işile rin işlev lerin i bile ü st len m eleri gib i. K ıs a b ir se ssiz lik te n so n ra E d o u a rd : — İçinizde eline hiç k a lp p a r a a la n ol d u m u ? diye so rd u . A ltın b ir on fra n k d ü şün ü n , k alp b ir on luk. G erç e k d e ğ e ri a n c a k üç b e ş k u ru ştu r. N e v a r ki, k alp lığın ı a n la m a d ığ ım ız sü re c e b izim için on fr a n k o la ra k k a la c a k tır. İşte b u d ü şü n cey le işe b a ş la r s a m ... O s ır a d a a r tık s a b r ı t a ş a n B e rn ard : — C an ım , n ed en ille b ir d ü şü n cey le b a şlıy o rsu n u z ? d iy e atıldı, n ed en so m u t b ir o lg u y la b a şla m ıy o rsu n u z işe ? S iz o lg u y u d o ğ ru d ü r ü st o r ta y a koyun , d ü şü n ce a r k a sın d a n k en d iliğ in d en b elirecek tir. S iz in K a l p a z a n la r ın ız ı b en y a z sa y d ım , k alp b ir p a ra y la , ö rn e ğ in sö z ü n ü ettiğin iz o on fr a n k lık altın p a r a y la b a şla r d ım ... İşte b u y u ru n . B e rn a r d b u n la r ı sö y le rk e n ceb in d en b ir o n fr a n k ç ık a r a r a k m a s a y a attı: — B a k ın , ne g ü z e l se s ç ık arıy o r. B u s a b a h b en de a ld a n d ım . B en i a ld a ta n b a k k a lı d a a ld a tm ışla r, k en d i söyledi. A ltın s u y u n a b atm ış, b u n eden le d e ğ e ri ü ç b e ş k u ru şta n fa z la . A slın d a b ir c a m p a r ç a s ı. E ld en ele g e ç tik çe y a ld ız ı g id ip s a y d a m la ş a c a k . A m a n , o v u ştu rm a y ın , b o zarsın ız. E d o u a rd p a r a y ı ald ı, b ü y ü k b ir m e ra k la inceledi: — B a k k a lın eline n erd en g e ç m iş? 145
— K e n d i d e bilm iyor. T uttu, a ld a n a c a k m ıyım diye b a n a sü rd ü . A z k a lsın y u tu y o r d u m . B e re k e t d ü r ü s t a d a m m ış d a g e rç e ğ i söyledi. S o n r a b e ş fr a n k a b a n a b ırak tı. K a l' p a z a n la r ’m y a z a n , o ld u ğ u n u z için, k alp p a r a n a sıl o lu rm u ş g ö re sin iz diy e aldım . İşte g ö r d ü n ü z ; v e rin b a k a lım ge riy e . Y azık , g ö rü y o ru m ki g e r ç e k size hiç ilg in ç gelm ed i. — G elm e z o lu r m u ! A n c a k g e rç e k ben i te d ir g in ediyor. B em ard : — Y a zık , dedi. K ita b ın a ğ ır lık m e rk e zin i o lu ştu ra n b u p a r ç a d a , y a ş a m ın d o ğ r u la n ile s a n a tın d o ğ r u la n a r a s ın d a a y ı rım y a p a n e sk i b ir g ö rü ş dile getirilm ek te, o rta y a g e rç e k te n k a lp b ir p a r a n ın ç ık m a sıy la b u g ö rü ş p e k a ç ık b ir b içim d e g ö ste rilm e k te d ir. B u r a d a ge tirile n yen ilik , ik i tü r d o ğ ru y u b irle ştirm e ç a b a s ı ile y a z a rla n n k o n u la n y la içli d ışlı o lm a la n , k en d ilerin i on u n a k ış ın a b ır a k m a la n g e re k tiğ i y o lu n d a k i d ü şü n ced ir. B u d ü şü n c ey e gö re, ro m a n y a z a r la r ı b u n d a n böyle kita p la n m d en etim a ltın a a lm a y a k a lk ışm a m a lı, te r si n e k en d ile ri o n la n n b u y r u ğ u n a g irip o n la n n s ü r ü k le d iğ i y ö n d e g itm ey e c a n a tm alı. O lay ö rg ü sü n e g e lin ce: C a m ceh en n em e! P a r ç a p a r ç a edin, a tm g itsin ! B ırak ın , N ietzsch e'n in sö z ü n ü ettiği o cisim lerin «d ış h a tla rın ın k o rk u n ç aşın ım ı» g e rç e k le şsin . Ö n ced en d ü ze n len m iş h e r şe y y a n lıştır, u y d u rm a d ır. B ir b a ş k a d e ğ e rli e le ştirici de b u k o n u d a G id e ’e k atılıy o r: H a n i şu , y e ğ e n lerin c e m a n tık sız o lm a k la su ç la n a n y a ş lı k a d ın . Ö y k ü y ü b ilirsin iz: U zu n sü re m a n tığ ın ne o ld u ğ u n u b ir tü rlü a n la ta m a m ış la r k en d isi ne; so n u n d a a n la y ın c a ö fk elen m iş; öfk ed en de öte, 146
k ü ç ü m se m iş m a n tığ ı. «M an tık m ış! A m a n ne s a ç m a lık, n e sa ç m a lık !» diye b a ğ ırm ış. «A yol, b en önce n e söy led iğim i g ö rm e d e n ne d ü şü n d ü ğ ü m ü n e red en b i leb ilirim ?» Y e ğ e n leri o k u m u ş g e n ç h an ım larm ış, y a ş lı k a d ım e sk i k a fa lı b u lm u şla r. A n cak , a s lın d a d ü şü n c e y ön ü n den y a ş lı k a d ın çok d a h a yeni b ir tu tu m u dile getirm ek ted ir. G ü n ü m ü z F r a n s a s ıy la ilişk isi o lan la r, o r a d a g e n ç k u ş a ğ ın G ide ile ö y k ü d ek i y a şlı h an ım ın ö ğ ü d ü n ü t u t tu ğ u n u , k en d ilerin i çek in m ed en k a r g a ş a n ın içine b ı r a k tık la r ın ı sö y lü y o rlar. A y rıc a, y a p m a y a k a lk ıştık la r ı işle rd e p e k b a ş a n sa ğ la y a m a d ık la r ın d a n ö tü rü , İn giliz ro m a n y a z a r la r ın ı p e k b eğ en iy o rla rm ış. Ö vü l m e k h e r z a m a n g ü z e l şey d ir, a m a b u ö v gü d e b ir p a r ç a e le ştiri h a v a s ı seziliy or. B u ş u n a ben zer: Y u m u r ta y u m u rtla m a y a ç alışırsın ız , size b ir p a ra b o lo it y u m u rt lad ığ ın ız ı söy lerler. S o n u ç se v in d irici o lm a k ta n ç o k m e r a k u y an d ırıc ıd ır. P a ra b o lo it y u m u r tla m a y a k a lk ış tığ ın ızd a n e olur, bilem iy o ru m ; b elk i ta v u k ölür. G id e ’ in için de b u lu n d u ğ u teh lik e b u y m u ş g ib i g e liy o r b a n a: Y an i p a ra b o lo it y u m u r tla m a y a k a lk ışm a k . E ğ e r b ilin çaltı r o m a n la rı y a z m a k istiy o rsa , bilin çaltı ü s tü n d e b u den li a ç ık se ç ik b ir b içim d e, b ık m a d a n u s a n m a d a n a k ıl y ü rü tm ek le d o ğ ru etm iyor; m istisizm i b u a ş a m a d a işin içine so k m a k y a n lıştır. A n cak , b u k e n di b ile ce ğ i b ir şey. E le ştirici o la r a k G ide, o k u rla rın ı d ü şü n m ey e z o r la y a n b ir y a z a rd ır. K a lp a z a n la r a d ım v erd iğ i, d e ğ işik sö zcü k y ığ ın la rın d a n o lu şa n k itap , ö n ce ne sö y led ik lerin i g ö rm e d e n ne d ü şü n d ü k le rin i b i lem ey en y a d a r o m a n d a g e r e k o la y ö rg ü sü n ü n , g e r e k s e k işile rin z o rb a lığ ın d a n sık ıla n tü m o k u r la r c a b eğ e n ile re k o k u n a c ak tır. A ç ık ç a belli ki, ö n ü m ü zd e r o m a n sa n a tın ın in c e lem em iz g e re k e n b irk a ç y ö n ü d a h a v a r. B ilin ça ltın ı i 47
b ilin çli o la r a k işle d ik le rin i ile ri sü re n le ri k u şk u y la k a r ş ıla s a k d a, ge riy e, için d e b ilin çaltın ın d a y e r ald ığı, sisli p u slu b ü y ü k b ir a la n k alıy o r. Ş iir, din, tu tk u g ib i k o n u la n r o m a n d a k i y e rlerin e o tu rtm u ş d eğiliz d a h a ; e le ştirici o ld u ğ u m u z a gö re, g ö k k u şa ğ m d a k i re n k le ri a y n a y n b e lir tir gib i, b u n la n d a y e rlerin e o tu rt m a k zo ru n d ay ız. Ş im d iy e d e ğ in gö zlerim iz y e rle rd e y di; sa n k i a n a la rım ız ın m e z a r la r ı ü stü n d e k i b itk i tü r le rin i in celed ik . A rtık gö zlerim izi g ö k y ü zü n e çev irip a y n ı b içim d e g ö k k u şa ğ ın ın d o k u su n u o lu ştu ra n çöz g ü ile a tk ıla r ı d a b ir b ir s a y m a y a ç a lışm a m ız g e r e k iy or. B u y ü zd en şim d i r o m a n d a fa n te z i k o n u su n a eğilm eliyiz.
148
A LT IN C I BÖLÜM
D Ü Ş S E L L İ K B ir k o n u şm a dizisin d e b a ş ta n s o n a y e r a la n b ir d ü şü n c e b u lu n m alı, y o k sa b ir söz y ığın ı o lm a k ta n ile ri gid em ez. K o n u şm a la rın b ir de k o n u su o lm alı v e d ü şü n ce b a ş ta n so n a k o n u n u n için d e sü rü p gitm eli. Ö y le a p a ç ık b ir şe y ki bu, söze d ö k ü lü n ce a n la m sız g e liy o r in sa n a . N e v a r ki, b u t ü r k o n u şm a la r y a p a n h e r kes, b u r a d a g e rç e k b ir g ü ç lü ğ ü n b u lu n d u ğ u n u b ilir. H e r sö z y ığın ı gib i k o n u şm a d izisi de b elli b ir h a v a y a ra tır. K en d in e gö re b ir d o n an ım ı, y a n i b ir k o n u ş m acısı, din leyicileri v a rd ır, d ü z g ü n a r a lık la r la v e rilir, b a sılı d u y u r u la r la d in ley icilere b ild irilir ve h e r ne k a d a r in celik le gizlen m ey e ç a lışılır sa d a , işin b ir d e ü c re t y ö n ü v a rd ır. B öylece dizi, a s a la k lığ ın a b a k m a dan , b a ğ ım sız b ir v a r lık o lm a y a k a lk ışır v e k o n u ş m a la r la o n la r d a b a ş ta n s o n a y e r a la n d ü şü n c e b ir y a n a gid e rk e n , k o n u sezd irm e d e n b a şın ı a lıp b ir b a ş k a y a n a g id er. B u k o n u şm a la r d a sü r ü p g id e n d ü şü n ce a r tık iyi149
ce b e lirm iş b u lu n u y o r. B u n a g ö re r o m a n d a ik i a y n g ü ç v a rd ır : İ n s a n la r v e in s a n la r d ışın d a k a la n b ir sür ü d e ğ işik şey le r. R o m a n y a z a r ın ın g ö re v i b u ik i g ü c ü a y a r la m a k , b irin in g e re k le rin i ötek in in g e re k le riy le u z la ştır m a k tır . A m a a c a b a b u d ü şü n ce, r o m a n la r d a d a b a ş ta n s o n a s ü r ü p g id iy o r m u ? B e lk i de, biz tu tu p k u r a m la r ile ri s ü re r k e n o k u d u ğ u m u z r o m a n la r b elli e tm e d e n b izd en u z a k la ş ıp gitm iştir. T ıp k ı y erd en h a v a la n a n b ir k u şu n k e n d i g ö lg e sin d e n u z a k la ş m a s ı g ib i. K u ş a d iy e ce k yok: H a v a la n ıy o r; tu tarlı, g ö z d o l d u ru c u b ir k u ş. G ö lg e y e dé d iy ecek yok: T itre k titrek, y o lları, b a h ç e le ri a şıp gid iy o r. N e v a r ki, k u ş ile g ö l g e s i b irb irin e g itg id e d a h a a z b en zem ek te, k u ş yerde g ö lg e sin e d o k u n u rk e n şim d i a r tık o n d a n u z a k la ş m a k ta d ır. E le ştiri, ö zellik le e le ştire l k o n u şm a la r çok y a n ıltıcıd ır. A m açlara y ü ce, y ö n tem leri s a ğ la m d a olsa, k o n u se z d irm e d e n u z a k la ş ıp g id e r. K o n u şm a c ı ile d in le y ic ile r b ir irk ilm ey le k en d ile rin e g e ld ik lerin d e b ir de b a k a r l a r ki, k o n u şm a y ü k se k b ir d ü ze y d e v e p a r la k sö zlerle sü r ü p gid iy o r, a m a o k u d u k la rıy la u z a k ta n y a k ın d a n ilg isi b u lu n m a y a n b irta k ım a la n la r a d a l m ış gid iy o r. A n d ré G id e ’in c an ın ı sık a n d a işte b u y d u . D a h a d o ğ ru su , c an ın ı sık a n şe y le rd e n biri, ç ü n k ü G id e v a r a y o ğ a k a y g ıla n a n b ir in sa n d ır. İste r y a ş a m d a n k i t a p la r a o lsu n , iste r k ita p la r d a n k o n u şm a la ra , g e rç e ğ i b ir a la n d a n b a ş k a b ir a l a n a a k t a r m a y a ç a lıştık mı, b ir şe y le r o lu y o r ve g e rç e k liğ i b ozulu yor. B ird en b ire d e ğ il de, y a v a ş y a v a ş, se zd irm e d e n b o zu lu y or. K a l p a z a n l a r d a n a lm ış b u lu n d u ğ u m u z o u z u n p a r ç a , k u şu y en id en g ö lg e sin in y a n m a çek ebilir. B u n d a n so n ra a r tık e sk i e le ştiri y o lların ı u y g u la m a y a o la n a k y o k tu r. Z am a n , k işile r, o la sılık g ib i şey le rd e n ve b u n la n ıi u z a n tıla rın d a n , h a tta a lm y a z ısm d a n öte b ir şe y v a r 150
d ır ro m a n d a . «Ö te» sö z ü n d e n a m a ç , sa y d ık la rım ı iç i ne a lm a y a n y a d a b u n la rın tü m ü n ü k a p s a y a n b ir şey d e ğ il de, b u n la rı b ir ışın dem eti g ib i k e sip geçen , k i m i y e rd e o n la r a sık ı sık ı y a p ış a r a k b ü tü n s o r u n la r ı n a ışık tu tan , k im i y e rd e ise s a n k i v a r lık la r ın d a n b i' le h a b e rsiz m işç e sin e ü stle rin d e n y a d a içlerin d en g e çip g id e n b ir şey. B u ışm d em etin e ik i a d v ere c eğ iz: D ü şse llik ve erm işlik . Ş im d i ele a la c a ğ ım ız ro m a n la rın hep6İ b ir e r ö y k ü an latıy o r; k işileri, iyi k ö tü b ir e r o la y ö rg ü le ri de v a r. B u n ed en le iste r se k F ie ld in g y a d a A m o ld Benn e tt’in ro m a n la rın u y g u n d ü şe n e le ştiri y o lların ı b u n l a r a d a u y g u la y a b ilird ik . N e v a r ki, içlerin d en ik isi n in (T r istr a m S h a n d y ile M oby D ick ) a d ın ı sö y le d i ğim z a m a n , d u ru p b ir a n d ü şü n m e m iz g e re k tiğ i a n la şıla c a k tır. B u ik i r o m a n d a k u ş ile g ö lg e b irb irin d e n ç o k u z ak tır; b u y ü zd en , o n la r a u y a n b ir y a k la şım b u lm a k zo ru n d ay ız. T ristra m ile M ob y ’d en b ir a r a d a sö z ed ebilm em iz bile b u z o ru n lu lu ğ u g ö ste riy o r. T r istra m S h a n d y ile M oby D ick b ir a r a y a g e lm e le ri ne o la n a k b u lu n m a y a n , b irb irin d e n g ü n e y v e k u zey k u tu p la n k a d a r u z a k iki ro m a n d ır. A m a n a sıl ki, kutu p la n n e k v a to r ç e v re sin d e k i k a r a p a r ç a la n y la p a y la şm a d ık la r ı b ir o r ta k y a n la n v a r s a , b u iki ro m a n ın d a o rta k b ir y a n la n v a rd ır: E k sen . L a ü re n c e S t e m e ile H e rraan M elv ille’in r o m a n la n n ın d a y a n d ığ ı tem el, işte ro m a n sa n a tın ın şim d i ele a la c a ğ ım ız y ö n ü o lan b u d ü şsellik -erm işlik e k se n id ir. G eo rg e M ered ith de b ir a z d o k u n m u ştu r b u eksene-. O nun r o m a n la rı d a b ir p a r ç a d ü şse llik h a v a s ı ta şır. C h arlo tte B rön te d e d o k u n m u ştu r; a r a s ı r a o d a e rm işlik b o y u tla rın a u la şır. A n cak , M ere d ith ’de de, C h arlo tte B ro n te ’de de b u n la r tem el ö zellik ler d e ğ ild ir. R o m a n la n n d a n d ü ş sellik ve e rm işlik d iy e n e v a r s a h ep sin i ç ık a rıp a t a 151
c ak o lsa k bile, g e riy e k a la n k ita p la r ge n e H a rry R ich m ond's, y a d a S h ir le y ’ye b en zey ecek tir. O y sa d ü şse l lik ile e rm işlik ö ğ e le rin i S te rn e ile M elv ille’den y a d a P eacock , M a x B eerbo h m , V ir g in ia W oolf, W a lte r de la M a re , W illiam B e ck fo rd , J a m e s Jo y se , D.H. L aw re n ce y a d a S w ift’d en ç ık a r a c a k o lu rsa k , g e riy e h iç b ir şe y k a lm a z . R o m an ın h e r h a n g i b ir yö n ü n ü ta n ım la m a k için tu tu la c a k en k o la y yol, işe ro m an ın b u y ö n ü n ü n o k u y u c u d a n ne g ib i iste k le rd e b u lu n d u ğ u n u d ü şü n e re k b a şla m a k tır . Ö y k ü o k u y u c u d a n m e r a k b ek ler; k işile r in sa n c a d u y g u la r ile d e ğ e r y a rg ısı; o la y ö rg ü sü ise, z e k â ile iyi b ir b e lle k ister. Peki, d ü şse lliğ in b izd en b e k le d iğ i n e d ir? D ü şse llik b izd en e k b ir ö d em ed e b u lu n m a y ı b ek ler; bizi, b ir s a n a t y a p ıtın ın g e re k tird iğ in d en öte, fa z la d a n b ir h a z ırlık ta , b ir u y a r la m a d a b u lu n m a y a zo rlar. Ö tek i ro m a n c ıla r o k u y u c u y a şöyle sesle n ir: «İşte size k en d i y a şa m ın ız d a ge ç eb ile ce k b ir şey.» D ü şse l y a z a r ise şöyle der: «İşte size y a ş a m d a o la m a y a c a k b ir şey. S iz d e n isted iğim , önce k itab ım ı tü m ü y le k a b u l etm en iz.» P ek ç o k o k u y u cu b irin ci is te ğ i y erin e g e tir ir de İkin ciye y a n a şm a z . B u g ib ile r d e r ki: «R o m an g e rç e k te n o lm u ş şey le ri a n la tm a z , b i liy oru z; a m a g e n e de in sa n a n la tıla n la rın ge rç ek lere u y g u n o lm a sın ı b ek liy o r. Ş im d i şu m elek , şu h o rtlak y a d a cüce, s o n r a ç o c u ğ u n d o ğ u m u n d a k i b u s a ç m a g e cik m e, o lu r şey m i y a n i? B u k a d a r ı d a fa z la artık .» Y a b a ş ta k i sö z le rin d e n c a y a r a k k ita b ı y a r ıd a b ır a k ır l a r y a d a b ır a k m a s a la r bile, ta m b ir iste k sizlik le o k u r la r: Y a z a r ın ş a k la b a n lık la r ın ı izlerler, a m a on u n b u ş a k la b a n lık la r a n e ço k ön em v erd iğ in i k a v r a m a d a n izlerler. K u şk u su z , y u k a r ıd a k i y a k la şım e le ştiri y ö n ü n d en s a ğ la m b ir y a k la şım d e ğ ild ir .'■'Hepimiz b iliy o ru z k i s a 152
n a t y ap ıtın ın k en d in e ö zg ü b ir v a rlığ ı, g ü n lü k y a ş a m ın y a s a la r ın d a n a y rı y a s a la r ı v a rd ır. Y a p ıta u y g u n d ü şe n h e r şe y g e rç e k tir; b u y ü zd e n m elek lere, h o rt la k la r a , a n c a k ro m a n a u y g u n d ü şm ü y o rla rsa k a r şı çık ılab ilir. B ir m ele k ile b o r sa b a n k e rin e n e diye a y rı gö z le rle b a k a c a k m ışız ? B ir k ez ro m an ın dü zm ece d ü n y a s ın a g ird ik te n so n ra, b ir h o rtla k ile ipotek li ev a r a s ın d a ne a y ırım v a r ? B u d ü şü n c ed e k i sa ğ la m lığ ı g ö rü y o ru m , a m a g e n e d e gö n lü m o n a k a tılm a y a y a n aşm ıy o r. K o m an ın y a r a ttığ ı g e n e l izlen im ö y lesin e g e rç e ğ e d a y a lıd ır ki, işin içine a k ıl a lm a z , h a y a l ü r ü n ü b ir şey g ird i m i o r ta d a d e ğ işik b ir h a v a e ser. K im i o k u y u cu b u n d a n çok h o şla n ır, k im ileri ise iç i n e sin d irem ez. K o n u su n u n y a d a y ö n tem in in a lışıl m a m ış o lm a sın d a n ö tü rü , d ü şse l y a z a r o k u y u cu d a n fa z la d a n b ir h azırlık , b ir u y a r la m a b ek ler.1* H an i, ü c retin i ödeyip g ird iğ in iz b ir se rg id e , a y rı b ir b ölm e de a ç ılm ış k ü ç ü k b ir se rg iy i de g e ze b ilm e k için y e n iden b ir k a ç k u r u ş v e rm e k z o ru n d a k a lırsın ız y a , tıpk ı o n u n gib i. K im i o k u y u c u la r sev e sev e v e r ir le r bu ek ü creti, ç ü n k ü o n la r a slm d a se rg iy e k ü ç ü k bölm ed ek ileri g ö rm e k için g e lm işlerd ir. Ş im d i sö y ley e c ek lerim y a ln ız c a o n la rın k u la ğ ın d a y e r ed eb ilecek tir. K im i o k u y u c u la r ise ek ü c re te öfk ey le k a r ş ı ç ık a r la r. K en d ilerin e y ü rek te n sa y g ı d u y a n z , ç ü n k ü dü şsellik te n h o şla n m a m a k y a z ın d a n h o şla n m a m a k d e ğildir. Bu, o n la n n h a y a l g ü çle rin in z a y ıf o ld u ğ u a n la m ın a b ile gelm ez; h a y a l g ü çle ri, k en d ilerin d en b ek le n en b irta k ım şey le ri yerin e g e tirm e k te g ö n ü lsü z d a v ra n m a k ta d ır, o k a d a r. S ö y len tilere b a k ılır s a M r. A sq u ith , L ady into F o x 'u ( T ilki O lan K a d ın ) o k u rk e n ro m an ın g e re k le rin e u y a m a m ış. Tilki y en id en k a d ı n a d ö n ü şsey d i, o z a m a n olu p b iten lere se s ç ık a r m a z dım , dem iş; a m a k a d ın ın tilk i k a lışı b ir te d irg in lik v e 153
h o şn u tsu z lu k d u y g u su y a r a tm ış . B u d u y gu , ne se ç k in b ir d e v le t a d a m ı o lan M r. A sq u ith ’i k ü ç ü ltü r, ne d e L a d y into F o x gib i sev im li b ir k ita b ı. Y a ln ız c a ş u n u g ö ste rir: Y a zın ı g e rç e k te n se v e n b ir k im se ol m a k la b irlik te, M r. A sq u ith k en d in d e n iste n e n o f a z la d a n b ir k a ç k u r u şu Ö deyem em iş; d a h a d o ğ ru su , öde m iş, a m a ç ık ışta p a r a s ım g e r i a la c a ğ ın ı u m m u ş. D em ek k i d ü şse llik fa z la d a n b ir ö d em ed e b u lu n m a m ız ı b ek liy or. Ş im d i d ü şse llik ile e rm işlik a r a sın d a k i a y ırım ı b elirtelim . D ü şse llik ile e rm işlik T a n rıy a in a n m a k b a k ım ın d a n b irb irin e b en zer, in a n d ık la rı T a n r ıla r b a k ım ın d a n b irb irin d e n a y rılırla r. H e r ik isi de, k en d i le rin i ro m a n ın Öteki y ö n lerin d en a y ır a n b ir m itoloji k a v r a m ın a d a y a n m a k ta d ır. B u r a d a d a b ir y a k a r ış ta b u lu n a b ilir, d ü şse llik a d ın a , sığ s u la r d a , h a v a n ın a l ç a k k esim le rin d e, u f a k tep elerd e y a ş a y a n b ü tü n p e rile re , k ır s a l b ö lg ele rin u fa k te fe k T a n n la n n a , u n u t k a n lık la r a , sö z o y u n la rın a , o rta ç a ğ ın ö zellik lerin i t a şıy a n h e r şey e el a ç a r a k , y a rd ım la rın ı diley eb iliriz. E rm işlik k o n u s u n a g e ld iğ im iz z a m a n , h e rh a n g i b ir y a k a r ış t a b u lu n m a y a c a ğ ız . A m a b u lu n a c a k o lsa y d ık e ğ e r, y a rd ım d iley eceğ im iz g ü çle r, k en d i g ü cü m ü zü n y e tm e d iğ i h e r şey (ki b u n la r a r a s ın d a in s a n tu tk u la r ı bile b u lu n a b ilir), H in t T a n rıla rı, Y u n a n , İsk a n d in a v v e Y a h u d i T a n rıla rı, o rta ç a ğ ın ötek i d ü n y a y a ilişk in y a n la r ı ve şe y ta n o lu rd u . B u iki t ü r ro m an ı b irb irin d en , d a y a n d ık la rı m ito lo jilere b a k a r a k a y ır a c ağ ız . D em ek ki, b u g ü n çev rem izd e b irta k ım k ü ç ü k T a n r ıla r d o la şa c a k . B en b u n la r a «p eriler» d em ek i s terd im , a m a p e ri sözü a r tık b u d a la lık a n la m ı ta şır oldu. (B irin e, «P erilere in a n ır m ısın ız?» diye s o ra c a k o lsan ız, size hem en, «H ayır, in a n ır m ıyım h iç!» k a r ş ı 154
lığ ın ı v erecek tir.) K o n u şm a m ız d a g ü n lü k y a şa m ın g e rç e k le rin i z o rla y a ra k , tü rlü yö n lere çek eceğiz; y er k ü re m iz ş a k a d a n y a d a ciddi b irta k ım k ü ç ü k s a r s ın t ıla r ge ç ire rek , b ir ta k ım şe y le r b ek le m e d ik leri y a d a iste m e d ik leri h ald e, g ö z le r ön ün e serilecek ; b u a r a d a tr a je d i h a z re tle ri de o r ta d a n e k sik o lm a y ac ak , a m a sa n k i b ir ik i sö z söy len in ce sin ip z a r a r s ız b ir d u ru m a gelecek m iş gib i, e ğ re ti b ir g ö rü n ü m içinde b u lu n a c a k . D ü şse lliğ in b u y ru k la r ı e v re n in dö rt b ir k ö şe sin d e g eçerlid ir; a m a e v re n i y ö n eten g ü ç le ri e tk ile m ez; g ö k le rin b eyn i o lan y ıld ız la ra , o d e ğ işm e z y a s a l a r k ü m e sin e d o k u n a m a z . B u tü r ro m a n la rın ön ced en t a s a r la n m a d a n y a z ılm ış gib i b ir h a v a la n v ard ır; g ü ç lü v e c a n a y a k ın o lm a la rın ın gizi b u ra d a d ır. İç lerin d e iyi çizilm iş k işile r, in s a n d a v r a n ış la n ve u y g a rlık k o n u la n n d a etkili, a c ı e le ştirile r b u lu n ab ilir. A n c ak g e n e de ışm d em eti b en zetm em iz g e ç e rliğ in i k o ru m a k ta d ır. S o n ra, e ğ e r özel o la r a k b ir T a n n y a y a k a r m a m ız g e re k iy o rsa , ellerim izi, ölü r u h la n p e k k o r k u n ç o lm a y a n b ir d ü n y a y a ta şıy a n , T a n n la r u la ğ ı H e rm e s’e açalım . S iz şim di b en im d ü şse l r o m a n la n n b izd en d o ğ a ü s tü şey le ri k a b u l etm em izi iste d ik le rin i söylem em i b ek liy o rsu n u z. B u n u söyley eceğim , a m a iste y e re k d e ğil; ç ü n k ü d ü şse l r o m a n la n n k o n u la n n a ilişk in sö z ler, o n ları h em en e le ştirin in k e sk in d işle ri a r a s ın a a ta r ; o y sa o n la n n b u d işle rd e n u z a k tu tu lm a la n g e re k ir. B ir k ita b ın için d e ne v a r n e yok, a n c a k o k u m a k la an la şıla b ilir; ç o ğ u k ita p için ge ç e rli o lan b u g ö rü ş, d ü şse l r o m a n la r için d a h a d a g eçerlid ir; ç ü n k ü b u r o m a n la n n u y an d ırd ığ ı ilgi, k işid en k işiy e çok d e ğ işir. T ıpkı a sıl se rg in in içinde y e r a la n k ü ç ü k s e r g ile re b en zerler. B u n ed en le ben, e sn e k d a v r a n m a y a ç a lışa ra k , şöyle d iy eceğim : D ü şse llik b izden y a d o ğ a 155
ü stü o la y la rı y a d a b u n la r ın y o k lu ğ u n u k a b u l etm e m izi ister. D ü şse l ro m a n la rın en b ü y ü ğ ü o lan T r is tr a m S h a n d y 'y e k ıs a c a gö z a t a c a k o lu rsa k , n e d em ek is ted iğ im a n la şıla c a k tır . S h a n d y a ile sin in y a ş a d ığ ı çev re d e d o ğ a ü stü h içb ir şey y o k tu r; a m a b in lerce o la y g ö ste rm e k te d ir ki, d o ğ a ü s tü g ü ç le r p e k u z a k ta d eğil dir. O ğ lu n u n d o ğ u m u n a ilişk in d a h a önce d u y m a d ığ ı a y rın tıla rı ö ğren in ce, M r. S h a n d y ’. nin u m u tsu z lu k için de çek ild iğ i y a ta k o d a sın d a k i e şy a la r, The R a p e o f the L o ck ’d a B e lin d a ’n ın e şy a la r ı g ib i c a n la n ıv e rse y a d a T oby A m c a ’nın a ç ılır k a p a n ır k ö p rü sü b izi c ü c e le r ü lk e si L illip u t’a g ö tü re c e k o lsa , p e k y a d ır g a m a z d ık san ıy o ru m . R o m a n d a b a lt a n s o n a b ü y ü lü b ir d u r g u n lu k g ö rü lü r. K işile r, n e k a d a r ço k ç a lış ır la r s a o ölçü de a z so n u ç a lırla r, ne k a d a r a z söy ley ecek şe y leri v a r s a , o ölçü de çok k o n u şu rla r, n e k a d a r çok d ü şü n ü rle rse o ölçü de a k ılla n k a rışır. O lay lar, dü zen li ge lişe n r o m a n la rd a k i gib i ge lec e ğ i h a z ır la y a c a k ta n yerde, g e ç m işi d e şm ey e k o y u lu rla r. S o n r a c a n sız v a r lık la n n (ö rn e ğin Dr. S lo p ’u n ç a n ta sın ın ) g ö ste rd iğ i in atçılık , son d ere ce k u şk u vericid ir. B elli k i T ristra m S h a n d y 'de g izle n m iş b ir T a n n v a r: « Ş a şk ın lık ’» a d ın ı v e re b ile ce ğ im iz b u T a n rıy ı kim i o k u y u cu b e n im se y e m ez. Ş a ş k ın lık T a n n sı, s a n k i etten k em ik ten b ir v a r lık tır, a m a S t e m e o n u n k o rk u n ç y ü zü n ü p e k o rta y a ç ık a r m a k istem ez. T ristra m S h a n d y 'n in d e rin lik lerin e g iz le n e re k b ir s ü r ü k a r ış ık lığ a n e d e n olan ; evreni, p işm iş, s ıc a k b ir k e sta n e s a y a n , işte b u T an rıd ır. B a ş k a b ir şa şk ın lık u s t a s ı o la n D r. Jo h n so n ’m 1776 yı lın d a y a z d ığ ı şu sö zle re ş a ş m a m a k g e re k ir: «Y ad ır g a n a n h içb ir şe y uzun ö m ü rlü o lam az; T r istr a m S h a n d y de u zu n ö m ü rlü olmadı!»» Dr. Jo h n so n ’ııı y a z m a ilişk in y a r g ıla n h e r z a m a n s a ğ la m d eğild ir, a m a b u 156
k e z için e d ü ştü ğ ü y a n ılg ı in a n ılm a z b ir şaşk ın lık ö r n e ğ i d o ğ ru su . B u k a d a r lık b ir d ü şse llik ta n ım ı ile yetinm eliyiz. D ü şse llik , d o ğ a ü stü d u ru m ve o la y la rı a ç ık ç a dile g e tirm e k z o ru n d a d eğild ir, b u n la n ü stü k a p a lı biçim de d e g ö stere b ilir. S ık sık a ç ık ç a dile g e tird iğ i de olur. B u tü r b ir sın ıfla m a y ı y a r a r lı b u lsay d ık , d ü şse lliğ e e ğ ilim i o lan y a z a r la r ın b u g ü n e d e ğ in k u lla n d ık la rı i ş lem le ri b u r a d a a lt a lta sıra la y a b ilird ik . Ö rn eğin , g ü n lü k y a ş a m a T an rı, h o rtlak , m ay m u n , c a n a v a r , cüce v e c ad ı gib i şe y le r so k m a k işle m i v a r; y a d a s ır a d a n in sa n la r ı b ilin m ey en ü lk elere, y e rk a b u ğ u n u n d e rin lik lerin e, g e lec e ğ e v e d ö rd ü n c ü b o y u ta g ö n d e rm e k iş lem i v a r; in sa n k işiliğ in in d erin lik lerin e d a lm a k y a d a k işiliğ i b ö lü p p a r ç a la m a k işlem i v ar; so n o la r a k d a u y a r la m a v e p a ro d i işle m i v a r. B u işle m le rin e s k im e si, b a y a tla m a sı söz k o n u su değildir; b u n la r b elli y a r a d ılış ta b irta k ım y a z a r la r ın d o ğ a l o la r a k a k lın a g e le c e k ve y en i yen i b iç im le r için de k u lla n ıla c a k tır. A n cak , işle m le rin sa y ıs m m sın ırlı o lu şu ilg in çtir. B u d a sö z ü n ü e ttiğim iz o ışın dem etin in a n c a k b elli b ir k a ç b içim d e k u lla n ıla b ile c e ğ i a n la m ın a g e lir /7' D ü şse lliğ e tip ik b ir ö rn e k o la ra k , son y ılla rd a y a y ım la n a n ve b ir cad ıy ı k o n u a la n F le c k e r’s M a g ic a d lı ro m a m seçeceğ im . N o rm an M a tso n ’ın y a z d ığ ı b u ro m a n ı o k u y u n c a b eğ en m iş ve d ü şü n c e sin e s a y g ı d u y d ü ğ u m b ir d o stu m a sa lık v erm iştim . O b e ğ e n m e di. Y en i çık a n k ita p la r ın en c a n sık a n y a n ı b u d u r iş te; k la sik le ri o k u rk e n d u y d u ğ u m u z iç ra h a tlığ ın ı h iç b ir z a m a n v e rm e z le r bize. F le c k e r’s M a g ic ’de p e k y e n i b ir şe y yok; a slın d a d ü şse l ro m a n la rd a y en ilik o la m a z . H ep sin d e şu b ild iğim iz, e sk i dilek y ü z ü ğ ü öy k ü s ü işlen ir; d ilek le r y a m u tsu z lu k la so n u ç la n ır y a d a so n u çsu z k alır. F leck er, P a r is ’te re sim ö ğ re n im i 157
y a p a n g e n ç b ir A m e rik a lıd ır. B ü y ü c ü o ld u ğ u n u sö y leyen b ir k ız k a h v e d e F le c k e r’a b ir y ü z ü k v e rir. B u y ü zü k le g e rç e k te n iste d iğ i h e r şeyi- elde e d e b ilecek tir. B ü y ü c ü kız, g ü c ü n ü k a n ıtla m a k için, y o ld a k i b ir o to b ü sü y a v a ş y a v a ş u ç u ru r, h a v a d a b a ş a ş a ğ ı d ö n d ü rü r. Y o lc u la r o to b ü sten a ş a ğ ı d ü şm ez, s a n k i h iç b ir şe y o lm a m ış g ib i g ö rü n m ey e ç a lışır la r. O to b ü sü n o s ır a d a k a ld ır ım d a d u r a n s ü r ü c ü s ü şa şk ın lığ ın ı gizley em ez, a m a a r a c ın ın b ir z a r a r a u ğ r a m a d a n in d i ğ in i gö rü n ce , y e rin e g e ç ip b ir şe y o lm am ış g ib i sü r ü p g itm e n in d a h a a k ıllıc a b ir d a v r a n ış o la c a ğ ın ı d ü şü n ü r. O to b ü s h a v a d a dön e döne u ç a r m ı? U ç m a y a c a ğ ın a g ö re FI e e k e r a r t ık y ü z ü ğ ü alır. K a b a t a s la k çi zilm iş d e o ls a F le c k e r'm k en d in e ö zg ü b ir k işiliğ i v a r d ır ve b u özellik o k u y u c u n u n r o m a n a ilg isin i çek ip b u ilg iy i a y a k t a tu tm a k ta d ır. R o m a n iyice a r t a n b ir g e rilim v e a r t a r d a g e le n b irta k ım k ü ç ü k s a r s ılm a la r la ilerler. D elik an lın ın a k lın a ilk gelen , k o la y c a d ü şü n ü le b ile c e k b ir şey d ir: K o c a b ir a r a b a d iley ecek tir, a m a n e rey e k o y su n ? G ü ze l b ir k a d ın d ilem e y i d ü şü n ü r, a m a k im lik so ru n u n e o la c a k ? P a r a d ile se ? E vet, p a r a d a h a u y g u n , çü n k ü k e n d isi y o k su l m u y o k su ld u r: Şöy le b ir m ilyon d o la r iste m e y i için d e n g e ç irir. T am y ü z ü ğ ü ç e v irm e ye h a z ırla n ırk e n , iste m işk e n ik i m ily on iste se m d a h a s a ğ la m o la c a k g a lib a , diye d ü şü n ü r. Y o k sa on m il y o n m u d e se ? Y a d a d a h a çok. B öylece p a r a iste ğ i ta tsız b ir ç ılg ın lığ a d ö n ü şü r. U zu n ö m ü r d ilem ey i t a s a r la y ın c a d a a y n ı ş e y olur: K ır k yıl d a h a y a ş a s a ? H ay ır, e lli... yok, yok, yüz. K o rk u n ç k o rk u n ç! S o n r a a k lın a b ir çözü m y o lu g e lir. H ep b ü y ü k b ir r e s s a m o lm a k iste m iştir v e işte şim d i b ir ç ırp ıd a o lab ile c e k tir. A n c a k n e tü r b ir b ü y ü k lü k d ilese a c a b a ? G io tto ’ n u n k i g ib i b ir b ü y ü k lü k m ü ? C e z a n n e ’m k i g ib i m i? 158
D eğil, elbette. K en d in e ö zg ü b ir b ü y ü k lü k d ilem eli dir, a m a b u n u n n a s ıl b ir şe y o ld u ğ u n u b ilm ed iğ in den, b u iste ğ i de ö b ü rle ri g ib i ge rçek leşe m e z. B u s ır a d a g e c e le ri d ü şü n d e , g ü n d ü zle ri u y a n ık k e n F le c k e r’a sık sık, y a şlı, k o rk u n ç b ir k a d ın g ö rü n m ey e b aşla m ıştır. K a d ın y ü z ü ğ ü v e re n k ızı a n d ır m a k ta d ır b ir p a r ç a . D elik an lın ın a k lın d a n g e ç e n d ü şü n c e le ri o k u m a k ta ve y o ld a y a n m a s o k u la r a k hep, «S e v g ili çocu ğu m , g ü z e l y a v ru m , m u tlu lu k dile,» d em ek ted ir. B ir sü re s o n r a g e r ç e k c ad ın ın b u k a d ın o ld u ğ u n u ö ğ ren iriz; F le c k e r ile b a ğ la n tı k u ra b ilm e k için ta n ıd ığ ı b ir g e n ç k ızı k u lla n m ıştır. Y e ry ü z ü n d ek i son c a d ıd ır v e çok y aln ız lık çek m ek ted ir. Ö teki c a d ıla rın h e p si o n sek izin ci y ü z y ıld a k en d i c a n la r ın a k ıy m ışlar, ç ü n k ü N ew to n ’m a k ılcı, ik i ç a r p ı ik i d ö rt ed en d ü n y a sın d a y a ş a m a y a g ö n ü lle ri elv erm em iş. H a tta E in stein ' m d ü n y a sın d a k i k o p u k lu k ve d a ğ ın ık lık b ile c a d ıla r ı y e n id en c a n la n d ır m a y a y etm em iş. Y a ş lı cad ı, d ü n y a y ı yık ıp y o k e tm e k u m u d u y la y a şa m ın ı s ü r d ü r m ü ş tü r; d e lik a n lıd a n m u tlu lu k d ilem esin i iste m e k ted ir, ç ü n k ü yüizüğün b ü tü n g e ç m işin d e böyle b ir d ile k d i len m em iştir. B elk i de F le c k e r ç a ğ d a ş in sa n la r a r a sın d a b u g ü ç d u r u m a d ü şe n ilk kişiydi. E s k id en in sa n la r ın o k a d a r a z şey i v a r d ı ki, ne d ile y e c e k le rin i çok iyi b iliy o rlard ı. Y ü c e T a fın h a k k ın d a b ilg i sah ib iy d ile r: O n la rc a T a n rı sa k a llıy d ı, y e ry ü zü n d en b ir iki k ilo m etre y ü k se k te , k o ltu ğ u n d a o tu ru rd u . S o n ra-, b u in sa n la r ın ö m ü rleri çok u zu n d u , ç ü n k ü g ü n le r in i d ü şü n m ed en u ğ r a ş ıp d id in e re k ge ç irirle rd i. E sk i z a m a n in sa n la rı y ü k se k b ir tep e159
n in ü stü n d e g ü z e l b ir şato diler, ölün ceye k a d a r b u r a d a y a ş a r la r d ı. N e v a r ki, in sa n ın p e n c e re le ıd e n o tu z yü zyıllık b ir g e ç m işi g ö reb ileceği y ü k se k lik te d eğild i b u tepeler. (O y sa b u g ü n d ü z b ir y e rd e k i k ü ç ü k b ir ev d en b a k a b iliriz g e ç m iş y ü z y ılla ra .) Ş a to d a , d ü n y a n ın dö rt b ir k ö şesin d e in sa n o ğ lu n u n a m a n sız m e ra k d u y g u su y la to p r a k ta n ve k u m d a n k a z ıla r a k çık a rılm ış şey le rin y a z ı v e resim leriy le d olu k o ca k o ca k ita p la r y o k tu. B ira z g ö n ü lsü zc e ve d u y g u sa l b ir biçim de e jd e r h a la r a in a n ıy o rla r, a m a b ir z a m a n la r y e ry ü z ü n d e y a ln ız c a e jd e rh a la rın y a ş a d ı ğın ı, in san ın a ta la r ın ın e jd e r h a la r o ld u ğ u n u b ilm iy o rlard ı. O z a m a n la r , b e y a z b ir d u v a rın ü stü n d e d ü şü n c e le r g ib i p ır ıld a y a ra k a k ıp g id e n s in e m a film leri, g r a m o fo n la r, hız lı g itm en in h e y e can ın ı ta ttır a c a k a r a ç la r , d ö rd ü n c ü b o y u tu g ö ste rm e k için çizilm iş şe v kliler, y a ş a m d a b ir A m e rik a n k a s a b a s ı ile F r a n s a ’nın P a r is ’i a r a sın d a k i k a d a r b ü y ü k z ıtlık la r yok tu . Ş a to n u n ış ık la n z a y ıf v e tit rek, k o rid o rla rı k a ra n lık , o d a la r ı loştu . D ı ş a r ıd a k i k ü ç ü k d ü n y a g ö lg ele rle d o lu y d u ; ş a to d a o tu ra n a d a m ın zih n in in en te p e sin de, yü zey d e, ö lg ü n b ir ışık p a rıld a r d ı; a ltta ise gö lg ele r, k o rk u , b ilg isizlik ve b ilg isiz k a l m a iste ğ i b u lu n u y o rd u . H er şey d en öte, ş a to d a in sa n o ğ lu n u n önem li b irta k ım g e rç e k leri ö ğ re n e ce ğ i v e çok y a k ın b ir ge lece k te g ü c ü n ü b ir ç ırp ıd a iki k a t a r t ır a r a k , d ü n y a y ı y e n id en d e ğ iştire c e ğ i y o lu n d a, so lu k k e sic i b ir b ek len ti yok tu. E sk i b ü y ü c ü lü k m a sa lla rı, u z a k la r d a 160
h a lm iş köhne, k ü ç ü k b ir d ü n y a n ın in sa n la rın ın y a n m y a m a la k d ü şü n celeriy d i. Y a d a en a z ın d a n , k ız g ın lığ ın d an ö tü rü F leck er böyle d ü şü n ü y o rd u . M a sa lla r k en d isin e b ir yol gö sterm iy o rd u . O in sa n la r ın d ü n y a sıy la b u d ü n y a a r a s ın d a b ü y ü k b ir u ç u ru m v a r dı. A c a b a m u tlu lu k dilem eye y a n a şm a m a k la. d ü şü n c e siz lik m i etm işti? K o n u y u k a fa s ın d a evirip ç ev irere k b ir so n u c a u la ş a c a ğ a b en zem iy o rd u ; b ilgi ve g ö r g ü s ü y e terli değildi. E sk i m a s a lla r d a hiç k im se m u tlu lu k d ile m iy o rd u ! N için a c a b a ? T eh lik eyi göze alıp b ir d en ey eb ilird i, b a k a lım ne o la c a k diye. B u d ü şü n c e içini ü rp ertti. Y a ta ğ ın d a n a tla y ıp y erleri kırm ızı tu ğ la dö şeli o d a d a ellerin i o v u ştu ra ra k , b ir a ş a ğ ı b ir y u k a r ı d o la şm a y a b a şlad ı. Y ü zü ğ e d o k u n m a m a y a ç a lışa r a k , ken di se sin i işitecek b içim d e, «M utlu o lm ak istiy o rum , so n su z a k a d a r,» diye fısıld ad ı. «M utlu o lm a k » sözü , se rt çak ıl t a ş l a n g ib i, h a y a l g ü cü n ü n dök m e ç a n ın a ç a r p a r a k ta tlı y a n k ıla r y a ra ttı. A m a «so n su z a k a d a r» sö z ü k a r ş ı sın d a F le c k e r g ö ğ ü s g e ç ird i, sö z ü n y u m u şa k h a n ta llığ ı a ltın d a n e şe si kaçtı. D ü şü n d ü k ç e . içine b ık k ın lık s a la n b ir se s çın lıy ord u zih ninde. «S o n su z a k a d a r m u tlu » o lm a k m ı? H A Y IR !
Böylece, gerçek b ir d ü şsel y a z a r olduğun u g ö s terecek biçim de N orm an M atson, hem büyü, hem s a ğ duyu d ü n y asın d a geçerli sözcükler k u llan arak , iki a y n dünyayı birbirinin içine so k ar ve ca,nlı b ir ka161
n ş ım elde ed er. Ö y k ü n ü n n a s ıl b ittiğin i sö y lem ey e ceğim ; a z çok k e stirm işsin iz d ir, a m a d e ğ işik b ir zih in y a p ısın a sa h ip y a z a r la r , k a r şım ız a h e r z a m a n ş a ş ır tıcı d u r u m la r la ç ık a r la r . B u yü zden , d ü n y a d u rd u k ç a d ilek k o n u su n d a g ü z e l k ita p la r y a z a n k im se le r e k sik o lm a y a c a k tır. D o ğ a ü stü g ü ç le rin k u lla n ılışın ı g ö ste re n b u y a lın ö rn e ğ i b ır a k a lım v e d a h a k a r m a ş ık b ir örn eğe, M a x B e e rb o h m ’u n a b a r tm a lı b ir g ü ld ü rü h a v a s ı için de çok u s t a c a y a zılm ış, so n d ere ce b a ş a r ılı ro m a n ı Z u leik a D o b so n sl geçelim . B a y a n D ob son 'ı h ep in iz t a n ıy o rsu n u z ; g e r ç e k y a ş a m d a n d eğil elbette, y o k sa şim d i h içb irin iz b u r a d a o lam azd ın ız. H a n i şu , se v g isi u ğ ru n d a , b ir k işi d ışın d a O xford Ü n iv e rsite si’n d ek i b ü tü n ö ğre n c ile rin c a n la r ın a k ıy d ık la rı g e n ç kız. O k a la n te k ö ğre n ci de k en d in i p e n ce red en a ta r. D ü şse l r o m a n a iy i gid ecek , çok h o ş b ir olay, a m a h e r şe y k o n u n u n ele a lm ış b içim in e b a ğ lı. M ax Beerboh m k o n u y u g e rç e k ç iliğ in i, m iz a h y eten eğin i, sev im liliğ in i v e m ito lo ji b ilg isin i b irb irin e k a t a r a k işliyor. B u r a d a m ito lo ji ço k Önemlidir. B e e rb o h m ’u n b a ş k a la rın d a n a ld ığ ı y a d a k e n d i b u ld u ğ u b irta k ım işle m le r v a r. Z u le ik a ’yı b u n la r d a n y a ln ız c a b irin i k u lla n a r a k ele a lm a k u y g u n o lm azd ı, ç ü n k ü o z a m a n ro m a n ın d ü şse llik y a n ı h a n ta lla ş ır y a d a iyice z a y ıfla rd ı. O y sa şim di, te r d ö k en im p a r a to r la r d a n siy a h v e p e m b e in cilere, ö ten b a y k u ş la r a , ta r ih b ilim in in esin p e risi C lio ’ya, G hopin ile G eo rg e S a n d ’m , N ellie O ’M o ra ’ nın r u h la r ın a g e ç eriz. B u n la r d a n b iri tü k e n e c e ğ i s ı r a d a b ir b a ş k a s ı h a re k e te k o y u lu r v e b u so n d erece n eşeli, g ü z e l ölüm Ö yküsünün ta v sa m a sın ı önler. A la n d a n y ü rü y ü p a n a c ad d e y i g e ç tile r, G ro v e S o k a ğ ı’n d a n a ş a ğ ı in d iler. D ük, b a ş ı162
nı k a ld ırıp , ö lm ed en so n b ir k e z, M erton KulesVne b ak tı. K u len in b u gece, b ü tü n a ğ ır b a şlı ve so m u t g ü ze lliğ iy le h â lâ y erin d e d u rup, d a m la rın , b a c a la r ın ü stü n d en , n azlı eşi M a g d e le n K u le si’ne b a k ıy o r o lm a sı g a rip ti d o ğ ru su . G elecek te de so n su z y ü z y ılla r b o y u n c a böyle d u r a c a k , böyle b a k a c a k tı, i r kildi. O x fo rd ’u n d u v a r la r ı n a sıl d a b ir k ü ç ü k lü k d u y g u su y a r a t ır içim izde. D ü k d e ö m rü n ü n , ö n e m siz b ir b içim d e so n a e rec e ğ in i d ü şü n m e k istem iy o rd u . E vet, y e ry ü z ü n ü n b ü tü n m a d e n le ri a la y e d iy o r b iz ö lü m lü in sa n la r la . O y sa h e r y ıl y a p r a k la r ın ı, m ey v elerin i d ö k tü k le rin d en , b itk ile r bize k a r şı çok d a h a : a n la y ışlıla r. Şim d i, C h rist C h u rch K o le jin in ç a y ır la r ın a g id e n p a r m a k lık lı y o lu sü sle y e n le y la k la r, s a r ısa lk ım la r , b ir o y a n a b ir b u y a n a e ğ i lere k D ü k ’ü selam lıy o r, «G ü le g ü le , g ü le g ü le, D ü k H a z re tle ri,» d iy e se sle n iy o rlard ı. « S i ze ü zü lü y o ru z, g e rç e k te n çok ü zü lü y oru z. H iç d ü şü n e b ilir m iy d ik ki, siz b izd en önce g id e cek sin iz! B izce siz in ö lm en iz çok a c ı b ir olay . G ü le g ü le. B e lk i b a ş k a b ir d ü n y a d a k a r ş ıla şırız; y a n i h a y v a n la r ın d a b iz b itk ile r g ib i ru h la rı v a r s a tab ii.» D ü k le y la k la rın , s a r ısa lk ım la r ın d ilin i bilm iy ord u , a m a g e n e d e b u iyi y ü re k li g e v ezele rin a r a la r ın d a n g e ç e rk e n , en a z ın d a n , s e la m la r ın d a n ç ık a rd ığ ı g e n e l a n la m b u y d u . K e n d isi d e b elli b elirsiz, a m a n a z ik b ir b iç im de, s ır a y la b ir s a ğ a b ir so la d o ğ ru g ü lü m s e y erek , k a r şılık v e rd i ve çok o lu m lu b ir iz len im y a r a ttı, 163
B ü y ü k b ir ö z g ü rlü k h a v a s ı ta şıy a n böyle b ir p a r ç a d a cid d i y a zın ın e rişem e y ec eğ i b ir g ü z e lik b u lm u y o r m u y u z ? G ü ld ü rü c ü , sev im li, p ın l p ın l b ir parça;: •a m a a y n ı z a m a n d a b ü y ü k b ir d e rin liğ i v a r. R o m a n d a "b aştan so n a, in sa n o ğ lu n a yön eltilm iş b ir y e rg i sü rü p gid iy or; a n c a k y e r g i o k la n , h e r v u rd u ğ u n u d e le re k d e ğil de, s a n k i h a v a d a b ir p e rin in k a n a tla r ın a tu tu n u r gib i; sü z ü le re k u ç m a k ta d ır. Ç o ğ u z a m a n ro m a n la rın b a şın ı yiyen o k o rk u lu b itiş n o k ta sın a d o ğ ru , Z u leik a D o b so n ep eyce ta v sa r : Y a k ın d a n b a k ılın c a , b ü tü n O xf o r d ’lu ö ğ re n c ile rin c a n la r ın a k ıy m a la r ı o k a d a r d a h o ş o lm u yor; N o a k s'u n k en d in i p e n ce red en a ş a ğ ı a tm a s ı ise , ç irk in d en eb ilecek b ir o lay d ır. G en e de Z u leik a D o b so n b ü y ü k b ir ro m an , d ü şse llik a la n ın d a g ü n ü m ü z ü n e n tu tarlı, en b a ş a r ılı k ita b ıd ır. Z u le ik a ’n ın y a t a k o d a s ın d a g e ç e n ve b irta k ım a c ı o la y la rın d a h a h a z ırla n d ığ ı d u y g u su n u u y a n d ıra n so n sa h n e k u s u r su zd u r: Z u leik a so lu ğ u k esilerek , y ü re ğ i ç a r p a ç a r p a , b a k tığ ın ı g ö rm ed en , gö zle rin i a y n a d a k i g e n ç k ıza d ik iy o rd u ; s o n r a d ö n erek iki k ita b ın ın b u lu n d u ğ u m a s a y a g itti ve tre n ta r ife si k ita b ın ı k ap tı. İ n s a n la r tre n ta rife sin e b a k a n birin i g ö rd ü m ü , h em en a r a y a g irm e d e n ed em ez ler. M elisan d e, «A ra d ığ ın ız ı b u lm a m a izin v e r ir m isin iz, efen d im ?» diye so rd u . Z u leik a, «K es se sin i,» d ed i. T ren ta r ife si ile a r a la r ın a g ir e n b iri oldu m u, in sa n la r ilk in te r sle r le r a r a y a g ire n i. S o n u n d a y a r d ım ö n e risin i k a b u l e d erler. Z u leik a t a r ife yi u z a ta r a k , «Bofe b a k a lım b u r a d a n d o ğ ru c a C a m b rid g e 'e gid ileb iliy o r m u ?» dedi. «Gi164
d ilem iy o rsa, o z a m a n , h a n g i y o ld a n g id ild i ğin e b ak .» İn s a n la r b u biçim de a r a y a g ire n kim selere hiç m i hiç gü v en m e zle r. A slın a b a k a r sa n ız a r a y a g ire n le r de y a rd ım a c a n a tı y o r d e ğild irler. Z u leik a, k ız g ın lığ a v a r a n b ir gü v en sizlik le , o tu rd u ğ u y e rd e n h izm etçisi n in g ö n ü lsü z ve te la şlı a r a y ışın ı izliyord u. B ird en b ire, -D u r!» dedi. -Ç o k d a h a iy i b ir fik rim v a r. E rk e n d e n ista sy o n a git, m ü d ü rü gö r. B a n a özel b ir tre n h a z ırla sın la r. S a a t o n d a olsun.» A y a ğ a k alk tı, k o lların ı b a şın ın ü stü n e u z a ta r a k ge rin d i. D u d a k la r ı açıld ı, e sn ed i; k a p a n d ı, g ü lü m se d i. İk i eliyîe b ird e n sa ç la n n ı o m u z la rın d a n g e riy e s a v u r d u ve g e v şe k b ir to p u z y ap tı. Y a v a ş ç a y a t a ğ ın a g ird i v e çok g e ç m e d e n u y k u y a d ald ı. G ö rü ld ü ğ ü gib i, Z u le ik a ’nın b u r a y a , C a m b rid g e ’e g e lm e si g e re k ird i. A m a g e lm işe b en zem iy o r; a n la ş ı lan T a n rıla rın a r a y a g irm e le ri ile özel tre n y o la ç ı k a m a d ı y a d a d a h a b ü y ü k b ir o lasılık la , çık tı d a, y o l d a B letch ley ’de b ir y an h a t t a k a ld ı v e h â lâ o r a d a d u ru y o r. D a h a önce d e ğin d iğ im işle m le r a r a s ın d a n p a ro d i y a d a u y a r la m a işle m in i b ira z d a h a in celeyelim . Y a z a r d a h a önce y a z ılm ış b ir y a p ıt se ç e r ve b u n u k e n di a m a ç la n için b ir ç e rç e v e -y a d a e sin k a y n a ğ ı o la r a k k u llan ır. U y a rla m a n ın y a n g e r ç e k le şm iş b ir ö r n eğin i F ie ld in g ’in Jo s e p h Andreyvs a d lı r o m a n ın d a g ö rü y o ru z . F ie ld in g işe b a şla rk e n , R ic h a rd so n ’ın P am eJa'sın ı g ü ld ü rü tem eli o la r a k alır. P a m e la ’y a b ir e r k e k k a rd e ş u y d u rm a n ın eğlen celi o la c a ğ ın ı d ü şü n e 165
re k , tem iz a h la k lı b ir u ş a k o la n J o s e p h ’i y a ra tır. N a sıl k i P a m e la e fe n d isi M r. B .’n in k ö tü a m a ç la r ın a k a r ş ı k o y m u şsa , Jo s e p h de M r. B .’n in a m c a sın ın k a rısı o la n L a d y B o o b y ’n in k ö tü e m e llerin e k a r ş ı k o y a c a k tır. B ö y lece F ield in g , b ir y a n d a n R ic h a rd so n ’l a a la y e d e rk e n , b ir y a n d a n d a k en d i y a ş a m g ö r ü şü n ü dile g e tire b ile c e k tir. N e v a r ki, F ie ld in g ’in y a ş a m g ö rü şü , a n c a k s a ğ la m r o m a n k işile ri y a r a t m a k la g e rç e k le şe b ile ce k b ir g ö rü ştü ; b u yü zden , P a r so n A d a m s’la M rs. S lip s lo p ’u n k işilik le rin d e k i g e lişm e y le b irlik te, ro m a n d a k i d ü şse llik s o n a e r e r v e o r ta y a b a ğ ım sız b ir r o m a n ç ık a r. R o m a n ta rih in d e de ön em li b ir y e r tu ta n Jo s e p h A n d re w s, so n u g e tirilm e y e n iy i b a şla n g ıç la r ın g ü z e l b ir ö rn e ğ id ir. F ie ld in g r o m a n c ılığ a R ic h a rd so n ’a ö z g ü b ir d ü n y a d a so y ta rılık e d e re k b a şlıy o r, a m a y a z a r lığ ın ın so n u n u k en d in e ö z g ü b ir d ü n y a d a (Torn J o n e s ile A m e lia ’n m d ü n y a sın d a ) c id d ile şe re k g e ti riy o r. n\ P a ro d i y a d a u y a r la m a , k im i ro m a n c ıla ra , özel lik le sö y le y e ce k çok şey i ve ü stü n y a z a rlık y e te n e k le r i b u lu n u p d a y a ş a m a b ire y le rin a ç ısın d a n b a k m a y a n , b a ş k a b ir d eyişle, ilgin ç k işile r y a r a tm a k ta g ö zü o lm a y a n ro m a n c ıla r a , b ü y ü k y a r a r la r s a ğ la r . B u g ib i k im se le r y a z m a y a n ered en , n a sıl b a şla y a b ilirle r? H e rh a n g i b ir k ita p y a d a y a zın g e le n e ğ in d e n esin le n eb ilir, b u n la rın ş u r a sın d a n b u r a s ın d a n k en d ilerin e b a ş la n g ıç n o k ta sı o lab ile c e k ö rn e k le r seçeb ilir, b u n la r d a n a la c a k la r ı g ü çle işe k o y u lab ilirle r.^ Low es Dick in so n ’ın S ih irli F lü t a d lı d ü şse l ro m an ın ın b u y ö n tem le y a ra tıld ığ ı a n la şılıy o r. S ih irli F lü t M ozart'ın d ü n y a sın ı tem el a lm ıştır. T am in o , S a r a s t r o v e G ece K r a liç e s i; b ü y ü lü ü lk e le rin d e y a z a r ın d ü şü n c elerin i b e k le m e k te d ir. B u d ü şü n c e le r h a z ır k a lıp la r a d ö k ü lü n ce c an lılık k a z a n m a k ta , böylece yeni, g ü ze l b ir 166
y a p ıt d o ğ m a k ta d ır. A y n ı d u ru m b a ş k a b ir d ü şsel r o m a n olan, U ly s3 es’d e d e ge ç e rlid ir. E ğ e r Jo y ce, Hom e ro s’u n O d y sse ia sın ı ö rn ek ve alay ın a, h e d e f a l m a m ış o lsay d ı, y a zın a la n ın d a g ü n ü m ü z ü n b elk i de en ilgin ç den eyi o lan b u o la ğ a n ü stü ro m an ı y a z a m azdı. B en U ly sse s’in y a ln ız c a b ir y ö n ü n e d eğin iy o ru m ; a slın d a d ü şse llik sın ırla rın ı çok a şa n , in a tç ı b ir tu tu m la b ü tü n e v re n i ç a m u r a b u la m a y a ç a lışa n b ir ro m a n d ır U ly sse s. V ic to ria ç a ğ m a ö zg ü d e ğ e rle ri te r s i n e çev irir, a y d ın lık la g ü z e lliğ in b a ş a r ıs ız lığ a u ğ r a d ığ ı y e rd e h u y su z lu k la çirk in liğ i b a şa r ılı k ılm a y a u ğ r a şır , in sa n o ğ lu n u b a sitle ştir e r e k k ö tü yön lerin i v u rg u la r . B a sitle ştirm e n in h e r tü rlü sü in s a n la r a h o ş gelir; g e lir a m a , h e r tü rlü b a sitle ştirm e de in sa n ı g e rç e k le rd e n u z a k la ştırır. (T r istr a m S h a n d y ’de g ö rd ü ğ ü m ü z k a r g a ş a , g e rç e k le re çok d a h a y a k ın d ır.) U ly sse s ü stü n de a h la k a ç ısın d a n d u rm a m ız g e re k m e z; öyle o lsa , M rs. H u m p h ry W a r d ’m ro m a n la rın ı d a ele a lm a k zo r u n d a k alırd ık . U ly sse s’le ilg ilen m em izin n eden i, m i to lojid en y o la ç ık a ra k , Jo y c e ’un k en d i a m a ç la r ı için g e re k li o rta m la k işile ri y a ra ta b ilm iş o lm asıd ır. D ört yü z bin sö zcü k ten o lu şa n U ly sse s’de o la y la r b ir tek gü n d e, D u b lin ’de g e ç er; k o n u su , ç a ğ d a ş in sa n ın s a b a h ta n g e c e y a r ısın a k a d a r sü re n y o lcu lu ğ u d u r; y a ta k ta n k a lk m a y la b a şla r; so n ra k irli, b a y a ğı b irta k ım işle r g e lir; b ir c e n a ze tö ren i g ö rü lü r; g a zete b ü ro su n a , k ü tü p h an e y e, m ey h an ey e, tu v alete , d o ğ u m ev in e gid ilir; den iz k ıy ısın d a b ir gezin ti y ap ı* lir; gen elev , k ah v eci, d e rk en yen id en y a ta k . B ü tü n b u n la r b ir b ü tü n o lu ştu rm a k ta d ır, ç ü n k ü U ly sse s b ir d e sta n k a h ra m a n ın ın Y u n a n d en izlerin d e g e ç en y o l c u lu ğ u ü stü n e k u ru lm u ştu r. U ly sse s’in k en d isi, L eopold Bloom a d ın d a a ç g ö z 167
lü, p ısırık , şe h v e t d ü şk ü n ü , yılışık , sığ , d ağ ın ık , iyi yü rekli, dön m e b ir Y a h u d id ir; y ü celtm ey e k a lk ıştık ç a iy id en iy iye a lç a la n b ir a d a m d ır. Y a ş a m ı b ed en y o lu y la a n la y ıp ta n ım a y a ç a lışm a k ta d ır. D e stan d a k i U ly sse s’in k a r ıs ı P enelope, b u r a d a â şık la r ın ı üzm eyen, tom bul so p ra n o M a rio n B lo o m ’du r. Ü çü n cü k işi Steph en D e d a lu s’tu r. N a sıl ki U ly sse s, T e le m a c h u s’u g ö rü n ce öz o ğlu n u ta n ırsa , B loom d a S te p h e n ’i m a n e v i oğlu o la r a k gö rü r. S te p h e n y a ş a m ı a k ıl y o lu y la an » lay ıp ta n ım a y a ç a lışa n b ir ge n ç tir. K en d isin i d a h a ön ce J o y c e ’u n S a n a tç ın ın B ir G en ç A d a m O la ra k P ort re si a d lı ro m a n ın d a n ta n ın z ; şim d i ise, b u p islik ve d ü ş k ırık lığ ı d e sta n ın d a y e r a lm a k ta d ır. R o m an ın o r ta la r ın d a S te p h e n ile B loom , N ig h t T ow n’d a k a r ş ıla ş ır l a r v e D u b lin ’in b u k esim in in g a r ip , d a r a c ık p is so k a k la r ın d a a r a la r ın d a u f a k a m a g e rç e k b ir d o stlu k k u ru lu r. N ig h t T ow n ’d a ge çen sah n e, H o m eros’un d e s ta n ın d a «B ü y ü cü C irc e ’nin S a r a y ı» ile «C eh en n em e İn iş» b ö lü m le rin in k a r şılığ ıd ır ve ro m an ın dön ü m n o k ta sın ı o lu ştu ru r. B u r a d a v e a slın d a k ita p ta b a şta n so n a, b irta k ım d a h a ö n em siz m ito lo jik ö rn ek ler d u rm a d a n ü re y ip ç o ğ a lm a k ta d ır; tıp k ı zeh irli b ir y ılan ın k u ru y a n d e risi a ltın d a k a y n a ş a n b ö c e k le r gibi. U ly sse s’ de y e r g ö k k o rk u n ç b ir y a ş a m la dolud ur; k işilik le r erir; k a d ın e rk e ğ e, e rk e k k a d ın a d ö n ü şü r; b ü tü n e v ren , z e v k d ü şk ü n ü z a v a llı B lo o m ’u d a içine a la c a k b içim d e, n e şe siz, çılgın b ir e ğ len tiy e b o ğu lu r. B ü tü n b u n la r b a şa r ılı b ir so n u ç v eriy o r m u ? H a yır, p e k v erm iy o r. Y a z ın a la n ın d a öfke, ne Iu v e n a lis’ de, ne S w ift’de ta m a n la m ıy la b a ş a r ılı o lm u ştu r, ne de Jo y c e ’d a o lm a k ta d ır. D ilin d o ğ a sın d a ö fk en in y a lın lığ ın a y a b a n c ı d ü şen b ir şey v a r . N ig h t T ow n’d a k i sah n e, b iri b itm ed en ötek i b a ş la y a n b ir d ü şse llik le r d izisi, g a r ip b içim d e b irb irin e g irm iş b ir ç a ğ rışım la r 168
k ü m e si y a r a tm a n ın d ışın d a, b a ş a r ı sa ğ la m ıy o r. B u r a d a d ü şse l y ö n d en elde edileb ilecek h e r tü rlü olu m lu so n u ç elde e d ilm iştir ve ro m an b o y u n ca b u n a b e n ze r b a ş k a d e n e y ler de g ö rü lm ek ted ir. B u den eylerd e g ü d ü len a m a ç , h e r şeyi te rsy ü z v e b a ş a ş a ğ ı ederek , b ü tü n y a şa m ı, özellikle- s a n a t ve u y g a rlığ ı, a ş a ğ ıla m ak tır. B az ı a ş ı n h a y r a n la n U ly sse s’in b u r a d a değil, d a h a so n ra e rm işlik b a şlığ ı a ltın d a y e r a lm a sın ın d a h a d o ğ ru o la c a ğ ın ı d ü şü n eb ilirler. Böyle b ir eleştiriy i a n la n m ; n e v a r ki, b en U 7ysses’den b u r a d a T ristra m S h an d y , F le c k e r’s M a g ic , Z u leik a D o b son v e S h irli F lü t’le b irlik te söz etm eyi d a h a u y g u n g ö rü y o ru m , çü n k ü b u y a z a r la n n d a h a sa k in y a d a m u tlu tutum l a n k a d a r J o y c e ü n ö fk esi de d ü şse llik te n k a y n a k la n ır ve erm işliğin y a k ın d a k u la k v ere c eğ im iz se s ö zellik le rin i 'taşım az. B u m itoloji k a v ra m ın ı b ir sü re d a h a eld en b ır a k m a y a r a k , en in e b o y u n a gö zd en ge ç irm e m iz g e re k iy o r.
169
Y E D İN C İ BÖLÜM
E R M İ Ş L İ K E rm işliğin geleceği önceden bilm ek biçim indeki d a r an lam ıy la ilgilenm eyeceğiz; d o ğ ru lu ğ a ç ağ rı ola r a k d a pek ü stü n d e d u rm ay acağız. B u gün bizi ilg i len direcek olan şey (aslın da, kendisine k a rşı d uyarlı bulun m am ız gerek en şey dem ek d a h a doğru, çünkü ilgi sözü b u ra d a artık u y gu n d ü şm ü y o r), y azarın se sindeki b ir özellik, düşsel ro m an lard a k u lağım ıza g e len flü t ve sa k sa fo n seslerin in bizi h azırlam ış olabi leceği b ir ed ad ır.^ E rm iş rom ancının kon u su d a ev ren d ir y a d a evren sel b ir şey. A n cak bu, onun evren h ak k ın d a b ir şey ler söyleyeceği an lam ın a gelm ez; söyleyeceklerin i ezgiye, şark ıy a dönüştürm eye, çalışır. R om an d ü n y asın d an yükselen bu ezgi seslerin e k a rşı d u yd uğum u z y a d ırg am a bizleri sa rsa c a k tır. Kendi kendim ize, ezgi ro m an d a sağ d u y u n u n gerekleriyle n a sıl b a ğ d a şır diye so ra c a k ve pek iyi b ağ d aşm ad ığın ı söylem ek zo ru n d a k alacağız. Ç ünkü ezgi peşindeki y azar, ro m an d a h er zam an dilediği gib i el kol salla 170
f
y â c a k gen işlikte b ir y er bu lam az, m a sa la ra , isk em lelere ç a r p a r a k o n la n k ırar. B u yüzden, o zan eli d eğm iş ro m an ların tıpkı deprem in yokladığı y a d a ço cu k ların eğlen diği b ir o d a gibi, yıkık dökük b ir gö rün üm leri v ard ır/'D .H . Law ren ce’ı o k u y an lar ne d e m ek isted iğim i an lay acak tır. Bizim dü şü n d ü ğü m ü z a n la m d a erm işlik, sestek i b ir e d ad ır..B u ed an ın içerdiği şey, in san ların eskiden b eri b ağ lan d ık ları H ıristiyanlık, Budizm , şe y tan a ta p m a ve ikicilik gib i b ir inanç, ya d a y aln ızca sevgiyle nefretin bildiğim iz k alıp ların a sığ m a y a c a k biçim de b ü yütülm esi olabilir. A ncak, bizi d o ğru d an d o ğ ru y a ilgilendiren, su n u lan d ü n y a görü şleri değil, b u n ların ne gibi dolaylı y o llard an rom ancın ın k u llan d ığı dile sızdığıdır. Bu nedenle, gösterişli sözlerle dolu, a m a a çık lık tan u z ak o la c a ğ a benzeyen bu gü n k ü k o n u ş m am ızd a d ah a çok ü slu p inceliklerine eğilerek, d ik k atim izi y azarın zihin d u rum uyla, seçtiği sözcükler üzerinde to p lay acak , konunun sağ d u y u m u za te rs g e len yönlerinin y a rattığ ı so ru n la ra değinm ekten eli m izden geldiğin ce k açın acağız. Elim izden geldiğin ce diyorum , çün kü h e r rom an ın bir donanım ı, m a sa la rı, iskem leleri v a rd ır ve okuyucuların çoğu ilkin b u n la r ı a ra r. R om an y azarın ı uydurm acılık ve gerçek leri çarp ıtm ak la su ç lam ad an önce, o la y la ra b ak ış açısın ı k av ram am ız gerek ir. Onun m a sa la rla , iskem lelerle ilgilendiği yoktur; dolayısıyla bu gibi şeyleri belirsiz b ırak ır. B izler ise, y a z a n n belirttiği şeyleri değil, b e lirsiz b ırak tığı şeyleri görm eye çalışır, k örlük bizde olduğu h alde on u n la a la y ederiz. R om anın h er yönü o ku yu cu d a ayrı b ir n iteliğin bulun m asını gerek tirir dem iştik. E rm işlik iki nitelik ister; bunlar, alçak g ö n ü l lü olm ak ve m izah d u ygu su n u işletm em ektir. A lç a k gönüllülük benim pek beğenm ediğim b ir nitelik d e 171
ğildir; in sa n y a şa m ın ın b irç o k dö n em in d e a lç a k g ö n ü l lü o lm ak b ü y ü k b ir y a n lıştır, y o z la ş a r a k y a ik iy ü z lü lü ğ e d ö n er y a d a in sa n ı sü re k li o la r a k k en d in i s a v u n m a y a y ön eltir. A n cak , bura-da g e re k lid ir; çü n k ü onun y a rd ım ı o lm a d a n e rm işin se sin i işitem ey iz, k e n d isin e b a k ın c a y ü ce liğ in i g ö re c e k y erd e b ir s o y ta n g ö rü rü z. M izah d u y g u su n a gelin ce, m iz a h d u y g u su n u n b u r a d a y e ri y o k tu r; ay d ın k işin in b u d e ğ e rli n iteliğ i nin b ir y a n a b ıra k ılm a sı zo ru n lu d u r. İn c ird e k i okul ç o c u k ları gib i, d a z la k k a fa lı e rm işle re g ü lm e m e k b i zim elim izd en de gelm ez; a m a b u g ü lü şte k i a la y ı ön em sem em ek , h içb ir eleştiri d e ğ e ri ta şım a y a n k a b a b ir d a v r a n ış o ld u ğ u n u d ü şü n m e k elim izdedir. Şim di, e rm işle rle e rm iş o lm a y a n la rı b irb irin d en ay ıra lım . H ıristiy an in a n ç la rın a g ö re y e tişm iş iki r o m an cı v a rd ır. B u n la r en in e b o y u n a d ü şü n d ü k te n so n r a k ilişe d e n k o p m u şla r, a m a se v g i o la r a k y o ru m la d ık la rı H ıristiy a n lık ilk e lerin d e n n e u z a k la şm ış, n e de u z a k la ş m a k iste m işle rd ir. H e r ik isi de g ü n a h ın c e z a sız k a lm a d ığ ın a , c e z a çek m en in b ir a r ın m a işle m i ol d u ğ u n a in an m ış, b u işlem k a r ş ıs ın d a e sk i Y u n a n lıla r ya d a şim d ik i H in d u la r g ib i k a y ıtsız k a lm a y ıp g ö z y a şı d ö k m ü şle rd ir. O n la r a g ö re a h la k ın m a n tığ ı a n c a k a c ım a d u y g u su n u n o lu ştu rd u ğ u b ir o r ta m d a i ş ley eb ilir; bu d u y g u d a n y o k su n b u lu n a n a h la k a n la yışı h a m v e a n la m sız d ır. E ğ e r a r ın m a fa z la d a n b ir şey, T a n r ısa l b ir ö d ü l k a z a n d ırm ıy o rsa , g ü n a h işle yen b irin in c e z a ç e k e re k a n n m a s'ın ın n e y a r a n o la b ilir? Peki, bu f a z la d a n k a z a n c ın k a y n a ğ ı n e d ir? F a z la d a n k a z a c ın k a y n a ğ ı, c e z a ve a n n m a işle m in i yü^rü te n d ü zen d eğil, işle m in y ü rü tü ld ü ğ ü o rta m v e h e r iki y a z a r a g ö re T a n n n ın n itelik leri o lan a c ım a v e se v g id ir. 172
Birbirine çok benzeyen bu iki rom ancının biri G eorge Eliot, öteki D ostoyevski’dir. D iyeceksiniz ki, D ostoyevski bü yü k bir görü ş g ü cüne sahipti; olsun, G eorge Eliot d a gö rü ş gücüne sahipti. İkisi a r a sın d a bir ay ın m y ap m ak kolay de ğildir. Gene de y apılm ası gereken bu ay ın m , ro m an ların d an o k u yacağım iki p a rç a d a kesin b ir biçim de hem en belirecektir. A k taracağ ım p a rç a la r birbirine benziyorm uş gibi görünebilir, an cak m üzik k u lağ ı olan h erk es b u n la n n a y n d ü n y alard an gelen se sle r oldukla n n ı an lay acak tır. İlkin, G eorge E liot’m A dam B ede'inden bir p a rç a alıyorum . B u n d an elli yıl önce çok ün k a z a n a n bu p a rç a d a Hetty C ezaevi’ndedir, evlilik dışı d o ğu rd u ğu çocuğun u öldürm ek su çu n dan ölüm cezasın a çarp tı rılm ıştır. Çocuğu öldürdüğünü kabul etm em ektedir, k a sk a tı k esilm iştir ve yap tığın a p işm an değildir. Metodizm m ezhebinden olan Dinah, H etty’yi görm eye g e lerek yüreğin i y u m u şatm ay a çalışır. D inah k u şk u lan m ay a başlam ıştı: A cab a Hetty y an ın d a oturan kişinin kim olduğunun fark ın d a m ıydı? A m a kendisi T an rın ın kut sa l varlığın ı gitgide d a h a çok duyuyordu , üstelik kendisi de bu varlığın bir p a rç a sıy dı san k i; yüreği, T anrının bu zav allı kadının ku rtu lm asın ı dileyen m erham etiyle çarp ıy o r du. So n u n d a Hetty ile konuşm ak, o sıra d a içinde b u lun duğu du rum u n ne ölçüde b i lincinde olduğunu an lam ak istedi. Y u m u şak bir sesle.— Hetty, yan ın da oturan ın kim o ldu ğu nu biliyor m u sun ? dedi. Hetty a ğ ır ağır: 173
— S e n D in ah’sm , dedi. Bir p a rç a d u ra k ladı, so n ra: A m a se n b a n a y ard ım edem ez sin. O nları etkilem ek elinden gelm ez. P a z a r tesiye a s a c a k la r beni... b u gü n cu,ma, dedi. — A m a Hetty, bu hücrede senin yan ın d a benden b a şk a biri d ah a v ar, s a n a d a h a y ak ın biri. Hetty korku dolu bir sesle fısıldadı.— K im ? — Tüm sıkıntılı günlerinde, g ü n ah a n ların d a seninle bulunan, ak lın d an geçen her dü şü n ceyi bilen, nereye gittiğini, nerede y a tıp kalktığın ı, k a ra n lık la ra göm m eye çalış tığın b ü tü n d a v ra n ışla rı gören biri. P az arte si gü n ü , ben sen in a rk a n d a n gelem eyeceğim , kollarım s a n a erişem eyecek, ölüm aram ız a g ire rek bizi ay ıracak ; şim di y an ın d a d uran , h er şeyi bilen kişi, işte o z a m a n d a seninle birlikte olacak. Hiç önem i yok: Y a şa rk e n de, ölürken de T an rın ın h uzurun dayız. — Ah, D inah, b a n a yardım edecek hiç kim se yok m u ? K esin m i? A sa c a k la r m ı be ni? Y a şa m a m a izin verirlerse hiç fen a ol m az ... b a n a yard ım et. ( ...) Sen in d uyduk ların ı du yam ıyorum içim de... Y ü reğim k a s k atı benim . D in ah kendisine sa rıla n eli tuttu, ru h u n un bü tü n gü cü yle seslendi: — Gel, U lu K u rtarıcı! D u yu r sesin i ölü c a n la ra , görm ez gözleri g ö rü r yap, T anrının ken disin i çepeçevre sard ığ ın ı g ö ste r bu k a d ın a, T an rıd an kop m asın a yol a ç a n g ü n ah ta n k o rk m am asın ı sağ la . T aşlaşm ış yüreğin i yu m u şat, ko n u şm ayan dili k on u şsu n ve ru i 74
hunun tüm gücüyle, «G ünah işledim , T an rım,» diye b ağırsın . Hetty kollarını D inah’nın boynuna do la y a ra k hıçkırdı: — K on u şacağım , D in ah ... o lan ları an latac a ğ ım ... artık gizlem eyeceğim . Evet, onu ben öldürdüm , D in ah ... o rm an a göm düm küçük y av ru m u ... a ğ la d ı... duydum ... ta u z ak lard an duydum sesin i... bütün gece... ağ la d ığ ı için g eri döndüm . S u stu , so n ra d a h a yüksek, y a lv a ra n bir sesle, çab u k A m a ben, belki biri b u lu r d a ölm ez diye düşünm üştüm . Onu ben öldür m edim - kendi ellerim le öldürm edim . O ray a b ırakıp ü stü n ü de örttüm . G eri döndüğüm de yoktu. ( ...) B ebeğin yok olduğun u gö rünceye k a d a r neler duydum bilm iyorum . O raya b ıraktığım sıra d a istiyordum ki biri b u lsun ve ölm ekten ku rtarsın : a m a o ra d a olm adığını görünce beynim den v u ru lm u şa döndüm . U zak laşm ak ak lım d an bile geçm e di, o k a d a r bitkindim . K açıp gidem eyeceği mi biliyordum , çün kü gören ler bebeğin b a şın a gelen leri an lard ı. Y üreğim ta ş kesilm iş ti; içim den ne bir şey y ap m ak geliyor, ne de y ap m ak için ça b a harcıyordum . S an k i so n su z a k a d a r o rad a öyle kalacak tım ve h içbir değişiklik olm ayacaktı. A m a gelip gö tü rd ü ler beni. Hetty su stu , a m a an latacak ların ın a r kasın ı getirecekm iş gibi korkuyla yeniden ürperdi. D inah b iraz bekledi, çünkü y ü reğ i acıy la öyle doluydu ki, ağzın dan söz çilzma175
d an gözlerin den y a şla r b o şan acak tı. So n u n d a Hetty bird en hıçkırdı: — Dirıah, artık h er şeyi an lattım . T a n n b ebeğin ağ lam asın ı, bir de o rm an d ak i o yeri k a fa m d a n sile r m i d ersin ? — D u a edelim , z av allı g ü n a h k â r kadın; yeniden d iz çöküp her şeyi b ağ ışlay a n T an rıya d u a edelim . K ısaltm ak gerek tiğin den bu sah n eye tam h ak k ı nı verem edim ; çü n kü G eorge E liot’m y a rattığ ı etki a y n n tı zen gin liğin e dayan ır, ro m an ların d a üslup in celik leri yoktur. D inah ile Hetty a rasın d a k i sahn e acıklı, içten, sa ğ la m ve H ıristiyanlık ilkeleriyle dolu b ir sah n ed ir. D in ah ’nın y ak ard ığ ı Tanrı, y azarın k en di gözün de de y aşay an , can lı bir gü çtü r; okuyucuyu d u y g u lan d ırm ak için o rtay a atılm ış değildir; insan k u su rların ın , in san acıların ın d oğal b ir can yolda şıdır. Şim di bu p arçay ı K aram azo v K ard eşler’den a lı n a n a şa ğ ıd a k i p a rç a y la k arşılaştıralım . M itya b a b a sını öldürm ekle su çlan m ak tad ır; a slın d a su çlam a bir b ak ım d an d oğrudur, çünkü gerçekten değil, am a duyg u c a öldürm üştür. T u ta n a ğ a son biçim ini verm eye koyul d u lar. M itya iskem leden kalktı, perdenin b u lu n d u ğu köşede d u ran h alı örtülü büyük bir san d ığ ın üstün e uzan dı ve hem en u yu du . B u lu n du ğu yere ve z a m a n a hiç u ym a y a n g a rip bir d ü ş gördü. B ozkırda iki atlı, ü stü açık bir a ra b a y la b ir yere gidiyordu; y ıllar önce ordudayken görev y ap tığ ı yerdi b u rası; a ra b a y ı b ir köy176
lü sürüyor, k arlı ve k a rla k arışık y ağm u r lu b ir h a v a d a yol alıyorlardı. B iraz ileride b ir köy v ard ı; evler k a r a k a r a görün üyor du/ y a n s ı yanm ış, geride yaln ız köm ürleş m iş k a la sla r kalm ıştı. Köyün girişinde, yol boyunca dizilm iş b ir sü rü k ad ın duruyordu; hepsi de sısk a ve yorgun du, yüzleri toprak rengindeydi. Özellikle, en uçta d u ra n uzun boylu, b ir deri bir kem ik kalm ış, kırk y aşın d a g ö steren an cak belki de yirm i y aşın d a olan bir. kad ın M itya’nm dikkatin i çekti. Y ü zü uzun, y a n a k ları çöküktü; k u cağın d a d u r m ad an a ğ la y a n kü çü k bir bebek tutuyordu. M em elerinin öyle k u pku ru b ir görü n ü şü v a r dı ki, an laşıla n içlerinde tek d am la sü t k al m am ıştı. Bebek k atıla k atıla ağlıyor, ufacık çıplak kolların ı uzatıyordu,- m inicik y u m ru k la n so ğu k tan m osm or kesilm işti. H ızla o rad an geçerlerk en M itya: — N için ağlıy o rlar? N eden ağ lıy o r bun la r? diye sordu. A ra b acı k arşılık verdi: — Bebe ağlıyor, bebe işte. A rab acın ın böyle köylü ağ zıy la «bebe» deyişi M itya'yı şaşırttı; «bebe» sözü hoşuna gitti, çünkü san k i «bebek» sözünden d ah a çok acım a d u y gu su taşıyordu. M itya a p ta l gib i h âlâ soruyordu: — Peki a m a ne diye ağ lıy o r? M inicik k o lla n neden çıplak? N için b ir şeye sa r m ı y o rla r y av ru cu ğu ? — Y oksul in sa n la r b u n lar, evleri b a r k la n yan m ış, yiyecek ekm ekleri yok. H er'şey leri yan d ığın d an , dileniyorlar. 177
M itya san k i gen e de an lam ıyordu: — H ayır, hayır. Söyle sen h an a, hu yok su l a n a la r neden b u ra d a a y a k ta d u ru y orlar? İn sa n la r neden yok su l? B u bebe neden yok su l? Bozkır n eden böyle verim siz? N eden k u cak laşıp ö pü şm ü yor b u in sa n lar? N eden sevin ç şa rk ıla rı söylem iyorlar? Y oksulluk tan n için böyle k a p k a ra kesilm işler? B ebe nin karn ın ı niçin doyu rm uy orlar? M itya, so ru ların ın m an tıksız ve an lam sız o ldu ğu n u gö rm ü y or değildi; an cak gene de so rd u ğ u soru lar, tam so rm ak istediği so ru la rd ı ve tam bu biçim de so ru lm aları g e rekiyordu. Y üreğini, o z a m a n a değin bil m ediği b ir ac ım a d u y g u su doldu ruyor, a ğ lam ak istiyor, bedenin bu n dan böyle a ğ la m am ası, k a r a yüzlü k u ru m u ş bitm iş an n e sin in a ğ la m a m a sı, artık hiç kim senin bir d a h a g ö z y a şı dökm em esi için, hem en o a n d a, geciktirm eden, bü tü n engelleri a şa ra k , K a ra m a z o v ’la r a özgü b ir gö zü k aralik la, bir şey ler y a p m a y a can atıyordu. ( ...) Y ü reği a y d ın lığ a boğu lm uştu ; ışığ a d oğru ilerlem e ye çalışıyor,- y a şa m a k , kendini ça ğ ıra n bu yeni ışığ a gitm ek, hem en o an d a ona koşm ak isteğiyle yan ıp tu tuşu yord u ! G özlerini aç a ra k , san d ığ ın üstün de d oğ ruldu. B ay ıld ık tan so n ra yeniden kendine g e lir gibi, y ü k se k sesle, «Ne o? N erey e?» di ye sord u . Y üzünde m utlu b ir gülüm sem e v ard ı. N ikolay P arfen oviç, b aşu cu n a dikil m iş, tu ta n a ğ ı dinleyip im zalam asın ı söylü yordu. M itya, bir sa a t, belki de d ah a fa zla u y u m u ş oldu ğu n u an lad ı, am a N ikolay P ar178
fervoviç’in dediklerini işitm edi. Birden, b a şı nın altın d a bir y astık bulun duğun u gördü, o y sa y o rgu n lu k tan bitkin düşerek sa n d ığ a uzan dığın d a; bu y astık yoktu. Kendisine çok bü yü k b ir iyilik y ap m ışlar gibi, sevinç ve şü k ra n dolu ağ la m ak lı b ir sesle: — K im koydu bu y a stığ ı başım ın a ltı n a? K im bu iyi yürekli kişi? diye bağırdı. Bu iyi yürekli in san ın kim oldu ğu n u öğrenem edi; köylü tan ık lard an biri, belki de N ikolay P arfen oviç’in küçük yazıcısı, d u ru m una acıy arak , b aşın ın altın a bir y astık koy m uştu. M itya’nın bütün ruhu gö zy aşlarıy la sarsılıyord u. M asay a gitti, ne istiy o rlarsa im zalay acağ ın ı söyledi. G arip bir sesle: — G üzel bir d ü ş gördüm b ay lar, dedi. Y üzünde sevince benzer yeni bir ışık v ard ı. Şim di, bu iki p arçan ın h er tüm cesinde ken din i belli eden fa r k n ereden gelm ektedir? F ark ın nedeni, birinci y azarın din dersi verm esi, İkincinin ise erm iş o lm asın d a y atar. G eorge Eliot, T an rıd an söz ediyor; a n c a k bunu y a p ark en odak n oktasın ı hiç d eğiştirm e diğinden, T an rıy la m asa la r, iskem leler hep aynı d ü z lem de su n u lm aktad ır. Bu nedenle, b ir an bile, se v giyle a c ım ay a yaln ız H etty’nin hücresinde değil, tü m evrende gerek olduğu d u ygu su uyanm ıyor. D ostoyevsk i’de k işiler ve d u ru m lar h er zam an kendi b o y u tlarım a şa n a n la m la ra gelir, so n su zlu ğa yönelirler. B ireysel niteliklerini yitirm eden gen işleyerek son su zlu ğu k u cak lar, onun" d a kendilerine k u cak açm a sı için ç a ğ rıd a bu lu n u rlar. S ie n a ’lı St. C atherin e’in şu sözü n ü o n la ra d a uygu layabiliriz: N a sıl k i b alık .d en izin , d e niz balığın içindeyse; T an rı ruhun, ruh d a T an rın ın 179
içindedir. D ostoyevski'nin y azd ığ ı h er tüm ce böyle b ir gen işlem e d u y gu su y aratır, b u d u y gu yazarın ro m an ların ın en belirgin yönüdür. D ostoyevski bildiği m iz a n lam d a b ü yü k b ir rom an cıdır: Y ani, ro m an ların d a bizi h eyecan dan h ey ecan a sü rü k leyen o laylar v a r dır; k işileri hem gü n lü k y a şa m a yakın kim selerdir, hem kendilerine özgü çevrelerde y a şa rla r. Ancak, D ostoyevsk i’de sıra d a n b ü yü klü k ölçülerinin u y g u la n am ay ac ağ ı, erm işçe b ir bü yü k lü k de vard ır. Aynı a h la k ve m itoloji d ü n y aların ın k işileri oldukları h al de, H etty ile M itya’yı birbirin d en ay ıran derin u çu ru m budur. H etty kendi içinde yeterli b ir rom an ki şisid ir. Su çu n u söylem eye z o rlan an ve böylece b iraz gön ül ra h a tlığ ın a u la şa n yoksul b ir kızdır. M itya ise k en d i içinde yeterli değildir. O n a gerçek lik k azan d ı r a n şey, dolaylı o la ra k dile getird iği an lam dır. M itya sın ırlı b ir k işi değildir; tek b a şın a a la c a k olursak, g e r çekliği bozulm uş, tu ta rsız görünebilir. H em en kişili ğin i a ç ık la m a y a k alkışır, başın ın altın a konan y a stı ğ a k a r şı dile getird iği ölçüsüz şü k ra n d uygu sun u n o sıra d a k i a ş ın h eyecan ın d an ileri geld iğin i söyleyerek, b u n u n tam R u sla ra y a k ışa n b ir d av ran ış olduğunu belirtiriz. M itya kendi sın ırların ı a şa c a k biçim de g e n işley en b ir kişidir. B u gerçeğ i ve D ostoyevski’nin il gisin in a slın d a onun kişiliğin in san d ık sah n esin de ve h a tta d ü ş d ü n y asın d a o rtay a çık an yönleri üstün de d eğil de, tüm in sa n la rla k ay n aşab ile ceğ i b ir bölgede beliren yönü ü stü n de toplan m ış bu lu n du ğu n u gö r m edikçe, M itya’yı an lay am ay ız. M itya biziz, hepim iz. A ly o şa d a biziz, Sm erd y ak o v d a. M itya K aram azo v hem erm işçe b ir g ö rü ş gü cü d ür, hem de D ostoyevski’ n in y a ra ttığ ı b ir kişi. R om an k işisi düzeyinde, M itya bizim le k ay n aşm az; b u düzeyde n asıl Hetty, Hetty ise, M ity a d a M itya’dır. G enişlem e, erim e, sev gi ve acım a 180
yolu yla bütün in sa n larla k ay n aşm a işlem i, an cak ü s tü k ap alı b ir biçim de gösterilebilecek bir o rtam d a g e r çekleşebilir ve belki de rom an böyle bir y ak laşım için uygun b ir yazın tü rü değildir. Ne K ara m az o v ’lan n , M işkin’in, R askoln ikov'un dünyası, ne de M oby D ick 7 in b iraz so n ra göreceğim iz dünyası, içinde gizli k a paklı a n lam lar ta şıy a n b ir y er y a d a b ir alegori d e ğildir. B u n lar bildiğim iz rom an dün yalarıdır, am a genişleyerek kendi boyu tların ı aşab ilm e o lan ağın a s a hiptirler. B ir sü re önce ele aldığım ız L ady B ertram . bu ko n u d a d a bize yardım cı olabilir. K u cağ ın d a fin o su y la sedirin de oturan L ady B ertram ’ın y alın k at b ir rom an k işisi olduğu, an cak o lay lar gerektirdiğin de, gen işleyerek çok yönlü b ir kişiye dönüşebildiği son u cu n a varm ıştık. M ity a çok yönlü b ir rom an k işisi olduğu halde, o d a gen işleyerek kendi sın ırların ı a ş a bilm e o lan ağ ın a sahiptir. G izlediği b ir şey yoktur, y a ni m istik değildir; taşıd ığı b ir an lam yoktur, yani b ir sim ge de değildir; y aln ızca Dm itri K a ra m a z o v ’dur. N e v a r ki, D ostoyevski’nin ro m an ların d a y aln ızca şu y a d a bu kişi olm ak, gelm iş geçm iş bütün in sa n la rla birleşm ek dem ektir. Bu nedenle, y u k arıd ak i p arçan ın son unda y e r alan «Güzel b ir d ü ş gördüm b ay lar» sö zü, bende birdenbire bu büyük gen işlem e ve b irle ş m e d u ygu su n u y aratm ak tad ır. Ben de bu gü zel d ü şü görm ü ş gibi oluyor m uyum ? H ayır. D ostoyevski* nin kişileri bizim le kendi deneyim lerinden d a h a d e rin b ir şey p a y laşm ak isterler. Bizde san k i y a rı s a y dam b ir kürenin içine batıyorm uşuz gibi b ir d u y gu u yan dırırlar; b ir y an d an b ata r, b ir y an d an d a b a şı m ızdan geçenleri kürenin yüzeyinde, ta u z a k la rd a , kü çücük b o y u tlard a görür, bizim b aşım ızd an geçen şey ler olduklarını biliriz. Bu sıra d a in san lık tan ay rıl mış değilizdir, yitirdiğim iz b ir şey yoktur, a m a «de 181
niz b alığın içindedir, b alık d a denizin içinde». B u ra d a kon um uzun sın ırın a u laşm ış oluyoruz. E rm iş y a za rın öğretisiyle b ir ilgim iz yok bizim ; d ah a d oğru su , özle biçim k esin b ir çizgiyle birbirinden a y rıla m a y a c a ğ ın a göre, öğretiyle elim izden geldiğince az ilgilenm ekteyiz. Bizim için önem li olan, yazarın sesin d ek i eda, dilindeki ezgidir. Hetty de cezaevinde gü zel b ir d ü ş görebilirdi-, gö rd ü ğü d ü ş kendi durum ve k işiliğin e tıpatıp u yar, a m a bu n dan öteye gitm ez di. D inah sevin d iğin i söyler, H etty d ü şü n ü an latırdı. M ity a’nın d ü şü n ü n tersine, H etty’ninki m an tıklı b ir biçim de b ağ lan m ış olurdu. So n ra, G eorge Eliot tu tar, gü zel d ü şle r ve b u n ların acı çeken in sa n la ra sağ la d ığ ı ak ıl alm az y a r a r la r üstün e yerli yerinde, an lay ışlı b ir k a ç söz ederdi. D em ek oluyor ki bu iki sahne, iki ro m an ve ik i rom an cı hem birbirinin aynıdır, hem d s birb irlerin den ap ay rı. Şim di k a rşım ız a b a şk a b ir n o k ta çıkıyor: Y alnız ro m an cı o la ra k d ü şü n ü rsek , erm iş y a z a n n elinde öy le a k la sığ m az o la n a k la r v ard ır ki, a r a s ır a o d a la ra g ir m esin e izin verm ek iyi olur, çün kü e şy a la ra y a r a n bile doku n abilir. B elki e şy aları p a rç a la r y a d a biçim lerin i bozar, a m a ay n ı z a m a n d a o n la n ay d ın latab ilir de. D ü şsel y a z a r gibi ö da, elinde tu ttuğu b ir ışın de m etin i a r a d a bir, sağ d u y u n u n özenle koru du ğu iskem leler, m a s a la r ü stü n d e gezdirerek, o n la ra h e r z am an kind en çok d a h a can lı b ir görü n ü m kazan d ırır. Z a m an z am an o rta y a çık an böyle b ir gerçekçilik, Dosto y e v sk i’yle H erm an M elville’in bü yü k ro m an lan n d a çok sık gö rü lü r. D ostoyevski b ir d u ru şm ay ı ya d a m erd iven in görünümünü üşenm eden, inceden inceye an latab ilm ek te; en bü yü k sıkıntıyı sıra d a n şeyleri a n la tm a k ta çektiğini söyleyen M elville, b alin ad an elde edilen bü tü n ü rü n leri b ir b ir sayabilm ektedir. D.H. 182
Law rence da, b ir çay ır ve çiçek tarlasın ı y a .d a Örne ğin Freem an tle L im am ’n a girişi ay rın tılarıy la an lata b i liyor.. A ra d a bir, san ırsın ız ki erm iş rom ancı o s ıra d a gözün ün önünde d u ran u fa k tefek şeyler dışın d a hiçbir şeye önem verm em ektedir. O turduğu yerde, iki h aşarılık nöbeti ara sın d a k i çocuk gibi, sessiz s a kin önündekilere d alıp gitm iştir. Böyle z am an lard a erm iş y a z a r a c a b a içinde neler d u y ar? O sıra d a din len ir mi, y o k sa b ir b a şk a heyecan tü rü m ü d ü r bu d u rgu n lu k ? Bilem eyiz. K uşkusuz, C laudel diplom at lık y aparken , A.E. m an d ırasın ı çalıştırırk en n eler d u yuyorsa, erm iş y a z a r d a onu duyuyordur; a m a n asıl bir d u y gu d u r b u ? H er neyse, bu tü r k ısa süreli g e r çekçilik bu ro m a n la ra özgüdür; on lara, sa n a t y ap ıt la rın d a bize ters gelen pürüzlü b ir görün üm k a z a n d ıran etken de gen e bu gerçek lik an larıd ır. R om an ları okuduğum uz s ır a d a yüzeyleri çu k u rlarla, şişkin lik ve çöküntülerle doludur; bu düzensizlikleri kim im iz hoş k arşılar, kim im iz yad ırgarız. O kum am ız bitince, b u n ların hepsi u n u tu lu r g id er ve geride a y gibi d ü m düz b ir yüzey kalır. Öyleyse, erm iş y a za rla rın ro m an ların d a belli b ir takım özellikler v ard ır. B ir kez, bu ro m an lar okuyu cudan alçakgön ü llü olm asını, m izah du ygu su n u a s kıya alm asın ı isterler. Son ra, kendi boyutların ı a ş a rak , tüm in san lığı k u c ak lay ac ak biçim de gen işlerler; an cak , D ostoyevski’ye b a k a ra k bu gen işlem en in hep sev gi ve acım a yönünden olduğu son u cu n a varm am alıyız. Son ra, y er y er gerçekçidirler. O kuyucuda ş a r kı y a d a ezgi izlenim i u yan d ırırlar. D ü şsel ro m an la r a benzem ezler, çün kü bütünlüğe yöneliktirler, o y sa düşsellik d ağın ık lığa eğilim lidir. Erm işliğin a r a d a b ir gösterdiği düzensizlik, k a r g a şa önemli değildir; düşselliğin k a rg a şa sı, bu tü r rom an ların tem el niteliği 183
dir. T ristram Sh an d y k a r g a ş a içinde b u lu n m ak zorun dadır; Z uleika D obson’m d ay an d ığ ı m itolojik tem elle rin d u rm ad an d eğişm esi gerek ir. B ir de, an laşıla n er m iş y a z a r la r ro m an ların ı y azark en , d ü şsel rom an cı lard an d a h a a z kendilerinden geçiyor, d ah a so ğu k k an lı oluyorlar. Say d ığım ız n itelikleri taşıy an y azarların say ısı çok değildir. Erm işlik, E d g a r A llan Poe’d a ikinci de recede b ir özelliktir. H aw thonne, ruhun k u rtu lu şa erişm esi soru n u çevresin de a ş ın b ir k ay g ıy la dolaşıp d u rd u ğu n d an , b ir tü rlü erm işliğin gerek tird iği özgür lü ğe k av u şa m az . D ü şü n ürlü ğü n ün yan ı sıra bü yü k bir ozan olan H ard y ’nin erm işlik niteliğine sah ip b u lun du ğu san ılab ilir; a n c ak H ard y ’nin ro m an lan n d an ezgiler, se sle r yükselm ez; in san y a şa m ın a gen el b ir b akış su n a r bu ro m an lar. G erçi H ardy, H aw thorne gibi b ir sorun çevresinde dönüp durm az, a m a y a rattığ ı k işiler kendi sın ırların ı a ş a r a k tüm in sa n la rla kayn aşam az . Y a z a r kişilerinin acı çekişlerini bize g ö ste r m ektedir; bu a c ıla r bizim kendi acılarım ıza benzeye bilir, a n c a k h içbir z am an boyutlarını genişletem ezler. B a şk a b ir deyişle, Ju d e o rtay a çıkıp, hiçbir zam an M itya gibi, «K ötü b ir d ü ş gördüm baylar,» diyerek, içim izdeki d u y gu sellerin i h arek ete geçirem ez. Jo sep h C o n rad ’m d u ru m u d a H ard y ’ninkine benzer. M arlow ’ un se si şa rk ıy a dönüşem ez; çünkü y a şad ığ ı olayların a ş ın y ü k ü altın d ad ır, an ım sad ığı birçok yan ılgı ve gü zelliğin etkisiyle d o nu klaşm ıştır. M arlow Öyle çok şey gö rm ü ş geçirm iştir ki, gözleri neden-sonuç ilişk i leri d ışın d a b ir şey görem ez olm uştur. Felsefi g ö rü ş lere sah ip bu lu n m ak, bu gö rü şler H ard y ile C on rad ’ m ki gibi şiirsel ve d u y g u sal bile olsalar, rom an cıyı y aşam ve n esn eler ü stü n d e derin dü şün celere yönel tir. O y sa erm iş y a z a rla r derin derin düşünm ez, h içbir 184
şey ü stün de uzun boylu d u rm azlar. Ja m e s Jo y ce’u İşte bu yüzden on ların d ışm d a tutuyoruz. Jo y ce ’d a erm işlerinkine ben zer birçok nitelik vardır; sonra, özellikle San atçın ın B ir G enç Adam, O larak Portresi’nde kötü lü k k av ram ın ı çok gen iş b oy u tlar içinde g ö rebildiğini o rtay a koym uştur. N e v a r ki Joy ce da, ye ni yeni an latım yöntem leri a ra y a ra k , a ş ın u sta lık la ra yönelerek, kendi y arattığı evreni ken disi ku n daklı yor. R o m an ian , iç y a p ılan m n bütün d ağın ık lığın a k a r şın, a ş ın ölçüde tıkızdır. H içbir şey, gereğin ce ölçü lüp biçilm eden, silik soluk bırakılm ış değildir. Hep kon u şm a konuşm a, o rtad a ezgi diye b ir şey yok. B u gü n k ü k on u şm am ızd a rom an san atın ın g e r çekten önem li b ir yönüne değindiğim iz inancındayım ; a m a gen e de konuyu açık lam ak için D ostoyevski, M el ville, D.H. Law rence ve Em ily Bronte d ışın d a örnek bulam ıyorum . D ostoyevski’den söz ettik; Em ily Bronte’yi so n a b ırak acağız. A çıklam alarım ızın ağ ırlık m er kezini M elville o lu ştu racak, M elville’in ağ ırlık m erk e zini ise Moby D ick oluşturuyor. G em ici m a sa lı y a d a içine şiir serpiştirilm iş b ir b alin a av ı diye oku duğum u z sürece, Moby D ick ko lay b ir kitaptır. A ncak, ku lağım ız içindeki ezgiyi y a k alad ı mı, hem en güçleşm eye b a şla r ve büyük b ir önem k azan ır. Sözcüklerin d a r k alıb ın a dökerek söy leyecek olursak, soyut düzeyde Moby D ick’in k on u su kötülüğe k a rşı çok u zatılan y a d a y an lış biçim de y ü rütülen b ir sav a ştır. B eyaz B alin a kötüdür, K ap tan A hab ise kötülükle sav a şm ay ı öç a lm a eylem ine dönüşünceye k a d a r sü rd ü ren çılgın b ir ad am d ır. Bu söz ler M oby D ick’in sim gesel anlam ın ı dile getirm ek te dir, a n c a k bizi rom an ı gem ici m asa lı o larak gö rm ek ten p ek fa z la öteye götürm ez. Belki de geriye g ö tü rürler, çün kü yanılıp rom an d aki olayları b ir b ü tü n 185
lü k içinde görerek, taşıd ık ları dü zen sizlikleri ve a n lam zen gin liklerin i k açırm am ıza yol açabilirler. Sim gesel yo ru m d ak i k arşılık lı y a rışm a d ü şü n cesi benimSenebilir, çü n kü h e r eylem b ir gü ç denem esidir; tek m utluluk, b arıştır. N e v a r ki, yarışm an ın iyiyle kötü y a d a birbiriyle u z laşm ay an iki ay rı kötülük tü rü a r a s ın d a geçtiğin i söyleyecek olu rsak , yanılırız. Moby Ufick'in önem li yan ı olan erm işlik şark ısı, o lay larla kitabın yüzeysel an lam ın a ters yönde ilerleyen bir su altı akın tısı gibidir. Sözcüklerin d ışın d a k a la n bir v a rlığ a sah iptir. R om anın sonunda, gem i d ireğine çi vili kuşla, birlikte su la r a göm üldüğünde, Ishm ael g ir d ap tan fırla y an b oş ta b u tla yeniden yeryüzün e dön d ü ğü n d e bile d u yd uğum u z şark ın ın sözlerini seçem eviz. Z am an zam an b irtak ım şey ler vu rgu lan m ış, a n c a k aç ık la n ab ilir b ir çözüm, hele hele tü m in sa n la n k u cak lay an evren sel b ir sev gi ve a cım a du ygusu , «G ü zel b ir düş görd ü m b ay la r» gibi biı söz görü lm em iş tir. R om anın o la ğ a n ü stü niteliği, b a şla rd a k i iki olay d a o rtay a çık ar. B u n lard an biri, Y u n u s P eygam ber ü stü n e b ir vaiz; öteki, Q ueequ eg’le k u ru lan dostluk tur. V aizin H ıristiy an lık la bir ilgisi yoktur. Ö düllen dirilm eyi u m m ad an a c iia ra k atlan m ay ı y a d a b a ğ lı lık tan şa şm a m a y ı öğütler. P ap az «k ü rsü n ü n p ru v asın d a diz çöktü, iri esm er ellerini göğsü n d e kavu ştu rd u , k a p a lı gözlerini y u k a rıy a kaldırdı; .d u asın ı öyle derin bir im a n la m ırıld an d ı ki, denizin dibinde- diz çökm üş d u a ediyor gibiydi.' So n ra, heyecanı gitgide artar, 'B u sözlerle arkasın dan gelen parçanın çevirisi S. Eyuboğlu ile M. U rgan'ın Moby D ick : Beyaz Balina (Milli Eğitim Basımevi, İstanbul. 1964) sm dan alınm ıştır. (Çev.) 186
sözlerini öfkeden çok d a h a korku tu cu bir sevinç ve m u tlu lu kla bitirir. Bu aşağılık , bu h ain dü nyan ın teknesi batın ca, kendi kolunun gücüyle su ların ü s tünde gene d e' kalabilenlere ne m utlu! D oğ ruluk yolun da boyun eğm eyenlere; g ü n ah a -devlet ad am ların ın , y arg ıçların cüppeleri altın d a d a olsa- sald ıran lara, gü n ah ı tepeleyenlere, yok edenlere ne m utlu! T an rıd an g a y rı efendi y a d a k an u n tan ım ay an lara, yaln ız göklerin y u rttaşı o lan la ra ne m utlu! N e yelkenler d olusu m u tlu lu ktur onlarınki! Ç ağ ların o m u rgası olan bu kiliseden, taşkın in san denizlerinin fırtın aları ve d alg alarıy la sa rsilm a y a n la ra ne m utlu! Ölüm döşeğinde, son nefesiyle şöyle diyebilene ne m utlu: «Ey T anrım , ister ölüm lü, ister Ölümsüz olayım , sen in gücüne in anıyorum ölürken. Bu d ü n y ad an çok, kendim den çok, senin kulun ol m ay a çalıştım . A m a hiçtir bü tü n bun lar. So n su zlu ğu sa n a bırakıyoııım . İn san nedir ki, T an rısın d an d ah a fa z la y a şasın ?» K ilisedeki kon uşm an ın hem en ard ın d an Ishm ael, y am y am Q u eequ eg’le coşku dolu b ir dostluk andı içer ve b ir an kitabın k an k ard eşliğ i konulu b ir d estan o lacağı san ılır. N e v a r ki, M elville için in san ilişk i leri pek önem li değildir; Q ueequeg gürültülü, p a tırtı lı, g a rip b ir biçim de o rtay a çıktıktan son ra, nerdeyse u n u tu lu r gider. N erdeyse diyorum , çün kü rom an ın so n u n a d o ğru h a sta la m n c a kendine b ir tab u t y ap tı rır; iyileştiği için tab u t k u llan ılm adan kalır. İşte can sim idi gibi iş görerek, Ish m ael’i son daki g ird a p ta b o 187
ğ u lm ak ta n k u rta ra n bu tabu ttu r. B u d a b ir rastlan tı değildir; M elville’in zihninde iki olay a ra sın d a nite liği belirlenm eyen bir b ağ lan tı doğm uştur. M oby D ick' in birçok an lam ı vard ır, a m a ondan tek bir an lam çı k a rm a k çok güçtür. T abu tu y a d a M utluluk adlı tek n eyi b ire r sim ge gibi görm ek yanlıştır, çünkü sim ge le r yerli yerinde bile o lsalar, rom anın sesini k ısarla r. M oby Dick için k arşılık lı b ir gü ç den em esidir diye bilir, bun un d ışın d a b ir şey ileri sürem eyiz. Ç ü n kü bunun d ışın d ak i h er şey şark ıd ır. M oby D ick gü cü n ü bü yü k ölçüde M elville’in kö tülük k a v ra m ın a borçludur. G enel o larak kötülü k ro m a n la rd a çok z a y ıf b ir biçim de can lan dırılm ış, u y gu n su z d a v ra n ış Örnekleri o lm aktan ileri gidem em iş, g i zem b u lu tların dan sıyrılam am ıştır. Ç oğu rom an cın ın gözü n de kötülük y a cinsel ve toplu m sal bir olgu y a d a şiirsel, özel b ir ü slu p gerek tiren son derece belir siz b ir k av ram d ır. O lay ö rgü sü n ü geliştirm ekte k en dilerine yardım cı olsun diye, ro m an ların d a kötülüğe yer v erm ek isterler. O y sa kötülük y ardım dan h oşlan m ad ığın d an , gen ellikle rom ancının b a şın a C h arles Lovelace y a d a U riah H eep gibi b ir kötüyü sa ra ra k , öteki kişilerden çok y a za rın kendisine z a r a r verir. G erçek b ir kötü k işi görm ek için M elville’in Billy B u d d ’ ın a b ak m am ız gerekiyor. Billy B udd rom an değil öyküdür, an cak y a z a n n öteki y a p ıtla rın a ışık tu ttu ğu n d an k ısa c a değineceğiz. Olay, N ore gem isin deki a y a k lan m ad an so n ra b ir İn giliz sa v a ş gem isin de geçer. T iyatro sah n esin i an d ı ran , a m a gen e de çok gerçek b ir teknedir bu. K a h ra m an ı gen ç b ir denizci, iyi b ir in san dır; a n c a k iyi liği A ly o şa’nın iyiliği y a n ın d a sön ü k kalır. B illy’nin iyiliği, k a rşısın d a sa v a şıp yeneceği kötülükler b u lu n m ad ık ça y a şay a m ay a n , gösterişli, sald ırgan b ir iyilik 188
tir. K en d isi sa ld ırg a n d eğild ir Billy'nin. K arşısın dakileri ra h a tsız eden şey, çevresin e saçtığ ı ışıktır. Billy gö rü n ü rd e neşeli, c a n a yakın, epeyce vurdu m duym az b ir gen çtir. E k sik siz güzelliğini bozan kü çü k b ir k u su ru v ard ır, o d a so n u n d a B illy’yi yıkan kekem eliği d ir. Billy «in san ları b az ı'tu z ak ların beklediği b ir d ü n y an ın içine düşer. Y alın b ir gözüpeklik, m ay asın a ken di sav u n m ası için gerek en b iraz çirkinlik k a rış m a m ışsa eğer, bu dünyan ın ince k u rn azlık ları k a r şı sın d a etkisizdir. G ene bu d ü n y ad a, in san oğlu n u n s a h ip olabileceği en bü yü k sa flık bile, gü ç b ir ah lak so ru n u y la yüz yüze gelindiğinde, kişilerin zihin g ü cü n ü keskinleştirem em ekte, d oğru d av ran m aların ı s a ğ lay a m am ak tad ır». G em inin k ü çü k su b ay ların d an Clagg a rt, B illy’yi gö rü r görm ez kendine d ü şm an bilir, çü n k ü C la g g a rt kötüdür. B u ra d a K ap tan A h ab ’la M oby D ick a ra sın d a k i güç denem esi yeniden k arşım ıza çı kıyor; ne v a r ki, bu kez sa v a şa n gü çler d ah a açık b ir biçim de belirtilm iştir. A y n ca, Billy B u dd’d a erm iş likten u z a k la şa ra k , ah lak ve sağ d u y u y a yaklaşıy oru z. A n cak gen e de çok y a k la şm ış sayılm ayız. Ç ün kü C la g g a r t b a şk a kötü kişilere benzem ez. D oğal olarak , kötülük kendisine se ssiz ce yardım eden birk aç olum suz erdem e s a hiptir. K ötülüğün ah lak bozu klu ğu yla y a d a u fa k tefek g ü n a h la rla b ir ilişkisi b u lu n m ad ı ğını söylersek, a ş ın gitm iş olm ayız. O nda öyle büyük b ir kibir v ard ır ki, hiçbir z am an ç ık an n ı gözetm ez, açgözlü lü k etm ez. K ısa ca, b u ra d a söz konusu olan kişisin in y a p ısın d a b ay ağ ıd an h içbir şey yoktur. Ciddi b ir in san dır, am a huysu z değildir.
189
C lag g art, B illy’yi gem ide isy an çık a rm a y a çalış m ak la su çlar. K im sen in in an m ad ığ ı b u sa ç m a su çla m a, delikan lın ın ölüm üne yol a ç a r; çünkü su çsu zlu ğu n u söylesin diye çağırılm ca, o k a d a r şa şır ır ki, k e kem eliği tu tar, kon u şam az. K on u şam ay m ca, içindeki g ü ç birden p a tla r ve ken disin e k a r a ç a la n C la g g a r t’ı b ir y u m ru k ta yere serer. C la g g a r t ölm üştür, B illy’ nin asılm a sı gerekm ektedir. Billy B u dd kendi d ü n y am ızd an uzak, değişik, g a rip b ir öykü, b ir şarkıd ır; a m a sözleri olan b ir ş a r kıdır. Hem güzel oldu ğu için, hem de d a h a g ü ç y a p ıtla ra h azırlık o la ra k oku n m ası gerek ir. B u ra d a k ö tülü k yeryüzün ü, açık denizleri b aşıb o ş d olaşm az; b ir k işiliğ e b ü rü n m ü ştü r, ne olduğu a ç ık ç a bellidir. Billy B u d d ’d a M elville’in zihninin n asıl işlediğin i d a h a ko la y izleyebiliyoruz. K ay gıların ın k işisel sıkın tıların d an k ay n ak lan m ad ığın ı gördüğüm üzden, bu n ları p a y la ş tık ça küçülm üyor, büyüyoruz. H aw th om e gibi, M ark R u th erford gibi ciddi y a z a rla rd a çoğu zam an bizi sı k an ve böylece bu y a za rla rın gü çlerin i azaltan , v ic d an dediğim iz o tatsız nesne yoktur M elville’de. G er çekçiliğinin d o ğu rd u ğu ilk k a b a düzensizliklerden sonra. Mel ville d o ğru ca evrenselliğe yönelir, bizim kendi acım ızı, ken di karan lığım ızı k at k a t a şa n bir a cıy la k a r a n lığ a u la şa r a k b u n ları görkem li b ir sevinç ve ışığ a d ön ü ştürü r. Şöyle der: «Belli birtakım ru h sa l d u ru m lar içinde bulu n an kim seler, zihinlerinde d ü n yayı tartark en , dengeyi sa ğ la m a k için tartın ın h a f i f k a la n kefesin e İlk G ün ah y a da benzeri bir şeyi a tm ad a n edem ezler.» M elville de, niteliği belirlenem e yen bu şeyi kefeye atm ış, den geyi düzelterek, bize uyum sa ğ la m ış ve ruhum uzu geçici bir esenliğe k a v u ştu rm u ştu r. D.H. L aw ren ce in M elville’i çok iyi an lad ığın ı gö s 190
teren iki incelem e yazm ış o lm asın a şaşmamalı-, çü n k ü Law rence da, bildiğim k ad arıy la, gü nüm üz y a z a r la rı a r a sın d a erm işlik niteliği ta şıy a n tek rom ancıdır. Ö tekiler y a d ü şse l ro m an lar y azm ış y a d a ah lak ho calığ ı etm işlerdir. B ir tek Law ren ce’d a coşkun b ir ozan lık v ard ır, b ir tek onun ro m an ların d an gü çlü b ir şark ı sesi yü kselir. B u nedenle, Law ren ce’i eleştirm ek bo şu n ad ır; a m a ay n ı z a m an d a ah lak d ersi verdiğinden, ro m an ları eleştiri kon u su olm aktad ır. Law ren ce’i a n laşılm ası g ü ç ve yanıltıcı b ir y a z a r y a p a n işte bu önem siz yanıdır. N e v a r ki, Law rence dinleyicileri et kilem esin i çok iyi bilen, becerikli b ir ah lak h o cası dır. D ers din lem ek için önüne otu rduğun uz hocan ız d an birden k arn ın ızın o rta yerine k o ca bir tekm e y e m ekten d a h a şaşırtıcı bir şey olam az. «Ben de b ir d a h a alçak gö n ü llü d av ran ırsa m !» diye bağırır, b ağ ırın c a b ir a la y d a söz işitirsiniz. A y n ca, d erse konu o lan öfkeli su ç la m a la r y a d a öğütler, zihninizi öylesine a l la k b u llak eder ki, so n u n d a in san bedeni için iyi mi, y o k sa kötü m ü diyordu, bir tü rlü an ım say am azsın ız. B ildiğiniz tek şey, işe y a ra m a z b ir in sa n oldüğunuzdur. B u z o rb ac a tutum la, onun d o ğal sonucu olan a şırı sevim lilik, b irlikte Law ren ce’m ro m an ların ın en göze ç a rp a n ön sıra la rın ı dold u ru rlar. O y sa Law rence* m b ü y ü k lü ğü a r k a sıra la rd a, ta gerilerde y a tm a k ta dır ve ne D ostoyevskı’de olduğu gibi H ıristiy an lığa, ne de M elville’deki gibi k arşılık lı b ir g ü ç d en em esi n e d ayan ır; estetik b ir tem ele sah iptir. R o m an ların d a görd ü ğü m ü z eller h er ne k a d a r Incil’deki E sa u ’n u n k a b a elleri ise de; işittiğim iz ses, ışık, sa flık ve tem iz lik ta n n S ı B a d le r’in sesidir. Law ren ce’m erm işlik y a rn, doğayı içten aydın lattığın dan , bütün ren k lerd e b ir p arlak lık , b ü tü n biçim lerde b ir açıklık v ard ır. Böyle b ir p arlak lık v e açıklık b a şk a h içbir yoldan elde edi lem ez. 191
W om en in Love'da u n u tam ad ığım ız b ir sahne v ard ır. K işilerden biri, gece gökteki ayın su y a vu ran gö rü n tü sü n ü p a rç a la m a k için göle ta ş atıp durur. Böyle b ir şeyi neden y a p ar, bu olay neyi sim geler, önem li değildir. A n cak, y a z a r o gölü, gökyüzündeki o ayı, b a şk a tü rlü o rta y a çık aram azd ı; bu ld u ğu özel yol, gölü de, ay ı d a kendim izin can lan dırabileceğinden çok d ah a görkem li bir biçim de zihnim ize yerleş tirir. E rm iş rom an cı böylece dönüp d o laşarak , b a şla d ığı yere, kendisini beklediğim iz göl kıyısın a yeniden gelm iştir; a m a bizlerin hiçbir zam an erişem eyeceği b ir y aratıcılık ve çağrışım gücü yle gelm iştir. Ç a b u k öfkelenen, okuru n u çileden çık arabilen böyle b ir y a z a ra k a rşı alçak gö n ü llü d av ran m ak kolay değildir, çünkü biz a şa ğ ıd a n aldıkça, o d a h a d a huysu zlan ır. B u n u n la birlikte, a şa ğ ıd a n alm ad an D.H Law rence n asıl o ku n u r bilem iyorum . İşe d a h a b aşın d an k ız a ra k y a da ala y ederek girişecek olursak, ro m an ların d ak i zen ginlikler uçup gider; boyun eğerek b a şla r s a k gen e öyle. Law ren ce’d a değerli olan, k işi lerin ve n esn elerin renkleri, dış çizgileri ve devinim leridir; sözcüklerle dile getirilem ez. A slın d a ro m an y a zarın ın bilinen gereçlerid ir bu n lar, a m a L aw ren cein elinde d eğişik b ir işlem le y o ğ ru la ra k yeni bir dün y ad a, yeni n itelikler k az an ırlar. Peki Em ily Bronte için ne söylenebilir? N eden R ü zg ârlı T epe'yi de b u ra d a ele alıyoru z? R ü zg ârlı Te pe in sa n la rı konu ala n b ir öykü anlatıyor, içinde h er hangi. b ir evren g ö rü şü yok ki. Benim bu so ru y a vereceğim k arşılık şu d u r: Heath c liff’l a C ath erin e’in d u y gu ları, genellikle ro m an lar d a gö rü len d u y g u lard a n d eğişik b ir biçim de işlev g ö r m ektedir. K işilerin içlerinde y a şa y a c a k la rı yerde, bu d u y gu lar, gö k gü rleten b u lu tla r gib i on ları çepeçevre 192
s a r a r ve Lockwood!’un düşünde penceredeki kanlı eli görm esinden, ta H eath cliff’in aynı pencere önünde ölü o la ra k b u lu n m asın a değin, rom anı gürü ltülü p a tla m a la r la doldururlar. B ütün rom an sesle doludur. F ır tın alard an , çılgın rü z g ârlard a n kopan bu ses, söz lerden, düşüncelerden d ah a önemlidir. R ü zgârlı Tepe bü yü k b ir rom andır, a m a in san ın ak lın d a so n rad an H eath cliff’le C ath erine dışın d a hiçbir şey kalm az. Heath cliff'le C atherine a y rıla ra k o layları b aşlatır, öldük ten so n ra birleşerek so n a erdirirler. R uhların ın o rta lık ta d o laşm asın a şaşm am alı; on lar gibi iki in san b a ş k a ne y apab ilird i ki? H eath cliff’le C ath erin e’in sevgi ve n efretleri, y aşad ık ları sıra d a bile kendilerini a şa n boyu tlard ad ır. Em ily B ron te’nin bazı b ak ım lard an gerçekçi ve d ikkatli b ir zihin yapısı vardı. R om anının çatışım k u r m ak için, J a n e A u sten ’m kullan d ığı zam an çizelgele rinden d ah a ayrıntılı b ir çizelge izlem iş, Linton ve E a m sh a w ailelerin i sim etrik b ir biçim de düzen lem iş tir; ayrıca, bu iki ailenin m alların ı ele geçirirken H e a th cliff’in h an g i y a sa l yollardan y ararlan d ığın ı d a çok iyi. biliyordu .1 Öyleyse, bile bile neden k a rg a şa y ı, fır tın ayı ve şaşk ın lığı ro m an ın a so k m u ştu r? Ç ünkü Em ily Bronte, bizim benim sediğim iz an lam d a, erm iş b ir y a zardır: Ç ü n kü onun için, sezdirm e yoluyla dile g etir d iği şeyler, aç ık ç a söylediği şeylerden d ah a önem lidir. Son ra, H eath cliff’le Catherine'in gü çlü tutkuları, otu r d u k ları evi ve y a şad ık ları k ırları çın latan a k ad ar, a n cak böyle b ir k a r g a ş a ortam ı içinde d ışa v u ru lab ilir di. R ü zg ârlı Tepe, H eath cliff’le C atherine E a m sh a w ’ u n sağ lad ık ların ın d ışın d a h erh an gi bir m itolojik te!B u konuda C.P. San ger’in Th e Structure of Wuthering Heights (H ogarth Press, Londra, 1926) adlı güzel kitabına bakınız.
193
m ele d ayan m az. E vren sel cennet ve cehennem k a v ram ların d an bu denli u z a k b a şk a bir tek büyü k ro m an yoktur. R ü zg ârlı Tepe, tıpkı içinde gezen ru h lar gibi, belli b ir yörenin rom anıdır. B eyaz B alin a Moby Dick'e h erh an gi b ir su d a rastlay ab iliriz; o y sa Catherin e’le H eath cliff'i kendi yörelerinin çançiçekleriyle k ire ç taşları a r a sın d a görebiliriz an cak. Son o la ra k b ir n oktayı belirtm ek istiyorum . B u erm işlik k o n u su n d a içim de hep bir k u şk u v ar. K im i niz benim d u yduğum ku şku yu d a h a d a fa z la sıy la d u yacak , kim iniz ise hiç d u ym ayacaktır. R om anın d ü ş sel yönü ek b ir ödem ede bulu n m am ızı gerektirm işti; şim di, erm işlik yönü alçak gö n ü llü d avran m am ızı ve h a tta m izah d u ygu m u zu a sk ıy a alm am ızı gerek tiri yor, öyle ki tra jik bir k itab a Billy Budd gibi gülünç b ir ad verilecek ve biz de onunla alay etm eyeceğiz. Çoğu z am an y a şa m d a ve yazın y apıtları okurken benim sediğim iz, bu k on u şm alarım ız sıra sın d a bü yü k ölçüde u y g u la m a y a çalıştığım ız tek yönlü gö rü şü b ir y a n a b ıra k a ra k , d eğişik y a k la şım la r b u lm ak zo ru n d a yız. A n cak, böyle b ir şey y a p m ak doğru m u d u r a c a b a? G ene erm iş b ir ozan ve re ssa m olan W illiam B lak e'e gö re d oğrudur. Blake, S e n koru T an rım bizi, Tek gö rü şe sap lan ıp New ton gibi, U yuyup kalm ayalım . dem iş ve N ew ton’m, elinde pergel, sırtın ı Moby D ick* in göz k am a ştırıcı u çsu z b u cak sız su la rın a dönerek, zav allı b ir ü çge n çizişini gösteren b ir de resm ini y a p m ıştır. P ek a z kim se B la k e ’in b u dü şün cesin i p a y la şacak tır. N ew ton h ak k m d ak i gö rü şü n ü p a y la şa c a k la rın sa y ısı ise d a h a d a az olacaktır. Ç oğum uz kendi ki 194
şiliğim ize u ygu n düşen şu ya d a bu görü şü n beğen* diğim iz yan ların ı benim seyen kim seleriz. İn san zihni alçakgön ü llü b ir organdır; değişik görüşlerden bir derlem e y a p a ra k çalışır, y o k sa içtenlikten ayrılm ış olur. Benim gibi seçm eci, derlem eci kim selere vere bileceğim tek öğü t şudur: «İçine d ü ştü ğü n ü z tu ta r sızlık larla övünm eyin. N e yazık ki, d o ğa in san o ğ lu n a böyle çalışan b ir zihin verm iş; ne yazık ki, in sa n lar aynı z am an d a hem doğrucu, hem görkem li o lam azlar.» K on uşm alarım ızın ilk beşinde a şa ğ ı y u k arı ay n ı eleş tiri araç ların ı kullandık. So n ikisinde ise, b u n la n b ir y a n a b ırak m ak zorun luluğun u duyduk. G elecek ko n u şm am ızd a gen e o a r a ç la r a b aşv u raca ğ ız . N e v a r ki, artık bu n ların eleştiriciye en iyi y ak laşım ı sa ğ la d ığ ı n a in an m ayacak , h a tta eleştirel y ak laşım diye b ir şe yin v arlığın d an bile ku şk u duyacağız.
195
S E K İZ İN C İ BÖLÜM
BİÇİM
ve
RİTİM
D ü şsellik ile erm işlik, biri neşeli, öteki ağ ırb aşlı iki a r a oyunuydu. Şim di oyun bitti; kon u şm alarım ızın gen el p lan ın a dönüyoruz. İşe öyküyle başlam ıştık . K i şileri ele ald ık tan sonra, öykünün içinden k ay n ak lan an olay ö rgü sü n e geçtik. B u g ü n ise b ü y ü k ölçüde olay ö rgü sü n d en k ay n ak lan an ve kişilerle ro m an d a yer a la n öteki bütün öğelerin k atk ıd a bulun d u kları bir şeyi ele alm am ız gerekiyor. R om anın bu yeni yönüne a d olabilecek y a zın sal b ir sözcük yok. A slın d a sa n a t tü rle ri geliştikçe ta n ım la m a bakım ın d an birbirlerine g itg id e d a h a çok b ağım lı b ir d u ru m a geliyorlar. Biz de önce resim san a tın d an b ir sözcük a la r a k rom anın ele alac a ğ ım ız yönüne «biçim»*, so n ra m üzikte k u lla n ılan b ir sö zcü ğü benim seyerek «ritim » adım verece ğiz. Ne yazık ki, bu sözcüklerin ik isi de açık seçik o lm ak tan u zak. Biçim y a d a ritim sözcüğün ü yazın a u y g u lark e n kim se ne dem ek istediğin i açık ça belirt m iyor; sözlerinin sonunu getirm ekten k açın arak , «A m a
elbet biçim ...» y a d a «Evet a m a siz b u n a eğer biçim d ersen iz...» gibi şeyler geveliyorlar. Biçim in ne olduğunu, değerlendirilm esi için oku y u cu d a ne gibi niteliklerin bu lu n m ası gerektiğin i ta r tışm ay a geçm eden önce, örnek o larak iki rom an a la cağım . Biçim leri aç ık ç a belli olan bu ro m an lard an birini kum saatin e, ötekini büyü k b ir zincire benze tebiliriz. A natole F ra n c e in rom anı T hais kum sa a ti biçi m indedir. R o m an d a önemli iki kişi vard ır; b u n lar k e şiş Paphnuce ile k ib ar yosm a T h ais’dir. R om anın ba^ şm d a Paphnuce çölde y aşam ak tad ır, ru h u kötü lü kler den arın m ıştır ve m utludur. T h ais ise İskenderiye'de gü n ah dolu b ir öm ür sürm ektedir. Paphnuce T h ais’i k u rtarm ay ı kendine görev s a y a r ve kitabın o rtasın d a geçen b ir sah n ede k arşıla ştık la rın d a bu görevi başa^ n y la yerine getirir. K adın b ir m a n a stıra k ap an ır ve k u rtu lu şa erişir. A n cak bu k a rşıla şm a sonucu bu kez P aph n uce cehennem lik olur. Böylece bu iki kişi, m a tem atiksel b ir kesinlikle birbirine y ak laşır, k esişir ve u zak laşır. R om an dan aldığım ız ta t b ira z d a bu n dan ileri gelir. T h ais’in bu yalın biçim i önüm üzdeki gü ç konuyu incelem ekte iyi bir b aşlan g ıç noktası o lacak tır. O layları geçiş sıra la rı içinde dü şü nü rsek, T h ais'in biçim iyle öyküsü birbirinin aynıdır; T h ais’le Paphnuce’ün geçm işteki eylem leriyle birbirlerin e b ağ lı b u lu n d u k ların ı ve nereye v araca ğ ın ı bilm eden çok y a n lış ad ım lar attık ların ı görd ü ğü m üz z am an ise, T h ais’ in biçim i olay örgü sü yle aynıdır. N e v a r ki, öykü m e r a k duygum uza, olay örgü sü zek âm ıza seslen diği h a l de, biçim güzellik du ygu m u za seslen ir ve rom an ı b ir bütün o larak görm em izi sağ lar. T h ais’i b ir kum sa a ti o larak görm eyiz elbet; kum sa a ti sözünü k o n u şm ala rım ızın artık bu ileri a şa m a sın d a gerçek a n lam d a al197
m anialıyız; eleştirinin an laşılm a sı gü ç özel dilidir bu. N edenini bilm eden hoş b ir d u y gu y a kapılırız; so n ra bu duygun un etkisinden ku rtulun ca, zihnim iz h oşlan m am ızın gerisin d ek i nedeni a çık la m ay a geçtiği zam an, kum sa a ti gib i geom etrik b ir benzetm e işim ize y a ra r E ğ e r T hais kum sa a ti biçim inde olm asaydı; öyküsü, olay örgü sü , P aph n uce ile T h ais’in kişilikleri tüm a ğ ır lık ların ı d u y u ram az, bu denli b ir can lılık k az a n a m az dı. «Biçim » in sa n a çok k atı bir şeym iş gibi gelir, am a rom an ın hiç de k atı bir yanı b u lu n m ay an genel h a v asıy la b ağ lan tılıd ır. Şim di de Percy Lubbock’un bü yü k bir zincir bi çim indeki R om an P ictures ad lı k itab ın a b ir göz a t a lım. R om an P ictures toplum sal b ir gü ldü rü rom anıdır. O lay ları a n la ta n kişi, tu rist o la ra k bulun du ğu R om a' d a D eerin g ad ın d a bir a r k a d a şın a ra stla r. D eering iyi yürekli, a m a k ara n lık bir ad am d ır. G özünü k iliseler den ay ırm ay an a rk a d a şın a k ü çü m ser bir tav ırla çıkı şır, onu kentin toplum y aşam ın ı y ak ın d an görm eye çağırır. A n latıcı u y sal u y sal denileni y ap ar. B irtakım kişilerle birlikte kahveleri, resim ve heykel atölyele rini, V atikan 'ı, sa ra y la rı, h er yeri dolaşır. Son un da, R om a sosyetesin in d o ru ğ u n a u laştığın ı d ü şü n d ü ğü b ir sıra d a , bakım sız, eski, am a soylu b ir İtalyan kon a ğın da, k a rşısın a çıka çıka o beğenm ediği ark a d a şı D eerin g çıkm az mı. A slın d a D eering, anlatıcın ın k o n u k geld iği evin hanım ının yeğenidir; a m a tersine işleyen b ir tü r züppelik yüzünden, soyluluğunu a r k a d a şın d a n gizlem iştir. Böylece, b a şta k i iki kişinin yeniden b ir a r a y a gelm esiyle, h a lk a tam am lan m ış olur. Ş a ş ır a sık ıla birbirlerin i selam larlar; şaşk ın lık ları h a fif b ir a la y la son bulur. R om an P ictu res’m b a şa rısı büyük bir zincir bi 198
çim inde oluşun d an ileri gelm ez, çünkü kim o lsa böy le b ir zin cir düzenleyebilir. B aşarın ın nedeni, k u lla n ılan biçim in y a za rın ru h sa l d u ru m u n a uygun d ü ş m esidir. Percy Lubbock rom anını b aştan sona, a r t a rd a sıra la d ığ ı b irtakım kü çü k sa rsın tılarla yürütür; kişilerine k a rşı ince bir h oşgörü sü var. A n cak bu hoş görü, v arlığ ıy la bu kişilerin oldukların dan d ah a kötü görünm elerine yol aça n b ir hoşgörüdür. Rom anın iğ neleyici, güldürülü, son derece y u m u şak bir h a v a sı vardır. K itab ın so n u n a geldiğim iz zam an , bu h a v a nın som ut b ir v a r lığ a bü rü n m ü ş olduğunu görürüz; içim izde b ir sevinç belirir. B ir de şu n u görürüz: İki a r k a d a ş soylu İtalyan ailesin in o tu rm a odasın d a bir a r a y a gelm ekle, rom anın b a şta n beri gerek tird iği şe yi yapm ış, d ağın ık d u rum daki olay ları kendi k işilik lerinin özünden bükülm e iplerle birbirine b ağ lam ış lardır. T h ais ile R om an Pictures, biçim e verilebilecek k o la y örneklerdir. A ncak, h er ne k a d a r söylem ek iste diklerini pek bilm eden, ro m a n la rd a bol bol çizgiler den, k ıvrım lard an söz eden eleştiriciler v a r sa da, in sa n h er z am an b ir rom an ı tıpatıp benzetebileceği n e s n eler bulam az. B u a şa m a d a a n c a k şu k ad arın ı söyleyebiliriz:'vBiçim, rom anın estetik yönüdür; gerçi ro m an d ak i kişiler, sah n eler, sözcükler, k ısaca h er şey, biçim in o lu şm asın a k atk ıd a bulun abilir, am a onu asıl y aratıp besleyen olay ö rgü sü d ür. D ah a önce g ö rd ü ğüm üz gibi, olay ö rgü sü güzellik içerebilen b ir şev d ir ve bu güzellik, n asıl olup d a o ra la ra d ü ştü ğü n e b ir p a rç a şa ş a n b ir güzelliktir; gerçekten de, gören gözler için olay örgü sü n ü n derli toplu y ap ısın d a E sin P erileri’nin d a m g a sı açık ça bellidir, çünkü o lay lar arasın d a k i b a ğ la rı k u ra r ku rm az M antık h azretleri yeni b ir yapının tem ellerini de atm ıştır. İşte bu teriıel199
ler rom an ın biçim adın ı verdiğim iz yönünün d ay a n dığı tem ellerdir. l'İBizim b aşlan g ıç noktam ız, d a b u ra sı dır.1-Biçim büyük ölçüde olay ö rgü sü n den d oğar, b u lu tla n ay d ın latan b ir ışık gibi o n u n la iç içedir ve olay ö rg ü sü tam am lan d ık tan so n ra d a o rtad a gö rü nür. Kim i d u ru m lard a güzellik, rom an ın biçim inden, bütününden, p arçaların ın o lu ştu rd u ğu birlikten k ay n ak lan ır. E ğ e r y aln ızca b u n lard an k ay n ak lan say d ı, o z am an incelem em iz kolaylaşırdı. A m a kim i d u ru m lar d a d a b a ş k a tem ellere d ay an m ak tad ır. İşte b a şk a te m ellere d ay a n a n .güzelliğe biçim yerine ritim adını vereceğiz. Y alnız, şu a n d a h â lâ biçim ü stü n d e duruyoruz.'/ Şim di de k atı b ir biçim i, b ütü n lü ğü b u lu n an bir ro m an a la ra k , inceleyelim . Seçtiğim iz rom ân H enry Jam e s'in d ir, a m a gene de biçim yönünden k o lay b ir rom andır. B iraz ayrın tılı o la ra k ele alacağ ım ız bu ro m an d a h em b a şa rılı b ir biçim örn eği izleyecek, hem d e y aln ızca biçim e önem v eren bir yazarın n eler yitir d iğin i görebileceğiz. T h ais gib i The A m b a ssad o rs d a kum sa a ti biçi m indedir. S treth er ile C h ad N ew som e da, Paphnuce ile T h ais gibi yer değiştirirler. R om anı çok beğenm e m izi sa ğ la y a n şey, so n u n d a işte b u yer değişikliğinin gerçek leşm esid ir. O lay ö rg ü sü incelikle ve özenle h a zırlan m ıştır; b a şta n so n a kişilerin d av ran ışları, k o n u şm aları y a d a düşünceleriyle gelişir, iç in d e k i.h e r şey Önceden tasarlan m ıştır, yerli yerindedir. Rom anın önem li olm ayan kişileri de a n a düşüncesin e k atk ıd a bulunur; açılıp gelişm esin e yard ım cı olurlar. B u n lar d an hiçbiri, T h ais’de N ic ia s’m yem eğindeki geveze İs ken deriyeliler gibi, yaln ızca sü s o la ra k bulunm az; hep sinin görevi vard ır. K itab ın so n u n d a n asıl b ir etki u y an a c ağ ı önceden h esap lan m ıştır; okuyucunun y a 2QO
v aş y a v a ş k av rad ığı bu etki, tüm gücüyle o rtay a çık tığı z am an çok b aşarılıd ır. İnsan, olayları y a d a A m e r ik a ’d an A v ru p a’y a gelen d eğişik birçok görevliye iliş kin ayrın tıları unutabilir, a m a bütün bun ların y a r a t tığı sim etri d u ygu su kalıcıdır. Şim di bu sim etrinin n asıl oluştuğunu izleyelim .1 Strether, o rta yaşlı, duygulu bir A m erikalıdır. B a y an New som e adında, eskiden beri tanıdığı dul b ir k ad ın la evlenm ek um udundadır. B ayan Newsom e k en disini b ir görevle P a ris’e yollar, oğlu Chad New som e P a ris’in u ygu n ortam ın d a kötü y o llara sap m ıştır ve Streth er’m görevi C had'i k u rtarm ak tır. New som e aile si, evlerde kullanılan u fa k bir m alın üretim iyle se r vet kazanm ış, ticaretle u ğ ra şa n sağ la m bir ailedir. Ja m e s bu u fa k m alın ne olduğunu söylem ez; niçin söylem ediğini b iraz so n ra an lay acağız. Tono B un gay' de H.G. W ells kah ram an ın ın p arasın ı nasıl k az a n d ı ğını b ir çırpıd a söyleyiverir; E v an H arrin gton d a G e orge M eredith bu konu üstü n de uzun uzun d u ru r; A nthony Trollope Dr. Thorne da. M iss D u n stable’a k a zan ç y o llan gösterir. A m a kişilerinin varlık ların ı n a sıl edindiklerini belirtm ek H enry J a m e s ’in a m a ç la rı n a uygu n düşm ez. Ja m e s için N ew som e’la n n ü rettiği m alın sıra d a n ve gü lün ç b ir şey olduğunu söylem ek yeterlidir. O kuyucu k ab a lık ve kendini bilm ezlik et m ek isterse bir tahm inde bu lu n arak , örneğin g ö zü nün önüne b ir k opça getirebilir-, bu onun bileceği şey dir, y a z a r k arışm az. A ilenin ü rettiği m al her neyse, C had N ew som e’m y u rd u n a dönerek üretim e yardım etm esi gerek m ek te d ir ve C h ad ’i geri getirm e işini, hem ah lak dışı, hem xT h e Ambassadors’ un başka bir açıdan ustaca bir çözümle m esini Percy Lubbock T h e Craft of Fiction ’da yapm ıştır.
201
de y a ra rsız b ir y a şam d an k u rta rm a görevini Streth er ü stlen m iştir. Streth er, H enry J a m e s ’in hem en bütün rom an ların d a yer a la r a k bu ro m an ların y apıların ın tem eli ni olu ştu ran , Ja m e s'e özgü kişilerdendir. Streth er göz lem cidir, a m a o lay ları etkilem eye de çalışır; etkile m eyi b a şa ra m a d ık ç a yeni gözlem o lan ak ları elde eder. Öteki k işiler de Streth er gibi k esk in b ir gözlem cinin izleyebileceği kim selerdir. R om an daki h er şey onun görü şü n e u y gu n biçim de ay arlan m ıştır; am a Streth er o lay lara seyirci k a la n bir in san değildir, bizi de ken disiyle birlikte harekete, geçirir; on u n la birlikte d av ranır, on u n la birlikte görürüz. J a m e s ’in kullandığı yöntem in g ü cü de b u rad an gelir. S tre th er İn giltere’de gem iden iner. (Şun u belirte lim: H enry J a m e s ’in gözünde k a r a y a ay ak basm ak, insanı derinden etkileyen önem li b ir deneyim dir. D e foe için N ew gate C ezaevi n asıl önem liyse, Ja m e s için de k a ra y a atılan ilk adım öyle önem lidir; rıh tım lar şiir dolu, can lılık dolu yerlerdir.) D ah a în giltered e’yken, yüklen m iş bulun du ğu görev kon u su n d a içinde k u şk u lar belirir; P aris'e v a rd ığ ın d a k u şk u la n çoğalır, şünkü C h ad New som e, kötü y o llara sap m ak şöyle dursun, gelişm iş, seçkin bir in sa n olm uş, kendisini götürm eye gelm iş b ir kim seye k a rşı n azik ve içten davran ab ilecek k a d a r güven d u y g u su kazanm ıştır, ^ok iyi d o stlar edinm iştir. A nnesinin olayda arad ığ ı kadın p a rm a ğ ın a gelince, o rtalık ta h içbir kadın gö rünm em ektedir. C h a d ’in gelişm esin i sağ lay ıp onu kur:aran P a r is’tir. S treth er bunu ne iyi an lam ak tad ır: Onu en tedirgin eden şey, P a ris’i şu y a d a bu yönden benim sem enin kendi k a ra rlı t u tu m u n a z a r a r vereceği düşüncesiydi. O kos 202
koca, tan tan alı, pırıl pırıl kent, ışıklar saç a n dev b ir cisim gibi, ışıl ışıl yan an değerli bir ta ş gibi, önünde duruyordu. P arçaları birbi rine k arışan , yüzleri kolayca seçilem eyen bu se rt taş, parıldıyor, titriyor, eriyip karışıyor du. B ir a r a san k i yaln ızca yüzeylerden olu şuyor, derken hem en tüm derinlik kesili yordu. Belli ki P aris C h ad'in sevdiği bir yer di; bu yüzden, S treth er’in kendisi de P aris'i çok sevecek olursa, araların d ak i bu ortak b ağ ile h er ikisinin de hali nice olurdu? Böylece, Ja m e s, rom anın genel h av asın ı pek g ü zel ve sa ğ la m b ir biçim de y aratır. K itabı b aştan so n a P aris ay d ın latm aktadır. H er ne k a d a r som u t bir biçim e bürünm ez ise de, P aris bir rom an kişisi, in san ların d u yarlık derecelerini ölçen b ir tartıdır. The A m b a ssad o rs’ı okuyup bitirdiğim iz zam an, biçim ini d a h a açık görebilm ek için ro m an a olayları tek tek önem sem eden b a k a c a k olursak, kum saatin in tam or tasın d a P a ris’in ışıldağın ı görü rüz. B u ra d a iyilik, kö tü lü k gibi k a b a bir ayırım yapılm am ıştır. Streth er çok geçm eden bu gerçeği an lar. A nladığı bir şey d a h a v ard ır ve bu d a C h ad ’in ay n ı gerçeği kendisinden d a h a iyi k av rad ığıd ır. S treth er’m yeni bir görü ş k a zan m a sü recin in b u a şa m a sın d a olayların yönünde b ir değişm e olur, çün kü aslın d a işin içinde b ir kadın v a r d ır ve bu kad ın C h ad ’e P a ris’i tan ıtan güzel M ad am e de V ionnet’dir. Streth er için artık görevini sü rd ü rm e o lan ağı kalm am ıştır. İnsan y aşam ın d a ince ve soylu ne v a r s a tüm ü M ad am e de V ionnet’de toplanm ıştır; acıklı ve ü zü ntülü durum u bu niteliklerini d ah a da güçlendirm ektedir. B u yüce k ad ın S treth er’d an C h a d ’i götü rm esi dileğinde bulunur. Streth er seve seve söz 203
verir, çünkü C h ad ’in A m e rik a’y a dönm esine artık kendi günlü de razı değildir. P a ris’te bun dan böyle C h ad ’i götürm ek için değil de, gitm esini önlem ek için kalacak tır. Ç ün kü Yeni D ü n y a’d an yeni elçiler gelm iştir. O ğ lunun y u rd a dönm esindeki tatsız gecikm eye an lam verem eyen M rs. New som e öfkelen erek C h ad ’in a b la sını, eniştesini ve C h ad ’le evlendirm eyi um duğu Mam ie'yi P a r is’e gön derm iştir. Ja m e s ’in koyduğu sın ır la r içinde rom an artık çok eğlenceli olm aya b aşlar. Öte yan d an , afet b ir kız olan M am ie şöyle an latılır i ro m an d ak i her şey gibi M am ie’yi de Streth er’in g ö zünden g ö r ü r ü z l: M am ie, S treth er in gözleri önünde, ço cukken, körpe b ir goncayken, k a sab an ın hiç k ap an m ay an kap ı aralık la rın d a büyüyüp serpilerek açılm ış, b ir çiçeğe dönüşm üştü. Streth er bir a r a M rs. N ew som e'm evinde İn giliz yazını d ersleri verirk en M am ie’nin ön celeri çok atılgan , so n raları çok sık ılgan d av ran d ığın ı an ım sıyordu; sın avlarla, çay la r la yü rü yen bu d erslerin en son u n d a yeniden pek delişken olm uştu. A ncak, o sıra d a k i iliş kileri pek iyi ak lın d a kalm am ıştı, çünkü W oollett k a sa b a sın d a taptaze bir gon ca ile bu ru şu k bir kış elm asının aynı sepette yan y a n a b u lu n m aları o la ğ a n değildir... A m a gene de, şu an d a gü zel M am ie ile otururken gü çlü b ir gü ven d u y gu su n a sah ip bulun du ğun u hissetti. Ç ünkü gerçekten çekici, h at ta açık ça göze ç arp a n serbestliğiyle, çok ko n u şm a alışk an lığıy la bile çekici bir kizdt M am ie. S treth er gen ç kızı çekici b u lm asay 204
dı eğer, ister istem ez «gü lü n ç» bu lacak tı i$£e bunu bildiği halde, M am ie gene de çe kiciydi. Evet, bizim eşsiz M am ie fa rk ın a v a r m ad an gülünç oluyordu. Tatlıydı, gelin g i biydi, am a o rtalık ta Streth er'ın görebildiği b ir güvey yoktü henüz. Eli yüzü düzgün, iri yapılı b ir kızdı; rah at ve kon uşkan , y u m u şak , tatlı ve nerdeyse şaşırtıcı ölçüde güven vericiydi. Streth er, y a şlı k ad ın lard a bu d en li kendini beğenm işlik bulun abileceğini d ü şün ecek bir ad am o lsayd ı eğer, M am ie için gen ç b ir k ad ın d an çok, y aşlı bir k ad ın gibi giyinm işti diyebilirdik. Ü stelik saç m odelinin girift k ıvn m ları d a gen çliğin d ağın ık g ö rü n tüsün ü taşım ıyordu. S an k i k arşısın d ak in i yüreklendirm ek ve ödüllendirm ek istercesi ne, olgun bir tav ırla öne d oğru eğilirken, göz alıcı boyalı tırn ak larıy la ellerini hanım h a nım cık önünde kavu şturu yord u. B ütün bu ayrın tıların birleşm esi M am ie'ye kon u klan nı a ğ ırla y an çekici bir hanım efendi h a v a sı kazandırıyor, genç kız pencere önlerinde, dondurm a tab ak ların d an çıkan seslerin d u yu lduğu bir o rtam d ak i değişm ez yerini y e niden alıyor, «tan ışm ak tan m utluluk d u yd u ğ u » kendine benzeyen b a şk a kim seleri a k la getiriyordu. M am ie, H enry J a m e s ’in hem en her ro m an ın d a görülen tiplerden biridir. The Sp oils of Poynton’dakı M rs. G areth ile The P ortrait of a Lady'deki K en rietta Stackpole bu tipin Örnekleridir. Ja m e s bir kişinin b a yağılığım , gö rgü sü zlüğün ü , du ygu suzlu ğun u b e lirt m ekte u sta b ir yazardır. B u kişilere öyle bir can lılık 205
k azan d ırır ki, saçm alık ları eğlendirici b ir durum alır. Böylece Streth er, C h ad ’den y a n a geçerek, M rs. N ew som e’la evlenebilm e um u dun u bü sbü tü n yitirir. P a ris’in b ü y ü sü a ğ ır b asark en , o sıra d a yeni bir şe ye ta n ık olur. C h ad ’de gö rd ü ğü incelik son u n a gelm iş değil m id ir a c a b a ? C h ad ’in P a ris’i h e r şeye rağm e n y aln ızca b ir eğlence yeri m iydi? Streth er’m k o rk u ları d oğru çıkar. Tek b a şın a ken t d ışın d a k ırla rd a dolaşırken , a k ş a m a d oğru C h ad ile M ad am e de Vionnet’ye ra stla r. B ir sa n d a ld a d ırla r ve Streth er’ı gö r m ezlikten gelirler, çünkü a slın d a ara la rın d a k i ilişki sıra d a n b ir gönül oyun u dur ve b u n d an u tan ç d u ym ak tadırlar. Birbirlerine olan sevgileri sönm eden önce b ir köy otelinde b a ş b a ş a bir h a fta sonu geçirm ek iste m işlerdir; çün kü a ra la rın d a k i tu tku n u n sürm eyeceği, C h ad ’in gü zel F ran sız k ad ın ın dan b ık acağ ı bellidir; M ad am e de V ionnet A m erikalı gencin P aris çılgın lığının b ir p a rçasıd ır, o k a d a r. C h ad yurduna, an n e sinin y a n ın a dönecek, evlerde k u llan ılan o önem siz m alın ü retim in i ü stlen ecek ve M am ie ile evlenecektir. İkisi de b u n la rı bilm ektedir. S treth er’d an gizlem eye çalışırlar, a m a o d a d u ru m u an lam ıştır. Y alan söyler ler, b ay ağ ılık ederler; M ad am e de V ionnet bile, onun o b ir z am an lark i o güzel, o içli d u rum u bile, b a y a ğ ı lığ a b u la şm ıştır artık. Bu derili ince, güzel bir insanın, b irta kım gizli, an laşılm az gü çlerin etkisiyle, böylesine söm ürülebilm esi, S treth er’m içini b ir so ğ u k d a lg a sı gibi ürpertiyor, nerdeyse yü reğine korku salıyordu. Çünkü, gerçekten a n la şılır gib i değildi; M adam e de Vionnet, C h ad'i a n c a k şim diki d u ru m u n a getirebil m işti; öyleyse n asıl on a sın ırsız u fu k la r k a 206
zan dırm ış olduğunu düşünebiliyordu? C h ad ’i eğiterek en iyi biçim de inceltm iş, ona iste nebilecek her şeyi sağlam ıştı. A m a son unda Chad, gen e işte eski C had'di ve bu gerçek dostum uz Streth er’a son derece g a n p g e liyordu. G erçi, Ğlde edilen sonuç tak d ir edi lecek bir sonuçtu, am a gene de o lağan ü stü bir y an ı yoktu. B u nedenle, M adam e de Vionnet’nin gü n lü k y a şam ın b ir p a rç a sı ol m ak tan ileri gitm eyen sevinçleri, rah atlık ları, g ü n ah ları p ay laştığı kim seye böyle in san ü stü b ir d eğer verm esine akıl erdirem iyordu. M adam e de V ionnet bu gece Streth er'm gözüne d ah a y aşlı görün dü; yılların etkisi d a h a belirgindi yüzünde. A n cak h âlâ öm rün de g ö rd ü ğü kad ın ların en incesi, en güzeli, kendisini en m utlu edeniydi. A n cak gene de onu, k arşısın d a, sevd iği ad am u ğru n a göz y a şı döken bir hizm etçi kızdan fark sız, b a y a ğ ı b ir acıy la üzü lü rken görebiliyordu. Y âl nız şu v ard ı: H izm etçi kız d urum unu gö rü p kendisini ay ıp lam az; M adam e de Vionnet ise kendisini ayıplıyor, gö sterd iği zayıflık ve k apıldığı alçalm a k arşısın d a san k i yerin di bine geçiyord u y Böylece, Streth er onları d a yitirir. K endisi şöyle dem ektedir: «H er şeyi yitirm iş bulunuyorum ; benim y ü rü ttü ğü m tek' m a n tık bü işte.»’ A slın d a Chad ile M ad am e de V ionnet’de b ir gerilem e olm uş değildir; S treth er’d â b ir ilerlem e olm uştu r._ Önce P aris’i o n lar kendisine tanıtm ıştı; şim diyse, görecek gözleri v a r s a eğer, kentin değerin i kendisi onların gözleri önüne se 207
rebilecek d u ru m dadır, çün kü P aris C had ile M adam e de V ionnet’nin kendi b a şla rın a görebileceklerinden d a h a ince, d a h a gü zel bir yerd ir ve S treth er’d aki h a y a l gü cü bu gibi m an evi d eğerleri k a v ra m a k için on ların gençliğinden d ah a elverişlidir. Kum sa a ti biçim i tam am lan m ıştır artık; Streth er ile Chad, P aphnuce ile T h a is’inkinden d ah a bü yü k b ir incelikle yer d eğiştir m işlerdir. Şim di, b u lu tlard ak i aydınlık, iyi ışık lan d ı rılm ış İsken deriye kentinden değil de, «parıldayan , tit reşen , eriyip birbirine kam san, bir a r a san k i yaln ızca yüzeylerden oluşurken, so n ra hem en tüm derinlik k e silen» b ir p ırlan tad an , P a ris’ten gelm ektedir. The A m b a ssa d o rs’ı bir ışık gib i b a şta n so n a k a p la y a n güzellik, u sta bir san atçın ın gösterdiği büyük çab a n ın ürü n ü dü r. Ja m e s ne istediğini çok iyi biliyor du; güzeli b u lm ak için gü çlüklerle dolu, d a r bir yol izlem eyi kendine görev say d ı ve yeteneklerinin elver d iği en y ü k se k b a şa rıy a u laştı. The A m b a ssa d o rs’m biçim i A natole F ran ce’ın hiçbir z am an erişem eyeceği çeşitlem e ve sın ırlam alard an oluşm aktadır. Ş a şıla c a k b ir u sta lık la örülüp dokunm uştur. A n cak Ja m e s bu sonucu, k arşılığ ın d a ne çok şey yitirerek elde etm iş tir! B u u ğ u rd a öyle bü yü k şey ler gözden çık arm ıştır ki, birçok okuyucu J a m e s ’in sözlerini an lay ab ild iği (Ja m e s ’in gü çlü ğü çok ab a rtılm ıştır), y a rattığ ı etk i leri k av ray ab ild iğ i halde, ro m an ların a k a rşı b ir ilgi d u yam az. Bu gibi kim seler, yazarın b aşlan g ıç ilk esi ni, y an i ro m an yazabilm ek için in san yaşam ın ın çoğu yönlerini a tm ak zorun da bulun d u ğu n u k ab u l edem e m ektedir. B ir kez, H enry J a m e s ’in kişileri fa z la çeşitlilik gösterm ez. B u n ların ikisinden, o layların gidişin i etki lem eye ç alışa n gözlem ci k işiler ile, o lay lara k atılm a 208
y a n önem siz kişilerden (b u n lara örn ek olarak, kendi sin e W hat M aisie Knew ’nun o p a rla k g iriş bölüm ünü an latm a k görevi verilen kişiyi gösterebiliriz) d a h a ön ce söz etm iştik. Son ra, The A m b a ssa d o rs’d a k a rşıt ki şiliğiy le b aşk aların ın niteliklerini v u rg u la y an sevim li b ir in san tipi v ar. Ç oğunlukla, M a ria G ostrey gib i canlı, y a şam dolu k ad ın lard ır bu n lar. So n ra, ender görülen, o lağ an ü stü nitelikte k ad ın k a h ra m a n la r v ar. M ad am e de V ionnet a z çok böyle b ir kadın dır, a m a bu tipin en k u su rsu z örn eği The W ings o f the D ove’ d ak i M illy T h eale’dir. Kim i zam an k arşım ız a b ir kö tü k işi çıkar, kim i zam an ise cöm ert gönüllü gen ç bir san atçı. Ja m e s ’in k işileri hem en hem en bu sın ırlar içinde kalır. Böylesine u sta b ir rom an cı için hiç de yüz ağ artıc ı b ir d urum değil. İkinci olarak, H enry J a m e s ’in kişileri, çeşitçe a z lıkların ın yanı sıra, yap ıların ı olu ştu ran nitelikler yö nünden de çok sınırlıdır. Eğlenem ez, çab u k d a v ra n a m az, bedensel istekler d u yam az, d eğişik k ah ram an lık biçim lerinin on da dokuzunu becerem ezler. Hiç so y un m azlar; gelirlerinin k ay n ağ ı gibi, pençesine d ü ş tü k leri h astalık ların a d la n d a belli değildir; u şa k ları, hizm etçileri y a sesi soluğu çıkm ayan y a d a ken dilerin e benzeyen kim selerdir. Bildiğim iz d ünyan ın toplum y aşam ı o n lara yaban cıdır; çün kü o n la n n ken d i d ü n y alan n d a b u d ala in san lar, yoksul kim seler, dil a y n lık la n n d a n doğan en geller yoktur. D u y g u lan bile sınırlıdır. A v ru p a 'y a gelir, sa n a t y a p ıtla n n a ve b irb ir lerine b ak a rla r, a m a o k ad ar. J a m e s ’in sa y fa la rın d a an c ak b ir y a n la n noksan, s a k a t a m a belli b ir a m a ç l a y aratılm ış kim seler y aşay ab ilir. B u k im seler bize, K ral A khenaton dönem inin M ısır san a tın d a sık g ö rü len o n efis biçim bozukluklan n ı, o k o ca başlı, k ü çü c ü k ayaklı, a m a gene de şirin in san resim lerini anım 209
satır. B ir so n rak i dönem de b u n la r o rtad an yok ol m u ştu r. K işilerin böyle hem çeşitlilik, hem de nitelik yö nünden çok sın ırlı tu tu lm aları, biçim b akım ın d an ro m a n a y a r a r sa ğ la r . K itap ları üzerinde çalıştık ça J a m es, b ir ro m an ın b ir bü tü n olu ştu rm ası gerektiğin e gitgid e d a h a çok in an m ıştır. B u b ü tü n lü ğü n h er z a m an The A m b a ssa d o rs'd ak i g ib i geom etrik bir bü tü n lü k o lm ası gerekm ezdi; a m a ro m an d a h er şey b ir tek konu, b ir tek d u ru m y a d a b ir tek olay çevresinde küm elenm eli; bu konu, d u ru m y a d a olay, kişilerin ilgisin i ü stü n d e toplam alı, b ir o lay ö rgü sü sağ lam alı, a y n c a k ita p ta d ağ ın ık d u ru m d a b u lu n an görü şleri b ir a ğ gib i içine a la r a k k ay n aştırıp belleğim ize y er leştirm eli, ro m an ı d ıştan d a iyice sa rıp kavram alıyd ı. S o n u n d a o rta d a b ir biçim belirm eli, b u biçim e u ygu n dü şm eyen h er şey ilgisiz u çarı sa p m a la r sa y ıla ra k atılm alıydı. A n cak, in san oğ lu n d an d a h a u ç a n ne o la b ilir? Tom Jo n e s’u, E m m a’yı ve h a tta Mr. C asau b o n ’u H en ry J a m e s ’in ro m an ların d an birine koyacak olur sa k , ro m an p a rç a la n ıp gider. O y sa b u kişilerin h er birin i ötekilerin y er a ld ık la n ro m a n la ra koysak, k i tabın tü m ü değil de, y aln ızca b ir p a rç a sı z a r a r gö re cektir. J a m e s ’in ro m a n la n n a a n cak kendi kişileri u y gu n d u r. Bu k işiler can sız y a ra tık la r değildir; Ja m e s in sa n y a şam ın ın göze a z ç arp a n yönlerini çok iyi a r a ş tıran b ir y azard ır; ne v a r ki, gerek b a şk a ro m an lar d ak i kişiler, gerek se bizler b irtak ım sıra d a n nitelik lerle doluyuzdur; o y sa b u n itelikler Ja m e s ’in k işile rin d en sökü lü p atılm ıştır. B u tem izlem e işlem i k işi lerin ru h ların ı arıtan , o n la ra m an evi b ir yücelik s a ğ la m a a m a c ı gözetilerek yap ılm ış değildir. N itekim , J a m e s ’in ro m an ların d a h erh an gi h ir felsefe (a ra d a b ir ra stla n a n k ö r in an ç izlerini sa y m a z sa k ), h erh an gi 210
b ir dinsel inanç, erm işçe bir tutum y a d a üstün k işi lere gösterilen b ir ay rıcalık yoktur. G irişilen arın d ır m a işlem i, belli b ir estetik etki sa ğ la m a k içindir; J a m es bu etkiyi sağ lam ıştır. H.G. W ells bu n o k tay a eğlenceli ve aynı zam an d a belki de çok ay dın latıcı b ir biçim de p a rm a k b asm ış tır. En canlı, en n eşeli k itap ların d an b iri olan Boon’ d a H enry Ja m e s ’i iyice diline d o lar ve çok gü zel b ir k arik atü rü n ü çizer. Ja m e s ’e göre rom an b ir sa n a t y apıtıd ır ve birliği, b ütü n lü ğü açısın d an d eğerlen di rilm esi g e re k ir. D oğru lu ğu n a ve kesinlikle in an d ığı b u dü şün ceyi b aşlan g ıç ta kendisine kim a şıla d ıy sa aşıla m ış; bu dü şüncen in y a n lışlığını b ir tü rlü öğrenem edi gitti. Ja m e s h içbir şey in yan lışlığın ı d o ğru lu ğu n u ken di si bulup öğrenm ez. H atta öğrenm ek bile is temez. Bir. şeyi hem en benim seyiverir, so n ra (şişirjdikçe şişirip ) d allan d ırıp b u d ak lan d ı rır... İn san d av ran ışların ı yöneten g ü çler a ra sın d a y aln ızca ik isi J a m e s ’in ro m an ların d a can lı k alabilm iştir; bu n lar, a şırı bir sah ip olm a tu tk u su ile tam am en yüzeysel b ir m e rak d ü rtü sü d ü r. K işileri b ir şeylerden k u ş k u lan d ılar m ı,-iz sü re r gib i en u fa k o lasılık ları, ipu çların ı b irer b irer yoklayıp a ra ştı rırlar. G erçek in san ların böyle d av ran d ık ları görü lm üş m ü d ü r? R om an ın kon usu h er ney se, hep o rtad a, göz önündedir; tıpkı ışık lan dırılm ış bir. kilise gibi; a m a içeride d ik k ati nizi kiliseden kendi üstün e çekebilecek b ir cem aat yoktur; bü tü n ışıklar, bütün çizgiler 211
m ih rap üstünde toplanm ıştır. M ih rapta ise, bü yü k b ir sa y g ıy la yerleştirilm iş, tü m d ik k at leri kendine çeken, ölü bir kedi y av ru su , bir y u m u rta k ab u ğ u ve bir sicim p a rç a sı v a r dır. ( ...) «The A lter of the D ead * (Ö lüler ■M ih rabı) ad lı öyküsünde ölülere ilişkin hiç b ir şeyin b u lu n m ay ışı gibi. ( ...) Ç ün kü bu lu nsaydı, h epsi d e m um yerine geçem eye ceklerinden, y a ratılm ak isten en etki yok olurdu. B öylesine b ir içtenlik ve dürü stlü kten ken disi k a d a r dostu J a m e s ’in de h o şlan acağ ın ı d ü şü n m ü ş olm a lı ki, W ells k itab ın d an b ir tan e on a d a gönderir. Ü s t a t o k u d u k ların d an hiç m i hiç h oşlan m az ve W ells ile a r a la r ın d a çok ilginç y a z ışm a la r geçer. Y az ışm alar ilerled ikçe bu iki seçkin in san m ik isi de gitgide g e n çek yü zleriyle görünm eye b a şla rla r. Ja m e s naziktir, o rtak an ıların d an söz eder, şa şk ın d ır ve son derece u z a k ve heybetlidir. Çizilen k arik atü rü n kendisini se vin d irm ed iğin i b elirtir ve m ek tub u n a «say gılarım la efendim » gib i ku ru b ir sözle son verm ek zorun lulu ğ u n u d u y m ak tan ü zü ld ü ğü n ü söyler. W ells de ş a ş kındır, a m a onun şaşk ın lığ ı değişiktir.- J a m e s ’in n e den bu k a d a r sarsıld ığ ın ı b ir tü rlü a n la y a m a m a k ta dır. D urum un gü lü n çlü ğü b ir yana, bu iki dost a r a sın d a p a tla k veren çekişm e y azın sal a ç ıd a n büyük b ir önem ta şır. Sorun, k atı b ir biçim an lay ışın d an ile r i gelm ektedir. Bu biçim i iste r kum saati, iste r uzun b ir zin cir olarak , iste r k ated rallerin o rtasın d a k esi şen y a d a tek erleğin m erkezinden d ışa doğru yayılan çizgiler y a d a P ro cru stes’in dem ir k ary o lası o la ra k dü şün ün; y eter ki kendi içinde bütünlük taşısın . Böyle b ir biçim , y aşam ın ro m an cıy a su n d u ğu sın ırsız zen 212
ginliklerle u z laştın lab ilir m i? W els de, Ja m e s de uz.la ştın la m a y a c a ğ ı görü şün ded ir. W ells’e göre, ay rıca, y a şa m a ağ ırlık verm ek, biçim u ğ ru n a y aşam ın sın ır ların ı d araltm am a k y a d a genişletm em ek gerek ir. Berice de öyle. Ja m e s ’in ro m an ları eşsizdir; onun s a n at ilkelerini benim seyem eyen okuyu cular d eğerli ve gü zel birtakım d u y gu lard an yoksun k alırlar. A n cak ben böyle rom an istem iyorum artık; özellikle y a z a rı J a m e s değil de, b ir b a şk a sı ise. Tıpkı A khen aton d ö nem i M ısır san atın ın T u tan kh am en dönem inde de sü rü p gitm esini istem ediğim gibi. K atı bir biçim in sak ın c a sı işte budur. Böyie b ir biçim, rom an ın h av asın ın so m u tlaşm asın ı sağ la y ab ilir, olay örgü sü n ü n d oğal b ir sonucu o larak gelişebilir; a m a y a şa m a açılan k a p ıla n k a p a r ve çoğu kez roman-, cıyı k ap alı o d a la rd a san atçılık oyunları oyn ar bir d u ru m a getirir. Bir gü zellik yaratılm ıştır, a n c a k zo rb a k ılığın a girm iş b ir gü zellik tir bu. Tiyatro oyunlarında, örneğin R acin e’in oyunların da, güzelliğin v a rlığ ı nı k ab u l edebiliriz, çünkü güzellik sahn eye yüce b ir su ltan gibi k u ru larak , bildiğim iz sıra d a n in sa n ların yok lu ğu n a gönlüm üzün k atlan m asın ı sağ la y ab ilir. Ne v a r ki, ro m an d a güzelliğin zorbalığı, gü cü n ü a r tırdığı ölçüde tatsızlaşır ve a r a d a b ir Boon gib i k ita p ların yazılm asın a neden olan b ir tepkiye yol a ç a r. B a şk a b ir deyişle, rom an sa n a tsa l gelişm eye oyun k a d a r elverişli değildir. İn san cıllığı y a d a k u llan d ığı gereçlerin k a b a oluşu, b u n a engeldir. Ç oğu z am an oku rların biçim den d u yd uk ları tat, bu biçim i s a ğ la m ak için göze alm an z a ra rla rı k arşılay ab ile cek öl çüde değildir; bu gibi kim selerin y argısı şu d u r: «G ü zel olm uş am a değm ez.» A raştırm am ız b u ra d a d a bitm iyor. G ü zellikten um udum uzu kesm iş değiliz henüz. A ca b a ro m a n d a 213
biçim d ışın d a h erh an gi b ir yöntem le güzellik s a ğ la n am az m ı? Şim di ü rke çekine -'ritim» k a v ra m ın a bir göz atalım . K im i z am an ritim çok kolaydır. Ö rneğin Beetho v en ’in B eşinci Senfonisi, « ta t a t a taam » diye, her k u lağ ın seçebileceği, h erk esin a y ak vu rabileceği bir ritim ile b a şla r. A n cak b ir de senfoninin tü m ün ü n ritm i v ard ır; bü yü k ölçüde bölüm ler a ra sın d a k i iliş kiden d o ğ an bu ritm i kim i k işiler d u yabilirse de hiç k im se a y a k v u r a r a k izleyem ez. B u ikinci tü r ritim gü çtü r; a slın d a bu iki ritim tü rü birbirin in ay n ı m ı dır, d eğil m idir, a n cak m üzikçiler bilebilir. Y azıncı o la ra k bizim söylem ek isted iğim iz şudur: «T a ta ta ta am » biçim indeki birinci tü r ritim b irtak ım ro m an la r d a d a b u lu n m ak ta ve o ro m an lara güzellik k az a n d ırab ilm ek ted ir. R om an alam n d a, öteki ritim türüne, y a n i Beşin ci Se n fo n i’nin tü m ün ü n ritm i gibi g ü ç b ir ritm e b en zer b ir ritim bilm iyorum ; a m a belki vard ır. K o lay ritim tü rü n ü M arcel P rou st’un y ap ıtların d a n örneklerle açıklayabiliriz. P ro u st’un rom an ın ın son bölüm ü henüz yayım lanmadı-, rom an cın ın h a y ra n la n , bu bölüm ün de çık m a sıy la h er şeyin yerli yerin e otu racağım , geçm işin a n ım sa n a r a k ölüm süzleşeceğin i ve böylece rom an ın ta m b ir b ü tü n lü k k a z a n a c a ğ ın ı söylüyorlar. Ben b u n a inanm ıyorum . B a n a k a lırsa , P ro u st’un rom an ı e s tetik b ir bü tü n o lm ak tan çok, uzayıp giden bir a n la tıla r dizisidir; A lb ertın e’e ilişkin ay rın tılard a y a z a rın y o ru lm ay a b aşlad ığ ı gö rülür. Belki ileride birtakım y en ilik ler olabilir, a m a b u n ların rom an ın tüm üne iliş kin kan ım ızı d eğiştireceğin i hiç sanm ıyorum . P ro u st’ u n ro m an ı k arm a k arışık tır, y ap ısı iyi değildir; ne şu a n d a h erh an gi b ir biçim i v ard ır, ne de bitince ola cak tır. A n cak gen e de d eğişik p a r ç a la n birbiriyîe b a ğ 214
lantılıdır, çünkü içten dikişlerle tutturulm uştur, b a ş k a bir deyişle, birtakım ritim lere sahiptir. R om an da birçok ritim örn eği gösterebiliriz; bü yü k annenin resm inin çekilişi b u n lard an biridir; a m a k i tabın değişik p a rç a la rm ı birbirine b ağ lam a k açısın d an en önem li örnek, V in teu il’ün m üziğindeki o «küçük ezgi»n in kullanılışıdır. Bu ezgi, bizde tu tarlı bir d ü n y a k arşısın d a olduğum uz yolu n da bir duygu u y an m a sını sa ğ la m a k ta h er şeyden d a h a etkili olm aktadır; h a tta S w a n n i, rom anın k ah ram an ın ı ve C h a rlu s’ü b ir biri ard ın d an yıkım a sü rü k leyen k ısk an çlık tan bile d a h a etkilidir. V inteuil'ün ad ın ı ilk kez çok çirkin k o şu llar altın d a duyarız. Adı sa n ı belirsiz k ü çü k b ir köy orgcusu olan V inteuil ö lm ü ştü r ve kızı onun an ı sın a k a r a çalm ak tad ır. İleride birçok yönde gelişip y ay ılacak olan bu korkunç sah n e geçip g id er ve u n u tulur. S o n ra P a ris’te büyük b ir evin salon unda, b ir k e m an son atı çalınır. Son atın a ğ ır bölüm ünden S w a n n ’ m k u la ğ ın a küçük bir ezgi takılır ve bütün y a şam ın d a yer eder. Ezgi hep canlı kalır, am a türlü biçim lere girer. B ir sü re S w a n n in O dette’e olan sevgisin e e ş lik eder. S o n ra bu ilişki bozulun ca ezgi de unu tu lu r. D erken, Sw an n k ısk an çlık d u y gu su y la kıvranırken, yeniden o rtay a çıkar; kendi k u tsal özelliğini yitirm ek sizin, ay n ı a n d a hem S w a n n in üzüntüsüne, hem de geçm işteki m u tlu lu ğu n a eşlik etm ektedir. Sw ann, so n atı kim in yazd ığın ı m e rak eder, V inteuil’ün y azd ı ğım öğrenince, «Bir z a m a n la r Vinteuil ad ın d a kü çük b ir orgcu tanım ıştım , am a ay n ı ad am olam az,» der. A slın d a so n at onundur; kızı ile kızının a rk a d a şı, so n atı k em a n a u y a rla y a ra k yayım lam ışlardır. S a n k i hepsi bu k ad ard ır. K üçük ezgi, ro m an d a iki de b ir o rtay a çıkar, bir y an k ı o larak, b ir an ı o la ra k 215
V inteuil'ün ezgisiyle böyle k a rşıla şm a k h o şu m u za g i der; an c ak ezginin b irleştirici bir gü cü yoktur. D er ken yüzlerce s a y fa ileride, V in teuil’ü n ülke çap ın d a ün k az a n m a sın d an so n ra m u tsu z ve silik b ir öm ür g eçird iği k a s a b a d a a d ın a b ir an ıt dikileceği söylen tileri d o laştığı sıra d a , b a ş k a b ir yapıtı, ölüm ünden so n ra y ay ım lan an b ir altılısı seslendirilir. Rom anın k ah ra m an ı altılıyı dinler; dinlerken de kendini yabancı, korkunç b ir evren de bulur, o sıra d a söken u ğ u r su z b ir şa fa k , denizi k ızıla bo yam ak tad ır. B irdenbire h em onun, hem de okuyucunun ak lın a so n attak i kü çü k ezgi gelir; belli b elirsiz ve değişm iş b ir biçim de dir, a m a k ah ra m an ın y a şa m ın a yeni b ir yön verir, öyle ki yeniden çocu kluk d ü n y asın a döner ve bu d ün yanın artık bilinm ezliğin derinliklerine göm ülm üş b u lun d u ğu n u an lar. P ro u st’un ro m an ın d ak i m üzik p a rç a la n üstün e yazd ık ların ı k ab u l etm ek zo ru n d a değiliz-, bence m ü ziği a ş ın ölçüde görü n tü ye dönüştürüyor. R o m an da birçok kim senin (önce S w a n n ’m, so n ra d a M arcel’in) d u yd u ğu V in teu il’ün k ü çü k ezgi tüm cesi d u ra ğ a n de ğildir; G eorge M eredith’in kullandığı, örneğin C la ra M iddleton’a eşlik eden k atm erli çiçek aça n k ira z a ğ a cı y a d a C ecilia H alk ett’m d a lg a sız su lard a k i yatı g i bi, d eğişm ez sim gelerle b ir ilgisi yoktur. Böyle b a s m ak alıp sim geler a r a d a b ir yeniden o rtay a çıkabilir, o k a d a r; oysa ritim gelişm e o lan ağ ın a sahiptir; o k ü çü k ezginin hem bestecinin, hem de dinleyenlerin y aşam ların d an a y n b ir y a şa m ı vard ır. N erd eyse k i ta p ta k i kişilerden biridir; tam o larak değil elbette. B u «tam o larak değil» sözünün an lam ı şudur: E zgi nin gü cü , içten dikişlerle rom an ı birleştirm ek, gü zel lik sa ğ la m a k ve okuyucun un belleğini iyice k a v r a m ak u ğ ru n a h arcan m ıştır. Ezgi, o k aran lık başlan216
gıcm dan , k em an so n atı yoluyla altılıya dönüşene d e ğin zam an zam an okuyucu için çok bü yük önem t a şır. Z am an zam an ise, hiçbir an lam ta şım az ve u n u tu lu r gider. İşte bence ro m an sa n a tın d a ritm in işle vi, biçim gibi sürekli o larak o rta d a görünm eden böy le a r a d a b ir belirerek, a r a d a bir gözden u z a k la şa ra k içim izi şaşk ın lık d u ygusuyla, yenilik ve u m u tla dol d urm aktır. \\ B eceriksizce k u llan ılırsa ritim çok sıkıcı olur; k a lıp la şa ra k b ir sim geye d ön üşü r ve bizi sü rü k leyerek götü recek yerde, ay ağım ıza dolaşır. Ö fkeyle bir de b a k a rız ki, ayağım ızın altın d a gen e G alsw orth y’nin köpeği Jo h n yatıyor. M eredith’in o güzel k iraz a ğ a ç ları, y a tla n bile şiirselliğe açılan pencereler olm ak tan ileri gidem ez. K itapların ı önceden ta sa r la y a r a k y a zan rom an cıların ritim y aratabilecek lerin i hiç san m ı yorum ; çünkü ritim , ro m an d a uygun b ir geçiş n ok ta sın a u laşıld ığı sırad a, yazarın içinde d oğal o larak beliren b ir itici gü ce d ay an m ak zorundadır. Ne v a r ki, bu yoldan sa ğ la n a n etki çok gü zel olabilir; k işile re h erh an gi bir z a r a r verm eksizin elde edilebilir ve ay rıc a bir dış biçim e duyduğum uz gereği a z a ltır .// «Yinelem e artı çeşitlem e» diye tan ım lay ab ilece ğim iz ve örneklerle açıklayabileceğim iz kolay ritim türü k on u su n d a söyleyeceklerim izi b u ra d a bitirm ek zorundayız.^Şim di d ah a güç olan ritim türüne g e ç i yoruz. A cab a ro m an lard a, Beşinci Senfoni çalınıp bit tikten so n ra duyduğum uz, çalgılard an yükselm eyip de yapıtın tüm ünden doğan etkiye benzer bir etki y a rata n h erh an gi b ir şey v a r m ıdır? Senfoninin ilk b ö lümü, y a v aş bölüm ü ve «trio-scherzo-trio-finale-triofin ale» biçim inde giden üçüncü bölümü, hep bird en zihnim ize d olar ve birbirinin içine girerek ortak b ir varlık oluşturur. Bu yeni ortak varlık senfoninin tü 217
m ü d ü r ve tam d eğilse bile büyük ölçüde, orkestran ın çald ığı üç b ü yü k se s öbeği a ra sın d a k i ilişkiden doğ m uştu r. Ben bu ilişkiye ritim diyorum . E ğ e r m üzik dilinde b a ş k a b ir ad v e riy o rlarsa z a r a rı yok. Ş u a n d a bizim sorm am ız gerek en soru, ro m a n la rd a bu r i tim tü rü n e benzeyen bir şey olup o lm a d ığ ıd ır.^ Ben böyle b ir ben zerlik bulam ıyorum ; a m a gen e de olabilir, çün kü rom an belki de kendisine en yakın k o şu tlu k ları m üzikte bulabilecektir. T iyatronun d u rum u değişiktir. Tiyatro görsel s a n atlard an y a rarla n a b ilir; A risto teles’in düzen getirm e ç a b a la rın a d a k a rşı koym ayabilir; çü n kü oyun y a z a rı, kişilerin in in san o la ra k gerek lerin i k a rşıla m a k so ru m lu lu ğu n u rom an cı k a d a r derinden duym az. İn san la r özelliklerini gösterebilm e o lan ağın ı en çok rom an d a b u lu rlar. R om an cıya san ki, «İstersen bizi d eğişti rip yeniden y arat, a m a bizi k itab ın a alm ak zorun d a sın.» dem ektedirler. B a şta n beri görd ü ğü m ü z gibi, ro m ancının sorun u, bir y a n d an kişilerini d a v ra n ışla rın d a ö zgü r b ırakırken , b ir y an d an d a b a şk a b ir şey, y an i gü zellik y aratm ak tır. Peki, y ard ım sa ğ la m a k de ğil de, benzerlikler b u labilm ek için nereye yönelm eli? G erçi m üzik in san ı kullan m az, k a rm a şık k u rallara, y a s a la r a bağlıdır; a m a gen e de, bütünüyle duyulun ca, rom an cıya, kendi yöntem leriyle y aratm ay ı b a ş a rab ilece ği b ir gü zellik tü rü su n d u ğu kesindir. R om an y azarın ın d a m üzikteki yayılıp genişlem e k av ram ın a d ö rt ele sarılm a sı gerekiyor. H er şeyi derleyip top ar la y a ra k b ir so n u ca b ağ lasın , hiçbir şeyi n oksan bı ra k m a sın dem iyorum ; açılsın, yayılsın diyorum . S e n fon i çalın ıp bitince, senfoniyi olu ştu ran se s ve ezgi lerin b ağ ım sızlık ların a kav u ştuk ların ı, bütünün rit m i içinde kendi bireysel özgürlüklerin i bulduklarını, içim izde duyarız. R om an d a böyle olam az m ı? S a v a ş 218
ve Baroş’ta d a az çok bun a benzer bir durum yok m u ? Sözlerim ize S a v a ş ve B a rış'la b aşlam ıştık , onun la bitirm em iz gerekiyor. S a v a ş ve B a n ş çok dağın ık b ir rom andır; a n c ak gen e de, okud uk ça arkam ızdan gü çlü m üzik sesleri yükselm eye b aşlam ıy o r m u? R o m an ı bitirdiğim iz zam an , içindeki h er şey, birbiri a r dından sıra la n a n sa v a ş stratejileri bile, öncesine göre d ah a büyük b o y u tlara bü rünm üyor m u?
219
S O N U Ç
Sözlerim i, rom an ın gerçekçiliği gitgide a z a la c a k mı, y o k sa a r ta c a k mı, sin em a rom an ı öldürecek mi gibi geleceğe ilişkin g ö rü şler ileri sü rerek bitirm ek geliyor içim den. İster iyim ser, ister kötü m ser olsun, ileriye yönelik d ü şü nceler hep önem li bir h a v a taşır; yol gösterm ek ve iyi etki b ırak m ak için birebirdirler. A ncak, bizim geleceğe yönelm eye h akkım ız yok. G eç m işin bize a y a k b a ğ ı o lm asın a k arşı çıkm ıştık, bu yüz den şim di gelecekten y a ra rla n m a y a k alk ışm am am ız gerek ir. Son iki yüz yılın rom an cıların ı b ir o d ad a otur m u ş ro m an ların ı aynı a n d a y azan k işiler o la ra k gö züm üzün önüne getirm iştik; hepsi aynı du yguların etkisi altın d a kendi çağların ın olayların ı yaratıcılık teknesinde yoğuruyorlardı. U laştığım ız so n u çlar ne o lu rsa olsun, kullandığım ız yöntem, bizim gib i söz de bilgin ler için sa ğ la m b ir yöntem dir. G elecek iki yüz yılın rom an cıların ı d a gene aynı o d ad a y a z a n ki şiler o la ra k d üşünm ek zorundayız. O nların ele a la c ak ları k o n u lar b a m b a şk a olacak, a m a kendilerinde bir değişiklik b u lu n m ay acaktır. İn san oğlu gelecekte 220
ato m a gem vurabilir, a y a gidebilir, sa v a şı yok ed e b ilir y a d a b ü sbü tü n kızıştırabilir, h ay van zihninin n asıl çalıştığın ı an layabilir. A ncak, b u n lar önem siz şey lerd ir ve san atın değil, tarihin ilgi alan ın a girer. T arih gelişir, sa n a t yerinde durur. G eleceğin rom an y a z a n bütün yeni bulguları, y aratıcı bir zihnin, d e ğişken de olsa, bildiğim iz her zam an ki po tasın d a yo ğu racak tır. B u n u n la birlikte konum uzu ilgilendiren bir soru v ar. A slın d a bu, k arşılığın ı an cak ruhbilim cilerin ve rebileceği b ir sorudur, am a biz gene de soralım . G e lecekte y a ra tm a işlem inin kendisi de d eğişikliğe u ğ r a r m ı a c a b a ? Y ansıtıcı aynan ın sırtın a cıv ad an yeni b ir sır çekilir m i? B a şk a bir deyişle, insanın y a ra tı lışı değişebilir m i? B ir an bu o lan ağı düşünelim , çün kü bu k ad arcık eğlenm eye hakkım ız vardır. Bu kon u da yaşlı kim seleri dinlem ek eğlenceli olu yor. K im i z am an güven dolu bir sesle şöyle derler: «İnsanın y aratılışı oidum olası hep aynıdır. Hepimizin yüreğin in derinliklerinde ilkel bir m a ğ a r a ad am ı y a ta r. U ygarlıkm ış. H adi canım sen de, u y garlık y a l dızdan b aşk a nedir ki! G erçekleri değişitrem ezsiniz.» V arlık lı ve göbekli o lan lar böyle söyler. Ancak, c a n l a n sıkkın sa, gençlerden y ak m ıy o rlarsa y a d a ken dileri b a şa n sız k e n gençlerin b a ş a n k az a n a cağ ın ı d ü şü n erek d u y gu sal b ir tu tu m a girm işlerse, o zam an d a b u n a tab an ta b a n a ters bir gö rü ş benim seyerek, gizem li gizem li: «İnsan y aratılışı aynı kalm ıyor. Ben kendi öm rüm boyunca birtakım köklü değişiklikler gördüm . G erçeklerden kaçam azsın ız,» derler. Böyiece, sıra sıy la b ir gün, «G erçekleri değiştirem ezsiniz,» diyerek, bir gün «G erçeklerden kaçam azsın ız,» d iy e re k kon u şu r d a kon uşu rlar. Ben b u rad a yaln ızca bir olasılığı belirtm ek isti 221
yorum . E ğ e r in san oğlu n u n y a ratılışı b ir gü n d eği şirse, birey ler kendilerine yeni b ir gözle b ak m ay ı b aşa rd ık la rı için değişecektir. B ugün, a ra la r ın d a ro m an cıların d a y er ald ığı tek tü k b irk aç kişi, bu yol d a ç a b a h arc am a k tad ır. A ncak, toplum un bütün k u ru m la n , b ü tü n çık ar çevreleri böyle b ir a r a y ışa k a r şıdır. Devletin, din k u ru m lan n ın , ailelerin (ekonom ik yönüyle) bu değişiklik ten bekledikleri h içbir k azan ç yoktur; o y sa böyle b ir ç a b a a n cak d ış y a sa k la r z a y ıfla rsa ilerlem e sağ lay ab ilir. T arih in k o şu llan d ırm a sın a bu denli çok b ağ lı olan bu aray ışlar, belki de b a şa rısız lık la so n u çlan acak tır; belki de in san zihni nin kendi kendini incelem e o lan ağ ı yoktur; böyle bir o lan ak v a rsa , bu yazının sonu olabilir. D oğru an lı yorsam , titiz b ir a ra ştırm a c ı olan I.A. R ich ard so n ’m g ö rü şü de bu yolda. H er neyse, rom an sa n a tı için yeni b ir canlılık, yeni b ir atılım a n cak bu” yoldan sağ la n a b ilir; çü n kü rom an y a z a n , kendini d eğişik b ir gözle görü rse, kişilerin i de d eğişik görebilecek, b u n d an yeni b ir ay d ın latm a d oğacak tır. Y ü k a n d a söylediklerim h an g i felsefeye y a d a h an gi k a r şıt felsefelere yakın d ü şü y o r bilem em . A m a kendi derm e ç atm a bilgilerim le kendi yüreğim in de rin liklerini yokladığım zam an , in san zihininde iki h a rek et görüyorum : B u n lard an biri, tarih diye bilinen o büyük, o sıkıcı akış, ötekiyse ürkek, yengeç gibi y an y an b ir gidiştir. K o n u şm alarım ızd a bu h arek e t lerin ik isin i de yok saydık. T arihi yok saydık, çün kü ta rih y aln ızca in sa n ları geleceğe d oğru taşıy an yol c u dolu b ir tren d en b a şk a b ir şey değildir. Y en geç g ib i y a n y a n gid en h arek eti de yok saydık, çün kü ele ald ığım ız iki yüz yıllık k ısa b ir sü re b o y u n ca göze ç a rp m a y a c a k k a d a r y a v a ş ve ü rk ek b ir harekettir. B u yüzden, b a şla n g ıç ta şu ilkeleri benim sem iştik: în222
s a n d o ğ a sı d e ğ işm e zd ir v e d u r m a d a n ö y k ü le r ü re tir; b u n la rd a n elli b in sö z c ü ğ ü a ş a n la r a ro m an d en ir. E ğ e r d a h a g e n iş b ir g ö r ü ş b en im sem ey e g ü c ü m ü z y a d a y etkim iz b u lu n sa y d ı v e b ü tü n in sa n ve in san ö n c e si d a v r a n ışla r ı k u ş b a k ışı göreb il şeydik, o z a m a n y u k a rıd a k ile rd e n d e ğ işik so n u ç la r a v a ra b ilird ik . O z a m a n y e n ge ç g ib i y a n y a n g id iş de, tren d ek i y o lcu la rın y e r d e ğ iştirişle ri d e seçile b ilir d u r u m a g e lir v e böylece «ro m an ın g e lişm esi» sö zü y a la n d a n b ilg in le rin k u llan d ığ ı b a sm a k a lıp b ir sö z y a d a tek n iğ e ilişk in u f a k b ir a y n h tı o lm a k ta n k u rtu lu r, in sa n lığ ın g e liş m esi a n la m ım ta şıd ığ ı için önem k a za n ırd ı.
223
E. M. FORSTER
romansanatı “ Bir rom an için son ölçü, ona karşı d u yd u ğ u m u z sevgi olacaktır; tıpkı dostlu klarım ızın ve tan ım layam ad ığ ım ız şeylerin ölçüsünün sevgi olm ası g ib i.’ ’ — E .M . Forster Çağımızın ünlü Ingiliz rom ancılarından E.M. Forster’ın bu yapıtı 1927 yılında, C am bridge Üniversitesince düzenlenen bir dizi konuşm adan oluşm uştur. Kuralcılıktan uzak, bir söyleşi havası İçinde geçen bu konuşm alarda E.M. Forster, rom an sanatının “ ö y k ü ” , “ kişiler” , “ olay ö rg ü sü ” , “ düşsellik” , “ biçim ve ritim ” gibi temel konularında İlginç görüşler getirm ektedir. E.M. Forster’ın, İngiliz ve dünya rom anından geniş bir alanı kapsayan örneklerle oluşturduğu bu yapıtı, ülkem izde sürege len roman üstüne tartışmalara birçok yönden aydınlatıcı, ö ğre tici yaklaşım lar İçermektedir. İngilizcede ve birçok dilde, roman kuramı üstüne temel yapıt lardan biri olarak birçok kez basılan ve basılmakta olan Rom an Sanatı'nı Ünal A ytü r’ün yetkin, titiz çevirisiyle sunuyoruz.