133 37 13MB
Polish Pages 266
Bogusław Wolniewicz
O POLSCE i ŻYCIU Refleksje filozoficzne i polityczne
Wydawnictwo ANTYK Marcin Dybowski
1 1
Spis treści
Przedmowa....................................................................11 Z filozofii.......................................................................15 O idei losu.....................................................................16 O wartości życia - względnej i bezwzględnej..............34 Melioryzm contra pejoryzm.........................................50 W sprawie pejoryzmu................................................... 70 Ulrich Schrade (1943-2009).........................................75 Miejsce Schradego w polskiej filozofii........................78 O późnej filozofii Wittgensteina.................................. 89 Małe wykłady............................................................ 111 Wielkie Pęknięcie....................................................... 113 O wychowaniu............................................................ 117 O liberalizmie............................................................. 122 O pracy naukowej....................................................... 127
5 2 2
Na łamach „Najwyższego Czasu” ........................... 131 Atak na Polskę i Kościół............................................ 133 Pałką w wolne słowo.................................................. 139 Brak zmysłu państwowego......................................... 146 Złote żniwa Grossa..................................................... 159 Prawdziwe wojsko...................................................... 166 Odwracalność przymierzy.......................................... 167 Prowokacja................................................................. 175 Czarny Lipiec............................................................. 184 Na łamach „Myśli Polskiej”..................................... 193 Państwo nie może kapitulować.................................. 195 Polska wobec Rosji dziś.............................................204 V aria.......................................................................... 213 Prawnicy a kara główna.............................................215 Młodzież trudna czy występna...................................222 To nie czas gabinetowej polityki................................227 W rok po odejściu Jana Pawła II....................
249
Statek płynie, choć burza huczy.................................251
6 3 3
W sprawie lustracji..................................................... 256 Wystarczy jeden rzecznik........................................... 258 Rozmowa o Polsce.....................................................259 Pozdrowienie dla Wielkopolski..................................268 Indeks nazwisk........................................................... 273 Indeks pojęć................................................................ 279
4 4
Ten tylko wybór jest ci dan: być bratem-łatą albo zostać sam. Teodor Fontane (1898)
5 5
Przedmowa
Przemyślenia i wypowiedzi tutaj zebrane zmierzają wszystkie w jedną stronę. Są próbą orientacji w zamęcie duchowym, jaki ogarnia świat Zachodu, więc także Polskę. Dokąd my, ludzie tego świata, właściwie idziemy? Miarę zamętu daje oświadczenie, jakie padło ostatnio w sprawie kolosalnego zadłużenia Ameryki i związanej z nim degradacji dolara. Dał je niejaki Alan (Jreenspan, do niedawna wieloletni główny bankier Sta nów Zjednoczonych, zatem człowiek za to zadłużenie i tę degradację najbardziej odpowiedzialny. W edług dzienni ka Rzeczpospolita (9.08.2011, s. B3) oświadczył, że dla Ameryki problem niewypłacalności nie istnieje: „USA mogą spłacić każdy dług, bo zawsze możemy dodruko wać na to pieniądze”. Bezczelna głupota tego oświadcze nia zdumiewa. Nic przeto dziwnego, że już następnego dnia (patrz tamże 10.08.2011) odezwały się Chiny, które ustami swojego premiera, pana Wen Jiabao, a głosem swojej nowej, oszałamiającej potęgi, rzekły z wschodnią oględnością wyrazu: „Żądamy, by poszczególne kraje zaczęły prowadzić odpowiedzialną politykę fiskalną i monetarną”. Sądzę, że „poszczególne kraje” rychło zoba czą, iż nie były to słowa rzucone na wiatr. Zobaczymy również my.
11 6 6
Wewnętrznie najwymowniejszym obrazem cywi lizacyjnego rozpadu jest polska szkoła i jej wariacka pe dagogika. Pod demagogicznymi hasłami „podmiotowości ucznia” i „szkoły przyjaznej” zamieniono szkołę w ho dowlę nowych barbarzyńców; a zniszczywszy cywilizo wany autorytet nauczyciela, zastąpiono go kryminalnym autorytetem młodzieżowego gangu i jego prowodyra, któremu nikt tam nie śmie się sprzeciwić, z dyrektorem na czele. Policja w szkole - oto jedyne realne osiągnięcie tzw. nowoczesnej pedagogiki. Trzeźwa filozofia nie myśli świata zmieniać, nie jej to sprawa. Usiłuje jedynie zrozumieć, dokąd on się toczy. Jedno było jej przy tym jasne od dawna: życiem społecznym rządzi nie rozum, lecz namiętności. Za przy kład okazowy może tu posłużyć indywidualna motoryza cja. Racjonalnie rzecz biorąc, własny samochód dla każdego jest to środek masowego transportu najmniej efektywny, i to poczwórnie: energetycznie, ekonomicznie, ekologicznie i komunikacyjnie. Cóż to jednak znaczy wo bec namiętności, by mieć swoje auto i móc jeździć nim niby „gdzie się chce”. Namiętność prze na oślep do swego obiektu, nie baczna na dalsze tego skutki; i żadna racjo nalna kalkulacja jej w tym pędzie nie powstrzyma. Trzeź wa filozofia bierze to w swych diagnozach pod uwagę. Cywilizacja Zachodu rozpada się, co pokazuje chociażby ów Greenspan. Co więcej, rozpada się nie tyl ko bez wyczuwalnego oporu, lecz sama jeszcze ten roz pad wielorako przyśpiesza. Widać to dobrze na przykładzie lewackiej degeneracji uniwersytetu. Autor
12 7 7
patrzy na te przemiany ze smutkiem. Nie tylko dlatego, że cywilizację tę kocha jako swoją, lecz i dlatego, że była ona cywilizacją wolności - jedyną, jaką ludzkość wydała. Jakakolwiek przyjdzie na jej miejsce, już taką nie będzie. Szkoda jej. Na pozór cywilizacja nasza dalej trwa. Dzieje się to jednak na zasadzie, którą Czesław Miłosz określił w swojej Ziemi Ulro (Paryż 1977, s. 177) jako „prawo hi storycznego opóźnienia, bliżej niezdefiniowane, zgodnie z którym to, co zostaje śmiertelnie ugodzone w jednym ciągu zjawisk, długo jeszcze żyje w ciągach równole głych”. Rozumiem to prawo tak. Cywilizację tka się jak pas kontuszowy z wielu równoległych wątków („ciągów zjawisk”), które się wzajem warunkują. W ątki te mają jednak pewną względną niezależność czasową. Gdy któ ryś się urwie, pozostałe snują się dalej - najpierw jakby nigdy nic, potem po kolei słabnąc, wyrodniejąc i wresz cie gasnąc; a wszystko to coraz prędzej. Obrazem może być znowu szkoła. Instytucjonal ny autorytet nauczyciela złamano w niej siłami pedago gicznego lewactwa już dawno temu, ale reszta szła na razie dalej jak przedtem - mocą wcześniejszych, głęboko wdrożonych odruchów społecznych i cywilizacyjnych nawyków. Jednakże do czasu, bo zgodnie z prawem hi storycznego opóźnienia zaczęły teraz samoczynnie wy gasać po kolei inne ciągi zjawisk składających się na życie i zdrowie szkoły. Tej utracie zdrowia nie zapobie gną już żadne „reformy” ; przeciwnie, tylko ją przyśpie szą, co zresztą widać po ich rosnącej częstotliwości.
13 8 8
Filozofię ta Miłoszowa konstatacja zadowala. Albowiem dzięki niej wiemy przynajmniej, gdzie i na czym stoimy. Niczego więcej od filozofii żądać ani ocze kiwać nie należy.
14 9 9
Z filozofii
10 10
O idei losu
1. Chcę mówić o i d e i losu, nie o jego pojęciu, ani poczuciu. Pojęcie losu to kwestia logiczna: dotyczy znaczenia pewnego słowa i zmierza do jakiejś definicji; metafizycznie jałowa. A poczucie losu to stan psychiczny, dobry na dywagacje psychologiczne, metafizycznie rów nie jałowe. Poczucie losu jest względem jego idei wtór ne: to ona je rodzi, nie odwrotnie. Psychologię podstawia się dziś chętnie za metafizykę; np. w filozofii religii fan tazjują bez końca o rzekomych „przeżyciach religijnych”, albo o „doświadczeniach mistycznych”. Filozoficznie jest to oszukaństwo: za towar markowy podsuwa się ta nią namiastkę. Filozofia nie zajmuje się tym, co ludzie wyobrażają sobie i myślą, tylko tym, jak jest naprawdę. Idea losu stanowi pewną metafizyczną perspek tywę: szczególny punkt widzenia, z jakiego patrzymy na nasze życie i na otaczający nas świat. Ta perspektywa istnieje obiektywnie, nie zależy od nas. Nie my ją two rzymy, my ją tylko odnajdujemy. Jest z tym tak, jak ze zwykłą perspektywą optyczną. To nie moje oko stwarza punkt widzenia, który według praw geometrii rzutowej wyznacza jego perspektywę. Oko w ten gotowy punkt widzenia jedynie wchodzi, wstawiając weń swoją so
16 11 11
czewkę - tak samo jak aparat fotograficzny. Psychologia nie ma tu nic do rzeczy. Wchodząc intelektualnie w per spektywę losu, tym samym wzbudzamy w sobie emocjo nalnie i wtórnie poczucie losu, niejako przy okazji. Terminu „idea” używam w sensie Kanta. Powie działby on, że idea losu jest pewną „zasadą regulatywną” (por. Windelband 11/105), organizującą nasz sposób my ślenia o świecie i życiu, choć nic konkretnego o nich nie mówiącą. Inne ustawia proporcje. Podobna jest w tym do idei nieskończoności. Ta przenika bowiem całą matema tykę, ale jej treści nie da się ująć zadowalająco w żadnej definicji. Najlepiej jeszcze, choć tylko pośrednio, wyraża ją zasada indukcji matematycznej, ten nerw myślenia matematycznego. Idea losu jest prastara. U Homera występuje jako mojra, co pierwotnie znaczyło „przydział”: to, co komuś „przydzielone”. Później u Greków pojawiło się inne na zwanie: tyche. Pierwotnie znaczyło tyle co „ tra f’: to, co się komuś „przytrafia”. Ojciec Bocheński (Europäische Vhtlosophie der Gegenwart, 1951, s. 204) nazwał t y c h i e z n ą taką filozofię, która widzi i docenia ogromną rolę, jaką w życiu ludzkim gra element losu. W idei losu, lak zaraz zobaczymy, oba źródłosłowy greckie są zacho wane: mojra i tyche, przydział i traf. Ukazują się w nich dwa oblicza losu.
2. Idea losu nie jest ideą prostą. Da się w niej wyodrębnić dwie prostsze idee składowe: pierwszą jest p r z e z n a c z e n i e , drugą jest p r z y p a d e k . Nasz los Jest wypadkową tych dwojga: przeznaczenia i przypadku jak na rysunku.
17 12 12
przypadek
przeznaczenie W tych składowych łatwo rozpoznajemy obie idee greckie: „przeznaczenie” to przecież grecka mojra to, co los nam „przydzielił” ; a „przypadek” to grecka tyche - to, co się nam losowo „przytrafia”. (Rzut z osi przypadku na oś przeznaczenia wyraża jego udział w tamtym; i odwrotnie.) Znany amerykański słownik Webstera (Webster's New World College Dictionary), bardzo celny w swoich definicjach, za główną cechę losu ma to, że stanowi on jakąś agency beyond human control: jakiś „czynnik sprawczy poza zasięgiem ludzkiej woli”. Zauważmy, że można to odnieść do obu składowych: ani na to, co nam „przeznaczone”, ani na to, co w nas „trafia”, wpływu nie mamy żadnego. (Gdybyśmy mieli, nie byłby to „los”, tylko nasze działanie: przejaw naszej woli.) Zrządzenie losu jest czymś, co przychodzi z zewnątrz, spoza naszej woli - jako coś, co trzeba przyjąć i się z tym pogodzić, chcąc czy nie chcąc. Los nie pyta, czego chcemy. Nieczułość losu na nasze pragnienia i chęci, choćby najgorętsze, to jego pierwszy rys niesamowity. Można rzec, że w słowie „los” wyrażamy niepojętą obcość otaczającego nas wszechświata. Od tej nieludzkiej obcości jesteśmy wprawdzie osłonięci błoną swojskiej codzienności. Co rusz jednak prześwituje przez tę błonę tamto coś - obce, groźne i niepojęte: beyond human control. I nie tylko prześwituje,
18 13 13
lecz w tę codzienność nieraz wkracza. My zaś drętwiejemy wtedy ze zgrozy i mówimy - jeżeli coś rzec jesteśmy jesz cze w stanie: „to było uderzenie losu”. Niczego to oczywi ście nie wyjaśnia, ani nie ma wyjaśniać. Jest jedynie artykułowanym wyrazem naszej bezradności - intelektual nej, emocjonalnej i pragmatycznej - gdy naprawdę stajemy oko w oko z losem. Ktoś odpowie: „Przecież można coś zrobić!”. Owszem, czasem można. Jednakże to, czy gdzieś można, samo już jest wyrokiem losu, który akurat tutaj zostawił nam jakąś furtkę. Furtki takiej z reguły szukamy, gnani nadzieją, że może jest. Czasem jakąś znajdujemy, czasem nie. Czasem zaś z góry wiemy, że żadnej nie ma, i że cała nasza krzątani na jest tylko inaczej artykułowanym wyrazem naszej bezrad ności wobec losu i jego niesamowitego chłodu. Chłód ten bowiem jest docierającą do nas w ten sposób uczuciowo nieludzkością wszechświata. Ona nas mrozi. Jasno widział to Czesław Miłosz. Jego dziełem głównym jest moim zdaniem „Ziemia Ulro” (1977), co oznacza u niego ziemię wyzutą z wszelkiej wiary. A tam czytamy (s. 194/5): Jeżeli po miliardach lat ewolucji człowiek poja wił się na ziemi mocą przypadkowych mutacji, [to] jakiekolwiek przypisywanie wszechświato wi dobrych zamiarów wobec niego jest odmianą wyobrażeń religijnych. Innymi słowy, pomiędzy dziedziną wartości człowieka i niewzruszonymi prawami wszechświata brak najmniejszego związku /.../. Jakiekolwiek też postulowanie ży cia ludzkiego w harmonii z Naturą, z kosmosem czy z uniwersalnym Rozumem jest tyle warte co wiara w rusałki i dziwożony /.../. Człowiek jest sam - a jeżeli istnieją na jakichś planetach istoty obdarzone inteligencją, [to] tak samo |x>jawiły
19 14 14
się mocą przypadku i tak samo są wszechświa towi obce. Pogląd na świat, jaki wyziera z tych słów Miłosza, na zwijmy t y c h i z m e m - filozofią losu. Ja ten tychizm podzielam. Tychizmem jest także filozofia Stanisława Lema. Najdobitniej wyraża ją jego wypowiedź dla miesięcznika Znak (7-8/1969) zatytułowana „Wizja filozofa na krze”, ale również cała jego twórczość późniejsza. Przeciwieństwem tychizmu jest antropizm. Głosi on przewagę człowieka nad losem, albo przynajmniej jakąś ich w życiu równorzędność. Wyraża go znane powiedzenie, że „człowiek jest kowalem swojego losu”. Opozycję tych dwu poglądów na los ujął najkrócej dawno temu, jeszcze za mo jej młodości, mój rodzony młodszy brat, potem znany pro fesor fizyki teoretycznej. Powiedział: „Człowiek nie jest kowalem swojego losu, tylko jego tragarzem”. Nie kształtu je swego losu, tylko go dźwiga - lepiej lub gorzej, co zresz tą też zależy od losu: jaką przeznaczył nam naturę i jakie zsyła na nas przypadki.
3. Składowe losu nie są od siebie niezależne. Nie stoją każda sobie, jak wyrosłe obok siebie drzewa: tu czysty przypadek, tam moc przeznaczenia. Łączy je - jak powiedziałby Roman Suszko - pewna d i a l e k t y k a : w tym, co przypadkowe, ma udział przeznaczenie; a w tym, co przeznaczone, ma udział przypadek. Nazwijmy „po lem losu” ten zbiór możliwości, z których realizacji krok po kroku układa się nasze życie. Zakreśla ono na tym polu losu pewną linię, swoją t r a j e k t o r i ę , której prze bieg wyznaczają „wektory” przeznaczenia i przypadku. Dialektyka polega na tym, że wektory te nie są ortogo
20 15 15
nalne: modyfikują się wzajemnie. Obraz losu się przez to zaciemnia, coś jednak mimo wszystko widać. Przede wszystkim los jest i n d y w i d u a l n y : inny mój niż twój, jeszcze inny jego czy jej. Oczywiście, są w nim także elementy wspólne wszystkim ludziom. Łącznie składają się na to, co określane jest jako conditio humana, „dola ludzka”. Jednakże prócz owej części wspólnej każde z nas ma tam również swoją cząstkę wła sną, ściśle indywidualną. Zilustrujmy ten ważny punkt prostym wykresem. Z
Niech prostokąt Z przedstawia ogół życiowo moż liwych zdarzeń: wszystko, co komukolwiek może się przydarzyć: „życiową przestrzeń możliwości”. Punkty tej przestrzeni reprezentują różne rodzaje zdarzeń: jeden spotkanie znajomego, drugi - spóźnienie na pociąg, trze ci - małą kradzież; i tak dalej. Losem danej osoby X jest tam pewne pole Lx, dla każdej inne. (Przekrój wszystkich pól jest niepusty i oznacza wspólną ludzką dolę L =
Trajektoria życia X-a leży w polu jego losu Lx i może tam przebiegać rozmaicie. Faktyczny jej przebieg
21 16 16
tx zależy od przypadku, nie wykracza jednak nigdy poza to pole. Po polu losu Lx hula przypadek, ale granice jego hulankom wyznacza przeznaczenie. Tak np. popełniamy w życiu różne głupstwa, wie le innych popełnić byśmy mogli. Są jednak takie, o któ rych z góry wiemy, że tych byśmy nie popełnili: byłoby to bowiem wbrew naszej naturze. Elzenberg mówi: „Przeznaczenie to tylko inna nazwa naszej własnej natu ry” . Ja to odwracam i mówię: nasza natura to tylko inna nazwa przeznaczenia; inny jego aspekt. Mawia się, że „okazja czyni złodzieja”. Niepraw da, ona go tylko u j a w n i a . Okazja to przypadek, który sprawia, że złodziejskość skryta w czyjejś naturze wy chodzi z niej na jaw - także dla niego samego, bo przed tem mógł o niej nie wiedzieć. „Kraść, gdy tylko można” - takie zdarzenie musiało już mocą przeznaczenia leżeć w polu jego losu. W czyim nie leży, ten nie ukradnie, choćby mógł. Uczciwość jest to brzemię losu, jak inne. Wykres pokazuje też, czym tychizm różni się od fatalizmu. Fatalizm jest tychizmem „punktowym” - skraj nym, ale silnie przemawiającym przez to do wyobraźni. Według niego trajektoria mojego życia nie tylko leży w zamkniętym przez los polu życiowej przestrzeni zdarzeń Z, lecz musi przejść tam także przez pewien określony punkt wyznaczony mi przez „fatum”, nie do ominięcia. Prawzorem fatalizmu jest legenda o królu tebańskim Edypie. W yrocznia delficka przepowiedziała mu, że zabije własnego ojca i poślubi własną matkę, czyli złamie dwa straszne tabu: ojcobójstwa i kazirodztwa. Edyp robił co mógł, by wyroku losu uniknąć, a stało się jak przewi działa wyrocznia. (Chcąc to pokazać na wykresie, starczy zaznaczyć na polu Edypa Le pewien punkt wyróżniony e.
22 17 17
Musi oczywiście leżeć na trajektorii te oraz w indywidu alnie „Edypowej” części tego pola: e e Le - L. Wszystkie możliwe trajektorie w polu Le przechodzą wtedy przez ten właśnie punkt.) Tychizm to jest fatalizm zracjonalizowany, oczyszczony z treści przesądnych, np. astrologicznych.
4. Przeznaczenie racjonalnie pojęte ogranicza sferę przypadku. Zachodzi jednak również zależność odwrotna i to stanowi naszego losu drugi rys niesamowity. W wyższym porządku zdarzeń - tym, co nas poprzedził i nas przetrwa samo nasze przeznaczenie też przydzielił nam przypadek! By to sobie uprzytomnić, przypatrzmy się naszemu przeznacze niu bliżej, tej jego sztywnej ramie. Co ją tworzy? Ramę naszego losu wyznaczają trzy czynniki przy rodzone i wzajem od siebie niezależne: nasz genotyp, nasza epoka, i nasza wspólnota plemienna. Inaczej mówiąc: to, jacy się urodziliśmy; kiedy się urodziliśmy; i wśród jakich urodziliśmy się ludzi. (Wyjaśniam, że przez „wspólnotę plemienną”, zwaną także „ojczyzną”, rozumiem coś, na co składają się trzy wielkie rzeczy wspólne: wspólna mowa, wspólna ziemia i wspólna pamięć.) Ani genotyp, ani epoka, ani nasza wspólnota nie są kwestią naszego wyboru: każde stanowi składnik naszego przeznaczenia. Najważniejszy jest genotyp. Przewrót w biologii, jaki dokonał się w drugiej po łowie XX wieku, ujawnił, w jak ogromnej mierze nasz geno typ wyznacza nasz fenotyp: całą naszą indywidualną konstytucję cielesną i duchową - od zdrowia i aparycji po czynając, a na inteligencji, temperamencie i charakterze koń cząc. Nasz genotyp jest naszą naturą, a nasza natura to my.
23 18 18
Nie jest tak, że „tu ja, a tam moje geny”; bo te moje czynne geny to właśnie ja. Prekursorem tej świa domości był Nietzsche. W „Zarathustrze” mówi on o „gardzicielach ciała” (von den Verächtern des Leibes): Gardzicielom ciała chcę słowo rzec. /.../ Ciało to jest wielki rozum (eine grosse Vernunft), [a] narzędziem ciała, bracie mój, jest także twój mały rozum. Mówisz „Ja” i jesteś z tego dum ny. Czymś większym jednak - w co ci trudno uwierzyć - jest twoje ciało i jego wielki ro zum: ten, co nie mówi Ja, tylko czyni Ja. /.../ W twoim ciele więcej jest rozumu niż w całej twojej mądrości. Sto lat później do tego samego wniosku doszedł Po pper. W jego „Swiecie skłonności” (1996, s. 56/7) czytamy: [Wiedza a priori jest to] taki rodzaj wiedzy, którą organizm posiada wcześniej niż do świadczenie zmysłowe; jest to, mówiąc ogól nie, wiedza w r o d z o n a . /.../ Sądzę, że około 99% wiedzy wszystkich organizmów ma charakter wiedzy wrodzonej. Nowa biologia zmienia cały nasz sposób myślenia o sobie i świecie. Pierwszy zrozumiał to Lem, lecz także te moje wywody są już tej przemiany objawem i następ stwem. Idzie ona w kierunku tychizmu. „Geny to potęga”, mawia pani dentystka Danuta Jędruszczak. Zapewne my śli przy tym głównie o zębach swoich pacjentów, ale ma rację ogólnie. Z genem nie wygrasz - ni z cudzym, ni z własnym. Dotyczy to tak samo zębów, jak charakterów albo inteligencji. Ich jakość indywidualna jest naszym przeznaczeniem, poprawić jej się nie da. Tychizm nowej biologii przeczy lewackiej pedago gice z jej antropicznym chciejstwem i zbrodniczą głupotą.
24 19 19
Nawołują demagogicznie, by „uczyć młodzież nie encyklo pedycznej wiedzy, tylko samodzielnego myślenia” - choć nie dali ni cienia dowodu, że to możliwe. Samodzielność myślenia jest darem losu, jak spryt lub wdzięk: ma się ją, albo nie ma. Ta zaś „aktywizacja samodzielnego myślenia”, jak ją elokwentnie nazywają (por. np. Maria WanatGoriaczko „Głos polemiczny”, Edukacja Filozoficzna 35/2003), polega praktycznie na tym, że się podjudza mło dzież do zarozumialstwa i bezczelności. Jedno trzeba jednak przyznać. W nierównym po dziale swoich darów los odsłania swój trzeci rys niesa mowity. Jak ktoś rzekł, „los nie zna co to moralność”. (Roger Vailland Dziwna zabawa, motto.) Przeciwieństwo postaw tychicznej i antropicznej rysuje się w tym miejscu najostrzej: prawoskrętnego pogodzenia się z losem i lewoskrętnego przeciwko losowi sprzeciwu. Która z tych postaw jest racjonalna, a która irracjonalna? W okół tej kwestii toczy się w świecie Zachodu spór i bój.
5. Tu dygresja, lecz ważna. Pytają z głupia frant: kiedy w życiu płodowym zaczyna się człowiek? Pytają ignorancko lub podstępnie, bo odpowiedź jest prosta: zaczyna się w chwili poczęcia, czyli od z y g o t y ! Stwa rza go wielki wybuch energii życiowej, którą wyzwala złączenie się dwóch komórek haploidalnych - ojcow skiego plemnika z macierzyńskim jajem - w jedną diploidalną, zwaną „zygotą”. To ten wybuch wrzuca nas w istnienie i określa nasze przeznaczenie - od płci poczyna jąc. Jeżeli złączyła się w nim para chromosomów XX, to |X)wstała dziewczynka; a jeżeli para XY, to powstał chło piec. To zaś są dwa losy nader różne, w istocie dwie od miany człowieczeństwa.
25 20 20
W zygocie jest już nasza dusza, choć jeszcze uśpiona - jak w narkozie. W języku genotypu zapisana jest tam cała nasza indywidualność intelektualna, emo cjonalna i moralna. Wszyscy zaczynaliśmy od zygoty, bo nie poród przecież nas stworzył, ani cesarskie cięcie. Poczęcie to w naszym życiu chwila „zero”, od niej biegnie nasz licznik. Kwestionowanie tego funda mentalnego faktu jest nikczemną sofistyką albo zwyczaj ną ciemnotą.
6. Genotyp - to, co wrodzone i stałe - jest domi nantą naszej osobowości i naszego przeznaczenia. Jednak nie on sam je wyznacza. W osobowości wyróżniam trzy warstwy jej po datności na wpływy otoczenia: zewnętrzną a - społecz nie giętką, którą kształtuje się łatwo; pośrednią P społecznie plastyczną, którą kształtuje się z trudem; oraz wewnętrzną y - społecznie sztywną, która kształtować nie daje się wcale.
26 21 21
Kształt warstwy a - nazwijmy ją „adaptacyjną” wymuszają bezpośrednio naciski społeczne otoczenia, jego doraźne sankcje. (Na przykład: uczeń odezwie się bezczelnie do nauczyciela. To raz mu w papę - i już wie, jak się odzywać. W arstwa a zmieniła mu się momental nie.) Warstwa a jest sprężysta jak piłka: jej społeczne odkształcenie trwa dopóty, dopóki na osobowość ciśnie formująca ją siła społeczna o: dopóki trwa realne zagro żenie sankcją. Po jej odjęciu osobowość wraca natych miast do swego kształtu przyrodzonego: do „stanu natury” - jak powiedziałby Hobbes - w którym życie ludzkie jest „paskudne, bydlęce i krótkie” (nasty, brutish, and short). Warstwę a stanowi świadomość społecznych re guł gry indukowana obawą przed sankcjami za ich naru szenie. Żyjąc w grupie, osobnik musi stosować się do jej reguł, bo widzi, że grupa jest od niego fizycznie i moral nie silniejsza; że z nią nie wygra. Inaczej jest z warstwą p. Ta formuje się trwale, jak żelazo pod młotem. Ugina się dużo trudniej niż war stwą a, ale co się raz ugnie, to zostaje. Na tym właśnie polega „plastyczność” wszelkiego materiału. Warstwę P stanowią cechy osobowości n a b y t e , przeważnie w dzieciństwie. Składają się na nie o d r u c h y wdrożone społeczną tresurą, czyli długotrwałym i jednokierunko wym naciskiem otoczenia; a także n a w y k i nabywane automatycznie przez naśladowanie panującego zwyczaju: „inni tak robią, to ja też”. (Oczywistym przykładem jest nasz język macierzysty.) W warstwie P leżą także nasze maniery i gusta. Ogólnie leży w niej wszystko, co zwie się „ucywilizowaniem” i przeciwstawia „barbarzyństwu” oraz „dzikości”. Kształt warstwy P sprawia, że pewne zachowania stają się dla nas „nie do pomyślenia”.
27 22 22
Warstwę P nazywam „cywilizacyjną”. Stanowi część naszego losu, bo formują ją dwa pozostałe czynniki naszego przeznaczenia: epoka, w której przyszło nam żyć, i wspólnota, w którą wrośliśmy. Max Weber mówi: „Różnice kultury i smaku to najtrudniejsze do pokonania bariery stanowe”. Zdaje mi się wątpliwe, czy w ogóle można je pokonać w jednym pokoleniu. Warstwa y zależy tylko od genotypu i stanowi ją dro osobowości. Jest w nim całe nasze usposobienie. Ono też określa, w jakim stopniu warstwy a i p danego osob nika są podatne na wpływy otoczenia. (Bo stopień ten „skłonności społeczne” - oczywiście też jest osobniczo różny.) Jądro y jest nieczułe na oddziaływania społeczne. Nie imają się go prośby ani groźby, perswazje ani mani pulacje: jest twarde jak diament. Można je strzaskać, nie można go wgiąć. W chwili „zero” określił je wyrok losu: „takim - czy taką - będziesz”; lękliwym lub śmiałym, prawdomównym lub kłamliwym, samodzielnym w my śleniu lub naśladowczym - i tak dalej po wszystkich współrzędnych ludzkiego usposobienia. Chcieć ten wy rok zmienić, to daremnie spierać się z losem. Skłonność do takich sporów - jeżeli u kogoś jest - też zresztą była już zapisana w warstwie y. Poza pole swojego losu nikt wyjść nie zdoła. Warstwa y zmienia się tylko populacyjnie. To znaczy: eliminacja nosicieli pewnych genów może spra wić, że w puli genowej danej populacji ich udział się zmieni. Tak powstały chociażby rozmaite rasy psów wszystkie z udomowionego wilka, przez dziesięć tysięcy lat. W ybitny genetyk radziecki Mikołaj Wawiłow, który potem (1943) zginął w czeluściach gułagu, rzekł w dobie łysenkizmu: „W nauce dokonuje się selekcja naturalna 28 23 23
ludzi bez genu przyzwoitości”. (B Hayjce npoHcxoflHT ot6op jno^en 6e3 reHa nopaaoHHOCTH.) A jak jest dzi siaj?
7. Nasz genotyp został zapisany w zygocie jako podwójny, „diploidalny” komplet chromosomów: po 23 od ojca i od matki, razem 46. Powieliły go potem wszystkie komórki organizmu. W tym, jak ów komplet powstaje, widać najlepiej wspomniany już drugi rys nie samowity losu: jego loteryjność. Komórki rozrodcze zwie się zbiorczo „gameta mi”: zygota jest połączeniem dwóch gamet. W gamecie komplet chromosomów jest pojedynczy, „haploidalny”: liczy ich jedynie 23 i zwą go wtedy „genomem”. Nasz genotyp to połączenie dwóch genomów, macierzyńskie go z ojcowskim. Organizm wytwarza gamety ze zwykłych komórek diploidalnych w procesie zwanym „mejozą”, czyli „zmniejszaniem” (meion znaczy mniej). Proces ten - w swojej kombinatoryce przepiękny - sprawia, że z jednego genotypu powstaje wiele różnych genomów: 223, a więc około dziesięciu milionów, każdy genom inny. Prawdopo dobieństwo warunkowe, że przy danych rodzicach złoży się z ich genomów akurat nasz genotyp, jest znikome: wynosi (1/223)2, więc około jednej stubilionowej. Wybranie z tej ogromnej urny genotypów akurat tego naszego było na loterii życia wielkim przypadkiem. A to on określił naszą osobowość, jej jakość i wartość, z nimi zaś także nasze przeznaczenie. Z bezliku innych możliwości wybrał nas i nasze przeznaczenie na chybił trafił, jak popadło.
29 24 24
W ogromnej przypadkowości naszego losu jest coś, co zadziwia i niepokoi - choć może nie powinno, bo w końcu cóż w tym takiego: loteria jak loteria, tyle że więk sza niż się myślało. A jednak coś tu niepokoi. Ten nasz wgląd w genetyczny mechanizm naszego losu zdaje się czymś zarazem wspaniałym i przerażającym; czymś - jak to ujął Paweł Hertz - już nie na naszą miarę skrojonym.
8. A gdzie wolna wola? Jest i ona - tam, gdzie los daje nam wolną rękę: na polu Lx. Posuwając się po tra jektorii życia tx, trafiamy w sytuacje, które nazywam „rozstajnymi” - jak ten punkt s na rysunku:
Stawiają nas one przed wyborem między dwiema otwie rającymi się w nim możliwościami, przed alternatywą „p czy p ’ obstawić w Monte Carlo czerwone czy czarne; przyjąć jego oświadczyny czy je odrzucić; udać się do Smoleńska pociągiem czy samolotem? Tutaj rozstrzyga my my, nie los; choć to on nam wybór daje, nie my sobie. Z tychicznego punktu widzenia wolny wybór jest szcze gólnym rodzajem przypadku. Marian Smoluchowski określał „przypadek” jako zdarzenie, w którym „mała przyczyna pociąga wielkie skutki”: jest do nich energe tycznie nieproporcjonalna. W sytuacji rozstajnej taką
30 25 25
„małą przyczyną” będzie nasz akt wyboru, to znaczy my sami. Trzymajmy się słynnej formuły Smoluchowskiego. Przeznaczenie nie wyklucza wolnej woli, ograni cza ją tylko. Niektórym trudno się z takim wędzidłem pogodzić i szukają remedium w „myśleniu pozytywnym”, albo snują miraże życia bez kresu dzięki transplantacjom (jak Zbigniew Religa, zanim zmarł). Wymyślili nawet nową zasadę niby naukową - nazywają ją „zasadą antropiczną” - według której świat jest urządzony specjalnie dla nas, a my jesteśmy jego „gospodarzami” (Kim Ir Sen, Jerzy Buzek). Jeszcze inni obejmują ramionami drzewa, by wchłaniać z nich długowieczność, albo w tymże celu dają się zakopywać po szyję w ziemi, którą zwą wtedy z grecka „Gają”. Antropizm - czyli mniemanie, że człowiek jest panem swojego losu - to wyraz rozplenionego egotyzmu i megalomanii, odbierających ludziom rozum.
9. Tychizm to przeświadczenie, że człowiek jest p o d d a n y m losu. Jak ma się ono do chrześcijaństwa? To zależy do jakiego, bo jest chrześcijaństwo lewoskrętne - antropiczne, i jest prawoskrętne - tychiczne; choć tamto dzisiaj góruje. Najłatwiej widać to po różnie pojmowanej roli Kościoła. Antropiczni mówią: „Kościół służy człowiekowi” - i sądzą, że go tym pochwalili. Tychiczni mówią: „Kościół służy nie człowiekowi, tylko chwale Bożej” - czego tamci pojąć nie mogą, bo antro piczni. „Człowiek” jest dla nich „wartością najwyższą”, wszystko ma służyć jemu; Bóg pewnie też. Chrześcijaństwo tychiczne wiedzie swój rodowód od św. Augustyna (354 - 430), z jego nauki o łasce. An-
31 26 26
tropiczne zaś ma swego przodka w Joachimie de Fiore (1132 - 1202) i w jego zapowiedzi zrównania się czło wieka z Bogiem. Współcześnie wcielają je chmary chrześcijańskich postępowców - od „teologii wyzwole nia” po ks. Tischnera i jego duchowych sobowtórów. Według Augustyna nie dlatego ktoś zostaje zba wiony, że żył po Bożemu; wręcz odwrotnie: dlatego żyje po Bożemu, że już został zbawiony - zanim się urodził. Łaska spływa na nas jak przeznaczenie. Można rzec po dzisiejszemu, że zbawieni albo potępieni jesteśmy już w zygocie mocą wyroków Bożych równie niezbadanych jak wyroki losu. Tychizm ma z chrześcijaństwem także inny jesz cze związek, ogólniejszy. Hegel powiedział słusznie: „Religia zaczyna się z świadomością, że jest coś wyższe go niż człowiek”. Los j e s t wyższy. Dlatego idea losu jest ideą religijną.
10. Pod sam koniec życia Elzenberga odwiedzał go w warszawskim szpitalu przy ul. Spartańskiej Tadeusz Czeżowski. W trakcie jednej z tych wizyt powiedział do niego w swoim duchu i stylu: „Rok później, rok wcze śniej - co za różnica”; na co Elzenberg bardzo się żach nął. Tychikiem był Czeżowski - ten „stoik rzymski”, jak go określił Kotarbiński - nie Elzenberg. Miał inne prze wagi, i to duże, tej jednak nie. Morał tej szpitalnej przypowieści jest taki: antropizm i tychizm to nie są dwa poglądy. To są dwa typy osobowości, typ A i typ T. Mówiąc za Kantem, są to dwie przeciwne sobie zasady r e g u l a t y w n e naszego myśle nia o życiu i świecie. Takich zasad nikt nie wybiera: przydziela je nam los - już w zygocie. Mamy je nie w
32 27 27
głowie, lecz w trzewiach, jak grupę krwi, albo jak swą prawo- lub leworęczność. Własną zasadę regulatywną można sobie co najwyżej uświadomić; zmienić ją nie jest w naszej mocy; ani w mocy czyjejkolwiek perswazji lub argumentacji. Bo ta zasada to właśnie m y , nasz los.
Edukacja Filozoficzna 50/2010
33
28 28
O wartości życia - względnej i bezwzględnej 1. Wartość względna. Sprecyzujmy na wstępie, co właściwie ma się na myśli mówiąc, że coś ma “war tość względną”, albo przeciwnie “bezwzględną”. Nie będzie to definicja tej opozycji, lecz jedynie jej objaśnie nie, zwane też czasem definicją c z ą s t k o w ą . Otóż mówimy, że coś ma wartość w z g l ę d n ą , gdy ma ją dla jednej osoby, a nie ma dla drugiej. Ma zaś wartość b e z w z g l ę d n ą , gdy ma ją dla każdego. (Można by tu rozważać także inną relatywizację wartości - nie do osoby, lecz do czasu: czy coś ma dla kogoś wartość zawsze, czy tylko niekiedy; raz ma, raz nie. Tak np. bilet do kina ma dla mnie wartość, gdy się tam wybieram; inaczej nie. Tej relatywizacji nie będzie my jednak rozpatrywali.)
2. Ontologia wartości. Ontologicznie wartości są to pewno stany rzeczy, a ściślej - i s t n i e n i e pewnych stanów rzeczy. Same te stany jako czyste możliwości nazwiemy wtedy za Elzenbergiem “wartościotwórczymi”. Tak więc wartość to istnienie pewnego wartościotwórczego stanu rzeczy. Można teraz rzec: stan rzeczy S ma wartość względną zawsze i tylko, gdy ma wartość dla pewnej osoby X, nie mają jej zarazem dla jakiejś innej osoby Y. I
34 29 29
podobnie: stan rzeczy S ma wartość bezwzględną zawsze i tylko, gdy ma wartość dla każdej osoby X. Mówimy wtedy, że ma “wartość” po prostu. Tak np. bliskość Małgosi ma wartość dla Jasia, gdy ją kocha. Nie będzie natomiast miała wartości dla Stasia, którego owa Małgosia obchodzi tyle co zeszło roczny śnieg. Powiemy wtedy, że bliskość Małgosi ma wartość względną - bo nie dla każdego. (Powiemy też krócej, choć nieściśle i myląco, że to sama Małgosia jest wartością względną.) Zauważmy, że zamiast stanu rzeczy, jakim jest “bliskość Małgosi” - czyli tego, że jest ona gdzieś w pobliżu - można by rozpatrywać tu równie do brze stan rzeczy, jakim jest “życie M ałgosi”, czyli to, że jest ona w ogóle gdzieś na świecie. Jej życie ma wtedy tak samo wartość jedynie względną jak jej bliskość. Inaczej jest np. z obecnością tlenu w atmosferze. Ta ma wartość i dla Jasia, i dla Stasia, i dla każdego w ogóle. Tak więc obecność tlenu jest tu wartością bez względną, a bliskość Małgosi - tylko względną. (Zauważmy, że obecność tlenu nie wymaga jako wartość relatywizacji nie tylko do osoby, lecz i do czasu: jest wartością dla każdego i zawsze. Inaczej jest z M ał gosią: jej bliskość straci dla Stasia swą wartość, gdy tyl ko kochać ją przestanie. A nawet stanie się dla niego antywartością, jeżeli mu już całkiem obrzydła - co się czasem zdarza.)
3. Form uła hum anizm u. Niektórzy - dziś nawet liczni - lubią powtarzać, że “życie jest wartością najwyż szą”. (Albo “nadrzędną”, co jednak znaczy bądź to samo, bądź nie znaczy nic, pełniąc jedynie funkcję retoryczne go ozdobnika.) Formuła ta jest więc wyrazem pewnej
35 30 30
etyki abstrakcyjnej: hasłem czy zawołaniem, jednoczą cym pewną gromadę ludzką w jakichś jej wspólnych zachowaniach. Formuła ta jest zawołaniem bojowym tak zwanego “laickiego humanizmu” (zwanego też “nowo czesnym” albo “globalnym”). Jaki jest jej sens?
4. Wartość najwyższa. Zauważmy najpierw, że “wartość najwyższa” też może być względna lub bez względna. Istnienie pewnego stanu rzeczy S jest warto ścią n a j w y ż s z ą względną, gdy np. jest wartością najwyższą dla mnie, ale nie dla ciebie; a bezwzględną, gdy jest wartością najwyższą dla każdego. 5. Operacyjny sens „humanizmu”. Zauważmy, jaki jest sens operacyjny owej “humanistycznej” formu ły: co znaczy ona praktycznie — a więc jako reguła czy jejś etyki konkretnej. Sens ten jest następujący: stan rzeczy S jest dla osobnika X wartością najwyższą zawsze i tylko, gdy dla zrealizowania go osobnik ów gotów jest poświęcić dosłownie w s z y s t k o inne. (A więc np. swą wygodę i bezpieczeństwo, cały swój majątek, przyszłość swoją i swoich bliskich, itp.) Wartości najwyższe względne bywają różne. W artością taką mogą być pieniądze, może być sława lub zemsta; może nią być opinia środowiska, albo działka narkotyku czy butelka wódki (lub ściślej: stan narkotycz nego odurzenia czy upojenia alkoholowego).
6. Pytanie do „humanisty”. Gdy “nowoczesny humanista” oświadcza, że dla niego wartością najwyższą jest życie, powstaje od razu pytanie, na które odpowiada
36 31 31
bardzo niechętnie, traktując je wręcz jako nietakt. Pytanie to brzmi: c z y j e życie jest dla ciebie, Humanisto, warto ścią najwyższą, tzn. dla czyjego życia gotów jesteś na prawdę poświęcić dosłownie wszystko inne? Łatwo widać, że nie o każde życie tu chodzi. Przekonać się o tym można chociażby w rzeźni, zwanej dziś z humanistyczna “zakładem mięsnym”. Życie jakie gokolwiek zwierzęcia nie jest więc formułą humanisty objęte: mówiąc “życie”, myśli on zawsze tylko “życie ludzkie”.
7. Humanizm a antropotelizm. Tu dygresja. Oj ciec Bocheński uważa w swoich “Stu zabobonach” (Kra ków 1992, 2. wyd., s. 141), że okrucieństwa wobec zwierząt powinniśmy unikać “nie ze względu na same zwierzęta, ale dlatego, że okrucieństwo wobec nich pro wadzi do okrucieństwa wobec ludzi”. Doświadczeń me dycznych i farmakologicznych na zwierzętach do okrutnych najwyraźniej nie zalicza, jeżeli tylko “zdaniem wszystkich znawców” okażą się one “nieodzowne”. Gdy więc ten warunek jest spełniony, można z czystym su mieniem dręczyć zwierzęta dowolnie. Jak widać Bocheński - skądinąd do “humanizmu” nastawiony nader krytycznie - tutaj staje na jego gruncie. Słusznie pisze Elzenberg: “Wyraz humanizm w ujęciu, w jakim się go dziś najczęściej spotyka, oznacza dość bru talny antropocentryzm, albo, jeszcze lepiej, a n t r o p o t e l i z m ” (Kłopot z istnieniem, 7.IV.1955). Najzwięźlej można go wyrazić tak: “dopuszczalne jest wszystko, co służy człowiekowi”. Przeciwnik “humanizmu” powiedziałby, że jed nak n i e wszystko.
37 32 32
Jak się mają do siebie owa dwa “humanistyczne” hasła? Być może, są sobie równoważne: “wszystko jest dopuszczalne, co służy danemu Z-owi” zawsze i tylko, gdy “owo X jest wartością najwyższą”. Implikacja z pra wej do lewej zachodzi na pewno. Gdyby bowiem coś, co służy Z-owi, było jednak niedopuszczalne, znaczyłoby to, że narusza jakąś inną wartość F-grek, owemu Z-owi nie podporządkowaną; to zaś znaczyłoby z kolei, że Z nie jest wartością najwyższą. (Czy natomiast zachodzi tu również implikacja z lewej do prawej, tego nie sposób rozstrzygnąć od ręki.) W tym - mówiąc za Elzenbergiem - dość brutal nym antropotelizmie Bocheński popada zresztą w nie konsekwencję. Wcześniej bowiem w haśle “humanizm” (jw. s. 56-59) - zajął stanowisko naturalistyczne, oświadczając: “człowiek nie jest czymś szcze gólnym w świecie, ale po prostu częścią przyrody”; co więcej, “nie ma żadnej zasadniczej różnicy między ludźmi a wyższymi zwierzętami”. Cóż jednak może być wtedy usprawiedliwieniem dla tego “nieodzownego” dręczenia zwierząt przez nas, np. myszy albo rezusów? Nic prócz prawa dżungli: nic prócz tego, że jesteśmy od nich silniejsi, albo chytrzejsi. Poglądy Bocheńskiego zmieniały się, ale w złym kierunku: od scholastyki i tomizmu ku pozytywizmowi, by skończyć na naturalizmie. A naturalizmu konse kwentnie utrzymać się nie da.
8. Różne w ersje „hum anizm u” . Przypuśćmy, że jestem globalnym humanistą i oświadczam: “życie jest dla mnie wartością najwyższą”. (W istocie nie “życie”, lecz p r z e d ł u ż a n i e życia; ale wtedy rodzi się kłopo
38 33 33
tliwe pytanie: “o ile” - o rok, o miesiąc, czy o kwa drans?) Oświadczyłem tym samym, że dla przedłużenia życia gotów jestem poświęcić wszystko, każdą inną war tość. Przypuśćmy ponadto, że zadano mi tamto nietak towne pytanie: przedłużanie c z y j e g o życia masz tu na myśli, życia jakiego konkretnie człowieka? Możliwe są trzy odpowiedzi: a) najwyższą wartością jest dla mnie przedłu żanie m o j e g o życia; b) najwyższą wartością jest dla mnie przedłu żanie życia t e j a t e j osoby, wskazanej z imienia i nazwiska; c) najwyższą wartością jest dla mnie przedłu żanie życia k a ż d e g o człowieka (albo każ dego z t e j oto wskazanej grupy lub kategorii osób). Rozważmy te odpowiedzi po kolei.
9. W ersja autocentryczna. Odpowiedź (a) ma jasny sens: jest deklaracją egocentryzmu, albo może le piej “autocentryzmu”. K O C H A M S I E B I E - taki napis ujrzeliśmy kiedyś na ciemnej ścianie budynku wy pisany na żółto literami metrowej wysokości. Sam jestem sobie najwyższą wartością. (Autocentryzm jest słabszą odmianą egocentryzmu. Autocentryk interesuje się tylko sobą i swoimi sprawami, ale dobrze rozumie, że inni inte resują się czym innym. Egocentrykowi natomiast nie przyjdzie w ogóle do głowy, by inni mogli się intereso wać czymś innym niż on i jego sprawy.) Autocentryzm nie musi być absolutny. Deklarują cy go zgłasza jedynie, że dla zachowania własnego życia
39 34 34
gotów jest w razie potrzeby poświęcić wszystko inne - z życiem każdego innego człowieka z osobna i wszystkich ich razem włącznie. (Por. tutaj przejmujące samowiedzą wyznanie autocentryka Elzenberga1 w jego „Kłopocie” z 12.XII.1930.) „W razie potrzeby”; - gdy zaś jej nie ma, gotów jest również poświęcić coś dla drugich: część swego czasu, wygody, pieniędzy, uwagi; prócz życia, rzecz jasna. Autocentryk nie musi być egoistą, tzn. osob nikiem, który się tylko o siebie t r o s z c z y . Autocentryk troszczy się także o innych - umiarkowanie. Przy odpowiedzi (a) mielibyśmy więc równość: humanizm = autocentryzm. Formuła humanizmu jest wtedy po prostu wykrzyknikiem, w którym wyraża się bezgraniczne i bezwarunkowe pragnienie życia, życia za każdą cenę. (Pewna pannica zawodzi w radiu jak opęta na: „Kocham cię, życie! Kocham cię, kocham cię, ... !!!”. O to im chodzi.)
10. Wersja heterocentryczna. Odpowiedź (b) nie ma z „humanizmem” nic wspólnego. Gdy brać ją serio, nie jako czcze gadanie, to wyraża się w niej czyjaś wola poświęcenia, płynąca nie z miłości życia, lecz z miłości do drugiej osoby - miłości na tyle bezgranicznej, że w jej oczach życie owej osoby jest ważniejsze niż własne. Antropologicznie odpowiedź (b) wyraża postawę heterocentryzmu, czyli taką, przy której centrum aksjolo giczne czyjegoś życia leży poza nim samym. A ściślej: wyraża pewną odmianę heterocentryzmu, bo owym ze 1Autocentryka, którego ostry intelekt wciąż z przyrodzonego autocentryzmu wytrącał, przywracając obrazowi świata obiektywne proporcje. 40 35 35
wnętrznym centrum nie zawsze musi być jakaś osoba, tzn. jej dobro i trwanie. (W przypadku granicznym owo cen trum może stanowić już tylko pamięć po osobie.)
11. W ersja uniw ersalistyczna. Przyjrzyjmy się teraz odpowiedzi (c). Globalny humanista pewnie za nią by optował, jako najdokładniej wyrażającą jego intencje. Dla humanisty najwyższą wartością jest każdy człowiek d z i s i a j żyjący - i tylko taki. O zmarłych, ani o jeszcze nie narodzonych, choćby nawet już poczętych, humanista się nie troszczy. Jego humanizm jest p r e z e n t y -
styczny.
Łatwo dostrzec, że odpowiedzi (c) nie można brać dosłownie. Na ziemi żyje obecnie sześć miliardów ludzi. Gdybym życie każdego z nich uznawał za wartość dla innie najwyższą, to miałbym mrowie wartości najwyż szych! Tak oczywiście nie może być, skoro wartość naj wyższa może być tylko jedna, albo może nie być jej wcale. (W tym drugim przypadku mamy system aksjologiczny bez wartości najwyższej, bez wierzchołka; albo inaczej, mamy piramidę wartości ze ściętym wierzchołkiem.)
12. Uniw ersalizm osłabiony. Humanista odpo wie zapewne, że mówiąc o życiu ludzkim jako „wartości najwyższej” ma na myśli nie tyle „najwyższą” w ścisłym tego słowa znaczeniu, ile m a k s y m a l n ą ; to znaczy nie taką, która jest wyższa niż wszystkie inne, lecz jedynie tuką, od której żadna inna wyższą nie jest. A takich może być rzeczywiście wiele - jak szczytów górskich równej wysokości, ponad które żaden inny się nie wznosi.
41 36 36
Zmieniwszy jednak w ten sposób sens odpowiedzi (c), trzeba też zmienić odpowiednio jej sens operacyjny. Skoro „wartość najwyższa” to teraz tylko tyle, co „wartość maksymalna”, to określenie owo nie może już oznaczać wartości, dla której zachowania gotowiśmy poświęcić dosłownie wszystko; oznacza jedynie taką, której dla ni czego poświęcić nie wolno. W szczególności nie wolno nam poświęcać życia jednego człowieka, by ratować życiu drugiemu - także nie życia własnego. Znaczyłoby to bo wiem, że czyjeś życie cenimy niżej niż inne; nie każde więc życie byłoby wtedy dla nas wartością maksymalną. Dla nowoczesnego humanisty każde życie ludzkie jest równie cenne, nie wolno robić żadnych różnic. Widać tutaj, że ów „humanizm” jest pewną posta cią egalitaryzmu: „tyś nie jest wart więcej niż ja”; albo inaczej, „wszyscyśmy tyle samo warci”. Zgadza się to z jego historycznym rodowodem, którego początek stano wi Rousseau.
13. Anizotropia emocjonalna. Egalitarny huma nizm jest pewną ideologią. Głosi pewną zasadę norma tywną, którą chce narzucić instytucjonalnie komu tylko się da - np. całej Europie przez tzw. „Kartę praw pod stawowych”. (Paranoiczna wrogość do wszelkiego „rasi zmu” i „dyskryminacji”, mająca już znamiona wdrożonego tresurą odruchu warunkowego na słowo, stanowi tu przykład pokazowy.) Zasada owa brzmi: „ży cie każdego ma być dla ciebie jednakowo cenne, żadnych różnic czynić tu nie wolno”. Ideologia ta jest podejrzana. Jest bowiem niwela cyjna, a przez to - jak komunizm - przeciwna pewnym stałym właściwościom natury ludzkiej. Normalnie nie
42 37 37
jest bynajmniej tak, że życie każdego człowieka jest nam równie cenne. Przeciwnie, życie jednego jest nam waż niejsze niż drugiego, mają one dla nas różną wartość. Zależy ona od czegoś, co można nazwać „odległością uczuciową” danej osoby od nas: od tego, na ile sprawy tej osoby w ogóle nas obchodzą. Im mniejsze nasze za angażowanie w życie danej osoby, tym jej odległość uczuciowa od nas większa. W ten sposób świat ludzki układa się wokół nas w ciąg coraz szerszych kręgów koncentrycznych; i życie tego, kto stoi w kręgu dalszym, ma dla nas mniejszą wartość niż życie tego, kto stoi w bliższym. Do miana wartości dla nas „najwyższej” może pretendować co najwyżej życie tych, co stanowią krąg centralny; czyli tych, których życie cenimy co najmniej na równi z własnym. Nazwijmy właśnie opisaną przyrodzoną niejedno rodność uczuciową świata ludzkiego jego „emocjonalną anizotropią”. Znaczy ona po prostu, że siła naszych uczuć zależy od tego, w czyim kierunku się zwracają. Tmdno więc o konstatację bardziej banalną niż owa ani zotropia.
14. Humanistyczna izotropia. Emocjonalna ani zotropia świata ludzkiego nie podoba się nowoczesnemu humaniście. Dąży on jako do ideału do tego, by wszelkie więzi uczuciowe między ludźmi rozpuściły się w jedno rodnej „powszechnej życzliwości”. Jego ideałem byłby więc taki stan społeczeństwa, który stanowiłby coś w rodzaju emocjonalnej „śmierci cieplnej”: wyrównanie wszelkich temperatur uczuciowych do średniej, gdzie nie ma ni wielkich miłości, nie wielkich nienawiści - nie ma zimna ni gorąca, jest tylko równomiernie ciepło, alby przynajmniej niezbyt dotkliwy chłód.
43 38 38
Pomińmy kwestię, skądinąd bardzo ważną, czy taki emocjonalnie izotropowy stan społeczny jest w ogóle możliwy w świetle tego, co wiadomo o naturze ludzkiej. Chodzi o co innego. Od „humanisty” dzieli nas głównie to, że jemu taka izotropia emocjonalna, takie „multikulturalne” zrównanie odległości uczuciowych zdaje się czymś pożądanym, a nam nie. Gdy niczyje życie nie jest mi cenniejsze ani ważniejsze od czyjegokolwiek innego, to każde jest mi wtedy m a ł o ważne. Do wszystkich odnoszę się z tą samą zdawkową uprzejmością, z jaką stewardzi odnoszą się do pasażerów, a ekspedientki do klientów. Ujmijmy to jeszcze inaczej. Gdy wartość każdego człowieka staje się dla nas jednakowa, to osoba staje się dla nas wartością w y m i e n n ą : każda jest równie dobra - nie będzie ta, to będzie inna, co za różnica. Każdy jest tak samo wartością maksymalną, więc bez szkody i bez żalu można go wymienić na kogokolwiek innego, równie cennego. Nowoczesnemu humaniście nieznane jest p r z y w i ą z a n i e człowieka do człowieka, zwane także „wiernością”. Bo takie przywiązanie „dyskryminuje”, dzieli ludzi na „swoich” i „obcych” ; i odmawia ich jed nakowego traktowania. Dla humanisty jest to horrendum.
15. Dwa utylitaryzmy. Frazes humanistyczny „życie ludzkie jest najwyższą wartością”, powtarzany często bezmyślnie, nie jest tylko retorycznym ozdobni kiem. Kryje się w nim - jak dawno wskazał gdzieś prof. Schrade - pewna aksjologia, z ducha utylitarystyczna i nadzwyczaj wątpliwa.
44 39 39
Według św. Anzelma poruszania duszy (ąffectiones animae) są wzbudzane przez dwojakiego rodzaju wartości: przez to, co korzystne (commodum), albo przez to, co słuszne (iustum). Korzyść i interes to jedno: coś leży w moim interesie zawsze i tylko, gdy jest dla mnie korzystne. Opozycji Anzelma odpowiada u Elzenberga opozycja wartości utylitarnej i perfekcyjnej. Dla utylitarysty wartością ostateczną jest zawsze ta pierwsza: coś jest słuszne zawsze tylko o tyle, o ile w końcowym rozli czeniu okazuje się dla nas korzystne. Wartości utylitarne układają się w piramidę wyż szych i niższych. Co jest jej wierzchołkiem, naszym inte resem naczelnym? Frazes humanistyczny wskazywałby, że „życie”. Przy bliższym wejrzeniu okazuje się jednak, że ta piramida ma dwa wierzchołki, jak szczyt Wysokiej w Tatrach. Ukazują się one np. w formule Seneki, we dług której dążymy stale do tego, by esse et bene esse „by żyć i dobrze się mieć”. (Albo u idącego za nim Schopenhauera: zum Dasein und Wohlsein - do „bycia i dobrobycia”.) Mamy zatem d w i e wartości utylitarnie ostatecz ne, nie zawsze dające się z sobą pogodzić. Gdy zmuszeni okolicznościami wybieramy jedną z nich, wskazujemy tym samym, która jest dla nas naprawdę najwyższą: naj wyższą według naszej życiowej etyki konkretnej, nie według deklarowanej przez nas etyki abstrakcyjnej. Czy jest nią i l o ś ć życia („żyć jak najdłużej”), czy j a k o ś ć życia („użyć jak najwięcej”). Istnieją zatem dwie sprzeczne z sobą postaci utylitaryzmu. Nazwijmy je odpowiednio utylitaryzmem b i o t y c z n y m oraz utylitaryzmem h e d o n i c z n y m . Tylko pierwszy głosi, że „życie jest wartości najwyższą”. Dla drugiego ma ono wartość tylko o tyle, o ile przyjem
45 40 40
ność przeważa w życiu nad przykrością: o ile jego bilans hedoniczny jest dodatni. Gdy staje się ujemny, wartość życia znika; a gdy przeradza się ono w czyste cierpienie, staje się antywartością. „Żyć, aby żyć - byle dłużej” nie warto. Utylitarysta hedoniczny ma swój h o n o r . Utylitarysta biotyczny jest bez honoru, i na tym polega wskazywana przez Schradego ukryta nikczemność jego aksjologii. Każde sponiewieranie i upodlenie jest mu dobre, byle jeszcze trochę pożyć - wszystko jedno jak i jakim kosztem. Są np. trzy - i tylko trzy - zajęcia zarob kowe, które człowieka hańbią: żebractwo, nierząd i donosicielstwo. Ale nie dla biotycznego utylitarysty: jeżeli służą przedłużeniu życia, to czemu nie? A ludożerstwo zapytamy. Tak samo; jeżeli inaczej życia przedłużyć się nie da, to wolno i tak. I może nawet trzeba? Słusznie wskazywał Schrade, że zasada „życie jest wartością najwyższą” to ideologia zniewolenia, do skonały instrument totalistycznego etatyzmu. Starczy zagrozić życiu jej wyznawcy, by skłonić go do zrobienia wszystkiego, co chcemy. Biolatria wyrażająca się w ak sjologii biotycznego utylitaryzmu usprawiedliwia każdy występek i każde łajdactwo. Dziwne, że jej wyznawcy tego nie widzą. A może tylko tak udają - w imię tejże aksjologii, która i takie udawanie usprawiedliwia („bo skoro służy życiu...”). Biolatria ma swoje drugie dno, niechętnie poka zywane.
16. Wartość wyróżniona. Biolatrycznemu hasłu można jednak przydawać również treść inną, całkiem przyzwoitą i dorzeczną, choć myląco w nim wyrażoną; a niezależną od wszelkiej biolatrii czy humanistycznych
46 41 41
utopii. Jak przy interpretacji autocentrycznej, także wte dy chodzi tylko o życie własne - ale inaczej. Mówiąc „każdemu jego własne życie jest najwyż szą wartością”, chcemy wówczas wypowiedzieć myśl następującą. Moje życie nie jest wartością b e z w z g l ę d n ą , bo dla innych mało znaczy; może nawet dla wszystkich. Mówią wprawdzie co innego, ale to jest tylko takie gadanie; ich czyny pokazują, co myślą i czują naprawdę. Nie musi też ono - choć może - być wartością dla mnie najwyższą, bo znane i wcale nie tak rzadkie są przypadki, że ktoś poświęcał swe życie dla kogoś lub czegoś; miał więc tamto życie lub tamtą sprawę za war tość wyższą niż życie własne. Niewątpliwie natomiast moje życie jest dla mnie wśród ogółu znanych mi warto ści wartością w y r ó ż n i o n ą , niepodobną do żadnej in nej. Jest dla mnie wartością sui generis, jedyną w swoim rodzaju. Drugiej takiej dla mnie nie znajdę w całym świecie. Jako wartość jest ono dla mnie absolutnym unikatem. Niełatwo powiedzieć, na czym to wyróżnienie po lega, choć czuje je każdy. Powiedzieliśmy już, że nie polega na tym, by była to dla nas wartość wyższa nad wszystkie inne - bo tak nie musi być. Jest to raczej coś, co nie mieści się w naszej ogólnej skali wartości; co leży p o z a nią, czy o b o k niej - podobnie jak to, co w ma tematyce wyraża znak nieskończoności oo, nie mieści się w skali liczb, bo żadną liczbą nie jest. Wyróżnienie własnego życia nie polega też na tym, by nasze życie było dla nas wartością b e z w a r u n k o w ą , czyli zachowującą swój walor w każdych okolicznościach; a więc od nich niezależną. Dla niektó rych ludzi wprawdzie tak rzeczywiście jest, może nawet dla ogromnej większości - ale jednak nie dla wszystkich.
47 42 42
Nie wszyscy są aż takimi miłośnikami własnego życia. Jacqueline Kennedy, gdy ją powiadomiono, że ma raka mózgu, tegoż dnia wydała przyjęcie dla grona najbliż szych przyjaciół, a następnego pożegnała się z życiem. Uznała najwyraźniej, że w t a k i e j sytuacji żyć dalej nie warto. Jej własne życie było więc dla niej, jak to dowod nie pokazała czynem, wartością jedynie w a r u n k o w ą . Skoro zaś nie dla każdego jego własne życie ma wartość bezwarunkową, to znaczy, że wśród ogółu wartości nie bezwarunkowość je k a ż d e m u wyróżnia. Dla Jacqueli ne jej własne życie było wartością wyróżnioną, jak ko mukolwiek innemu; a jednak nie bezwarunkową. W grubym przybliżeniu ujmijmy rzecz tak: wy różnikiem własnego życia jest tajemnica ludzkiego ist nienia jako „bycia dla siebie”, être pour soi. Istnienie to zawiera w sobie wolę t r w a n i a , albo jak u Spinozy dążność, by in suo esse perseverare. Jest to siła potężna, której pokonanie - jak u Jacqueline - mamy słusznie za akt heroizmu. Schopenhauer nazywał ją „wolą życia” {Wille zum Leberi), Bergson - „pędem życiowym” {élan vital), a Heidegger określał jako „zatroskanie” {die Sorge) o to, „by móc być w świecie” {um das In-der-Weltsein-konneri). Nie chodzi tu zatem o żadne „życie wiecz ne”, lecz o coś elementarnego. Sile tej dawał wyraz w swych poezjach Leśmian, choćby w wierszu „Po co tyle świec nade mną”. To owa przemożna wola „trwania w świecie” sprawia, iż skłonni jesteśmy powtarzać, że „życie jest wartością najwyższą”. Wolę tę utożsamia się często z instynktem samozachowawczym, sprowadzając ją tak do naszej natury zwierzęcej. Instynkt ten jest bowiem me chanizmem biologicznym, który pcha nas jak żywioł do obrony i podtrzymywania własnego życia. Cechuje on
48 43 43
cały świat zwierzęcy, więc i nas jako jeden z gatunków. Ale instynkt ów nie wyczerpuje sprawy. W ludzkiej woli trwania jest obok instynktu jesz cze coś innego, co wykracza poza biologię. Instynkt sa mozachowawczy odzywa się jedynie wobec bezpośredniego zagrożenia. Owa wola natomiast działa stale i zależy nie tyle od bezpośrednich doznań, co od wyobraźni i rozumu, oraz od antycypowanej w nich przyszłości. Człowiek m a r t w i się o swą przyszłość, czego w zwierzęciu chyba nie ma. W ola trwania jest w nas obecna jako stałe „dążenie poza horyzont”, wciąż dalej i dalej. Takie dążenie nie płynie z ciała, lecz z du cha. Nie chodzi w nim też jedynie o samo przetrwanie biologiczne, lecz o ocalenie swojej f o r m y e g z y s t e n c j i . Jak u Leśmiana: „tak się nie chce być czymś innym, niż się było!”. Gdy owa forma egzystencji zostaje zburzona przez los, wola trwania gaśnie. A jego wygasła, zdolna jest przemóc nawet ów żywiołowy instynkt życia, działający przecież ślepo dalej. Każdy z konieczności stanowi ontologiczne cen trum swojego świata, ale nie koniecznie jego centrum aksjologiczne. Pierwsze zależy od samego ustroju świata, drugie tylko od charakteru danego człowieka.
Edukacja Filozoficzna 46/2008
49 44 44
Melioryzm contra pejoryzm 1. Dwa stanowiska. Polemika prof. Przełęckiego (EF 44/2007) z moim poglądem na motywację etyczną daje okazję do paru rozwinięć i wyjaśnień. Najogólniej biorąc, ujawnia się w niej różnica zapatrywań na naturę ludzką, jaka zachodzi między „meliorystą” a „pejorystą”. Inne różnice są drugorzędne lub wtórne. Przez m e l i o r y z m rozumiem przeświadczenie, że nikt świadomie nie dąży do złego: wszyscy dążą stale in meliora, „ku lep szemu” . P e j o r y z m jest negacją melioryzmu: nie wszy scy tak dążą, bo niektórzy dążą świadomie in peiora, „ku gorszemu”. Według pejorysty melioryzm jest po prostu błę dem. Sami melioryści - choć może nie Przełęcki - mają go jednak za wart głoszenia niezależnie od jego wartości logicznej, „dla dobra człowieka”. Warto ludziom wma wiać, że są lepsi niż naprawdę, bo to ich „podciąga”: bez takich wmówień byliby jeszcze gorsi. Melioryzm stanowi pewną w i a r ę - „wiarę w człowieka”. Sam określa się chętnie mianem „laickiego humanizmu”; i ma to nawet za tytuł do chwały. Pejorystą zaś to wiary tej niedowiarek. Ma ją za nowe bałwochwal stwo, które w „człowieku” znalazło sobie wreszcie no wego Baala. Dla pejorysty jak dla Hegla „religia zaczyna się z świadomością, że jest coś wyższego niż człowiek”. (Philosophie der Geschichte, Berlin 1840, s. 116.) Prze łęcki deklaruje swoją meliorystyczną wiarę wprost, pi sząc iż jego postawa „pozwala mu uwierzyć, że każdy ‘normalny’ człowiek ma sumienie”. Pejorystą w to wła
50 45 45
śnie wątpi, „podciąganie człowieka” ma za mrzonkę. (Szczególny przykład „podciągania” to tzw. resocjaliza cja przestępców.)
2. O cena czy opis. Zaraz na wstępie polemika rozmija się dość znacznie ze swoim obiektem. Przyjmuje bowiem, że „głównym przedmiotem analizy” jest u mnie „moralna ocena sprawcy”. Tymczasem nie o ocenę ludz kich zachowań mi chodzi, lecz jedynie o ich d y n a m i k ę - o siły duchowe hedoniki i obowiązku, które powodują tymi zachowaniami ku dobru i złu. W polemice punkt widzenia jest moralizatorski, jeżeli przez „moraliza torstwo” rozumieć wydawanie ocen moralnych in abstracto. Mój natomiast jest antropologiczny: nastawiony wyłącznie na opis natury ludzkiej w tym przedziale jej funkcjonowania, w którym nie jest ono obojętne moralnie. Oboczne zogniskowanie polemiki ma swą przy czynę. Jest nią milcząco założona dychotomia pozytywi styczna: filozofia może być bądź nauką, bądź moralistyką - tertium non datur. Dlatego mówi się dalej z przekąsem o „tzw. antropologii filozoficznej”. Czemu „tak zwanej”? Bo stanowi wykluczone tertium: nie aspi rując do naukowości, ani nie prawiąc morałów, pozwala sobie coś o człowieku t w i e r d z i ć . Jakimże prawem zapyta pozytywista. Prawem filozofii, która jego założe nie odrzuca. Pozytywizm to scjentyzm plus melioryzm: kult „nauki” sprzężony z wiarą „w człowieka”. W imię owego kultu kwestionuje się antropologię, w imię tej wiary wy suwa antropologię własną, meliorystyczną. Niezbyt to konsekwentne, ale pozytywizm zawsze taki był - mało spójny a ekspansywny. (W sprawie ideologicznych
51 46 46
aspektów scjentyzmu patrz J. Skarbek „Scjentyzm” w naszej książce Trzy nurty, 2006.)
3. Rozpoznawanie wartości. Wartości rozpozna je się dwustopniowo: najpierw intelektualnie przez ro zum praktyczny, dalej emocjonalnie przez charakter. Przełęcki to kwestionuje, pisząc: To, co mówi nam „rozum praktyczny”, nie jest czystym stwierdzaniem; jest stwierdza niem zabarwionym uczuciowo. /.../ Toteż sa ma ocena etyczna staje się motywem dążenia. Zbyteczne staje się więc - postulowane przez Wolniewicza - pośrednictwo „charakteru”, /to zaś/ upraszcza znacznie jego schemat moty wacji etycznej. Przyznaje jednak lojalnie, że uproszczenie takie rodzi pewne trudności: Największą trudność wydają się sprawiać pewne przypadki postępowania moralnie złe go. Wolniewicz tłumaczy je odwołując się do swojej koncepcji charakteru: człowiekowi o złym charakterze przyjemnie czynić zło. Tłumaczenie takie jest nie do przyjęcia /.../. Świadomość, iż powinienem dążyć do p, jest ze względu na emocjonalny charakter swojej treści nierozerwalnie związana z pozytywną emocją moralną: przyjemnością, jaką budzi we mnie myśl o dążeniu do p. Żadne właści wość mojego charakteru tego zmienić nie mo gą/.../. Ale - zastanawia się dalej meliorysta - „jak wyja śnić tak częste przypadki dążenia do stanu rzeczy, który jest niewątpliwie zły”? Widzi tutaj dwie ewentualności.
52 47 47
Pierwsza to „złudzenia uczuciowe”: komuś wydaje się dobre moralnie, co w istocie jest moralnie złe. Pomylił się po prostu uczuciowo - jak w dodawaniu, albo w miłości. Takie pomyłki nie tłumaczą jednak „faktu dążenia do czy nów trafnie ocenianych przez podmiot jako moralnie złe”. Zostaje wtedy ewentualność druga, którą stanowi rezultat konfliktu między dążeniem do dobra cudzego i dążeniem do dobra własnego. Była by to sytuacja, w której „interes przeważa nad powinnością”. Ów „interes” /.../ rozumiany tu w sposób dostatecznie szeroki. Nie będziemy się zagłębiać w rozległe kwestie teoretyczne, jakie każda z tych ewentualności rodzi. Od wołajmy się lepiej do empirii, sercu pozytywisty tak mi łej. Było to ze dwadzieścia lat temu, ale zapamiętałem dobrze. Prasa codzienna doniosła wtedy o zatrzymaniu dwóch młodzieńców, gdzieś pod Warszawą, którzy za bawiali się w taki oto sposób: chwytali koty, obezwład niali je wpychając do gumowego buta tak, by wystawała tylko głowa, a następnie wyrywali im kombinerkami ząb po zębie, zaśmiewając się do rozpuku z ich przeraźli wych miauczeń podczas wyrywania i obłąkańczych pod rygów po wyrzuceniu z buta. Do której z obu ewentualności zaliczyłby meliorysta casus owych obiecujących młodzieńców? Czy ule gli oni „złudzeniu uczuciowemu”, że robią tymi kombinerkami coś dobrego; a jeżeli tak, to c o właści wie? Czy może realizowali tylko jakiś swój „interes”, który przeważył nad litością dla tych biednych stworzeń; a jeżeli tak, to na czym dokładnie interes ich miałby w tym wypadku polegać? J a k szeroko musiałby ów „inte res” być rozumiany, by przeważył nad świadomością potwornej męki, jaką zadają swym ofiarom? A może nie
53 48 48
mieli świadomości tej męki i ulegali złudzeniu, że to kota nie boli? Na ż a d n e z tych pytań meliorysta nie ma roz sądnej odpowiedzi. A pejorysta ma na wszystkie: żadne go „złudzenia uczuciowego” ani jakiegokolwiek innego nie było; „interes” zaś polegał na czysto diabelskiej rado ści z czynionego zła, jakim jest zadawanie cierpienia dla uciechy. Bywają takie charaktery. Na ten ponury fakt meliorysta woli nie patrzeć - przez delikatność. Elzenberg, meliorysta bardzo umiarkowany, za pytywał pod koniec życia sam siebie, czy czasem nie myśli tak, jak Bume-Jones malował. (Patrz jego Kłopot, 1.VIII. 1960.) Inni melioryści mogliby zadać sobie po dobne pytanie.
4. Podstawa etyki. W naszym ujęciu podstawą etyki jest sumienie; a jego z kolei podstawą jest charakter. Meliorysta odrzuca jedno i drugie, utożsamiwszy - jak Kant - sumienie z rozumem praktycznym. Pozwala mu to zachować wiarę w przyrodzoną dobroć człowieka: w to, że „każdy ‘normalny’ człowiek ma sumienie”. A co z „anormalnymi”? Bo mowa nie o zwykłych wariatach, lecz o osobnikach anormalnych jakoś „moral nie” - jak zresztą wskazuje użyty przez meliorystę cu dzysłów. Jednakże taka anormalność „moralna” staje się już tylko innym, pseudomedycznym określeniem na brak sumienia. To zaś czyni tezę meliorysty zbyt już rozcią gliwą do dyskusji.
5. Stałość charakteru Podzielam zdanie Scho penhauera, że charakter człowieka jest wrodzony i nie
54 49 49
zmienny. Meliorysta deklaruje zdanie inne. Nie negując tamtego wprost, uchyla je jako metodologicznie słabo uzasadnione i dlatego nie warte nawet sporu. Pisze: Wydawałoby się, że mamy tu do czynienia z pewnymi ogólnymi twierdzeniami empirycz nymi, które tylko nauka empiryczna mogłaby potwierdzić lub obalić. Jednak autor głosi je opierając się /przy tym/, jak się można domy ślać, wyłącznie na obserwacjach potocznych i na własnym doświadczeniu wewnętrznym. Sądzi, że równie dobrze można „wysunąć hipotezę prze ciwną, iż charakter jest czymś w pewnym przynajmniej stopniu nabytym i dopuszczającym zmiany”. A skoro tak, to „niecelowe wydaje się spieranie o to, kto ma w tej sprawie rację”. Czyżby? Przecież to samo można rzec o każdym bodaj sporze filozoficznym, jeżeli tylko dotyka rzeczywi stości, a nie obraca się jedynie w sferze pojęć i słów. Od zywa się tu znowu duch pozytywizmu: filozofię najlepiej wygaście i zdajcie się na „naukę empiryczną”; sami zaj mijcie się ewentualnie moralistyką, albo np. „historią idei”. (Ajdukiewicz: „Historia filozofii to historia ludz kiej głupoty”.) Stanowisko meliorysty nasuwa wiele uwag i obiekcji. Trudno je tu wyłożyć systematycznie, poprze stańmy na paru luźnych refleksjach. Na początek odno tujmy, że melioryzm połączony z wiarą w zmienność charakterów jest melioryzmem do kwadratu: wiarą w stały postęp moralny ludzkości. Skoro bowiem człowiek dąży stale do lepszego, a przy tym widzi, że może sam się zmieniać, to będzie się zmieniał, i to stale na lepsze. Sam więc będzie coraz lepszy, i to w rosnącym tempie, gdyż działa tutaj dodatnie sprzężenie zwrotne: im lepszy
50 50
się s t a j e , tym silniej do lepszego d ą ż y - i na odwrót. A kresu tych samoulepszeń moralnych nie widać, eritis sicut dii.
6. Rozpoznawanie charakteru. Meliorystyczny krytyk domniemywa, że przekonanie o stałości charakte ru opieramy „wyłącznie na obserwacjach potocznych i na własnym doświadczeniu wewnętrznym”. Bynajmniej! Doświadczenie wewnętrzne nie ma tu w ogóle nic do rzeczy, gdyż żadnego wglądu w charakter nie daje. W gląd taki daje tylko doświadczenie zewnętrzne: tylko z niego dowiadujemy się, przy pewnej dozie autokrytycy zmu, jaki mamy charakter. Doświadczenie wewnętrzne pokazuje jedynie nasze pragnienia i chęci, a te dla osza cowania naszego charakteru - czyli dla prognozy, jak się w przypadku serio rzeczywiście zachowamy - są całkiem niemiarodajne. Charakter określa się ściśle behawiorystycznie, introspekcja tu na nic. Taki jesteś, jak faktycz nie postępujesz, a nie jak sam sobie wyobrażasz, jaki jesteś. W tych wyobrażeniach możesz nawet mieć cza sem rację - choć raczej nieczęsto, gdy dotyczą sytuacji dotąd przez Ciebie w życiu nie wypróbowanych. Ale nie są one żadnym wskaźnikiem, ani tym mniej - kryterium. Kryterium Twojego charakteru stanowi tylko Twoje za chowanie; a mojego moje. Wyjaśnia się tu przy okazji moralna przygana wobec pejorysty, że trzeba oceniać nie sprawców, lecz ich czyny. Dla pejorysty jest to rozróżnienie mało istotne. Czyn jest przejawem charakteru, operari sequitur esse. Oceniając przejaw, oceniam zarazem jego źródło, które go natura się w tamtym pokazała: dobrze czynią dobrzy ludzie, a źle czynią ludzie źli.
56 51 51
Wszystko oczywiście w granicach rozsądku: ocen nie należy przenosić z czynu na sprawcę zbyt pochopnie. Zależy to bowiem od rodzaju czynu. Są czyny, w których charakter ujawnia się natychmiast, od jednego razu. Na zywam je „diagnostycznymi” dla charakteru danego człowieka. Takim czynem diagnostycznym były np. za bawy owych dwu młodzieńców: pokazały wystarczająco, kim oni są, i że niczego dobrego spodziewać się po nich nie należy. Przeważnie jednak opieramy się na kumula tywnym efekcie regularnego powtarzania się pewnych czynów u danego osobnika. Kto raz coś ukradł, nie musi być złodziejem, ale kto kradł wielekroć, ten nim jest - z definicji.
7. Baza metodologiczna. Polemika budzi sprze ciw nie tyle nawet swoją meliorystyczną antropologią, ile swą scjentystyczną metodologią. Według niej tezy antro pologii filozoficznej oparte są - gdy pominąć „doświad czenie wewnętrzne” - „wyłącznie na obserwacjach potocznych”. Z kontekstu widać przy tym, że ta ich „potoczność” ma je dyskredytować poznawczo, dyskwalifi kując tym samym również oparte na nich tezy. Nie rozumiem dlaczego. Nazwijmy „bazą metodologiczną” czyjejś tezy ogół racji, jakie ów ktoś - jej „proponent” - potrafi wskazać, i które faktycznie jakoś za nią przemawiają, choć może nie konkluzywnie. (Związek logiczny tezy z bazą może być wątły, albo sama baza - wątpliwą.) Otóż w polemice najpierw obcina się bazę metodologiczną pejorysty do „obserwacji potocznych”, jakby żadna inna nie była do pomyślenia; a następnie sugeruje się zaraz w przydawce, że takie „obserwacje” to żadna baza. Efekt retoryczny jest ten, że tezą o tak marnej bazie można się
57 52 52
nie przejmować; i polemika to rzeczywiście dyskontuje. Zacznijmy od przydawki. Obserwacje, które w polemice dyskwalifikuje się metodologicznie jako „potoczne” - w odróżnieniu za pewne od „naukowych” - stanowią główne źródło nasze go doświadczenia życiowego, od odruchów warunkowych poczynając. („Doświadczenie życiowe” definiowałbym wręcz jako osad myślowy strącający się z ogółu naszych obserwacji potocznych.) Cały zrąb naszej wiedzy o świecie pochodzi z obserwacji potocznych prowadzonych od kołyski - jak ta, że ogień parzy a lód ziębi, albo że wysiłek męczy a ludzie bywają niebez pieczni; i bezlik podobnych. Nasza na obserwacjach po tocznych oparta wiedza potoczna pozwala nam orientować się w realiach życia i adaptować do jego nie wzruszonych reguł; na tyle przy tym skutecznie, że w tych twardych realiach jesteśmy w stanie p r z e ż y ć . Obserwacja, która umożliwia organizmowi przeżycie, przeszła surowy test metodologiczny swej wiarygodności. Co tu lekceważyć?2
2 Tak sądził też Hugo Steinhaus, mówiąc o „indukcji naturalnej” (patrz zbiór jego artykułów Między duchem a materią pośredniczy matematyka, Warszawa-Wrocław 2000, s. 70/71): „Gdyby liczba prób wymaganych przez organizm do utrwalenia reakcji była inna niż ta, której wymaga interes gatunku, gatunek przestałby istnieć, bo indywidua ginęłyby (...) z powodu zbytniego niedowierzania doświadczeniu, gdyby n potrzebne mechanizmowi utrwalającemu ("pamięci") było zbyt duże; ale ginęłyby także i te, które uczyłyby się zbyt szybko, utrwalając odruchy już przy małych n - pochopność (...) byłaby ich zgubą. Fakt, że gatunek istnieje, jest biologicznym dowodem ustalenia właściwego n indukcyjnego". 58 53 53
Bazą metodologiczną dla tezy pejorysty nie są zresztą jedynie jego własne obserwacje potoczne, lecz również obserwacje cudze. Czemu zamykamy drzwi na klucz, choć nikt nas nie okradł? Bo innych okradli, a ob serwacja potoczna znowu nauczyła nas, że co przydarzy ło się sąsiadom, to może się przydarzyć i nam. W każdym razie owe „obserwacje potoczne” mają większą wartość poznawczą niż pozorowane „badania empiryczne” rozmaitych „psychologii społecznych” czy „psychologii osobowości”. W dodatku „badania” te prze siąknięte są na wskroś melioryzmem, więc silnie tenden cyjne. Pozytywista gotów je traktować z rewerencją jako „naukowe”. Ale dlaczego „naukowe”, po czym to pozna je? To, że gnieżdżą się na uniwersytetach, żadnej gwa rancji ich naukowości nie stanowi; tzw. parapsychologia też się tam gnieździ. Racjonalna antropologia, nawet oparta tylko na obserwacjach potocznych, jest odtrutką zdrowego rozsądku na kwitnące dziś pseudonaukowe szarlataństwo.
8. B aza pejoryzm u. Baza pejoryzmu jest szersza niż to, co bierze się pod uwagę w polemice. Najważniej sza jest jego s p ó j n o ś ć , i to podwójna. Pejoryzm kreśli wizerunek natury ludzkiej nieprzyjemny, ale spójny we wnętrznie jako konstrukcja myślowa, a zarazem spójny zewnętrznie przez brak kolizji z czymkolwiek, co o za chowaniach ludzkich skądinąd wiadomo. Pejoryzm do brze się m i e ś c i w dziejowym doświadczeniu ludzkości. Pokrywa się też z wielką nauką chrześcijańską o grzechu pierworodnym, czyli o przyrodzonym skażeniu natury ludzkiej skłonnością do zła - co melioryzm właśnie ne guje. (W tej sprawie patrz np. Jonathan Edwards Original Sin, 1758; albo odesłanie tam w naszej Filozofii i warto
54 54
ści II, 1998, s. 363.) Jako antropologia pejoryzm z żad nymi faktami nie koliduje, a tłumaczy fakty meliorystycznie mało zrozumiałe. Odwrotna sytuacja nie zachodzi. Czy są to zatem stanowiska metodologicznie równorzędne? Chyba nie. Meliorysta zdaje się brać pejoryście za złe, że wygłasza on tezy „które tylko nauka empiryczna mogła by w sposób wiarygodny potwierdzić lub obalić”. Znaczy to pewnie, że filozofia nie powinna się wypowiadać, gdzie bardziej powołani są inni. Ograniczenie takie od rzucamy a limine, gdyż bliższe jest urzędniczemu dziele niu kompetencji niż duchowi naukowego badania. W nauce nie ma uprawnień, są tylko racje. Tezy nasze stanowią zawiązek pewnej - sit venia verbo - teorii antropologicznej. Meliorysta domaga się jej empirycznej rozstrzygalności - i to zaraz, już w sa mym zawiązku. Żądanie takie jest wygórowane. Teorie stają się empirycznie rozstrzygalne zwykle dopiero po ich dalekiej rozbudowie, rzadko na wstępie - jeżeli kie dykolwiek. Wysnucie z nich wniosków empirycznie dia krytycznych względem teorii konkurencyjnych jest odległym c e l e m dociekań, nie ich warunkiem wstęp nym. Na początek starczy owa podwójna spójność. Racjonalna antropologia filozoficzna - w odróż nieniu od irracjonalnej, tej rodem z Freuda czy Heidegge ra - liczy się oczywiście z ustaleniami nauk przyrodniczych, jak choćby w myśli Lema lub Poppera. (Patrz np. Popper Świat skłonności, Kraków 1996, frag ment o ewolucyjnej teorii wiedzy.) Dotyczy to zwłaszcza nowoczesnej biologii, z której ustaleń widać coraz wy raźniej, jak silnie jesteśmy w całej naszej konstytucji fizycznej i duchowej zdeterminowani genetycznie; o wie le silniej niż do niedawna sądzono. Dlatego rozważaną
60 55 55
opozycję stanowisk można w zaostrzeniu ująć tak: meliorysta wierzy w perswazję, pejorysta wierzy w geny. Geny zwracają nas ku dobru lub złu. A czy z per swazją jest inaczej? Meliorysta mniema zapewne, że jego wiara w moc perswazji jest „ludziom przyjazna”. Skąd jednak ufność, że będzie to perswazja ku dobru, a nie ku złu? Tylko z wiary w przyrodzoną dobroć natury ludzkiej, zwróconej jakoby zawsze ku lepszemu, więc także w perswazji. Pejorysta tej prostodusznej wiary nie podziela. Wraz z Lemem uznaje groźną prawdę, że „zło jest bar dziej plenne niż dobro” - wszędzie, także w perswazji. Tak więc trzecim składnikiem metodologicznej bazy pejoryzmu - obok obserwacji potocznej i podwójnej spójności - są ustalenia genetyki. Jeden z punktów styku z nią wskażemy w następnym paragrafie.
9. Argument JJ. Według pejorysty charakter jest wrodzony. Jako zespół dyspozycji moralnych bądź antymoralnych jest od chwili poczęcia założony w genotypie; w fenotypie tylko się stopniowo odsłania czynami. Melioryści sądzą inaczej. Ich zdaniem - jak widzieliśmy - „cha rakter jest czymś przynajmniej w pewnym stopniu nabytym i dopuszczającym zmiany”. (Zauważmy, że sko ro „przynajmniej w pewnym stopniu”, to może i „całko wicie”; tę kwestię pozostawia się tam otwartą.) Meliorysta wierzy w plastyczność natury ludzkiej, pejorysta nie. Przeciw wrodzoności charakteru melioryści wy suwają pewien argument przyrodniczny, który zdaje się im nieodparty. Jest to słynny „argument JJ” - argument z bliźniąt jednojajowych - stosowany także do innych składników osobowości, np. do inteligencji. (Patrz Jan
61 56 56
Strelau O inteligencji człowieka, 1987, ss. 170-173.) Przebiega on jak następuje. Wiadomo, że bliźnięta JJ wykazują różnice charak terologiczne. (Przykładem mogą być choćby bracia Ka czyńscy.) Tak więc w fenotypie ich osobowości nie są identyczne. Powstały jednak z jednej zygoty (= zapłodnio nego jaja), muszą zatem mieć identyczny genotyp: ten sam, który miała zygota, i który przekazała im dzieląc się na dwa blastomery: na swe dwie genotypowo identyczne kopie. Z drugiej strony jest jasne, że wszystko, co w fe notypie wrodzone, wyznaczone jest genotypem. Wszel kie zatem wrodzone różnice w fenotypach oznaczają różnice w genotypie. Gdyby więc owe różnice charakte rologiczne bliźniąt JJ były wrodzone, to odpowiadałyby im jakieś różnice w genotypach. Jednakże według tego, co powiedziane w poprzednim akapicie, żadnych różnic w ich genotypach być nie może. Stąd wniosek: różnice charakterologiczne u bliźniąt JJ nie mogą być wrodzone. Znaczy to, że wbrew zdaniu pejorysty pewne przynajm niej rysy charakteru są nabyte. Niektórzy sądzą, że w ten sposób teza pejorysty została definitywnie obalona, łącznym werdyktem psy chologii i genetyki. Sądzą niesłusznie, bo argument JJ formalnie poprawny - zawiera błąd materialny. Jedna przesłanka jest tam fałszywa: potomne blastomery, choć są z tej samej zygoty, nie muszą bynajmniej być w geno typie identyczne. Podział komórki na dwie jak ona sama diploidalne (czyli o podwójnym komplecie chromosomów) zwie się m i t o z ą . (Po grecku mitos to „włókno” : więc „roz włóknieniem”.) Nazwijmy „mitozą doskonałą” tę, która daje komórki w swym genotypie rzeczywiście identycz
62 57 57
ne: cząsteczki DNA, które go tworzą, są w obu chemicz nie jednakowe. Argument JJ zakłada milcząco, że mitoza która dała początek bliźniętom JJ - tzn. p o k t ó r e j blastomery potomne r o z d z i e l i ł y się na dwa odrębne organizmy - była mitozą doskonałą. Tymczasem wcale tak nie musi być; co więcej, przypuszcza się nawet, że tak być nie może. Gdy mitoza, przekształcająca zygotę Z w parę blastomerów Bi i B 2 , jest doskonała, wtedy genotypy G ich wszystkich sa równe: G(Bj) = G(Z) = G(B 2 ). Ale może być niedoskonała: pewne geny mogą podczas niej ulec m u t a c j i . Wtedy któryś z potomnych blastomerów różni sie nieco genotypem od macierzystej zygoty, a tak że od swojego bliźniaka: G(Bi) 1 G(Z) = G(B 2 ). Bliźnięta JJ, które z nich powstaną, nie będą zatem genotypowo identyczne: jedno będzie mutantem drugiego. (Ściślej: będzie mutantem zygoty, z którą drugie jest genotypowo identyczne.) Różnice genotypowe u bliźniąt JJ są nie tylko możliwe, lecz i prawdopodobne. Najczęściej bowiem geny mutują właśnie przy mitozie. W świetnym kompen dium biologicznym prof. Grębeckiego czytamy: „Muta cje genowe /.../ następują zwykle w trakcie podwajania genów, czyli gdy zachodzi kopiowanie właściwych od cinków cząsteczek DNA” (Andrzej Grębecki Ogólne zasady biologii, 1966, V wyd. 1979, s. 131). Wiadomo zatem, że bliźnięta JJ różnić się genotypem mogą; a przypuszcza się, że nawet muszą. (Pisał o tym przed dwu laty miesięcznik New Scientist.) Chodzi o wzgląd następujący. Przypuśćmy, że owa pierwsza mitoza, w której dana zygota Z przeistoczyła się w parę blastomerów tworzących jeden organizm (Bu B 2 ), była niedoskonała. Jeden z nich jest zatem zmutowany - albo
63 58 58
nawet oba, ale wtedy byłoby całkiem nieprawdopodobne, żeby jednakowo - więc mamy: G(Bi) 1 G(B2). Gdyby teraz do rozejścia się owej pary na dwa odrębne organizmy (Bj) i (B2) miało nie dojść, to powstałaby chimera - i to maksymalna, czyli taka, w której połowa organizmu różni łaby się genotypem od drugiej. (W biologii „chimerą” zwie się „organizm zbudowany z komórek różniących się od siebie składem genetycznym”.) Stwór tak wysoce chime ryczny byłby zapewne niezdolny do życia. Dlatego przy puszcza się, że jest jakiś mechanizm biologiczny, którym natura broni sie przed wydawaniem na świat takich kom pletnych chimer, rozdzielając je zawczasu na odrębne orga nizmy o genotypach już jednorodnych. Hipoteza rozdzielającego mechanizmu antychimerycznego jest przekonująca. Gdyby się potwierdziła, to różnice w genotypie u bliźniąt JJ byłyby w a r u n k i e m ich powstawania. Musiałyby więc one różnić się genotypem z samej konstrukcji. Identyczne w genotypie byłyby tylko sztucznie wytwarzane „klony”.
10. K res dyskusji. W ostatniej instancji spór meliorysty z pejorystą dotyczy nie teorii, lecz faktów. Po gląd Ajdukiewicza i Przełęckiego na motywację etyczną różni się od pejorystycznego głównie przez to, że tu i tam bierze się za explanandum - za sprawę do teoretycznego wyjaśnienia —inny zakres zjawisk. Dla meliorysty wszelki występek tłumaczy się, jak to stwierdza wprost, jednym z dwojga: bądź „złudze niem uczuciowym”, które sprawia, że „jako moralnie dobre możemy oceniać czyny w istocie moralnie złe”; bądź taką sytuacją życiową podmiotu, w której „interes przeważa nad powinnością”. Tak więc charaktery mamy
64 59 59
wszyscy dobre, tylko umysły omylne, a wolę słabą (choć też zwróconą zawsze w dobrą stronę). Tak według meliorysty wyglądają fakty, a to mu, jak podkreśla, „upraszcza znacznie” schemat motywacji etycznej w porównaniu z naszym. Naszym zdaniem meliorysta uzyskuje prostotę swego schematu dzięki temu, że nie dość dokładnie przygląda się faktom i ludziom. („Czuł Tadeusz, jak jest niepotrzebnie rzecz piękną nazbyt ściśle zważać”.) Ze stosownie przyciętego pola widzenia - przycinanego przezeń nie świadomie, lecz całą jego formacją duchową - wypadają melioryście te zachowania ludzkie, które wskazują, że istnieje w świecie z ł a wola i z ł a radość; i że tak właśnie są one najbardziej adekwatnie opisywalne. Określam je łącznie jako „epifanię diabła”. To właśnie konieczność uwzględnienia w obrazie człowieka tych epifanii komplikuje nam schemat motywacji etycznych, który my też wolelibyśmy mieć prostszym. Zmusza w szczególności, by sumienie rozszczepić w schemacie na rozum praktyczny i charakter. (Albo w terminologii prof. Schradego: „osobowość aksjologiczną” na „świadomość aksjologiczną” (= świadomość, że coś jest powinne) i „intencję aksjologiczną” (= chęć, żeby to czynić).) Tym czasem według Ajdukiewicza i Przełęckiego świadomość owa automatycznie pociąga intencję: „określone uczucie związane jest nierozerwalnie w określonią chęcią /.../ sama ocena etyczna staje się motywem dążenia”, pisze Przełęcki.) Ale czy takie epifanie zła rzeczywiście istnieją? To jest właśnie jądro sporu, reszta to kwestie pochodne. Jako przykład wskazaliśmy już zabawy owych dwu mło dzieńców. Nie trzeba jednak nawet uciekać się do przy kładów tak drastycznych. Są liczne mikro-epifanie, które
65 60 60
pokazują to samo, jak chociażby tzw. „graffiti”. Psycho lodzy jak zwykle bredzą tu meliorystycznie, że rodzi je „potrzeba ekspresji”. Owszem, ale c z e g o są one eks presją? Są ekspresją rdzennego zła: złej radości, że zbrukało się i zapaskudziło coś c z y s t e g o . Tę samą złą radość, co bije z owych „graffiti”, odnajdujemy również gdzie indziej, już w postaci makro; np. opisaną u Dostojewskiego w jego Notatkach z pod ziemia. Jak wiadomo, opowieść ta składa się z dwu cał kiem różnych części: pierwsza nosi tytuł „Podziemie”, druga tytuł „Z powodu mokrego śniegu”. W pierwszej narrator dywaguje gadatliwie a niejasno i ogólnikami o tym, jakim to złym jest człowiekiem; zniecierpliwionemu czytelnikowi trudno zrozumieć, o co dokładnie mu cho dzi. Dopiero na koniec dowiadujemy się, że do tych dy wagacji pobudziło narratora wspomnienie pewnego wydarzenia, jakie nasunęło mu się z powodu padającego właśnie przed jego oknem mokrego śniegu. W części drugiej wydarzenie to szczegółowo opowiada - a czytel nik zaczyna rozumieć, co znaczyła tamta niby tylko rezonerska część pierwsza. Wszelką epifanię zła można jako zjawisko tak czy inaczej zanegować. Uprości to walnie teorię etycznej motywacji. Taka negacja zdaje się nam jednak w antro pologii podobna do negowania w fizyce efektu, jaki po kazuje się np. w doświadczeniu Michelsona-Morleya. To też uprościłoby znacznie teorię ruchu, czyniąc jej relaty wistyczne komplikacje zbędnymi. Ale co to za zysk? „Oj dana, dana - nie ma szatana” śpiewano ongiś meliorystycznie. Ale on jest, i nie potrzeba go szukać daleko. Tutaj dyskusja z meliorystą trafia na swój kres.
66 61 61
11. Mistycyzm i tychizm. Wychodząc teraz poza polemikę, i nie pijąc już dalej do jej Autora, wyraźmy na jej kanwie pewną refleksję ogólną. Jak wszystko, co między ludźmi rdzennie różne w poglądzie na świat i życie, opozycja melioryzmu i pejoryzmu wyrasta z sa mego dna osobowości i charakterów. Polega na inaczej skierowanym c i ą ż e n i u duchowym. To to ciążenie określa, jak myślimy i co cenimy, a zwłaszcza - czego naprawdę chcemy. Nie my je określamy, tylko ono nas. Opozycja ta zdaje się przy tym pozostawać w pewnym związku z inną, trochę podobną, którą nakreślił kiedyś Elzenberg, ten mistrz kwestii subtelnych. Pod datą 23.VIII. 1953 notował: Mądrość przeciw mistycyzmowi: w czym, śród licznych podobieństw i różnic, rdzeń ich przeciwieństwa? I w mądrości i w mistycy zmie szukamy wewnętrznego uniezależnienia i powiedzenia „tak” życiu; w mądrości jest to „tak” powściągliwe /.../; w mistycyzmie jest entuzjastyczne /.../. U podstawy mądrości jest akceptacja /.../: przeświadczenie, że są rzeczy d a n e , dane nieodmiennie, nie do cofnięcia. U podstaw mistycyzmu jest bunt, a wraz z buntem nadzieja, że to wszystko nie jest „da ne” po prostu; że nic nie jest rzeczywistością ostateczną, niecofnioną, niezwrotną; że za równo świadomość jak rzeczywistość są nie skończenie, do ostatniej swej głębi plastyczne. Zastąpmy w tej nowej opozycji „mądrość” słowem „ty chizm”, bo tamto jest pochwałą, tutaj sporną. (Tyche to po grecku „los szczęścia”; przez „tychizm” rozumiem w filozofii p o c z u c i e l o s u . ) Otóż tychizm ciąży zwykle ku pejoryzmowi, a mistycyzm - ku melioryzmowi. Tychik przyjmuje zło w nas jako dane i nieusuwalne, jak
ul 62 62
grawitację: tacy jesteśmy i inni nie będziemy, ja też nie. Zmieniamy się tylko po wierzchu: powstrzymywać dają się jedynie w y p ł y w y zła, do jego źródeł nie ma dojścia. Potężnie ujął to Seneka (De ira, II 10.8): „Trzeba nie ustannego wysiłku przeciw złu, co szerzy się i pleni - nie żeby znikło, lecz by nie zwyciężyło”. (Lento adiutorio opus est contra mała continua et fecunda, non ut desinant, sed ne vincant.) Mechanizm walki z przyrodzonym złem, który jako tako trzyma je w ryzach, jest prosty. Jesteśmy mało czuli na zło, które płynie z nas i godzi w innych, a bardzo czuli na to, które płynie z innych i godzi w nas. Przez tę asymetrię wzajem sobie jego spontaniczny wypływ ogra niczamy i w efekcie zachowujemy się z grubsza przy zwoicie. Dlatego nie podzielam zdania Elzenberga, gdy mówi (26.IX .1951): „obcując, ludzie wzajemnie ściągają się w dół, i w zespole - jakimkolwiek zespole - są mniej warci niż każdy z osobna”. Tak myśleć może tylko meliorysta, i to skłonny do mistyki, którym Elzenberg wła śnie był. (Klasyczną pejorystyką była śp. niezapomniana pani Anna Schaffowa. Mawiała: „Gdy poznaję kogoś nowego, myślę sobie: jeszcze jedna kanalia. Dzięku temu miewam czasem miłe zaskoczenia”.) Co innego, gdy jakaś grupa - czy „zespół” - czy ni zło na zewnątrz, a dany osobnik jest niejako jej funk cjonariuszem. Zło ogółu jej członków staje się wtedy jednolicie zewnątrz-kierunkowe i nie działa już jako tłu mik zła osobniczego, lecz jako jego wzmacniacz, sank cjonując je społecznie. Jednak nie to chyba miał tu Elzenberg na myśli. Akcept tychika dla natury ludzkiej jest pełen re zerwy. Inaczej u mistyka: ten nieusuwalnego zła w natu rze ludzkiej po prostu nie przyjmuje do wiadomości.
68 63 63
Wzdraga się uznać je - jak mówi Elzenberg - za niecofnione. Stosuje przy tym różne wybiegi, np. odróżniając w człowieku jego złe ale zmienne „istnienie” od niezmien nie dobrej „istoty”, tamtym złem nietkniętej. Tychizm to realistyczny fatalizm; mistycyzm to idealistyczny woluntaryzm. Pierwszemu pokrewny jest duch nauki, a także duch chrześcijaństwa, zwłaszcza augustyńsko-kalwińskiego; drugiemu pokrewny jest duch lewactwa i duch magii, gdy przez „lewactwo” rozumieć zapędy do naprawiania świata nie liczące się z realiami natury ludzkiej. A pejoryzm i melioryzm to są - odpo wiednio - dwie antropologie, ku którym nosiciele tam tych dwu postaw stale ciążą. Pejorysta uznaje istnienie diabelstwa, meliorysta nie może w nie uwierzyć, choćby miał je przed oczyma. Elzenberg cytuje z aprobatą (19.III.1944) czyjeś powiedzenie, że „poeta to nieudany mistyk”, un mystique manqué. Zamiast „poeta” wstawmy „lewak”. To od razu tłumaczy nam jego małą czułość na argumenty. Skoro przed okiem duszy majaczy mu mistyczna visio beatifica „humanistycznie” uszczęśliwoniej ludzkości, to jak ma się go imać logika. Jest w lewaku coś z mistyka, ale przenicowanego na lewą stronę - zeksterioryzowanego. A melioryzm - od Rousseau po tzw. „zielonych” - jest fundamentem całej jego ideologii. (I niech nas nie myli kwestia ich dużej liczebności. Nieudanych mistyków jest więcej niż myślimy, a odsłaniają się właśnie tak.)
Edukacja Filozoficzna 47/2009
69 64 64
W sprawie pejoryzmu
Marian Przełęcki („Czy ludzie są dobrzy?”, EF 49/2010, s.79) przypisuje mi pogląd, że „są ludzie bez względnie źli - niezdolni do żadnego czynu dobrego”. Co więcej, pogląd taki miałbym rzekomo uznawać za „sąd syntetyczny a priori, będący wyrazem bezpośred niego wglądu w naturę ludzką”. Tymczasem poglądu takiego nigdy nie wyrażałem, ani go nie żywię; za sąd syntetyczny a priori mam zaś tezę całkiem inną, którą nazywam „prawem Ehrenfelsa” (por. moją Filozofię i wartości III, 2003, s. 57). W artykule „Melioryzm contra pejoryzm” (EF 47/2009) i wcześniejszych nakreśliłem opozycję dwóch poglądów na naturę ludzką. Według meliorysty nikt nig dy nie dąży świadomie do złego: wszyscy dążą stale in melius, „ku lepszemu”. Pejorysta temu przeczy: niektó rzy dążą czasem świadomie do złego, in peius. Pejoryzm jest więc negacją melioryzmu, niczym więcej. Przełęcki zaś, idąc za Kołakowskim, formułuje tezę melioryzmu inaczej: „każdy człowiek jest zdolny do czynu dobrego”. Zmienia tym samym pojęcie „melioryzmu”, a przez to także kontradyktoryczne wobec niego pojęcie „pejory zmu” . To oczywiście wolno, byle nie mieszać jednej opozycji z drugą. A tu się miesza. (Nie jest jasne, jak dwie wskazane opozycje mają się logicznie do siebie. Można bowiem chcieć uczynić coś dobrego, np. pomóc sierocie, a nie być do tego zdol nym; i na odwrót, można być zdolnym, a nie chcieć. Czy
70 65 65
może chodzi nie o zdolność do czynu, tylko o zdolność do chcenia, a więc i dążenia? Wtedy sprawa komplikuje się jeszcze bardziej.) Melioryzm jest wyrazem antropodycei. Rozu miem przez nią za Damianem Leszczyńskim („Polityka zbawienia” , EF 49/2010, s. 25) usprawiedliwianie czło wieka z jego złych uczynków przez „przerzucanie odpo wiedzialności za nie na czynniki zewnętrzne”, od złoczyńcy niezależne. Przełęcki głosi ją wprost. Według niego (s. 80) złoczyńcy „to często ludzie skrzywdzeni kiedyś okrutnie przez los i bliźnich, a dziś pełni nienawi ści do świata i żądzy zemsty za doznane krzywdy”. Sko ro „często”, to pewnie nie zawsze. Cóż zatem z pozostałymi złoczyńcami, nieskrzywdzonymi? Meliorysta tu milczy. A mamy jeszcze pytanie drugie: czy wszy scy „skrzywdzeni” stają się złoczyńcami? Bo jeżeli jedni się stają, a drudzy nie, to znaczy, że złoczyństwo tamtych zależy nie od „czynników zewnętrznych”, lecz od czyn nika jak najbardziej wewnętrznego: od ich charakteru. Czynią zło, bo je czynić c h c ą - jak diabeł według św. Anzelma. Tyle tylko twierdzi pejorysta, a meliorysta od powiada na to antropodyceą, że ci, co czynią zło, nic za to nie mogą. Co zaś do prawa Ehrenfelsa, to nie ma ono nic wspólnego ani z antropodyceą, ani z pejoryzmem. Doty czy wszelkich stworów czujących i głosi, że w danej sy tuacji każdy dąży zawsze tylko do tego, co j e m u jest przyjemniejsze lub mniej przykre. W yraża się w nim zasada antropologicznego hedonizmu, którą myli się ła two z zasadą hedonizmu ideologicznego. Ta druga głosi, że w danej sytuacji każdy dąży zawsze tylko do tego, co k a ż d e m u jest przyjemniejsze lub mniej przykre. Różnica między nimi polega na przesunięciu kwantyfika-
71 66 66
tora po implikacji - niedozwolonym logicznie, ale w sformułowaniach potocznych trudno dostrzegalnym. (Omawiamy tę ważną sprawę obszerniej w artykule „Hedonizm i obowiązek. II”, EF 43/2007, punkt 4, „Nerw sofizmatu”.) Prawo Ehrensfelsa uważam za sąd syntetyczny a priori, bo jest empirycznie niewywrotne - jak np. w teo rii prawdopodobieństwa zasada Bemoulliego, zwana też prawem wielkich liczb. Jeżeli w danej sytuacji trzeba wybierać między dwiema ewentualnościami, to według prawa Ehrenfelsa wybieramy zawsze tę, która w sumie jest nam bardziej przyjemna (lub mniej przykra). Nasz wybór stanowi tu kryterium tego, co nam przyjemniejsze. Oczekiwaną przyjemność uznajemy za przyczynę dąże nia, ale wnioskujemy odwrotnie: ze skutku o przyczynie, z dążenia do przyjemności. Prawo Ehrenfelsa „potwier dza” się w doświadczeniu, ale tylko w tym sensie, w ja kim potwierdza się też zasada Bemoulliego. (Gdy np. w wielu rzutach monetą przeważa wciąż reszka, nie wyno simy z tego, że zasada owa jest błędna, lecz że moneta musi być niesymetryczna.) Teza pejoryzmu natomiast jest sądem empirycz nym, a posteriori: opiera się na obserwacji ludzkich za chowań. Te zaś pokazują, że zło nieraz ludzi cieszy - jak tych sześciu młodzieńców, co wyszli na miasto, bo „mie li ochotę kogoś pobić” (Rzeczpospolita z 13.12.2010). I tak pobili starego człowieka, że z obrzękiem mózgu trafił w stanie krytycznym do szpitala. Źródłem złej radości nie musi być jednak aż obrzęk mózgu. Niższe jej stopnie obserwujemy co dnia na ścianach domów jako tzw. graf fiti: zapaskudzić komuś coś czystego - to cieszy. Pejorysta rejestruje tylko fakty.
72 67 67
Zła radość, zwana zwykle złośliwością, jest rado ścią diabelską. Jest nią w szczególności radość z czyjegoś cierpienia. Pejorysta nie twierdzi, że „są ludzie niezdolni do żadnego czynu dobrego”, bo coś dobrego może zrobić nawet diabeł. Twierdzi jedynie, że ludzie bywają zdolni do czynów diabelskich; i że to widać. W andropocydei ostatnią linią obrony jest medykalizacja zła: uznanie go za „patologię”. Jeżeli zło, które ktoś czyni, nie daje się sprowadzić ani do błędu rozumu („nie wie, co czyni”), ani do uchwytnej korzyści („takie są koszty”), ani do chęci odpłaty („pożałują teraz”), to co pozostaje na wytłumaczenie? Jedno z dwojga: bądź zła wola sprawcy, bądź wola „chora”, skrzywiona jak kręgo słup z skoliozie. Medykalizacja zła stanowi parawan przed ciemną stroną natury ludzkiej. Kryje też błąd petitionis principii. Przez „patologię” rozumiemy bowiem wszelkie odchyle nie od normy gatunkowej, którą nazywamy „zdrowiem”. (Tak np. w słowniku Webstera „zdrowie” określa się jako “normalność funkcji cielesnych i umysłowych”.) Gdy złośliwość nazywa się „patologią”, uznaje się ją tym sa mym za odchylenie od gatunkowej normy. Tę zatem mia łaby stanowić dobrotliwość: ludzie normalni i zdrowi są dobrotliwi, złośliwi są anormalni i chorzy. Skąd jednak taką „normę gatunkową” się bierze? Czy przejawy do brotliwości są tak powszechne, a złośliwości tak rzadkie? Pejorysta takiej normy statystycznej nie dostrzega. Widzi w niej stary dogmat Rousseau, że człowiek jest z natury dobry - ale ustylizowany na medycznie, gdzie frazę „z natury” zastąpiono frazą „według normy gatunkowej”. Fenomen ludzkiej złośliwości stanowi dla pejorysty antropologiczne datum: tacy jesteśmy, my ludzie, w przeciwieństwie np. do krów. Ignorowanie go lub
73 68 68
umniejszanie jest torowaniem drogi złu - w obronie ludzkiej dobroci. W świetle prawa Ehrenfelsa można różnicę dwu nakreślonych poglądów antropologicznych podsumować krótko. Meliorysta sądzi, że każdemu - gdy nie ma koli zji z jego interesem - przyjemniejsze (lub mniej przykre) jest zawsze to, co w jego rozeznaniu jest też moralnie lepsze (chociażby według złotej reguły „nie czyń dru giemu, co tobie niemiłe”). Pejorysta zaś sądzi, że nie każdemu i nie zawsze, na co m a wymowne przykłady (jak spowodowany komuś rozrywkowo obrzęk mózgu).
Edukacja Filozoficzna 51/2011
14 69 69
Ulrich Schrade (1943-2009) (Mowa po mszy żałobnej w kościele Zbawiciela 26 listopada 2009 r.)
Opuścił nas Ulrich Schrade, profesor filozofii postać coś znacząca nie tylko w polskiej filozofii, lecz i w polskiej kulturze ogólnie. Znacząca tam coś w dwójna sób: przede wszystkim swoim intelektualnym w k ł a d e m w tę kulturę; a ponadto samym faktem osobistego do niej a k c e s u , Albowiem osobliwością i wyróżnikiem postaci, jaką był i jaką pozostanie Ulrich Schrade, jest to, że mieliśmy w nim wyrazisty przykład prawdziwego polskiego patrioty pochodzenia w prostej linii niemiec kiego. Schrade mógł był powiedzieć o sobie to samo, co wcześniej - też o sobie - powiedział nasz znakomity po eta Marian Hemar: „Ja jestem Polak ochotniczy”. I Schrade, jako ten Polak ochotniczy, spisał się równie pięknie jak tamten z innego kierunku przybyły. Ulrich Schrade, jako postać na skrzyżowaniu dwóch wielkich kultur i tradycji: polskiej i niemieckiej, połączył w sobie jasne strony obu: polskiego ducha nie zależności z niemiecką solidnością i siłą. To ten duch niezależności kazał mu - przy pełnym polskim patrioty zmie - trwać skromnie a dumnie przy oryginalnie nie mieckiej formie swojego imienia i nazwiska. I to śmiałe wyzwanie, które rzucał w ten sposób w oczy niejednemu, było w nim właśnie a r c y p o l s k i e .
75 70 70
Ale arcypolskie było też w Ulrichu Schradem jeszcze coś innego - coś, co pokazywało się w jego pracy naukowej i filozoficznej twórczości. Wprost z ducha pol skiej filozofii płynące, a dalekie od ducha filozofii nie mieckiej, było w profesorze Schradem umiłowanie czystości myślenia: pociąg wprost estetyczny do myśli racjonalnej i klarownej, a nieprzeparty wstręt do rozczo chranego gadulstwa i nadętego mędrkowania. Schrade był tu prawym dziedzicem i kontynuatorem wielkiej pol skiej tradycji filozoficznej, tej od Elzenberga, Kotarbiń skiego i Tatarkiewicza; nieczułym na modną tandetę spod znaku różnych Habermasów, Levinasów, czy Gadamerów. M iał w filozofii po prostu dobry smak i wie dział, że ta polska jest od niemieckiej najzwyczajniej lepsza. Drogi to oni mają lepsze, a filozofię mamy lepszą my. Dla Schradego to było jasne i nieraz mi to mówił. Im zresztą też. Sam stojąc na rozdrożu dwóch kultur, profesor Schrade rozumiał lepiej niż wielu, że kwestia n a r o d o w a wcale nie przestaje w XXI wieku być żywą i wybu chową, choć kształt jej może się zmienia. Dlatego miał za powinność filozofii kwestię tę zgłębiać i wnosić w nią światło rozumu. Sam też starał się to czynić, a pięknym i trwałym tego dowodem i śladem jest jego książka sprzed pięciu lat poświęcona polskiej myśli o kwestii narodowej w pierwszej połowie XX wieku. Dał tam panoramiczny przegląd tej myśli - od Romana Dmowskiego po Różę Luksemburg - i wzbogacił go myślą własną. Przewodnia zaś idea tego dzieła Schradego jest prosta a fundamental na: przynależność narodowa nie jest sprawą naszego w y b o r u ; to jest sprawa naszego p r z e z n a c z e n i a . Ulrich Schrade był ongiś moim słuchaczem, póź niej kolegą, wreszcie przyjacielem. Liczyłem, że to on
76 71 71
mnie będzie żegnał na zawsze, nie ja jego. Los zdecydo wał inaczej. Niech więc będzie mi wolno pożegnać go w języku tej wielkiej kultury, z której do nas przyszedł: Ich hatt’ einen Kameraden... . Niechaj mu świeci światłość wiekuista, lux perpe tua. Amen!
Edukacja Filozoficzna 49/2010
11 72 72
Miejsce Schradego w polskiej filozofii (Odczyt na zebraniu Oddziału Warszawskiego PTF w dniu 10 stycznia 2011 r. poświęconym pamięci profesora Ulricha Schradego.)
1. W starych notatkach znajduję zapis z maja 1972 r., że zgłosił się doktorant Ulrich Schrade, bym zechciał pokierować jego rozprawą doktorską. Magiste rium zrobił u Kuczyńskiego, „z dialektyki”. Zgłoszenie się do mnie, i to połączone ze zmianą kierownika naukowego, było o tyle niezwykłe, że na wy dziale szła właśnie kolejna na mnie nagonka. Pół roku wcześniej spowodowała moją rezygnację z kierowania Zakładem Filozofii, potem na dziewięć lat udaremniła wniosek o mianowanie mnie profesorem, a jej kulmina cją była próba ówczesnego rektora Zygmunta Rybickiego, by wydalić mnie z uniwersytetu; nie doszła do skutku tylko dzięki postawie prof. Andrzeja Stelmachowskiego, wtedy prezesa związku zawodowego na UW. Schrade musiał coś o tych zaszłościach wiedzieć, choćby z zebrań organizacji partyjnej, gdzie po grubym oszkalowaniu zostałem w jego przytomności odwołany ze składu egze kutywy. Musiał więc być także świadomy, że jego przej ście do mnie nie będzie dobrze widziane ani wśród wykładowców, ani w jego grupie. (Uchodziłem za okrut nego, bo na egzaminie z filozofii marksizmu pytałem, w
78 73 73
którym wieku żył Karol Marks, podczas gdy oni - jak mówili - oczekiwali pytań „przekrojowych”.) Decyzja Schradego była aktem cywilnej odwagi i samodzielności sądu. Pokazywała, że nosi on w sobie coś duchowo własnego, co pozwala mu odróżniać we współ czesnej filozofii jeden styl od drugiego - i to na tyle sta nowczo, by opowiedzieć się publicznie po jednej ze stron. A nie był do takich opowiedzeń wcale skory, niechętnie szedł pod prąd opinii swojego środowiska. A tu poszedł. Niewielu takich było.
2. Samodzielność myślową Schradego pokazują najplastyczniej różne jego obiter dicta: uwagi rzucone przy sposobności, bo to właśnie znaczy ów łaciński zwrot. Rozmawialiśmy raz o poglądach Kołakowskiego, było to chyba w latach osiemdziesiątych. I Schrade rzekł: „Kołakowski nie ma w filozofii żadnych poglądów. To jest sceptyk, bez stanowczych przekonań własnych”. Spostrzeżenie to mnie olśniło, bo byłem dotąd skłonny podzielać wysokie powszechne zdanie o Kołakowskim, choć coś mi w nim niejasno dolegało. A tu Schrade mnie oświecił: Kołakowski to była niewątpliwie duża inteli gencja, ale w końcu okazała się filozoficznie jałową. Później diagnozę Schradego potwierdził sam Ko łakowski. W roku 1994 odbyła się na Uniwersytecie Ja giellońskim konferencja „Od Brzozowskiego do Kołakowskiego: filozofia polska wobec przemian histo rycznych XX wieku”, zorganizowana pod auspicjami Fundacji Batorego przez tamtejszy Zakład Historii Filozo fii i poświęcona „wybitnej roli Leszka Kołakowskiego we współczesnej myśli filozoficznej”. (Tygodnik Powszechny, 51-52/1994.) Sam Kołakowski przybyć nie mógł czy nie
74 74
chciał, więc poproszono go, by swoją filozofię zaprezen tował uczestnikom pisemnie. Odpisał im tak: „Kłopot polega na tym, że nie mam ja żadnej swojej filozofii. Podejrzewam, że wszystko, co w tej dziedzinie ważne, dawno zostało powiedziane. /.../ Nie mam zatem żadnej filozofii, /ani/ wrażenia, bym jej po trzebował. Wolę więc poprzestawać na małych glosach do tego, co zrobili inni”. Schrade odkrył to wcześniej na własną rękę, nie kierując się dymami kadzideł.
3. Innym razem rozmawialiśmy w trójkę z nim i Janem Zubelewiczem o instytucji domu jako fundamen cie rodziny. Schrade rzekł wtedy: „Tylko kobieta tworzy dom”. To mnie znowu olśniło swoją nagłą oczywistością. Naturalnie, pomyślałem, tylko w niej tkwi siła domotwórcza, mężczyzna jest tu całkiem bezpłodny: nie stwo rzy domu ani sobie, ani nikomu; najwyżej legowisko czy norę, może nawet bardzo wyszukane, ale bez domowej duszy. W okół tej myśli Schradego powstał potem nasz artykuł „Dom jako wartość duchowa” (Znak, 4/1996). Za motto daliśmy mu słowa Norwida podsunięte nam przez Janusza Skarbka, jeszcze jednego elzenbergistę. Kiero wane były „Do wieśniaczki” w czasie, gdy chaty były jeszcze z drewna: Twoje myśli są w sercu - twoje serce w domu. I dom bez serca twego byłby tylko drewnem. Odnoszą się oczywiście nie tylko do wieśniaczek. Profesor Schrade dojrzał ich prawdę równie jasno jak Norwid.
80 75 75
Trzecie dictum dotyczy naszej chwili dziejowej 4. i padło parę lat temu. Usłyszałem wtedy w jakiejś po wtórkowej audycji radiowej wypowiedź Stefana Swieżawskiego o II Soborze Watykańskim, którego był adiutorem i gorącym zwolennikiem. Powiedział tam: „Idea Soboru streszcza się dla mnie w trzech hasłach: otwarcie - ekumenizm - dialog”. Gdy to powtórzyłem Schrademu, rzekł z miejsca: „Te hasła to jest logika roz kładu”. Tylko dlatego mnie to dictum nie olśniło, że sam też coś podobnego pomyślałem. Zachwyciło mnie jednak swoją zwięzłą celnością. r
(Ćwierć wieku wcześniej byłem podobnie za chwycony, gdy okazało się, że w poniedziałek 14 grudnia 1981 roku obaj niezależnie od siebie zwróciliśmy partii nasze legitymacje członkowskie; i że to samo zrobił w tymże dniu i też niezależnie Zbigniew Musiał, piąty elzenbergista.) Zastanówmy się chwilę, co owe trzy hasła Soboru naprawdę oznaczają - nie w pobożnych życzeniach fantastów, lecz w realiach naszej epoki. „Otwarcie” oznacza po prostu rezygnację z walki: wpuszczanie każdego, komu tylko zechce się wejść, tak że wroga. To ostatnie czyni się pod pretekstem, że ten wróg to w istocie przyjaciel, tylko „zbłąkany”, albo może nawet przez nas „zraniony”, trzeba więc go przede wszystkim „przeprosić”. „Ekumenizm” oznacza przymilanie się do każde go, kto nas nie lubi - np. całowaniem Koranu, albo przemianowywaniem chrześcijaństwa na „judeochrześcijaństwo” - w nadziei, że może nas za to polubi. „Dialog” wreszcie oznacza błogie łudzenie się, że sprzeczności dążeń, wiar i interesów są tylko wielkim
81 76 76
nieporozumieniem; że starczy się „otworzyć” i szczerze ze sobą „porozmawiać”, a znikną jak zły sen. Nie znikną; „dialog wiar” to ideologiczna fikcja. Parę lat temu posoborowa logika rozkładu do prowadziła pewnego katolickiego biskupa w Holandii (nazwiskiem Tiny Muskens) do osobliwego wniosku, całkiem jednak zgodnego z jej założeniami. Oznajmił on, że wszyscy ludzie powinni nazywać Boga imieniem „Al lah”. „To takie piękne słowo - powiedział - a Bogu i tak wszystko jedno, jak go nazywamy”. Miałoby to jego zdaniem pomóc w dialogu między chrześcijanami a mu zułmanami. (Rzeczpospolita, 16.08.2007.) Ten biskup holenderski to przypadek skrajny, ale o mniej skrajne łatwo bliżej. Słyszymy np., że „dialogo wi” ma pomóc wielki meczet wahabicki stawiany wła śnie na warszawskiej Ochocie; albo że sprzyja mu tzw. „multikulturalizm”, czyli mechaniczne mieszanie na tery torium jednego państwa sprzecznych z sobą tradycji i dążności cywilizacyjnych. Nie dialogowi takie mieszanie sprzyja, tylko wojnie domowej, której pierwsze znaki już w Europie widać. Trzy hasła, w których Schrade rozpoznał tak traf nie logikę rozkładu, płyną z jednego źródła: z niewiary w siebie i słuszność swojej sprawy, czyli z braku silnych przekonań własnych. Prof. Zofia Rosińska oświadczyła raz w Polskim Radio (Program II, 13.11.2004), że jej zdaniem „głębokie przekonania kolidują z tolerancją” - z sugestią, iż lepiej ich nie mieć. Nie wzięła przy tym pod uwagę, że przy braku silnych przekonań tolerancja czyni człowieka bezbronnym wobec byle sekciarza lub nacią gacza - jak choćby ten murzyński spryciarz Simon Mol, któremu nasze „tolerancyjne” gęsi dawały się zarażać wirusem HIV, żeby nie posądzono ich czasem o „rasizm”.
82 77 77
(Dzisiaj już pewnie poumierały albo dogorywają w ja kichś hospicjach.) Nie sądźmy, by te biedne dziewczyny dlatego się tak makabrycznie wygłupiły, że tak silne były ich „antyrasistowskie” przekonania. One nie miały żad nych przekonań, szły ślepo za gęgiem stada. Gdyby stado gęgało inaczej, to by się z żadnymi Molami nie zadawały. Pogląd wyrażony przez prof. Rosińską bierze się z tego, że postmodernistycznie i polit-poprawnie miesza się pojęcia zamiast je rozróżniać, w tym wypadku „tole rancji” z „akceptacją”. Tymczasem „akceptacja” to uzna nie odmiennych przekonań cudzych za równe własnym, „tolerancja” zaś znaczy jedynie, że się tym odmieńcom pozwala pośród nas w spokoju żyć, zamiast ich zwyczaj nie przepędzić albo pozabijać. Siła przekonań koliduje tylko z akceptacją przekonań innych niż nasze, nie z ich tolerowaniem - jednakże zawsze pod warunkiem, że nie stają się wobec nas agresywne, np. w postaci prowoka cyjnie islamskich strojów albo zboczeńczych „parad równości”. (Podobnie tolerujemy głupotę, nie uznając jej przez to bynajmniej za równorzędną mądrości - i też tylko wtedy, gdy nie zagraża czemuś, co cenimy napraw dę, jak np. niektórzy swoje auto.) Często za „tolerancją” kryje się czysty oportunizm: bojaźliwy brak sprzeciwu wobec obrazy naszych przekonań i uczuć.
5. Porozumienie między ludźmi to sprawa subtel na i trudna, rzec można nawet, że tajemnicza. Nie rodzi się ono z mnożenia słów - ani w rodzinie, ani w ONZecie. Rodzi się samo, jak polny kwiat, albo nie rodzi się wcale. Nasze wysiłki słowne są tutaj daremne, jak cho ciażby w opowiadaniu Hemingwaya „Wzgórza jak białe słonie”, jednym z jego najlepszych.
83 78 78
Zabrzmi jak paradoks, co teraz powiem, choć nim nie jest. Porozumienie nie rodzi się z dialogu lecz od wrotnie: to dialog rodzi się z porozumienia. Ono musi go poprzedzać, bo dopiero przez nie sens wypowiadanych słów staje się wzajemnie s ł y s z a l n y . Gdy nić praw dziwego porozumienia już się sama bezsłownie zadzierz gnęła, może się potem wyrażać i umacniać dialogiem. Bez niej będzie on tylko próżnym gadaniem. Tak więc jest nie tak: D P, lecz tak: P -> D, czytając tu strzałkę jako „rodzi” albo „prowadzi do”. Modna dziś „filozofia dialogu” jest spadkiem po Freudzie i jego szarlatańskiej „psychoterapii”, leczeniu gadaniem. Okazowym przykładem jest sławetny „proces pokojowy” w Palestynie: próba zmuszenia Żydów na raty do kapitulacji przed Arabami, bo tak bardzo jest nam potrzebna ich ropa. Sytuacja rodzi porozumienie, nie słowa.
6. Wkładu Schradego do filozofii nie wyczerpują oczywiście pojedyncze dicta jak trzy wskazane: że Koła kowski to sceptyk, że dom to dzieło kobiety, i że te sobo rowe hasła Świeżawskiego to logika rozkładu. (Gdy w związku z tym ostatnim powiedziałem do niego, że po trzebne byłyby całkiem inne: nie „otwarcie” tylko o d p ó r ; nie „ekumenizm” tylko e k s p a n s j a ; i nie „dialog” tylko w a l k a - zgodził się ze mną natych miast.) Schrade myślał konstrukcyjnie. Nic go w filozofii tak nie cieszyło, jak wyraźne definicje, przejrzyste klasy fikacje i jednoznaczne stwierdzenia. Jego wysiłek na ukowy obracał się przy tym w dwóch kręgach myślowych, wzajem na siebie zachodzących.
84 79 79
Pierwszym kręgiem była aksjologia, czyli ogólna teoria wartości; drugim była idea narodu - oba jak widać ściśle Elzenbergowskie. Schrade był jednym z głównych rzeczników myśli Elzenberga, a także pierwszym, który dał jej obrys systematyczny, do dziś najlepszy i wciąż cytowany. Zawiera go praca „Aksjologia formalna Hen ryka Elzenberga” z 1986 roku. Obrys ten stał się następ nie podstawą jego rozprawy habilitacyjnej z 1988 roku „Idea humanizmu w świetle aksjologii Elzenberga”. Oparłszy się na Elzenbergowskiej opozycji wartości per fekcyjnej i utylitarnej, rozwija tam dwojakie rozumienie „humanizmu”: naturalistyczne, przy którym wartością naczelną jest człowiek, i antynaturalistyczne, przy któ rym jest nią człowieczeństwo, nie tożsame bynajmniej z człekokształtnością. Pierwsze określa też jako „antropocentryczne”, drugie jako „aksjocentryczne”. Opozycja ta, poza interesem czysto teoretycznym, ma też ogromne znaczenie praktyczne, np. w sporach o tzw. „prawa czło wieka” i jego jakoby niezbywalną „godność”. Schrade kwestionował jedno i drugie. Godność ludzka nie tylko nie jest niezbywalną, lecz łatwo ją utracić, i to raz na zawsze, nieodwracalnie. Dlatego opowiadał się za karą główną. W kręgu aksjologii leży także niewielka książka Schradego z 1992 roku „Etyka - główne systemy. Pod ręcznik dla uczniów szkół średnich”. Jest to dzieło dy daktycznie znakomite, napisane jasno i zwięźle, bez mentorstwa i moralizatorstwa, a zarazem bez „postmo dernistycznej” mętności i krętactwa. Napisanie go w kar kołomnym tempie było prawdziwym wyczynem autorskim, możliwym tylko dlatego, że autor przemyślał jego treść gruntownie już wcześniej. Narzucone mu tem po pisania podyktowane było tym, że przywracano wtedy do szkół lekcje religii, a dla bezbożników wprowadzano
80 80
zastępczo lekcje z etyki. Potrzebny był więc na gwałt jakiś podręcznik, i to głównie nauczycielom. Schrade wywiązał się z zadania doskonale. Dzieło jego jednak, choć wydane w wielkim nakładzie, nie zostało należycie docenione, bo było w niezgodzie z panującym w oświa cie libertyńskim pajdocentryzmem. Podręcznik Schradego szybko więc utrącono, choć nauczycielom bardzo się podobał. W podręczniku Schradego prześwituje dyskretnie stanowisko własne autora. Określiłbym je jako „antynaturalistyczny racjonalizm”. Osadza go on prosto w wiel kiej tradycji filozofii polskiej XX wieku, w tradycji Elzenbergów i Kotarbińskich.
7. A jakie było stanowisko Schradego w kwestii narodowej? Narodowe - czyli pełne szacunku dla wła snej tradycji i o perspektywie jednoznacznie polskiej. Sięgał przy tym do jego źródeł, czego owocem stała się jego ostatnia monografia „Międzywojenna polska myśl narodowa. Od patriotyzmu do globalizmu”, wydana w 2004 r. przez krakowskie Arcana. Daje ona panoramę tej myśli, od prawej do lewej, ukazaną w postaciach jej naj ważniejszych filozoficznie przedstawicieli: Elzenberga, Dmowskiego, Bocheńskiego, Kotarbińskiego, Niedział kowskiego i Róży Luksemburg. W ten sposób Schrade wyraził swą cześć dla tej myśli i dla tych, co już wcze śniej z tą wybuchową kwestią intelektualnie się zmagali i mieli w niej coś ważnego do powiedzenia. Na tle panują cego dzisiaj kosmopolitycznego serwilizmu, a także przeciwstawiającego się mu nieudolnie nacjonalistyczne go tromtadractwa, poważna myśl narodowa Schradego świeci równym płomieniem.
86 81 81
Schrade definiuje n a r ó d za Dmowskim jako ta ką wspólnotę plemienną, która dąży do trwania we wła snym państwie (jw., s. 305). Przez „nacjonalizm” zaś rozumie podsycanie tego dążenia we własnej wspólnocie narodowej. Tak więc „naród” jest dla niego pojęciem czysto antropologicznym: ludzie jako gatunek biologicz ny wykazują silną dążność, by łączyć się w wielkie gro mady, ostro wyodrębniające się terytorialnie. Nazywamy je właśnie narodami. Natomiast p a t r i o t y z m jest już pojęciem aksjologicznym: dążeniem do tego by istnieniu własnej wspólnoty narodowej n a d a ć s e n s (s. 309). Patriotyzm stanowi zatem dążenie jakby drugiego stop nia: by pewne inne dążenie, już skądinąd obecne, jakoś skierować lub zmodyfikować. W naszym wypadku jest to dążenie, by samorzutnie powstałe dążenia narodowe u s e n s o w n i a ć , jak na schemacie.
patriotyzm własne państwo nacjonalizm
Związki logiczne w tworzonej przez Schradego siatce pojęciowej stają się skomplikowane, ale z punktu widzenia teorii nie jest to wadą. Przeciwnie, czyni to ją teoretycznie płodną, a nade wszystko wolną od politycz nego prostactwa. Żal, że nie ma już wśród nas Ulricha Schradego. Została jego myśl, bo myśl jest trwalsza niż człowiek, jeżeli tylko odzwierciedla się w niej prawda. My przemi
87 82 82
jamy, ona nie. W tych czterech słowach streszcza się cała metafizyka.
Reąuiescat in pace.
88 83 83
O późnej filozofii Wittgensteina
1. Późną filozofię Wittgensteina nazywać będę krótko „filozofią W2”. Inicjuje ją tzw. „Księga niebieska” (The Blue Book), skrypt podyktowany grupie słuchaczy w roku akademickim 1933/34. Wieńczą ją jego Dociekania filozoficzne, spisywane przez niego samego w latach 1936-45 oraz 1947-49, mało się już od tamtej „Księgi” duchem i treścią różniące. Wydane zostały pośmiertnie w 1953 r. jako Philosophische Untersuchungen, a wkrótce potem stały się sławne pod tytułem ich angielskiego przekładu jako Philosophical Investigations. Do mnie Dociekania dotarły z paroletnim opóźnieniem, w roku 1958 lub 1959. Poczułem się zbity nimi kompletnie z tropu, gdyż w niczym nie przypominały Traktatu - dobrze mi znanego, choć wtedy jeszcze niezbyt dobrze rozumianego. Miałem teraz przed sobą jakiś dziwny utwór, całkowicie różny w treści i stylu od tamtego. Lakoniczne tezy Traktatu, ściśle ogólne i powiązane w jeden zwarty system metafizyczny, zastąpił w Dociekaniach chaos luźnych uwag, wieloznacznych aluzji, pytań bez odpowiedzi; oraz mnóstwo przykładów, co raz to innych, a nie wiadomo czemu służących. Tak np. w § 30 czytamy: „Trzeba już coś wiedzieć (lub umieć), by móc pytać o nazwę. Ale co trzeba wiedzieć?” - i na tym koniec. Postawiono pytanie,
W 84 84
odpowiadaj sobie na nie sam. Albo § 128: „Gdyby w filozofii chciano wysuwać tezy, to nie mogłyby one stać się nigdy przedmiotem dyskusji, gdyż wszyscy by się na nie godzili”. Czytelnik zachodzi w głowę, jak by taka bezdyskusyjna teza filozoficzna mogła wyglądać, a od autora żadnej w tym pomocy nie otrzymuje. M a tylko gołosłowne zapewnienie, że takie tezy istnieją - i szukaj wiatru w polu. Dziś wiem, czego wtedy nie wiedziałem: że na takie pytania i zapewnienia trzeba patrzeć podobnie, jak na irracjonalne zagadki buddyzmu Zen, zadawane jego adeptom w trakcie ich ćwiczenia. Np. takie: „Ulicą idzie dziewczyna. Starsza to siostra, czy młodsza?”. Tym bardziej nie byłem świadomy, że mam przed sobą produkt myśli filozoficznej w jej stadium rozkładu, w którym przeradza się ona w orgię samodestrukcji; czy „dekonstrukcji”, jak to się dzisiaj dla niepoznaki określa.
2. Jak wielu, byłem wtedy pochłonięty całkiem innymi sprawami. Rok 1956 był w Polsce i w całym bloku państw socjalistycznych czasem olbrzymich przemian politycznych. Początek dał im w lutym wiekopomny XX Zjazd KPZR, u nas zaś ukoronował je w październiku dramatyczny powrót do władzy Władysława Gomułki, a z nim elementarnych zasad praworządności. Upadł stalinizm; z narodu zdjęta została jego groza, milcząca a wszechobecna. Rok 1956 był w życiu Polaków przełomem większym niż potem rok 1989. Gdy kilka lat później osobisty wysłannik prezydenta Kennedy’ego zapytał Chruszczowa, co uważa za swe główne osiągnięcie, ten odrzekł: „rozbicie kultu Stalina i sprawienie tym, że może to już nie wróci”. I rzeczywiście, jak dotąd - przez pół wieku - to nie wróciło. Co nie
90 85 85
znaczy, że nie zagraża; wciąż bowiem pojawiają się ponure zwiastuny. Jednym z nich jest chociażby paniczny strach przed posądzeniem o „rasizm”, jak ongiś za Stalina przed posądzeniem o „trockizm”; a także rosnąca gotowość do donosu na takich niebezpiecznych odmieńców. Tak czy inaczej: był to czas wielkiej odnowy ówczesnego ustroju, jego społecznej rehabilitacji. Socjalizm jako idea parł znowu naprzód, a za nim wielu z nas - nieświadomych jeszcze, że jego strukturalna sprzeczność z realiami natury ludzkiej skazuje ten ustrój z góry na nieuchronną porażkę. Sam też byłem w ów ruch zaangażowany, choć na niskim szczeblu: I sekretarza KU PZPR w gdańskiej Wyższej Szkole Pedagogicznej. Dla gderań na temat bezużyteczności i ogólnej niemożności filozofii miałem wówczas prawie tak samo mało zrozumienia i sympatii jak dzisiaj. Tym trudniej było mi znaleźć właściwą perspektywę wobec filozofii W2, która do takich gderań właśnie zachęca i je usprawiedliwia.
3. W 1962 r. napisałem swoją rozprawę doktorską pod tytułem „Semantyka języka potocznego w nowej filozofii Wittgensteina”. Próbowałem tam doszukać się w owej filozofii czegoś, co choćby odlegle przypominało Traktat, tzn. jakichś ustaleń teoretycznych co do tej semantyki. Była to próba chybiona w samym założeniu, bo żadnych takich ustaleń w filozofii W2 nie ma. Znowu więc było to szukanie wiatru w polu. Jednakże jedno stało mi się jasne już wtedy i pozostało jasne do dziś. Cel, który przyświeca filozofii W2 jest czysto negatywny: zburzyć filozofię jako
91 86 86
dyscyplinę akademicką i wygasić w ogóle skłonność do filozofii, bo to coś chorobliwego. Zamysł jest więc tam nie teoretyczny, lecz praktyczny - uzdrowicielski. W 1944 r. Wittgenstein notował (Vermischte Bemerkungen, 1977, s. 88): „Filozof to ten, co musi uleczyć w sobie wiele schorzeń umysłu, zanim zdoła dojść do wyobrażeń zdrowego rozsądku”. Na pozór więc zamysł jest w filozofii W2 podobny do tego z filozofii W l, bo i tam chciało się filozofię jakoś uciszyć - ale inaczej i z innego powodu. Tam powodem była logiczna daremność jej usiłowań, by wyrazić to, co niewyrażalne; tu zaś powodem ma być jej psychiczna szkodliwość jako pewnej dewiacji umysłowej, z której dotkniętych nią trzeba wyciągać swego rodzaju filozoficzną psychoterapią. Filozofia W 2 ma być praktyczną demonstracją, jak należy to robić. W mojej rozprawie doktorskiej (s. 100) pisałem: „/Wittgenstein/ nie mówi nigdzie, że porównanie języka z grą ma wyjaśniać naturę języka. /.../ Powiedziałby tylko, że badania /naukowe nad językiem/ go nie interesują, ponieważ jego celem jest jedynie zniechęcić filozofów do ich własnej, filozoficznej problematyki”. Elzenberg, który obok prof. Dąmbskiej był recenzentem mojej rozprawy, zanotował na marginesie tego mojego stwierdzenia: „Coraz bardziej mi się wydaje, że całemu temu /’’terapeutycznemu”/ aspektowi filozofii W. należałoby się solidne zbadanie psychoanalityczne . Bez psychologii wszystkie o nim wywody wydają mi się jakoś „na jałowym biegu”. Nie od razu doceniłem celność tej uwagi Mistrza. Dzisiaj ją doceniam, a rozumiem ją następująco. Według Elzenberga filozofia W 2 mało nam mówi o filozofii,
92 87 87
jeszcze mniej o świecie i języku. Mówi za to wiele o samym Wittgensteinie, o jego osobowości - i to w tym okresie jego życia, w którym powstawała. Co mianowicie? Von Wright, który dobrze Wittgensteina znał, pisze o nim w swojej jego biografii (Biographical Sketch w: N. Malcolm A Memoir, 1958, s. 3): „Jest chyba prawdą, że żył on na granicy choroby umysłowej. Lęk, by nie zostać za nią wypchnięty, towarzyszył mu przez całe życie”. A sam Wittgenstein zapisał w 1944 r. (VB jw ., s. 88 i 87), myśląc przy tym chyba głównie o sobie i sobie podobnych: „Jak w życiu otoczeni jesteśmy śmiercią, tak też w zdrowiu umysłu obłędem. /.../ Pokój w myślach. Oto upragniony cel tego, kto filozofuje” . Czy Dociekania były szukaniem ratunku przed zagrażającym szaleństwem? Nie wydaje mi się. To była rzeczywiście autoterapia, ale jej cel był prostszy. Chodziło w niej o to, by przed innymi, a nade wszystko przed samym sobą ukryć lub chociaż przesłonić jeden przeraźliwy fakt: że autor się w filozofii wyczerpał, że naukowo jest wypalony na żużel. Łatwiej rzec sobie i słuchaczom: „filozofia nie ma już nic do powiedzenia”; niż rzec: „ja nie mam już w filozofii nic do powiedzenia”. Pierwsze brzmi patetycznie, drugie tylko żałośnie. Filozofia W2 to jest manewr psychologiczny, który można by nazywać „autoterapią przez generalizację własnej niewydolności”; przez powiedzenie sobie i innym: „nie nasza to wina, żeśmy nic nie zdziałali; los tak chciał”. Tyle w filozofii W2 pozostało po tychizmie Traktatu. Prawdziwy tychizm - poczucie losu wyparował, została psychoterapia. I zostało coś jeszcze
93 88 88
bardziej przykrego dla wszystkich, co pozostają pod wrażeniem wielkości tamtego dzieła.
4. Filozofia W 2 to szkoła filozoficznego markieranctwa stwarzania pozorów refleksji filozoficznej, gdzie naprawdę wykonuje się jedynie filozofio-podobne gesty; tak przy tym manewrując, by inni tego nie spostrzegli, albo przynajmniej nie mogli przygwoździć. Weźmy przykład, jeden z bezliku podobnych. W Dociekaniach wprowadza się zasadnicze dla całej filozofii W2 pojęcie „stosowania się” kogoś do pewnej reguły, czy też „kierowania się” nią (einer Regel folgen\ following a rule). I oto co tam czytamy: 82. Co nazywam ‘regułą, do której on się stosuje’? Hipotezę opisującą w zadowalający sposób obserwowane przez nas u niego użycie słów? /.../ Albo może /regułę/, którą otrzymamy w odpowiedzi, spytawszy go o jego regułę? - Cóż jednak, gdy obserwacja nie pozwala jasno rozpoznać żadnej reguły, a pytanie też jej nie ujawnia? Bo na pytanie, co rozumie przez /wyrażenie/ „N” udzielił mi wprawdzie pewnego wyjaśnienia, ale zaraz był gotów odwołać je i zmodyfikować. - Jak więc mam ustalić regułę jego gry? On sam jej nie zna. - Albo lepiej: cóż miałby tu jeszcze znaczyć zwrot: ‘reguła, do której on się stosuje’? Rozłóżmy przytoczony urywek logicznie na czynniki pierwsze. Otóż prim o: zamiast odpowiedzi na postawione przez autora pytanie dostajemy pięć nowych pytań - i to z niedwuznaczną sugestią, że dobrej
94 89 89
odpowiedzi na którekolwiek /. nich nie ma nawet co szukać. Nie dajmy się tym zwieść! To stara taktyka sofistów: zamiast coś twierdzić samemu, albo przynajmniej otwarcie czemuś przeczyć, zarzuca się słuchacza lawiną pytań i żąda, by to on coś stwierdził, albo czemuś zaprzeczył, choć to nie on sprawę wszczynał. A my te jego odpowiedzi będziemy po kolei obalali jak kręgle albo uchylali następnymi pytaniami. Taktyka „ja nic nie mówię, ja tylko pytam” to dzisiaj ulubiony chwyt fdozoficznych markierantów. W filozofii W2 taktyka ta znajduje swój historyczny prototyp i swoje niby to autorytatywne uzasadnienie: „bo skoro sam Wittgenstein...”. Kto nie ma w filozofii pomysłów, ten sypie wątpliwościami. Naiwni zaś myślą: „jakiż to umysł dociekliwy i otwarty”. Secundo, przyjrzyjmy się trochę bliżej tym pięciu nowym pytaniom, jakoby beznadziejnym albo z góry przesądzonym na „nie”. Wcale takie nie są, tylko zamiast nad nimi biadać, trzeba się serio za nie wziąć. Oto pierwsze: czy regułą, do której ktoś się stosuje, nazywamy hipotezę opisującą zadowalająco jego obserwowane przez nas zachowanie, np. językowe? Ależ właśnie tak, tylko trzeba się brać do sprawy rozsądnie, a przede wszystkim wyjaśnić nieco, jaki opis gotowiśmy uznać tutaj za „zadowalający” - czego autor woli nie czynić. Otóż będzie on zadowalający, gdy w obserwowanym zachowaniu wykaże pewną regularność nie czysto przyrodniczą. (Jak np. ta, że idąc ustawia on swe kroki zawsze pod swoim środkiem ciężkości.) Taką nieprzyrodniczą regularność nazywamy właśnie „regułą, do której on się stosuje”. (Np. że nigdy nie oddaje swoich długów; albo że odwrotnie, oddaje je zawsze.)
o.S
90 90
Reguła jest czymś w rodzaju komputerowego programu, sterującego zachowaniem danego osobnika, np. językowym; przy tym może on być jej świadomy lub nie. (Dziecko polskie generuje poprawne gramatycznie zdania języka polskiego, bo reguły jego gramatyki już w nim tkwią i działają.) Mamy więc również zadowalającą odpowiedź na pytanie drugie. A co z trzecim i czwartym: „gdy obserwacja nie pozwala rozpoznać żadnej reguły, a pytanie też jej nie ujawnia”? Wtedy po prostu nie ma tam żadnej reguły, zachowanie danego osobnika jest w obszarze naszej obserwacji nieregularne, chaotyczne. Przecież tak bywa, więc po co krzyk? Po to, by nas zbić z tropu, by zamącić nam w głowie. Te niby dociekliwe pytania nie są w istocie żadnymi pytaniami. To są uciszacze naszych pytań: pytań, które mogłyby odsłonić pustkę tego filozoficznego markieranctwa, także przed nim samym. A pytanie piąte, końcowe i czysto retoryczne, to już w intencji autora tylko ostatni gwóźdź do trumny jego pytania wyjściowego: „nie ma rady, nic tu zrobić się nie da”.
5. Filozofia W1 opiera się na przekonaniu, że istnieje światło prawdy, lux veritatis; i że istnieje ludzka na nie podatność, nazywana rozumem. Język jest dla tego światła jakby wielką soczewką, która dzięki obecnej w niej logice skupia je i ogniskuje na ekranie duchowym rozumu. Jako nośnik prawdy, język jest darem Ducha Św., przekazanym nam - jak dziś mawiamy - gatunkowo w genotypie. Jako nośnik prawdy język jest wyznacznikiem naszego człowieczeństwa: jego wielkości i - jak pokazuje filozofia W1 - jego granic .
96 91 91
Zupełnie inaczej rzecz się przedstawia w filozofii W2. Pojęcie prawdy nie odgrywa tam żadnej roli, a sam wyraz pojawia się ledwie parę razy, i to w mało istotnych kontekstach. Według W2, język jest to wynalezione przez ludzi urządzenie społeczne, z pomocą którego łatwiej im załatwiać swoje codzienne sprawy i sprawunki. Ujęcie języka jako wielkiego zwierciadła, w którym dzięki logice przegląda się świat, zostało teraz zastąpione całkiem innym: języka jako przypadkowego zbiorowiska rozmaitych „gier językowych”, służących różnorakim potrzebom międzyludzkiej komunikacji. Logika zaś jest jedynie jedną z tych „gier”, podrzędną i pomocniczą. Język to nie żadna „soczewka prawdy”, tylko narzędzie powodowania ludźmi przez ludzi. W filozofii W2 ujmuje się język nie metafizycznie, lecz operacyjnie. W szczególności nie ma miejsca na światło prawdy w nauczaniu języka; jest tylko społeczna tresura (Abrichtung). W pracy doktorskiej tego nie widziałem i Elzenberg słusznie mi to wytknął. Pisałem tam, że Wittgenstein nie uznałby swego stanowiska w filozofii języka za „operacjonistyczne”, bo zajmują go tam głównie kwestie związane z ujęciem mentalistycznym. (Przez „mentalizm” rozumiałem przy tym nastawanie na umysłową czy przeżyciową stronę języka. Mens to po łacinie „umysł”.) Elzenberg zauważył tutaj (por. moją Filozofię i wartości III, 2003, s. 307): To jednak znamienne, że te właśnie /kwestie/ przykuwają jego uwagę (nieżyczliwą), a nie te, które rodzi operacjonizm. Jest u W. pewien front bojowy, i ten front nie jest przeciw operacjonizmowi. Mistrz miał oczywiście rację. Front bojowy w filozofii W2 jest przeciw spirytualizmowi, a za
97 92 92
natural istycznym antropizmem. Jest w niej wyraźne dążenie, by deprecjonować ducha a język spłaszczać do jego funkcji użytkowej, do roli praktycznego urządzenia społecznego; jego zaś stronę duchową traktować jako mało istotny „akompaniament duchowy” do tamtej (por. np. Dociekania, § 330 i § 332). Operacyjne spłaszczanie języka wręcz się tam deklaruje (§ 97). Czytamy: Myślenie otoczone jest nimbem. Jego istota logika - przedstawia /.../ aprioryczny porządek możliwości, jaki musi być wspólny myśleniu i światu. Ulegamy złudzeniu, jakoby osobliwość /.../ naszych dociekań polegała na tym, że zmierzają do uchwycenia nieporównywalnej z niczym istoty języka /.../. Tymczasem, jeżeli wyrazy ‘język’ /czy/ ‘świat’ mają jakieś zastosowanie, to tak przyziemne, jak ‘stół’, Tampa’, ‘drzwi’. A to dlaczego? Tego się nie wyjaśnia, tylko dekretuje. Czyż nimb myślenia nie jest uzasadniony, a ono samo czyż nie jest czymś cudownym i z niczym nieporównywalnym? Myślenie razem ze zrośniętym z nim językiem jest emanacją ludzkiego mózgu. A ten czyż nie różni się w swej anatomicznej i funkcjonalnej złożoności kosmicznie nie tylko od stołu i lampy, lecz również od pierwotniaka z jednej, a od Słońca i mgławicy gwiezdnej z drugiej strony? Płaska jest ta filozofia W2 jak deska do prasowania. Wittgenstein nie potrafi podać za nią żadnych dobrych racji. Ma za nią naturalnie jakieś motywy, ale te nie rysują się ładnie. Z niezrozumiałą
98 93 93
pasją i satysfakcją stara się obedrzeć myśl i język z wszelkiego „nimbu”, jak gdyby tak obdarte mogły stać się źródłem czyjejkolwiek radości lub szczęścia. Elzenberg w swym Kłopocie (27 IX 1950) przytacza uwagę Pascala skierowaną przeciwko ówczesnym naturalistom: „Czyż myślą, że nas tak znów ucieszyli mówiąc nam, że nasze dusze to tylko odrobina wiatru i dymu?” I dodaje od siebie: To samo można powiedzieć o wielu innych doktrynach. Nie mogę zarzucać nikomu, że wyznaje pogląd taki lub inny, jeżeli za tym poglądem przemawiają racje poważne. Ale mogę zarzucać, że go wyznaje z radością lub obojętnością, jeżeli jest to pogląd śmiertelny dla czegoś, co powinno się cenić. Tymczasem Wittgenstein głosi swą deprecjację ducha radośnie i w ogóle bez racji. Jest w nim jakaś niszczycielska zajadłość, niby to w obronie zdrowia psychicznego przed zagrażającą mu jakoby filozofią niczym u Freuda w obronie przed kulturą.
5. Problematyczność filozofii W2 pokazuje innych przykład, dla oceny jej wartości teoretycznej ważniejszy. Jak wiadomo, głównym pojęciem w W2 jest pojęcie „gry językowej” (Sprachspiel, language gamę). Każdy ten termin słyszał, wielu się nim posługuje. Zobaczmy, jak autor go wprowadza. Oto najpierw ( § 2) dostajemy pobieżny opis pewnej zmyślonej sytuacji komunikowania się jednej osoby z drugą. Polega ono na tym, że pierwsza wydaje z siebie jednowyrazowe rozkazujące okrzyki, na co druga
94 94
wykonuje pewną prostą czynność. Następnie ( § 7 ) autor daje takie oto wyjaśnienie: Możemy sobie pomyśleć, że cały proces używania słów w § 2 jest jedną z owych gier, za pomocą których dziecko uczy się swego ojczystego języka. Gry te będę nazywać ‘grami językowymi’ stosując też czasem to określenie do języka prymitywnego. /.../ ‘Grą językową’ nazywać też będę całość złożoną z języka i czynności, w które jest on wpleciony. I to jest wszystko, co autor miał do powiedzenia dla charakterystyki swojego głównego pojęcia: czyli nic. Utworzył tylko zbitkę słowną, której sens jest całkowicie nieokreślony, a zastępować go mają wolne skojarzenia, które słowa „gra” i „język” w tym zestawieniu stylistycznym budzą. Są dwa i tylko dwa logicznie poprawne sposoby na wprowadzenie nowego pojęcia i terminu: albo przez definicję, albo przez aksjomaty . Aksjomatu nie ma tu żadnego, tzn. użycia zbitki „gra językowa” w takiej tezie ogólnej, z której widoczna byłaby jakaś cecha istotna owych „gier” : coś, co pozwalałoby w pewnych przynajmniej przypadkach rozstrzygać, czy w danej sytuacji komunikacyjnej mamy do czynienia z tą samą „grą językową” co w drugiej, czy z inną. Czy np. gdy dziecko w kołysce na widok matki wydaje artykułowane dźwięki „ma-ma”, innym zaś razem na widok babci „ba ba”, to jest to ta sama „gra językowa”, czy dwie różne? I jak to rozstrzygnąć? Nie ma też definicji, bo musiałoby być jakieś genus proximum dla owych „gier językowych”; i oczywiście tylko jedno. Nie są nim „gry” w ogóle, bo te „językowe” to nie odmiana gier takich jak szachy czy tenis, lecz jedynie coś do
100 95 95
nich podobnego, jakoś je przypominającego - ale nie wiadomo pod jakim względem. Zamiast podać genus, daje się nieskładne wyliczenie trzech pozycji, według autora pod owo określenie podpadających: naukę języka u dziecka, języki prymitywne, oraz „język wraz z czynnościami, w które jest wpleciony”. Nie posuwa to sprawy ani o krok naprzód; przeciwnie, zagęszcza niejasności. Ani bowiem język prymitywny nie jest dziecięcym gaworzeniem, ani to gaworzenie nie jest „prymitywne” w takim sensie, jak języki tzw. ludów pierwotnych. Wątpliwe jest też, czy są jakieś czynności ludzkie inne od czysto zwierzęcych, w które język nie byłby jakoś „wpleciony”. Język jest współrozciągły z myśleniem, więc gdzie jest ono, tam jest i on. Pozornymi „wyjaśnieniami” autor przygotowuje sobie pole do ekwiwokacji: do ślizgania się swoim nibyterminem po jego różnych znaczeniach, z jednej niejasności w drugą. Służyć to może jedynie dezorientacji czytelnika - i służy. Filozofia W2 jest legitymizacją myślenia sfilcowanego. (Określenie to wprowadził chyba w którejś ze swoich „Myśli” Stanisław Jerzy Lec)
6. Jeszcze wyraźniej niż na pojęciu językowej” widać słabość filozofii W2 na krytyce, jakiej poddaje się tam ideę logicznej konieczności. Porównywana bywa do krytyki przyczynowości u Hume’a. (Pierwszy wystąpił z takim porównaniem znany logik z Oxfordu Michael Dummett: „W ittgenstein’s Philosophy of Mathematics”, Philosophical Review, 1959.) W filozofii W2 krytyka owej idei polega na wykazywaniu, że tym, co nas zmusza, by w matematyce trzymać się pewnych reguł rachunkowych - jak tabliczka mnożenia chociażby - nie jest światło prawdy, lecz
101 96 96
„gry
społeczna tresura, której jesteśmy nieustannie poddawani. Socjolodzy - zwłaszcza ci od socjologii wiedzy, jak jeden z jej współczesnych koryfeuszy David Bloor: Wittgenstein, Rules and Institutions, 1997 - uchwycili się tej krytyki z zapałem. Słusznie bowiem dopatrzyli się w niej usprawiedliwienia swego lewoskrętnego naturalizmu, a także upełnomocnienia, by wreszcie wtrącać się także do matematyki, dotąd mąceniom Kuhna i jemu podobnych niedostępnej. Przypuśćmy, powiada się w Dociekaniach (§ § 143-155, 185-190, 211-213), że ktoś ma rozwijać ciąg liczb parzystych, dany np. rekursywnie wzorem: a, = 2 , a n+1 = a n + 2 . I przypuśćmy, że pisze on najpierw jak trzeba 2, 4, 6, 8 ,... ; doszedłszy jednak do 1000, zamiast pisać dalej 1002, 1004, 1006, ... , pisze 1004, 1008, 1012, ... . Na nasze obiekcje utrzymuje, że właśnie tak jest dobrze. Wittgenstein sugeruje, że nie ma wtedy sposobu, by racjonalnie wykazać, iż nasze rozumienie zasady owego ciągu jest prawidłowe: bo ten drugi może mieć po prostu inne pojęcie „prawidłowości” niż my. I może być ono równie dobre jak nasze. (Sugeruje, a nie twierdzi. Taka jest jego stała taktyka: niczego jednoznacznie nie formułować, ani stanowczo nie twierdzić; wprost przeciwna niż ongiś w Traktacie.) Uprzedzając obiekcję, iż znaczyłoby to, że w każdym punkcie ciągu potrzebna jest według niego nowa intuicja, odpowiada (§ 186): „Zamiast intuicja, lepiej chyba byłoby powiedzieć, że w każdym punkcie potrzebna jest nowa decyzja”. A dalej uzupełnia to tak (§ 213): „Jeżeli intuicja jest jakimś głosem wewnętrznym, to skąd wiem, jak mam się nim kierować? I skąd wiem,
102 97 97
że mnie on nie zwodzi? /.../ (Intuicja to zbędna wymówka)”. Skoro jednak nasze kroki w ciągu nie są dyktowane światłem prawdy, żadnym „głosem wewnętrznym”, lecz stanowią jedynie wyraz naszych dowolnych d ecy zji, to jak wytłumaczyć fakt, że wszyscy jesteśmy w tych decyzjach tak zgodni? Bardzo prosto: tresurą i presją społeczną! Wszyscy liczymy tak samo nie dlatego, że tak nam każe oczywistość matematyczna, lecz dlatego, że to ludzie nam tak każą. I biada, gdy się ich nakazom nie podporządkujemy: za wariatów nas ogłoszą. Konieczność logiczna to tylko jeszcze jedna forma zamaskowanego przymusu społecznego, ucisku człowieka przez człowieka. Bloor pisze wręcz (jw., s. 33): „W ciągu liczbowym ‘właściwą’ (right) kontynuacją jest ta, którą zbiorowość nazywa ‘właściwą’. /.../ Ja zaś słusznie nazywam ją wtedy właściwą, bo to, że inni nazywają ją właściwą, czyni ja właściwą”. Trudno o lepszy przykład socjologicznej blagi, a jej praźródło leży w tym wypadku w filozofii W2. Stawia się w niej sprawę tak, jak gdyby logiczna konieczność reguły matematycznej polegać miała na fizycznej niemożności jej naruszenia, niczym prawa przyrody. Czemu oczekujemy, że ciąg będzie kontynuowany prawidłowo? Bo nie widać powodu, dlaczego nie miałby być - i tyle. (Albo jak ze swą zwykłą przenikliwością powiada Leibniz w „Nowych rozważaniach”, 1955, t. 1, s. 174: „dzieje się to na podstawie spostrzeżenia, że zachodzi zawsze ta sama racja”.) Spostrzeżenie racji, czyli światło prawdy, to jest podstawa wszelkiej racjonalności. Wittgenstein próbuje ją rozbić, żadnych dobrych kontr-racji nie podając; fantazjując jedynie o tym, co mogłoby być, choć nie jest.
103 98 98
Cały ten płaski i niespójny relatywizm poznawczny filozofii W2 upada w świetle prostych obserwacji jak ta, którą zaraz podam; i fenomenologicznej Wesensschau - wglądu w istotę rzeczy - jaka z nich się rodzi. Było to błahe na pozór zdarzenie. Kiedyś córka zostawiła u nas na parę godzin wnuka, niespełna wtedy czteroletniego. By go zająć, żona posadziła go przy stole i dała mu do zabawy plik starych pocztówek. Chłopiec przez dłuższy czas cicho się nimi bawił, oglądał i przekładał - aż nagle usłyszałem jego radośnie głośny okrzyk: „Dwa i trzy to jest pięć!”. Pocztówki ułożyły mu się przypadkiem we wzór | j | | | i w tym wzorze olśniła go wielka prawda arytmetyki: 2 + 3 = 5, a wraz z nią przeczucie innych takich prawd, ujawniających przedziwne związki w świecie liczb. Gdzież tu tresura czy presja społeczna? Nikt go przedtem żadnych rachunków nie uczył, byliśmy zawsze przeciwni sztucznemu przyśpieszaniu naturalnego rozwoju umysłowego dziecka. Światło prawdy, które tak nagle i nieoczekiwanie go olśniło, nie ze społeczeństwa było rodem; szło prosto od Ducha Świętego i nie zaćmi go żadna późnowittgensteinowska sofistyka. To są rzeczy dobrze znane, negować je może tylko lewoskrętne zaślepienie antropiczne. Pamiętam jak sam przed dwudziestu laty głowiłem się nad pewną kwestią z metafizyki algebraicznej. Chodziło o to, czy „więź ontyczna”, jaką stanowi „pociąganie” (entailment) jednego zbioru sytuacji elementarnych przez drugi, pozwala także wyrazić każdą więź ontyczną między dowolnymi rodzinami takich zbiorów. (Bo że pozwala niektóre, to było jasne.) I oto pewnego razu, w poczekalni u lekarza, uświadomiło mi się nagle samo, że rzeczywiście każdą - i że wynika to z pewnika Zermeli. (Opublikowałem to później w łódzkim „Biuletynie Sekcji
104 99 99
Logiki” za 1989 r.) Pytam więc znowu: gdzie tu jakieś moje „decyzje”, albo presja społeczna? Byłem tylko lustrem, w którym odzwierciedliła się pewna matematyczna prawda, niezależnie od mojej ani czyjejkolwiek woli. Nie ufajmy pseudonaukowym mędrkowaniom. Ślepa wiara „w naukę” i we wszystko, co się samozwańczo za naukę podaje, zabija rozsądek. Filozofia ma go bronić, a jedynym jej uzbrojeniem jest logika.
7. Nasuwa się teraz oczywiste pytanie: skoro filozofia W2 jest intelektualnie tak słaba, to skąd jej wzięcie? W pierwszym kroku odpowiedź brzmi: stąd, że padł na nią i pada blask Traktatu. Filozofia W2 jest jak księżyc, świeci odbitym blaskiem. Ja też wziąłem ją ongiś za przedmiot swej pracy doktorskiej jedynie dlatego. Gdyby Dociekania były dziełem jakiegoś drugorzędnego autora, nie potraktowałbym ich serio. Trudno było sobie wyobrazić, że u tego samego człowieka mógł był dokonać się tak olbrzymi przeskok duchowy: ze szczytów metafizyki w trywialne psychologizowanie, dla niepoznaki zwane „filozoficzną gramatyką”. W ielu nadal nie może tego pojąć, ani przyjąć do wiadomości. Do księżycowego blasku Dociekań coś jednak musiało jeszcze dojść, że się na nie rzucono jak na Objawienie. W drugim kroku odpowiedź zdaje mi się taka W środowisku akademickim istniało najwidoczniej silne zapotrzebowanie na autoiytatywne dzido, które by usprawiedliwiało i sankcjonowało filozoficzne markieranctwo tegoż środowiska. Potrzeba było kogoś, kto rzekłby im z wysoka: wasze uniki dyskusyjne i niechęć, by cokolwiek
105 100 100
samemu stanowczo twierdzić, albo chociaż czemuś przeczyć, to jest właśnie najprawdziwsza filozofia filozofia nowego czasu, „postmodernistyczne” wyzwolenie myśli z małostkowo ciasnych więzów dyscypliny logicznej. Jest to zarazem filozofia dla każdego; filozofia dla mas, gdzie nie trzeba niczego się uczyć, a już zwłaszcza nie logiki ani łaciny. Starczy opanować pewną manierę namaszczono-pytającą i w tej manierze mądrować o „dyskursach” i „grach językowych”, o „paradygmatach” i ich „niekompatybilności”. Opanowanie tej maniery nie jest trudne. Poddani stosownej tresurze studenci filozofii władają nią biegle najdalej pod koniec drugiego roku studiów.
8. Maniera filozofii W2 dałaby się chyba równie łatwo imitować komputerowo jak inne filozoficzne „postmodernizmy” . Dobry przykład takich imitacji stanowi opracowany przed kilkunasty laty w Melbourne program o nazwie „Maszyna Dada” (The Dada Engine). Szczegóły można znaleźć pod adresem: Andrew C. Bułhak On the Simulation o f Postmodernism and Mental Debility using Recursive Transition Networks, 1996, Department of Computer Science, Monash University; www.cs.monash.edu.au. Oto dwie próbki tekstów produkowanych błyskawicznie przez maszynę Dada. Zaznaczam, że poprawność językowa mojego ich przekładu odzwierciedla jedynie poprawność angielszczyzny w oryginale. Tytuły pochodzą ode mnie. Pierwszą próbkę tej maszynowo produkowanej filozofii zaliczyłbym do filozofii kultury. Oto ona:
106 101 101
Paradygmat kulturowego dyskursu Analizując dyskurs postdialektyczny, stajemy wobec wyboru: albo przyjąć neosemantyczny paradygmat kontekstu, albo uznać, że kolektyw podlega dekonstrukcji - jednakże tylko, gdy Sartrowski model paradygmatu kulturowego zawiedzie. W przeciwnym razie modelem dla „subkulturowej teorii prepatriarchalnej” będzie Lacanowski model marksizmu subkulturowego, co po części oznacza krach rzeczywistości. Temat nasz interpoluje się w marksizm subkulturowy obejmujący prawdę w jej totalności. Dlatego jest kilka teorii tego kulturowego paradygmatu. U Dietricha (patrz: Dietrich, K.T., red., 1981 Zapomnijcie o Sontag: kapitalistyczny paradygmat dyskursu a surrealizm, Yale University Press) głównym tematem w analizie konstrukcji kulturowych jest nie dyskurs, jak wskazywałaby narracja subkapitalistyczna, lecz predyskurs. Natomiast Spelling w Beverly Hills 90210 dekonstruuje surrealizm i rozważa kapitalistyczny paradygmat dyskursu. (Marks używa terminu „dialektyczny paradygmat dyskursu”, oznaczając rolę pisarza jako czytelnika.)
Drugą próbkę zaliczyłbym do teologii mistycznej: Prawo kompensacji Jak w imieniu Bożym są cztery litery, tak też są cztery kardynalne kierunki. Jest tak ze względu na Boże prawo czasowej kompensacji. A kosmiczna zasada atomowej totalności jest zakodowana w dziełach
107 102 102
Szekspira. Przepisano wszystkie relacje historyczne, by ukryć prawdę o Bożym prawie czasowej kompensacji. Tesla wiedział wszystko o tym prawie sprawiedliwości psychicznej. Dlatego Tajne Stowarzyszenie Podziemne go zniszczyło. Prawdziwą a nieujawnianą wartością liczby „pi” jest 3.954. Pozmieniano wszystkie podręczniki matematyki, by to ukryć. A tylko z tej wartości da się wyprowadzić brakujący dzień wszechświata. Sugestywność tych produktów maszyny zadziwia. Ciąg zdań gramatycznie poprawnych i prawidłowo ustawionych stylistycznie daje nieodparte wrażenie sensowności, choć nie stoi za nim żadna myśl, jedynie ślepy algorytm. Robotę komputera zdradza tylko to, że adres pocztowy wziął za bibliograficzny. Komputer nie pomylił się jednak co do ilości liter w imieniu Bożym, bo po hebrąjsku pisze się je JHWH. A zademonstrowana tu technologia generowania rozpraw filozoficznych jest przecież dopiero w swych zaczątkach.
9. Nie przeczę, że w późnych pismach W ittgensteina pojawiają się tu i ówdzie także celne spostrzeżenia. Ich autor to bądź co bądź twórca głównego dzieła w filozofii XX wieku. Niektóre są autokrytyczne, ja choćby te dwa z 1948 r.: Zadaję mnóstwo nieistotnych pytań. Obym się przez ten las zdołał przebić.” - „Gdy tylko pewna myśl błędna zostanie raz wyrażona jasno i śmiało, będzie to już dużym zyskiem. W praktyce do tego drugiego sam się nie stosował, stale uciekając właśnie w nieistotne pytania.
108 103 103
W ocenie filozofii W2 nie trzeba się kierować tym, że przez samego Wittgensteina i grono jego ówczesnych słuchaczy traktowana była ze śmiertelną powagą. Według ich zgodnego świadectwa jego wykłady w Cambridge cechowała najwyższa koncentracja i natężenie myśli. Odbywały się w jego mieszkaniu, zwykle z udziałem kilkunastu osób. Malcolm (jw., s. 26) tak opisuje ich atmosferę: Wittgenstein siedział pośrodku pokoju na zwykłym drewnianym krześle. W sposób widoczny walczył ze swymi myślami. /.../ Gdy usiłował jakąś myśl z siebie wydobyć, kategorycznym gestem zabraniał wszelkich pytań lub uwag. Często zdarzały się długie chwile milczenia, przerywane tylko pomrukiwaniem, przy najcichszym skupieniu obecnych. Jego spojrzenie było skoncentrowane, twarz ożywiona, ręce wykonywały wyraziste gesty; cały wyraz był surowy. Widziało się, że jesteśmy w obliczu najwyższej energii, skupienia i siły myśli. Osobowość Wittgensteina tam dominowała. Nie chcę kwestionować autentyczności wysiłku umysłowego Wittgensteina na tych wykładach, czy przy spisywaniu swych myśli potem. Dla oceny ich wartości poznawczej jest on jednak bez znaczenia. Natężanie się myśliciela czy artysty nie jest żadną miarą wartości uzyskiwanego wtedy rezultatu, a przy jego nikłości budzi tylko zakłopotanie.
10. Były w istocie nie dwie, lecz trzy filozofie Wittgensteina. Oznaczam je jako W l, W l' i W2. Filozofia W l to lata 1913-1922 i kontakty z Fregem i
109 104 104
Russellem, czyli Traktat. Filozofia W l' to pisma z lat 1929-1932, czyli okres kontaktów z członkami Koła Wiedeńskiego: Schlickiem, Waismannem, Feiglem i Camapem. W tedy właśnie Wittgenstein wysunął słynne hasło, że „sensem zdania jest metoda jego weryfikacji”. Filozofia W2 to lata 1933-1951, czyli Dociekania i wszystko, co z tych lat pochodzi. (Ostatnie zapiski ze zbioru O pewności noszą datę „27.4” /1951 /, więc dwa dni przed śmiercią.) Filozofia W 1 to był błysk geniuszu. Filozofia W l' to wciąż jeszcze są poważne wariacje na tematy z Brouwera i Weyla; stanowią pewien wkład do filozofii matematyki, zwłaszcza do dyskusji nad pojęciem nieskończoności i wykazują wyraźne związki z filozofią W l. Natomiast w filozofii W2 związki z W l zanikły. Pozostała zawstydzająca mistyfikacja i zły przykład dla młodzieży.
110 105 105
Małe wykłady
106 106
Wielkie Pęknięcie 1. My Polacy jesteśmy wszyscy dziećmi tej samej cywilizacji - cywilizacji Zachodu. Jaka jest obecnie jej kondycja? Myślę o kondycji duchowej, bo tylko ta jest rzeczą filozofii. Przez całą cywilizację Zachodu biegnie dzisiaj wielkie pęknięcie, taki uskok geologiczny, który rozsz czepia ją całą, od Dniepru po Kalifornię, na dwie obce sobie i wrogie formacje duchowe. Nazwijmy je umownie „formacją A” i „formacją B ”. Dzieli je najwyraźniej sto sunek do chrześcijaństwa, do jego cywilizacyjnego dzie dzictwa: czy stanowi ono skarb, czy balast? Ci, co mają dziedzictwo chrześcijańskie za skarb, którego gotowi są bronić i strzec, tworzą formację A; ci zaś, co mają je za balast, którego trzeba się co rychlej pozbyć, tworzą formację B. Pierwsi są duchowo prawoskrętni, drudzy zaś lewoskrętni, jak fizycznie są prawo- i lewoskrętne śruby. Prawoskrętnych cechuje zaufanie do tradycji: do tego, co rosło organicznie przez wieki i ty siąclecia. Lewoskrętnych natomiast cechuje - jak to określił Benedykt XVI - „niespokojna pogoń za nowo ścią”: wiara, że wszystko co nowsze, to lepsze. Wielkie Pęknięcie przecina też filozofię; w przeci wieństwie do nauki, której nie tyka. Mam tu oczywiście na myśli nauki prawdziwe, których jest cztery: matematyka, fizyka, biologia i chemia - plus rozmaite ich rozgałęzienia i przedłużenia, jak w inżynierii i medycynie. Wszystkie bo wiem tzw. „nauki społeczne” leżą dzisiaj w formacji B, są
113 107 107
lewoskrętne. Wykładowca fizyki mówi nie od siebie: jest głosem fizyki, która wszędzie mówi to samo. Wykład z fizyki jest bezosobowy. Inaczej wykład z filozofii: tam wy kładowca winien wystąpić właśnie jako osoba, opowiedzieć się po tej stronie albo po tamtej. Wielkie Pęknięcie sprawia, że między formacjami A i B nie ma w filozofii miejsca dla bezstronnego arbitra. Każdy będzie stronny, bo prawo- lub lewoskrętny; chyba że będzie to ktoś kompletnie zdezorien towany, ale jaki z niego wtedy arbiter? Wielkie Pęknięcie oznacza wielkie zderzenie przekonań i wiar. Dotyka ono wielu sfer życia: polityki i prawodawstwa, obyczaju i wy chowania, religii i sztuki. Dotyka także Kościoła po wszechnego, w którym II Sobór Watykański sprowokował wybuch skłonności lewoskrętnych.
2. Filozoficznie różnica między formacjami A i B przejawia się najdobitniej w ich antropologii. Tak nazy wamy wszelki pogląd na naturę ludzką: czy jest dobra czy zła, stała czy zmienna, a może nijaka i nieograniczenie plastyczna? Każda odpowiedź na te pytania będzie pewną „antropologią”, pewną filozofią człowieka. (Nie mylmy jednak tej antropologii filozoficznej z biologiczną, która opisuje ludzkie rasy, ani z kulturową u nas zwanej raczej „etnografią” - która opisuje różne obyczaje plemienne, np. Papuasów albo Amerykanów.) Antropologia lewoskrętna opiera się na pewnym dogmacie, który przejęła od swego praojca Jana Jakuba Rousseau (1712-1778) i który za nim ślepo od dwustu przeszło lat powtarza. Dogmat ten brzmi: „wszyscy są z natury dobrzy i równi”. Czemu więc tak słabo się to ujawnia? Na to też mają odpowiedź gotową, z tego sa mego źródła: bo tę dobrą naturę ludzką psują i wypaczają
114 108 108
złe urządzenia społeczne i tkwiące w nich nierówności. Starczy te złe urządzenia, nie z natury tylko z ciemnoty płynące, rozbić rewolucją, nierównych zrównać ustawą, a przyrodzona dobroć ludzka rozkwitnie jak kwiat paproci w noc świętojańską. (Czytam właśnie w amerykańskim tygodniku Time (22.08.2011), iż zbadano tam, że osoby ładne mają lepsze widoki zawodowe niż brzydkie; i że należałoby to jakoś prawnie wyrównać, bo wygląda na dyskryminację tych brzydkich, podobną do rasowej lub etnicznej! Lewoskrętnych to oburza.) Jak widać, lewoskrętna antropologia kulminuje w politycznym lewactwie. Rozumiem przez nie palącą chęć do naprawy świata - widoczną chociażby w feministycz nych „manifach” - która nie liczy się z realiami natury ludzkiej. Lewactwo wierzy, że można kształtować świat i człowieka według własnej woli i wyobrażeń, niczym Bóg w dni stworzenia. Trzeba tylko mocno chcieć, „myśleć pozytywnie” i zlikwidować administracyjnie wszelką „dyskryminację” i „wykluczenia”. Reszta ułoży się po myślnie sama. Formacja B żyje mitem „dobrego człowieka”, któ rego trzeba jedynie „wyzwolić” spod jarzm a złych urzą dzeń społecznych. Mit ten jest z gruntu irracjonalny i antychrześcijański. Przeczy mu sto tysięcy lat doświad czenia ludzkości.
3. Formację A cechuje chrześcijański realizm. Dogmat Rousseau jest fałszywy: nie wszyscy ludzie są dobrzy, nie wszyscy też są równi. Są ludzie z dobrego nasienia i ze złego nasienia, a wszyscy bez wyjątku są skażeni grzechem pierworodnym, czyli przyrodzoną skłonnością do złego. (Listą złych skłonności w naturze
109 109
ludzkiej jest chrześcijańskie zestawienie siedmiu grze chów głównych; niekompletne, bo brak w nim np. kłam liwości, lecz i tak warte zastanowienia.) Wszyscy jesteśmy grzeszni, ale znowu nie wszyscy jednakowo; także pod tym względem ludzie nie są równi. Dzięki swemu chrześcijańskiemu dziedzictwu for macja A ocenia naturę ludzką bez mizantropii, ale i bez złudzeń - tak typowych dla formacji B. Dlatego zachowuje dużą powściągliwość wobec wszelkich społecznopolitycznych eksperymentów i „reform”. Natura ludzka jest stała: dana przez Boga lub ewolucję, albo może przez Boga drogą ewolucji. Chcieć ją zmieniać to pogoń za utopią, i to podwójną. Gdzież bowiem gwarancja, że te wykoncypowane zmiany natury ludzkiej - gdyby nawet uznać je wbrew faktom za możliwe - okażą się w efekcie zmianami na lepsze a nie na gorsze? Nie ma żadnej. Jedyną poręką ma być znowu ta sama lewoskrętna wiara w naturalną dobroć wszystkich ludzi, która w tych ryzykownych eksperymen tach samoczynnie się przebije. Słaba to poręka, palcem na wodzie pisana; prawoskrętnych się nią nie przekona. Bułat Okudżawa w swych „Wędrówkach pamięci” (1997, s. 14) mówi o ludziach, którzy są „zarażeni chorobą przebudowy świata”. To formacja B. Formacja A jest na tę chorobę od porna. Można w świecie społecznym coś poprawiać, prze budować go się nie da, bo w swojej ułomności sam jest tylko manifestacją i obrazem natury ludzkiej, stałej i nie zmiennej.
116 110 110
O wychowaniu
1. Wielkie Pęknięcie, które dzieli cywilizację Za chodu na dwie przeciwne sobie formacje duchowe: prawoskrętną A i lewoskrętną B, dotyka wielu obszarów życia społecznego. Jeden zdaje się jednak cywilizacyjnie najważniejszy. Jest nim edukacja, w y c h o w a n i e mło dego pokolenia. Co przez nią rozumiemy? Odpowiedź będzie próbką prawoskrętnej filozofii wychowania. Za Robertem Piotrowskim (Problem filozoficzny ładu społecznego, Warszawa 2003) nazwijmy „normotypem” cywilizacyjnym ogół wartości i norm obyczajo wych, które dla danej cywilizacji są charakterystyczne. (Do naszego normotypu cywilizacyjnego należy np. norma, by się rano umyć.) Gdy na scenę życia wchodzi nowe pokolenie, obecne tam pokolenie dorosłe stara się tym młodym swój normotyp przekazać - jako cywiliza cyjny majątek, który samo przejęło od swoich poprzed ników i starało się jeszcze pomnożyć. Dokonuje się tak międzypokoleniowy t r a n s f e r normotypu. Transfer ten nazywamy właśnie „edukacją”, czyli wychowaniem. Dla danej cywilizacji najlepszą miarą jej żywot ności jest dbałość o transfer swojego normotypu. Inaczej mówiąc: miarą jej żywotności jest to, czy pokolenie do rosłe ma w sobie w o 1ę , by w sztafecie biegnących przez wieki pokoleń przekazać swojej młodzieży pałeczkę swojego normotypu. Gdy taka wola jest, wtedy jest także płynąca z niej wychowawcza stanowczość, która oznacza, że cywilizacja żyje i ma się dobrze. Gdy wola owa gaśnie
111 111
i młodzież puszcza się samopas, jest to znak niezawodny, że cywilizacja obumiera. Kultura żyje ciągłością, a tę daje właśnie transfer normotypu, owo międzypokolenio we „podaj dalej”. W ten sposób pokolenia mijają, a cywi lizacja trwa jako stała kanwa ich życia.
2. Pedagogika klasyczna pojmowała wszelkie wychowanie, domowe i szkolne, właśnie jako transfer normotypu: jako przekaz swojego cywilizacyjnego dzie dzictwa następnemu pokoleniu. Tak też pojmuje dziś wychowanie cała formacja A, pamiętając przy tym, że trzonem jego jest duchowość chrześcijańska, tak u wie rzących, jak u niewierzących. Tkwi ona bowiem w du szach głębiej niż jakiekolwiek deklaracje wyznaniowe czy bezwyznaniowe. Pedagogice klasycznej przeciwstawia się ostro pedagogika modernistyczna, czy „postmodernistyczna”, z jej hasłami wychowania „nowoczesnego” i „postępo wego”. To duch formacji B. On dzisiaj dominuje, szkołę zaś opanował niemal całkowicie. Jego trzonem jest fana tyczna wiara, że człowiek jest z natury dobry, jawnie sprzeczna z antropologią chrześcijańską. Według tej no wej wiary nie wolno dziecku ani młodzieży „niczego narzucać”, nie wolno wdrażać jej w żadne „normotypy”, bo może to tylko ową przyrodzoną dobroć psuć i wyko ślawiać. W ychowanie ma być jedynie usuwaniem prze szkód na drodze „samorealizacji” młodej istoty ludzkiej, samorzutnie tworzącej swój normotyp własny. „Czło wiek jest dobry, tylko społeczeństwo złe” - oto stała śpiewka pedagogiki lewoskrętnej, nie poparta żadnym dowodem.
118 112 112
Cała dzisiejsza pedagogika ministerialna i akade micka jest lewoskrętna, tępiąc zajadle wszelkie odruchy prawoskrętnego rozsądku. Cała leży po jednej stronie Wielkiego Pęknięcia. Wszyscy ci rzecznicy praw dziecka i praw ucznia, pedagodzy i psycholodzy szkolni, wizyta torzy i kuratorzy z aktualną minister edukacji Katarzyną Hall na czele - wszyscy oni bez wyjątku są z formacji B, gotowi z „miłości do dzieci” zniszczyć każdego, kto my śli inaczej. Łącznie można ich nazywać „pedologami”, czyli „dziecioznawcami”, samozwańczymi rzecz jasna.
3. Pedolodzy stanowią w cywilizacji Zachodu najbardziej aktywny czynnik rozkładu. Pokazowym przykładem ich destrukcyjnego działania są wprowadza ne przez nich do szkół i gdzie się da lekcje tzw. „wycho wania seksualnego”. Niedorzeczność takich „lekcji” bije w oczy. Popęd płciowy to potęga: „największa siła irra cjonalna w życiu”, jak się o nim wyraził wielki socjolog Max Weber, die grósste irrationale M acht des Lebens. Z rozumem siła ta nie ma nic wspólnego i się z nim nie liczy, głucha na perswazje i pouczenia. Prze ślepo do swego celu, czyli do kopulacji. Społeczeństwa zawsze radziły sobie z nią tylko z największym trudem; i zawsze tylko połowicznie. Nasze uczłowieczenie - przejście w dolnym paleolicie od zwierzęcej hordy pierwotnej do już ludzkiej grupy rodowej - dokonało się głównie poprzez społeczną reglamentację wzajemnych stosunków płci: przez poddanie ich zakazom i ograniczeniom potężnych t a b u , z tabu kazirodztwa na czele. Przewrót seksualny lat sześćdziesiątych XX wieku tabu te poderwał, a nawet w znacznej mierze zburzył. Wspierany był w tym silnie
113 113
przez lewackie doktryny pedologiczne, których kulmina cją stała się osławiona „antypedagogika”. Potężny żywioł został wypuszczony spod kontroli społecznej. A teraz ci sami, co go wypuszczali, chcą go okiełznywać szkolnymi pogadankami! Chińskie przy słowie mówi: „Wsiadając na tygrysa pomyśl, jak bę dziesz z niego zsiadał”. Pedolodzy o tym nie pomyśleli, a starczyło chociażby pójść na operę „Carmen”, by zoba czyć, co mogą demony płci. Opanowywać je „lekcjami wychowania seksualnego” to poskramiać tygrysa mó wieniem „kici, kici”. Lewactwo, jak dzieci, jest sprawne i skuteczne tylko w niszczeniu. Usłyszałem raz w radiu BBC słowo życiowej mą drości, które utkwiło mi w pamięci: Love is a dangerous power, liable to strike at anyone, and leaving pain and devastation in its wake - „Miłość to groźna siła, zdolna uderzyć w każdego, a zostawiająca po sobie ból i spusto szenie”. To samo powiedział wcześniej Szekspir w swo im sonecie 129. A pedolodzy chcą opanować tę groźną siłę gadaniem i pouczającymi książeczkami. Równie do brze mogliby zatrzymywać ręką lokomotywę. Co robić? Filozofia nie jest od udzielania porad. Natomiast pisarka amerykańska Flannery O ’Connor, wyraźnie z formacji A, doradziła coś bardzo rozsądnego: „Dla wszystkich rodziców mam jedną radę: cokolwiek wam zaleca nowoczesna pedagogika, tego nie róbcie”. (Cytuję za książką: H.T. Edmonson III John Dewey and the Decline o f American Education, Wilmington DE 2006, s. 1.) Do rady pani O ’Connor dodałbym tylko coś, co już do filozofii należy: nie wierzcie też w rzekomą “naukowość” tej pedagogiki, bo prawdziwa nauka nigdy się w swych twierdzeniach na swoją naukowość nie po wołuje. Jest to jedna z cech rozpoznawczych, po których
120 114 114
odróżniamy ją od szarlataństw pseudonauki, takich jak „psychologia humanistyczna” czy „pedagogika serca”. Celnie tę pseudonaukę scharakteryzował doc. Jan Zubelewicz, główny dziś w Polsce przedstawiciel prawoskrętnej filozofii wychowania. (Przez lewoskrętną profe surę, jak Zbigniew Kwieciński czy Bogusław Sliwerski, tępiony oczywiście ze wszech sił.) Według Zubelewicza pedagogikę akademicką charakteryzują dzisiaj trzy ce chy: infantylizm, szkodnictwo i megalomania. Wszystkie trzy są pięknie widoczne w jej pomysłach „wychowania seksualnego” w szkole. Można rzec, jest to jej numer popisowy.
121 115 115
O liberalizmie
1. Po łacinie liber znaczy „wolny”. Liberalizm zaś jest to ideologia, która na czoło swoich haseł wysuwa ideę wolności. Niewiele to jednak mówi, bo przeciwnik liberalizmu wcale nie musi być idei wolności przeciwny. Kwestia tylko, jak się ją pojmuje. W zwykłym rozumieniu „wolność” oznacza, że można robić, co się chce; a liberalizm - że każdy może. Tak np. każdy może, jeżeli zechce, wjeżdżać na Nowym Świecie rowerem po chodniku w tłum przechodniów, albo obsmarowywać ściany domów tzw. „graffiti”. Tak rozumiana wolność to tyle co samowola, a ta jako hasło popada rychło w sprzeczności. Człowiek żyje wśród lu dzi i czego chce jeden, tego może nie chcieć drugi, jak właśnie tam na Nowym Świecie. Współżyjąc, ludzie zde rzają się ze sobą w swoich dążeniach i ograniczają przez to sobie wzajem swoją przestrzeń swobody; jak w tłoku. Dlatego liberalizm brany dosłownie - „każdy może robić, co chce” - oznaczałby w praktyce prawo silniejszego: tyle masz wolności, ile sam własnymi kłami i pazurami sobie wśród innych wywalczysz; jak w dżungli. Liberał musi zatem swoje hasło nieograniczonej wolności dla wszystkich jakoś zacieśnić. I to czyni, jed nak zawsze tylko półgębkiem i wykrętnie. Standardo wym jego chwytem jest udawać, że granice indywidualnej wolności wytycza się całkiem łatwo. Mó wi nam: „Wasza wolność tam się kończy, gdzie zaczyna się wolność drugiego”; i robi minę, jakby powiedział coś 122
116 116
mądrego i sprawę załatwił. Tymczasem było to tylko mędrkowanie, bo granica wolności jest z tamtej strony równie trudna do wytyczenia jak z tej. To tak, jakby ktoś chciał cechować ślepą linijkę z pomocą drugiej też śle pej; albo na pytanie „gdzie tu się kończy Polska” odpo wiadał: „tam, gdzie zaczynają się Niemcy”; a pytany dalej, gdzie więc się one zaczynają, odpowiadał, że tam, gdzie ona się kończy. Pozorowana odpowiedź liberała jest tak łatwa, bo zawiera błędne koło. Antynomie wol ności nie mają prostego rozwiązania. W praktyce liberalizm działa tak długo, jak długo działają w ludziach powściągi przedliberalne - czyli po prostu chrześcijańskie - które każą im zażywać wolności z rozsądnym umiarem. Gdy te powściągi w tzw. „demo kracji liberalnej” stopniowo wygasają, wraca od razu prawo dżungli. Widać to już wyraźnie, chociażby ostat nio (sierpień 2011) w dzikich zamieszkach na ulicach wielkich miast Anglii.
2. W sporze o liberalizm nie chodzi w gruncie rzeczy o stosunek dwu jednostek do siebie, ani o ich wolność wzajemną. Chodzi o stosunek jednostki do wspólnoty ludzkiej, w której wyrosła, w której żyje, i której jest tylko niesamodzielną częścią, bo jako zwierzę stadne nie jest bez niej w ogóle zdolna do życia. Pytanie brzmi: czy jednostka ma wobec swojej wspólnoty jakieś zobowiązania, a jeżeli tak, to jak daleko one sięgają? Ludzkość wytworzyła cztery rodzaje naturalnych wspól not, ustawione nad sobą hierarchicznie jak piętra. Są nimi rodzina, plemię, naród i cywilizacja. Według liberała jednostka jest społecznie wolna w tym sensie, że żadnych trwałych zobowiązań wobec tych wspólnot nie ma. Przy należność do danego narodu jest kwestią jej wolnego
123 117 117
wyboru, jak wybór hotelu na nocleg albo udział w jakiejś spółce. Gdy tylko zechce, może się przenosić ze wspól noty do wspólnoty jak z jednego hotelu do drugiego, we dle upodobania. I nic nikomu do tego. Ograniczmy się tutaj do wspólnot narodowych, takich jak Polacy lub Niemcy, Ukraińcy lub Żydzi. We dług liberała każdy decyduje sam o swojej przynależno ści do danego narodu. Deklaruje ją po prostu, a inni mają tę deklarację respektować. Gdy oświadczył np., że jest Polakiem, nikt nie ma prawa tego zakwestionować. On sam jest tu instancją ostatnią. Stanowisko przeciwne do liberalnego nie ma swo jej nazwy. Nazwijmy je więc krótko „solidaryzmem” od łacińskiego solidus, co oznacza „zwarty” lub „tworzą cy jedną całość”. Mamy zatem opozycję: liberalizm con tra solidaryzm. Według solidarysty nie ja decyduję, czy należę do danej wspólnoty narodowej; to o n a decyduje, czy chce mnie uznawać za swego, czy nie. Moją deklara cję bierze przy tym pod uwagę, ale nie ta deklaracja sprawę rozstrzyga. W spólnota ocenia mnie globalnie: pasuję do niej, czy nie. I od tego werdyktu nie ma odwo łania, jest ostateczny.
3. Solidaryzm jest frontalnym zaprzeczeniem li beralnej ideologii, według której nikogo nie wolno „dys kryminować” ani „wykluczać”. (Choć przecież wykluczamy każdego, komu nie dajemy kluczy do na szego domu. Klucz wyklucza, nawet etymologicznie.) W spólnota na tym właśnie polega, że s w o i c h traktuje się inaczej niż o b c y c h : nie przyznaje się im tych sa mych praw.
124 118 118
Liberalizm grubo nie docenia, jak ważne w życiu ludzkim są więzi wspólnotowe. Pokazuje to jego idea „multi-kulti” : mieszania na jednym terytorium państwo wym rozmaitych kultur, choć dwie kultury w jednym państwie to konflikt równie pewny, jak dwie rodziny w jednym mieszkaniu. Liberalny dziennik „Rzeczpospolita” (20.11.2010) kieruje do nas piórem Dariusza Rosiaka takie oto dramatyczne wezwanie: Otwórzmy się na kontrolowaną imigrację. Każdy, kto wyraża chęć szanowania polskiego prawa, może Polakiem zostać. Takie podejście jest moralnie słuszne, oraz wzbogaci Polskę jak każda sensownie prowadzona imigracja pod warunkiem, że będziemy umieli przeko nać przybyszów, że warto być Polakiem. Liberalne zakłamanie bije z tego wezwania jak łuna. Wyrazić „chęć” jest łatwo, nic to nie kosztuje. Czemu więc jej wyraz mielibyśmy brać od razu za dobrą monetę i czemu taka łatwowierność miałaby być „moral nie słuszną”? Czym konkretnie nas ona „wzbogaci”, prócz trudnych do opanowania napięć społecznych, jakie już widać w wielu krajach Europy? A wreszcie czemu to nie owi „przybysze” mają się ze wszech sił starać, byśmy zechcieli uznać ich za swoich; tylko to my mamy ich „przekonywać”, by raczyli się z nami zadawać. Liberał z góry kapituluje przed imigrantem, bo li czy, że tym sposobem zaskarbi sobie jego łaskawość. Imigrant zaś widzi, że ten liberał to przebrany za cnotliwca tchórz, który się go boi i zwyczajnie się mu podli zuje. Cóż dziwnego, że budzi w tamtym jedynie pogardę i wstręt. Solidarność ze swoją wspólnotą narodową nazy wana bywa często „nacjonalizmem”. Liberał przydaje
125 119 119
temu określeniu niesłusznie zabarwienie z góry ujemne. Solidaryzm narodowy może się oczywiście wypaczyć, ale to dotyczy każdej postawy politycznej bez wyjątku, z „liberalizmem”, „tolerancją” i „prawami człowieka” dziś na czele.
126 120 120
O pracy naukowej
Mawia się nieraz - i wielu chętnie w to wierzy że poziom nauki polskiej jest niezadowalający, bo za niskie są wynagrodzenia jej pracowników. Dlatego ludzie odchodzą do innych zawodów, lepiej płatnych. Podnie śmy pensje, to poziom też się podniesie. Wyjaśnienie przez pensje nie trafia mi do przeko nania. Jest może słuszne o tyle, o ile dotyczy ogólnej inteligencji kandydatów, nie zaś specyficznie ich przy datności do pracy naukowej. W nauce bowiem sama inte ligencja ogólna nie wystarcza. By nadawać się do pracy naukowej, trzeba mieć już w sobie wewnętrzny do niej n a p ę d ; i to nie napęd „do nauki w ogóle”, lecz do określonej dyscypliny: do fizyki lub do biologii, do elektrotechniki lub do filozofii. Napęd ów ma się zaś tylko wtedy, gdy ma się w sobie zainteresowanie tą właśnie sferą rzeczywistości i wiedzą o niej - spontaniczne, żywe i trwałe. Bierze się ono stąd, że nosi się już w sobie zaródź jakichś idei własnych w tej sferze: że ma się już tam jakieś swoje „pre-idee”. Nie muszą być nowe w tym sensie, że nikt dotąd jeszcze na nie nie wpadł. Starczy, że doszło się do nich samemu, na studiach lub wcześniej. Dubluje się co prawda wtedy pomysły cudze, ale tutaj to nie szkodzi. Można rzec, że prawdziwy kandydat do nauki jest brzemienny pewnymi pre-ideami - bezkształtnymi jeszcze i mglistymi, ale wy tyczającymi kierunek jego myśli i woli.
127 121 121
(Zdarzają się oczywiście pre-idee maniackie typu perpetuum mobile, ale te odsiewa się dość łatwo. Zgłosił się do mnie kiedyś jegomość brzemienny pre-ideą z dialektyki marksistowskiej: kapitalizm to teza, socjalizm to antyteza, a syntezy nie widać. Brak bowiem „protezy”, którą on właśnie obmyśla i chce ze mną omówić. Odesła łem go do kolegi.) Człowiekowi brzemiennemu naukową pre-ideą nie wysokość zarobków jest magnesem, który go do na uki ciągnie. Magnesem tym jest nadzieja, że przez pracę w niej dokona się „rozwiązanie” w położniczym sensie tego słowa: że zyska tam wiedzę i sprawność umysłową, które mu pozwolą nadać owym napędowym pre-ideom postać dojrzałych idei naukowych i tak wyrzucić je z siebie na zewnątrz, więc niejako „urodzić”. Zarobki w nauce muszą spełniać pewne minimum, które pozwalałoby oddać się owemu procesowi poro dowemu bez reszty, dzień i noc. (Gdy zapytano Newtona, jak doszedł do swoich wielkich idei fizycznych, odparł: „przez ciągłe myślenie", by continuous thinking.) Mini mum musi więc być, ale jest to minimum skromne. Wy starczy zaś dlatego, że kandydatowi z napędem do nauki poród idei jest ważniejszy niż to, za czym uganiają się inni: luksusy i zaszczyty, wille i wojaże. Nie dlatego, by je ascetycznie lekceważył, lecz dlatego, że tamto bardziej mu się liczy.
Wypowiedzmy myśl dziś wstydliwą: nauka jest nie zawodem, lecz powołaniem. Powołania za pieniądze się nie kupi, bo kto je ma, ten ma tym samym inną hie rarchię wartości. Należy do pewnej arystokracji, choć nie metryką urodzenia nadawanej. Tylko tacy wnoszą do nauki nowe idee. Reszta to wyrobnicy, czasem pożytecz
128 122 122
ni, przeważnie jednak naukę tylko zamulający. Wyższe pensje wzmogą tylko napór i napływ tych wyrobników na uczelnie, co widać dobrze po nowej ich odmianie, jaką stanowią „łowcy grantów”, po niemiecku Stipendi enjäger. Wiara w społeczną wszechmoc pieniądza bywa zwodnicza. Jego moc jest wprawdzie niewątpliwa i sta nowi elementarny wykwit natury ludzkiej, przeradzający się łatwo w bałwochwalcze złudzenie wszechmocy. Gdy czterdzieści lat temu Kongres amerykański „wypowie dział wojnę rakowi” i uchwalił na badania nad tym scho rzeniem miliardowe dotacje, nie uzyskał za te miliardy nic prócz paru głośnych oszustw naukowych. Za dolary kupuje się kongresmenów i profesorów. Idee naukowe są na magnetyzm pieniądza nieczułe. Hugo Steinhaus powiedział: „Nauka nie jest dla wszystkich”. Ci zaś, dla których jest, wybierają się w niej sami i nie pieniądz stanowi im narzędzie selekcji. A tym bardziej nie stanowią go prostackie pomysły „flagowe” jakiejś pani minister, co o nauce i jej życiu nie ma pojęcia.
129 123 123
Na łamach Najwyższego Czasu
124 124
Atak na Polskę i Kościół
R afał Pazio: Profesor Jerzy Robert Nowak spotyka się w wielu kościołach z Polakami i przedstawia książkę Tomasza Grossa „Strach ” jako kolejny atak na Kościół i Naród. Dziennikarze TVN i „Gazety Wyborczej” skrupulatnie śledzą te spotkania i w negatywnym świetle pokazują je swoim widzom i czytelnikom. Jak Pan skomentuje akcję zohydzania Polakom wykładów prof. Nowaka?
Bogusław Wolniewicz: Atak na pana profesora Jerzego Roberta Nowaka jest bez wątpienia kolejną odsłoną ataku na Polskę i Kościół. Zaczęto od wydania książki Tomasza Grossa Strach i zrobienia tej publikacji olbrzymiej reklamy. Była to wielka zniesławiająca nas kampania, mówiąca o naszej rzekomej współodpowiedzialności za zagładę Żydów europejskich. Profesor Nowak próbuje się jej przeciwstawić, wobec tego również jest atakowany.
Kto organizuje ten atak?
Myślę, że ten atak ma swoje źródła - o czym mówiłem podczas lutowego spoktania w Krakowie - w pewnych
133 125 125
amerykańskich kołach żydowskich. Powiedziałem wtedy, że jesteśmy atakowani przez „tych z Brooklynu”.
Po tej wypowiedzi został Pan skrytykowany w „ Gazecie Wyborczej” za szerzenie antysemityzmu.
Zarzut antysemityzmu nie ma żadnej określonej treści. To jest knebel, którym próbuje się zatkać usta niewygodnym przeciwnikom. Przy tym stosuje się wszelkie chwyty. Gazeta Wyborcza wielokrotnie kłamliwie powtarzała, że w Krakowie powiedziałem, iż Żydzi atakują Polskę. Po pierwsze - tego nie powiedziałem, więc Gazeta Wyborcza skłamała. Ale załóżmy, że ktoś tak powiedział. Najpierw należałoby sprawdzić, czy nie jest może prawdą, że nas atakują. Przecież pojawiła się szkalująca Polskę książka Grossa. Tu nasuwa się kolejne pytanie. Czy wypowiedź o ataku ze strony żydowskiej uważa się za fałsz, czy za świętokradztwo? Oczywiście za świętokradztwo, gdyż nie wolno tak mówić - niezależnie od tego, czy to prawda, czy fałsz.
Czy uda się przestraszyć Polaków? Uwierzą, że są antysemitami?
Już tak się dzieje. Ludzie panicznie boją się nawet wypowiedzieć słowo „Żyd”. Do takiej sytuacji doszło, gdyż w polskich środowiskach akademickich i medialnych jest wiele osób, które starają się podlizać „tym z Brooklynu”. Panicznie boją się narazić. Dlatego atakowane są środowiska o poglądach patriotycznych,
134 126 126
oraz Kościół. Na tej fali oczernia się ludzi, którzy próbują odpierać ataki na Polskę. Dlatego nasilają się starania, aby zohydzić, zniesławić i zniszczyć profesora Jerzego Roberta Nowaka, co dzieje się na oczach całego narodu. Jest to lekcja poglądowa dla wszystkich, którzy ośmieliliby się pójść w jego ślady. To element takiej „ogólnonarodowej” edukacji.
Opisał Pan przyczyny zachowania pewnych środowisk akademickich czy ludzi mediów. Ale o antysemityzm gotowi są oskarżać swoich rodaków przeciętni Polacy. Taka postawa pogardy dla poglądów patriotycznych je st modna np. wśród wielu nauczycieli.
To nie jest moda, tylko systematyczna indoktrynacja. Nauczyciele biorą swoje poglądy z uniwersytetów, które indoktrynują w takim kierunku. Na temat Hebrajczyków nie wolno powiedzieć praktycznie nic krytycznego. Naczelne tabu tzw. politycznej poprawności wyraża zasada, że o Żydach mówi się albo dobrze, albo wcale. Klasycznym okazem takiej postawy jest profesor Maria Janion. Młodzież, która przechodzi przez indoktrynację uniersytecką, przekazuje ją potem dalej swoim uczniom.
Jaki miałby być cel tej indoktrynacji?
W tej chwili toczy się w całej cywilizacji Zachodu wielka walka. Przez tę cywilizację przebiega olbrzymie pęknięcie, które dzieli świat Zachodu na lewackie libertyństwo z jednej strony i chrześcijańską powściągliwość z drugiej. Chrześcijańską powściągliwość z całych sił się zwalcza.
135 127 127
Lewackie libertyństwo jest kolejnym wcieleniem ducha komuny. Jarosław Marek Rymkiewicz słusznie powiedział, że komunizm nie umarł, tylko mutuje. Komuna zmutowała i występuje w roli lewackiego libertyństwa. Środowiska żydowskie odgrywały ważną rolę w komunie, a teraz zajmują ważne pozycje w obozie libertynów.
Czym skończy się ten cywilizacyjny spór? Jakie będą jego skutki w Polsce?
Jeden rząd, który próbował się temu przeciwstawić, został właśnie obalony. Premier nowego rządu podczas wizyty w Ameryce nie spotkał się z Polonią, tylko zasiadł przy stole w Nowym Jorku z „tymi z Brooklynu”. Mało tego - Donald Tusk okazał się, ich zdaniem, „sympatyczny”, gdyż obiecał wielomiliardowe odszkodowania. W Polsce niestety rządzą ci, którzy są sympatyczni na Brooklynie, a nie w Warszawie.
A ja k Pan ocenia kondycję sił stojących po stronie, ja k Pan to określił, chrześcijańskiej powściągliwości? Czy widzi Pan jakieś szanse w starciu z libertynami?
Widzę pewien promień nadziei po stronie sił oporu przeciwko lewackiemu libertyństwu. Idzie powrotna fala chrześcijaństwa. Wśród młodzieży daje się zauważyć nawrót do religijności - całkowicie spontaniczny, sprzeczny z tym, czego ich uczą w szkołach i na uniwersytetach. Trwający od przeszło 200 lat odpływ chrześcijaństwa kończy się.
136 128 128
Powiedział Pan, że ataki na prof. Nowaka stanowią element walki z Polską i Kościołem. Ale środowiska, które atakują, zaprzeczają, że zwalczają Kościół. Według nich, je st to próba zwalczania tzw. ekstremistów w Kościele.
W atakach na profesora Nowaka stosuje się pewien sprawdzony chwyt. Próbuje się Nowaka w obrębie Kościoła wyizolować, jako przedstawiciela sił „fundamentalistycznych”. Z drugiej strony wskazuje się na Kościół „posoborowy”, otwarty. Jest to próba rozbijania Kościoła przez dzielenie, wprowadzanie rozróżnień. Ta próba rozdzielania daje efekty dzięki temu, że wielkie pęknięcie cywilizacji Zachodu dotyka także Kościoła. Siły lewackiego libertyństwa nie atakują tylko od zewnątrz, ale przenikają do wnętrza Kościoła, który przecież nie stanowi samotnej wyspy. Te siły próbują Kościół od wewnątrz rozsadzić. Proszę zauważyć, że tzw. fundamentaliści, czyli np. orientacja Radia Maryja, sami nie atakują sił liberalnych, starając się jedynie reprezentować swoje stanowisko. Natomiast agresywne wewnątrz Kościoła są siły liberalnego chrześcijaństwa. Nie jest tak, że „fundamentaliści” chcą wyprzeć z Kościoła liberalne chrześcijaństwo - jest akurat odwrotnie. Nie dajmy się na to nabrać.
Czy mógłby Pan jakoś odnieść się do tego całego zamieszania wokół traktatu lizbońskiego?
137 129 129
W traktacie lizbońskim najważniejsza - i słusznie na to wskazuje pan Jarosław Kaczyński, o którym skądinąd nie mam dobrego zdania, ale akurat tu ma rację - jest karta praw podstawowych. To nowy dekalog lewackiego libertyństwa, który ma zastąpić dekalog głoszony przez chrześcijaństwo. Ten dekalog to pomysł tych samych sił, które atakują lokalnie pana profesora Nowaka. Jesteśmy świadkami i uczestnikami światowego starcia dwóch sprzecznych tendencji. Nie wiem, jaki będzie rezultat tej walki.
NCz nr 12-13/2008
138 130 130
Pałką w wolne słowo
R afał Pazio: W wypowiedzi w Radio Maryja powiedział Pan m.in., że „nachalne forsowanie żydowskiego punktu widzenia staje się nie do zniesienia”. Rada Etyki Mediów skrytykowała Radio Maryja za dopuszczanie pańskich, ja k stwierdzono, antysemickich wypowiedzi. Jak Pan ocenia reakcję REM?
Bogusław W olniewicz: Żądanie od Radia Maryja, żeby nie dopuszczało mnie na antenę, jest żądaniem, by sto sowało cenzurę prewencyjną. Zarzut, który mi się stawia jest typowy dla pani Bajer (przewodniczącej REM). Za rzuca mi się “jawny antysemityzm”, ani słowem nie mó wiąc, na czym on polega. To, co robi samozwańcza Rada Etyki Mediów jest zwykłym szerzeniem lewackich oszczerstw.
Czy nie uważa Pan, że Rada Etyki Mediów je st taką in stytucją, którą nie ma co się przejmować?
Radą Etyki Mediów absolutnie nie mam zamiaru się przejmować, bo jest to sitwa uzurpująca sobie rolę, do której nie ma ani prawnej, ani moralnej podstawy.
139 131 131
Chociaż tzw. komentatorzy mediów publicznych posługu ją się opiniami REM.
Bo są z tej samej sitwy. Komentatorzy mediów przydają sobie splendoru, powołując się na “Radę”. Z kolei Rada Etyki Mediów zyskuje dzięki nim pozór jakiegoś autory tetu. Istnieje cały system politpoprawnego zniewalania opinii publicznej. Ogromna część mediów i różne sitwy typu tej “Rady”, “Otwartej Rzeczpospolitej” czy “Funda cji Helsińskiej” próbują zadławić wolność słowa. Dziś ten system działa o wiele skuteczniej niż w PRL, bo z pozoru jest policentryczny. Niby jest wiele odrębnych organizacji, ale wszystkie grają na jedną nutę.
Mamy tu taki efekt orkiestry.
Tak. Tego porównania użył kiedyś arcytrafnie X. biskup Adam Lepa. To jest orkiestra, tylko jej dyrygent jest gdzieś głęboko zakonspirowany.
Panie profesorze, czym je st zarzut antysemityzmu?
Narzędziem nowych pałkarzy, prosemickim pałkarstwem. Pałkarstwo polega na tym, że nie dopuszcza się do rze czowej dyskusji z przeciwnikiem, tylko ucisza się go pałką. M amy tu pałkarstwo nowej generacji, używa się tam pałki elektroniczno-psychologicznej. Bez meryto rycznego uzasadnienia rzuca się wyzwiskiem “antysemi ta”, np. w Bogusława Wolniewicza. To nie jest zarzut, to jest uderzenie pałką.
140 132 132
Jest pewna komplementarność między antysemitami i prosemitami. Jedni i drudzy uważają, że nie ma pomię dzy nimi nic pośredniego. Jeśli nie jesteś prosemicki, to znaczy, że jesteś antysemicki. I na odwrót, jeżeli nie je steś antysemicki, to znaczy, że jesteś prosemicki. Pałkarstwo nie dopuszcza rzeczowej dyskusji, dopuszcza tylko niszczenie wroga.
Powiedział Pan, że prezydent Lech Kaczyński i prem ier Donald Tusk prześcigają się w pomysłach, aby przypo dobać się środowiskom żydowskim. Na ile ta chęć przy podobania się wpływa na decyzje, które podejmują?
Odpowiedzi na pańskie pytanie udzielił osobiście p. pre zydent Kaczyński w wywiadzie dla dziennika „Rzeczpopolita” z 17-18 maja 2008 roku. „W Izraelu czuję się jak w domu” - tak brzmi tytuł tego wywiadu. Na pytanie o cele, które chce realizować, p. prezydent Kaczyński od powiada: „Mieć dobre relacje z Izraelem, to mieć dobre relacje z krajem, który ma wielki wpływ na światowy układ sił”. Lech Kaczyński i Donald Tusk, jakiekolwiek inne są motywy ich działalności, mają państwo Izrael i naród żydowski za wielką siłę polityczną, którą próbują sobie skaptować. Uważam, że się w tej kalkulacji mylą, ale tak kombinują. Wiedzą, że środowiska żydowskie mają wpływ na media, a media mają wpływ na wybory. Obaj aspriują do prezydentury, więc się starają jak mogą.
Czy ma Pan poczucie, że Pana wypowiedzi mogą coś zmienić?
141 133 133
Nie mam takiego poczucia. Mam tylko poczucie obowiąz ku: jeżeli jest okazja, żeby przedstawić inny punkt widzenia niż politpoprawny, to trzeba to czynić. Można by mieć do mnie słuszny żal, że miałem okazję coś powiedzieć, a nie powiedziałem. Uważam za powinność filozofii wyrażać to, co wielu chciałoby wyrazić, a nie może. I mam też powód bardziej osobisty. Prosemickie pałkarstwo doszło do takiego rozbestwienia, że - jak napisał mi jeden ze słuchaczy Radia Maryja - są rzeczy, które stały się w Polsce tak nietykalne, iż ludzie boją się o nich już nie tylko mówić, ale nawet słuchać. Dziś nie bać się prosemickiego pałkarza staje się dla wolnego człowieka kwestią honoru. Wolny człowiek tym się różni od niewolnika, że nie boi się mówić, co myśli. Pałkarz chce go zniewolić.
Powiedział Pan, że jaw ne zabieganie prezydenta i pre miera o poparcie środowisk żydowskich wywołuje w Po lakach odruch sprzeciwu. A ten sprzeciw traktowany jest jako antysemityzm, o którym mówi się później na całym świecie. Jak odnaleźć się w tej sytuacji wiedząc, że taki mechanizm (prowokacja, sprzeciw, pomówienie o anty semityzm) działa. Czy ostre wypowiedzi nie powodują, że później wykorzystuje się je do wystąpień antypolskich? Czy istnieje inna metoda reakcji?
Nie istnieje. Na prowokatora nie ma metody. Do prowo kacji trzeba się ustosunkować, ale zawsze rzeczowo. Bo on chce nas właśnie z tej rzeczowości wytrącić; rzeczowa dyskusja to jego przegrana.
142 134 134
Tak np. buduje się w Polsce polskim kosztem Muzeum Historii Żydów Polskich, przy czym nazwa “muzeum” to tylko kamuflaż. To nie będzie żadne muzeum, to będzie centrum antypolskiej propagandy. Tego nie można prze milczać. Kilka miesięcy temu przeczytałem, że planowa ny koszt budowy podwoił się ze 100 do 200 milionów zł. Jest kryzys, nie ma na szpitale, a na antypolskie pseudomuzeum dodaje się lekką ręką drugie tyle, ile miało być. I media milczą, z Wami włącznie. Tu jest potrzebny sprzeciw - stanowczy, ale rzeczowy.
M ówił Pan także o roszczeniach finansowych. Chodziło by o 1000 dolarów od każdego Polaka w ramach rekom pensaty za straty Żydów związane z drugą wojną światową. Jak rozwiązałby Pan ten problem?
Bardzo prosto. Sejm powinien wydać w tej sprawie ustawę złożoną z dwu zdań. Mianowicie taką: “Wszelkie roszczenia majątkowe związane z zaszłościami i następ stwami drugiej wojny światowej Rzeczpospolita Polska uznaje za definitywnie zamknięte. Ze swojej strony Rzeczpospolita żadnych takich roszczeń ani nie zgłasza, ani przyjmować nie będzie”. I koniec, raz na zawsze. Będzie ryk? Niech będzie. Lepiej słuchać ryku szantaży stów, niż im płacić.
Ale dziś nikt takiej uchwały nie przygotuje i nie przegłosuje!
To będziemy płacić, a Tusk będzie miał dalej w narodzie 51% poparcia. Na tym polega kryzys naszego systemu politycznego. Nie ma w narodzie ducha walki.
143 135 135
Dlaczego w Polsce doszło do powstania takiego kryzyso wego systemu, w którym stosuje się taktykę ciągłych ustępstw?
To są jakieś bardzo głębokie procesy cywilizacyjne. O wiele szersze niż nasz kraj. Na naszych oczach gaśnie gwiazda Ameryki. Na prezydenta wybrali sobie teraz tego czarnego pajaca, co stało się zresztą tylko ostatecz nym przypieczętowaniem końca ich światowej hegemo nii. Nie to mam za złe temu Obamie, że czarny. Mam za złe trzy inne rzeczy. Po pierwsze, że to lewak, czyli jeden z tych, co zrujnowali ducha Ameryki. Po drugie, że wy brano go według według kryteriów czysto rasowych, a ja jestem przeciwny stosowaniu kryteriów rasowych, gdziekolwiek. Po trzecie zaś wyznaję zasadę, którą prze kazał mi mój nauczyciel prof. Tadeusz Czeżowski: gdy się jest gdzieś mniejszością, to nie należy pchać się tam do głównego ołtarza.
Co nas może uchronić przed tymi zmianami?
Jeżeli gaśnie Ameryka, to gaśniemy i my. Ale nie o nas tu chodzi, tylko o cywilizację Zachodu, zagrożoną przez napór Azji od zewnątrz i przez piątą kolumnę lewactwa od wewnątrz. Jedyną siłą, która mogłaby się temu prze ciwstawić jest chrześcijaństwo. Sami jako Polska jeste śmy za słabi, ale przy oparciu w Kościele powszechnym byłaby jakaś szansa. Jednakże to z kolei zależy od losów samego Kościoła: czy jego przewodnikom starczy wy
144 136 136
obraźni i odwagi, by tchnąć w cywilizację Zachodu no wego ducha walki.
NCz nr 11/2009
145 137 137
Brak zmysłu państwowego
1. Pod jednym względem sytuacja Polski zmieniła się w 2010 roku zasadniczo: na prezydenta Polacy wy brali sobie funkcjonariusza Platformy Obywatelskiej i dopięli tym na ostatni guzik monopol władzy tej partii i jej szefa. „Cała władza w ręce Tuska” - tak zdecydowali. Zastanówmy się przeto nad dwiema kwestiami: co ta decyzja oznacza dla Polski i dlaczego taką podjęto?
2. Na pytanie pierwsze odpowiedź brzmi: mono pol władzy złożony w ręce Tuska i powolnego mu prezy denta oznacza dominację interesu Unii nad interesem Polski. Samo w sobie nie byłoby to jeszcze nic złego. Ja także skłonny byłbym stawiać dalekosiężny interes unij ny nad doraźny interes narodowy - ale pod jednym kar dynalnym warunkiem: że Unia wyraża jedność cywilizacyjną Europy, i że troszczy się jednakowo o do bro każdego z jej narodów. A tak nie jest. W Unii toczy się wielkie zmaganie o miejsce w niej chrześcijaństwa. Polska jest ważnym ogniwem tych zmagań. Jak pod mikroskopem pokazała je sprawa krzy ża na Krakowskim Przedmieściu w Warszawie. Dziwują się niektórzy, o co w tym sporze właściwie chodziło. Odpowiedź jest prosta: chodziło o to, czy Europa ma być unią z krzyżem, czy bez krzyża. Tam na Krakowskim był oczywiście tylko maleńki odcinek tego wielkiego zma
146
138 138
gania, ale składa się ono właśnie z takich odcinków; jest ich sumą. Oto inny odcinek, dużo większy. Trybunał Euro pejski nakazał niedawno, by we Włoszech zdjęto w szko łach i szpitalach wszystkie krzyże - bo się jakimś muzułmanom nie podobały. Czy taka ma być nasza od powiedź na pytanie o miejsce chrześcijaństwa w Unii? Moja jest inna i tych z Krakowskiego też: do licha z ta kim trybunałem! Jak się muzułmanom krzyż w Europie nie podoba, to niech wracają skąd przybyli, my ich tu przecież nie trzymamy. Gdy ktoś chce mieszkać wśród nas, to on ma się do nas stosować, nie my do niego. W a riactwem jest twierdzić co innego - albo podstępem.
3. Gdy mówimy, że jedność Europy trzeba budo wać na dziedzictwie chrześcijańskim, nie znaczy to wca le, że chcemy budować Europę „konfesyjną”. Znaczy jedynie, że żądamy, by odnoszono się do tego dziedzic twa z największą troską i uszanowaniem. Bo to na nim Europa stoi, nie na próbującym je wyprzeć libertyńskim nihilizmie - który daje sobie miano „laickiego humani zmu”, a jest mutacją komuny, jej nowym wcieleniem. Wyznawcy lewackiego „humanizmu” występują przebrani za obrońców „światopoglądowej neutralność państwa”. Dają tak do zrozumienia, że sami też są „świa topoglądowo neutralni”. To fałsz wierutny! W istocie są fanatycznymi wyznawcami nowej wiary, która chce ru gować zewsząd wiarę chrześcijańską i wprowadzać na jej miejsce swoje własne dogmaty i obyczaje: np. w postaci kultu „Holocaustu”, który ma obowiązywać wszystkich i wszędzie, z obowiązkowym nauczaniem w każdej szkole włącznie. (Świątynię tego kultu buduje się właśnie na
147 139 139
warszawskim Muranowie za ćwierć miliarda złotych, finansowaną przez państwo polskie.) Państwo, do jakiego ci „humaniści” dążą - rzekomo „bezwyznaniowe” - to takie, w którym panuje tylko jedno wyznanie: ich własne, tęczowo bezbożnicze. Nie dajmy się oszukać tej bezczelnej propagan dzie. Puste miejsce na ścianie szkoły albo szpitala, gdzie przedtem wisiał krzyż, to nie jest już tylko obojętny ka wałek muru. Tam wisi teraz antykrzyż, choć jeszcze nie widoczny. Puste miejsce po krzyżu stało się widomym znakiem triumfującego bezbożnictwa: nowej i wrogiej chrześcijaństwu religii państwowej. Jest to religia abso lutnie nietolerancyjna. Tolerancję owszem głoszą - ale dla swoich. Dla tych, co myślą inaczej, ta nowa wiara nie ma pobłażania. Tępi ich i prześladuje wszelkimi środka mi, włącznie z nową inkwizycją, która tropi i ściga „kłamstwo oświęcimskie”, albo tzw. „mowę nienawiści”.
4. Sytuacja Polski jest więc taka: przy ostro lewoskrętnym nastawieniu kierowniczych kół Unii Europej skiej, w Polsce monopol władzy zdobywa formacja polityczna całkowicie bezideowa, jaką jest dzisiaj Plat forma Obywatelska. Co więcej: jest to formacja od owych kół Unii całkowicie zależna, wprost przez nie sterowana. Im bowiem, oraz opanowanym przez nie pol skojęzycznym mediom, Platforma zawdzięcza swój zwycięski pochód do pełni władzy; a tym samym każdej chwili może być przez te same koła od niej odsunięta. Oto jedna tylko próbka, jak ten mechanizm unijny działa. Zbliżały się przed rokiem wybory prezydenckie i było ogólnie jasne, że kandydatem Platformy będzie Tusk; wskazywały też na to wszelkie jego działania. I nagle
148 140 140
bomba: gdzieś w grudniu rozchodzą się słuchy, że pre mier rezygnuje z ubiegania się o prezydenturę, a w styczniu (28.1.2010) on sam ogłasza swoją rezygnację publicznie. Pełna konsternacja. Prasa donosi (Rz 29.1.2010), że „deklaracja premiera zaskoczyła nie tylko opozycję, ale i wielu polityków PO”, a jej wiceszef To masz Tomćzykiewicz stwierdza zdumiony, że „prezyden tura to przecież zwieńczenie drogi dla polityka”. Tajemnicza sprawa. Największe tuzy i tuzice poli tologii zachodzą w głowę, co to znaczy. W lutym Jadwi ga Staniszkis (Rz 4.2.1010) pytana przez dziennikarkę panią Subotić „dlaczego premier abdykował”, odpowia da: Wszystkie argumenty, jakie są przytaczane na rzecz rezygnacji Tuska, są niewystarczające. /.../ Sądzę, że jest w tym jakieś drugie dno. Ale na razie nie wiem jakie. /.../ Może pre miera do rezygnacji ze startu namawiał ktoś z zewnątrz. Ale „kto na przykład”, docieka pani Subotić. Na co Sta niszkis: Może jacyś przywódcy europejscy. /.../ Po wtarzam: dla mnie decyzja Tuska jest niezro zumiała. W końcu marca (Rz 31.3.2010) ta sama dzienni karka rozmawia z Zytą Gilowską i pyta: czy „nie jest dla pani tajemnicza rezygnacja Tuska z kandydowania na prezydenta”? Na co Gilowska: Trochę tak. Można to tłumaczyć obawami przed przegraną, ale to mnie nie przekonuje. Można zamiarem utrzymania władzy premiera - też mnie nic przekonuje.
149 141 141
„Dlaczego nie?”, pyta dziennikarka. Przede wszystkim dlatego, że Donald Tusk przez minione cztery lata zachowywał się jak osoba, która otwarcie i bardzo konsekwentnie zmierza do prezydentury. Taka wolta ma skrywany komponent, jakąś tajemnicę. /.../ Moim zdaniem jest w tym jakaś tajemnica. (Może) kiedyś się wyda. Duża zatem zagadka; a ja od początku miałem dla niej rozwiązanie całkiem proste: Tusk zrezygnował, bo mu tak kazano! Jego krytyczna rozmowa z zagraniczny mi mocodawcami, unijnymi i poza-unijnymi, musiała przebiegać jakoś tak: „Nieładnie, panie Tusk. Zrobiliśmy pana premierem nie na piękne oczy, tylko po to, by jako premier załatwił nam pan w Polsce parę spraw. Czekamy cierpliwie, a pan zamiast załatwiać, chce teraz czmych nąć z męczącej funkcji premiera na ciepłą synekurę pre zydenta. Nie z nami takie numery. Najpierw wywiąże się pan jako premier ze swoich zobowiązań wobec nas inaczej zdmuchniemy pana jak świeczkę”. I Tusk tę oj cowską mowę zrozumiał; ot i cała zagadka.
5. Spraw pilnych do załatwienia dla swych pro tektorów Tusk ma dwie. Po pierwsze: dokończyć w Pol sce jak najprędzej odbudowę cenzury prewencyjnej, czyli zdusić u nas wszelki głos niezależny, z Radiem Maryja i J.R. Nowakiem na czele. Po drugie: zacząć wreszcie pła cić te miliardy dolarów, jakie według międzynarodowych szantażystów i naciągaczy rzekomo im się od Polski na leżą jako tzw. „restytucja majątku żydowskiego”. Dlate go nie pozwolono mu uciec na prezydencką synekurę.
150 142 142
Moje domniemanie potwierdził sam Tusk. Ogła szając swoją rezygnację z prezydentury, powiedział (Rz 29.1.2010): Chcę pojechać do Brukseli jako człowiek, któ ry swoim partnerom powie: podejmiemy de cyzje w Polsce, także dotyczące zadłużenia; i ja to wykonam. Dziwne to słowa i do kogo adresowane? Jakim to „swoim partnerom” Tusk melduje się jako gotów dla nich coś „wykonać”? I jakie „zadłużenie” ma na myśli, bo chyba nie to ogólno-państwowe, które on sam wciąż zwiększ^ w zawrotnym tempie 100 milionów euro dzien nie. By tę dziwną deklarację zrozumieć, trzeba spojrzeć na jego czyny. Pierwszą chyba czynnością zagraniczną Tuska ja ko premiera było udać się do Nowego Jorku i zapewnić tam kogo trzeba, że „zwrot prywatnego mienia żydow skiego zostanie rozwiązany jeszcze w tym roku”, czyli w 2008-mym. (NCz 19.4.2008, R. Pazio.) Po powrocie z Nowego Jorku podążył do Izraela i oświadczył tam w jarmułce, że „w Polsce nie będzie tole rancji dla antysemityzmu”. Przyłączył się w ten sposób jako premier! - do oszczerców Polski, takich oświadczeń jakoby wymagającej. Zapewnił też Izraelczyków solennie, że „problem reprywatyzacji polski rząd rozwiąże w najbliższych mie siącach”, a na koniec oświadczył z ukontentowaniem: „Wystarczył jeden lunch, by sprawy polsko-izraelskie ruszyły z kopyta”. (Rz 10.4.2008). Widocznie jednak mimo lunchu sprawy nie ruszy ły aż tak z kopyta jak miały, przypuszczalnie z obawy przed polską opinią publiczną. Za to teraz, dzięki mono-
151 143 143
połowi władzy PO, pewnie ruszą i będziemy płacili z kopyta miliardy za nic; a ściślej za to, żeby Tusk i jego ferajna nie utracili poparcia swoich zagranicznych pro tektorów. Na odcinku cenzury, czyli rządowego nadzoru nad mediami, już nawet ruszyły, i to ostro. Przykładów nie brak, oto dwa z brzegu. Trwa czystka w radio. Czytam (Rz 10.9.2010), że zarządzeniem prezesa Polskiego Radia z publicystyczne go programu radiowej „Trójki” usunięto właśnie takich dziennikarzy, jak Bronisław Wildstein, Rafał Ziemkie wicz i inni. Bo - jak się wyraził ów prezes - audycje z nimi „drażniły zbyt wiele osób”; a jakaś „radiowa komi sja etyki” uznała, że będzie to służyło „bezstronności audycji”. Tak więc gdy w audycji zamknie się jednej ze stron usta, to audycja stanie się przez to „bezstronna”. Bezczelność około-Tuskowej sitwy pokazuje, jak mocno poczuli się już w siodle mając swojego prezydenta. Drugi przykład to ta Henryka Krzywonos, co 30 sierpnia wynurzyła się nagle na rocznicy Solidarności, by swoją napaścią na Jarosława Kaczyńskiego wesprzeć tam Donalda Tuska. Jeszcze tego samego dnia media ogłosiły ją unisono za „legendarną” postać Solidarności. Nie ma piękniejszego dowodu, ze stanowią dziś jedną orkiestrę pod Tuskową batutą. Z tą „legendą” to czysta bzdura. Pamiętam dobrze czas Solidarności: ani wtedy, ani przez następne 30 lat nazwisko tej Krzywonos ni razu nie obiło mi się nawet o uszy, o „legendzie” nie mówiąc. Aby jej wyskokowi dodać rezonansu, medialni najmici dorobili jej „legendę” na poczekaniu. Aż dziwne, jak grubymi nićmi wszystko to jest szyte. Ostatni ścieg położył premier Tusk, oświadczając, że „nie wyklucza powyborczej koalicji z SLD” (Rz 21.9.2010). Trójka Tusk-Kwaśniewski-Wałęsa mówi za
152 144 144
siebie, ale czym ją wytłumaczyć? Całkiem prosto: wspólnym patronem z Unii.
6. Monopol władzy dla Tuska oznacza całkowite uzależnienie Polski od dwóch sił zewnętrznych: od unij nego lewactwa i od koloni Zatorskiego kapitału. Największym dotąd zwycięstwem lewactwa było przeprowadzenie przez Sejm i zatwierdzenie 18 czerwca przez Bronisława Komorowskiego złowrogiej ustawy, zwanej oficjalnie ustawą „o przeciwdziałaniu przemocy w rodzinie”, a nieoficjalnie - ustawą „o upaństwowieniu dzieci”. Był to widocznie jeden z warunków na poparcie Platformy przez zachodnich lewaków, bo do pracy nad tą ustawą przystąpiono od razu. Już w maju 2008 r. rząd Tuska zadeklarował (Rz. 31.5. - 1.6.2008), że „wprowa dzi przepisy [iż] bicie nieletnich ma być ścigane z urzę du”. Taki był jego priorytet: rozwalić rodzinę. Instrukcja musiała być sztywna, co potwierdza się w fakcie, że wszystkie media rozpętały natychmiast wściekłą nagonkę przeciw rodzinie jako siedlisku wszelkich możliwych występków, gwałtów, zwyrodnień i zboczeń. Cóż: pan każe, sługa musi - to rozumiemy. Nie rozumiemy natomiast bierności Kościoła wobec tego zamachu lewactwa na infrastrukturę moralną narodu. Ta ustawa to jest zarazek HIV wprowadzony do społecznego organizmu: działa powoli, ale niezawodnie. Czy Kościół tego nie widzi, czy też sam już staje się lewoskrętny? Więcej nie powiem.
7. Pełna władza Tuska to także pełna kolonizacja Polski przez kraje ekonomicznie silniejsze, w toku od
153 145 145
dwudziestu lat. Ten neokolonializm jest chytrze masko wany, także nazewniczo. Nie mówi się już „kolonizator”, ani „biały sahib”, tylko „inwestor strategiczny”, a rabu nek narodowego majątku tubylców przez tych zagranicz nych sahibów nazywa się wdzięcznie „prywatyzacją”. Maskowaniu kolonialnego wyzysku służy nade wszystko to, że jest ściśle kompradorski. Portugalską nazwą compradore oznaczano w dawnych koloniach tubylczego nadzorcę nad miejscową siłą roboczą, nad tymi kulisami z pól ryżu czy bawełny. Biały sahib trzy mał się w cieniu. To samo mamy w neokolonializmie, ale w sposób nieporównanie bardziej wyrafinowany: sam komprador może nie w pełni zdawać sobie teraz sprawę, kim naprawdę jest. Rząd Tuska, zwłaszcza przy monopolu władzy, to jest rząd kompradorski: złożony z tubylczych nadzorców nad białymi Murzynami z dorzecza Wisły, a sprawowany z nadania unijnych czy poza-unijnych sahibów, nieko niecznie już nawet białych. (W neokolonializmie kwestia koloru skóry się zatarła, co walnie sprzyja jego masko waniu.) W raca stary układ kolonialny „sahib - komprador - kulisi”, w którym komprador drenuje tubylców z kapi tału na rzecz białego sahiba (czyli dziś „strategicznego inwestora”). Ten straszny proceder trwa w Polsce już dwadzieścia lat. Uruchamiali go dwaj kompradorzy w randze ministrów „przekształceń własnościowych”: W al demar Kuczyński w rządzie Mazowieckiego i Janusz Lewandowski w rządzie Bieleckiego. Kompradorstwo wzmogło się jeszcze za rządów Buzka, a teraz na wielką skalę rozwija je Tusk. (Rząd Jarosława Kaczyńskiego kompradorski nie był, więc szybko padł.)
154 146 146
Jedna tylko ilustracja na chaotycznie rabunkową wyprzedaż naszego majątku narodowego przez rodzi mych kompradorów, całkiem świeża. Poszły już banki, fabryki, wydawnictwa, gazety, telefony, wodociągi (Gdynia!), elektrociepłownie: wszystko na „łatanie dziur w budżecie”, czyli na przejedzenie i różnobarwne korali ki. (Dziś te koraliki mają postać hipermarketów, używa nych aut, oraz wszelkiego rodzaju pomoszopów, bo pomoszopem stał się teraz każdy kiosk, każdy teatr, każ de kino i każda stacja telewizyjna z wyjątkiem jednej telewizji „Trwam”. Cała tzw. „demokracja liberalna” przeradza się w jeden wielki pomoszop.) Komprador polski rozgląda się, co by tu jeszcze sprzedać? I właśnie znalazł: lasy! Widzę w gazecie wielki nagłówek: „LASY POMOGĄ BUDŻETOWI. Dzięki temu wolniej będzie rósł polski dług” (Rz. 10.9.2010). Coś koszmarnego. Można tylko wyrazić pełną solidarność z rozpaczliwym „apelem w obronie lasów państwowych”, jaki wystoso wał do narodu Związek Leśników Polskich (Rz. 22.9.2010). W ara wam od naszych lasów, kompradorzy przeklęci!
8. Kim jest Tusk? Rysuje mi się jako człowiek o niewyraźnym obliczu politycznym i wątłej więzi ducho wej z polskością. Więź widzę w inną stronę, określiłbym ją jako „euro-niemiecką”. Świadczą o niej jego działania, jak chociażby przyjęcie owej niemieckiej „nagrody Karo la” (Karlspreis), której polski premier w żadnym razie przyjmować nie był powinien. Świadczą laudacje, jakie na jego cześć tam wygłoszono - wskazujące, że widziany jest jako ich człowiek: prawdziwy „Europejczyk”, który trzyma w ryzach „odradzający się w krajach Europy Wschodniej nacjonalizm”.
155 147 147
I świadczy pewien dowód rzeczowy: album „Był sobie Gdańsk”. Historię Gdańska liczy się od roku 997, kiedy to - według ówczesnej kroniki - św. Wojciech przybył w asyście wojów Bolesława Chrobrego „do gro du Gdańsk” (ad urbem Gyddanyzc) i tam chrzcił. Rok 1997 był więc rokiem tysiąclecia historii Gdańska i z tej okazji wydano ten album. Wydawcą był Donald Tusk, a rzecz sfinansowano „ze środków Republiki Federalnej Niemiec”. Na album składa się około 350 fotografii z lat 1855 - 1944, z krót kimi adnotacjami. Polskiego czytelnika uderzają w albumie dwie ce chy. Po pierwsze: w tym Gdańsku nie ma Polski. Po dru gie: Gdańsk jawi się tam jako pruska idylla, a sam album - jako wyraz nostalgii za nią: „był sobie Gdańsk”, taki pruski; ale już go nie ma, przepadł w 1944 roku. Na 350 zdjęć jedno jedyne wskazuje na jakąś obecność Polski czy Polaków w Gdańsku. Widać na nim grupkę polskich harcerzy, chyba 11 listopada. Mamy za to zdjęcia czar nych huzarów pruskich, a także duże zdjęcie z wielkiego wiecu przed Bramą W yżynną w 1919 r., na którym nie mieccy kombatanci żądają utrzymania Gdańska przy Rzeszy. Jest również kilka zdjęć Wielkiej Synagogi, zbu rzonej w 1939 r. W albumie Tuska nie pojawia się ani Poczta Pol ska, ani Gimnazjum Polskie, ani polska Dyrekcja Kolei, ani nasza placówka na Westerplatte; nie ma ani Victoria Schule, ani Stutthofu z jego zapleczem w gdańskim ge stapo. Nie ma nawet domu Schopenhauera, którego oj ciec, rodowity Niemiec, opuścił wraz z synem Gdańsk na zawsze po drugim rozbiorze Polski: bo wiedział, że wraz z Polską skończyła się w Gdańsku wolność.
156 148 148
W napisanym przez Tuska wstępie znajdujemy zwykłą polit-poprawną gadaninę o jakichś niedobrych „nazistach”, którzy tę piękną idyllę pruską w Gdańsku popsuli, a jego dziadka wysłali na „roboty”. Szwagier dziadka natomiast „zginął od kuli polskiego żołnierza”. Jestem najdalszy, by mieć do kogokolwiek pre tensje o jego narodowe uczucia, albo ich brak. Nasze uczucia nie zależą od nas. Uważam jedynie, że ktoś o tak wątłej więzi duchowej z polskością, jak Donald Tusk, nie powinien być w Polsce premierem.
9. Postawiłem na wstępie dwa pytania: co ozna cza dla Polski pełnia władzy dana Tuskowi, oraz dlacze go Polacy mu ją dali? Na pierwsze już odpowiedziałem: oznacza dominację lewactwa i kompradorstwa. Pozostaje pytanie drugie. Na to odpowiedź jest wstydliwie zwy czajna: Polacy dali Tuskowi pełnię władzy, bo choć lubią na rząd gderać, to jednak rząd taki jak jego bardzo im się w gruncie rzeczy podoba. Tusk to drugi Gierek, a Gierek to było życie nad stan: więcej wydajemy niż zarabiamy, żyjemy na kredyt. Gierek zapalił też w Polsce zielone światło powszechne mu złodziejstwu i korupcji. Za Tuska mamy znowu jedno i drugie, ale ważniejsze nam, by móc żyć dalej nad stan. Gierek to były nowe czasy saskie, Tusk zaś jest ich drugą powtórką: „zastaw się, a postaw się”; o jutro się nie martw, bo „Polska nierządem stoi” i nic jej nie zagraża. Ten fałszywy ton saskiego optymizmu za brzmiał wyraźnie w mowie tronowej prezydenta Komo rowskiego: Dzisiaj nasz naród ma wszelkie powody, aby z ufnością patrzeć w przyszłość. Jesteśmy wolni
157 149 149
i żyjemy w wolnym świecie, w wolnym kraju. Nikt na naszą polską wolność nie czyha, nikt na nas nie czyha. Żyjemy w kraju niepodle głym, bezpiecznym i szanowanym na świecie. Panie prezydencie - chciałoby się rzec - myśmy to już prze rabiali za Gierka.,Jesteśmy wolni” - pod jarzmem lewackiej cenzury; „żyjemy w wolnym kraju” - rządzonym przez kompradorów; „nikt na nas nie czyha” - prócz niemieckich rewizjonistów spod znaku Eriki Steinbach i żydowskich restytucjonistów spod znaku Dawida Pelega; „żyjemy w kraju niepodległym” poddanym dyktatowi brukselskolizbońskich imperialistów; „i szanowanym w świecie” - a szkalowanym bezkarnie przez media tegoż świata jak żaden inny. Fałsz bije z tej mowy: fałsz Gierkowsko-Tuskowskiej „propagandy sukcesu”. Myśmy to już przerabiali. Polacy obudzili się, gdy pod koniec lat siedem dziesiątych skończyła się gierkowska bonanza oparta na trwonieniu gomułkowskich oszczędności, oraz na zacią ganiu petrodolarowych „kredytów konsumpcyjnych”. Tak powstała Solidarność: niespójna krzyżówka anarchosyndykalizmu z konfederacją barską, pod wodzą zło wieszczego „Bolka”. Teraz będzie podobnie, a jak się skończy - nie wiadomo; raczej niedobrze. Nie gubią nas masoni, ani Żydzi, ani „służby spe cjalne”, choć ich działań negować nie myślę. Gubi nas brak zmysłu państwowego. Roman Dmowski powiedział: „Naród jest to plemię z instynktem państwowym”. U nas ten instynkt jest słaby, dlatego tak źle prosperujemy.
NCz nr 47/2010
158 150 150
Złote żniwa Grossa
R afał Pazio: W mediach omawiana je st nowa publikacja Jana Tomasza Grossa, która ma opowiadać m.in. o Po lakach poszukujących kosztowności pośród szczątek Ży dów pomordowanych w obozie zagłady. Książka nawiązuje do zdjęcia, które rzekomo przedstawia Pola ków złapanych na wykopywaniu złota w pobliżu obozu w Treblince. Co Pan sądzi o takim przedstawieniu sprawy?
Bogusław W ołniewicz: Sam Gross i jego paszkwil nie są żadnym problemem. Mamy w nim nowy typ hieny cmen tarnej, akademicki, nie z W ólki lecz z Princeton rodem; w Polsce też już znany. Żeruje na żydowskich trupach i żywych Polakach. To są te prawdziwe złote żniwa, czy raczej dolarowe. Problem stanowią zleceniodawcy Grossa, bo ten pionek nie działa w pojedynkę. Jest cząstką ogromnej machiny represyjno-propagandowej wycelowanej prosto w nas. Jeszcze zaś większy problem stanowią jej polscy kolabo ranci, z których pomocą chce się nas spacyfikować, by śmy nie przeszkadzali rządowi w wypłatach haraczu międzynarodowym szantażystom. Czytam, że nasz rząd jedzie 24 lutego do Izraela. Po co? Sądzę, że po to, by zdać tam sprawę, jak postępuje pacy fikacja Polski i czy plony z dolarowych żniw na Polakach będą dostarczone terminowo.
159 151 151
Przygnębia mnie, że w tej antypolskiej operacji uczestni czy gorliwie „Tygodnik Powszechny”. Pamiętam, jak był nam latarnią w mrokach stalinizmu. Dzisiaj przerodził się w gadzinówkę. Patrzę na to ze zgrozą.
„Złote żniw a” to komentarz do zdjęcia, które „najpraw dopodobniej” ma przedstawiać owych Polaków poszuku jących kosztowności w grobach żydowskich.
Gross dostał zamówienie z Oxford University Press na duży komentarz do jakiego bądź zdjęcia dokumentalnego, które pokazywałoby, jak Polacy obławiają się na pomor dowanych Żydach. W ziął to, które znalazł w publikacji „Gazety Wyborczej” ze stycznia 2008 pod tytułem „Go rączka złota w Treblince”, bo niczego lepszego widać nie było. (A w tej publikacji czytam ze zdumieniem, że Ży dzi przywieźli do Treblinki „gigantyczne ilości złota, kamieni szlachetnych i walut”. Wciąż wytykano antyse mitom, że kłamią, utrzymując, jakoby Żydzi siedzieli wszędzie na złocie. A tutaj stwierdza to samo ich własna gazeta!) Wątpię, by słynne wydawnictwo oksfordzkie działało z własnej inicjatywy, oni sami też musieli dostać jakieś zlecenie. Gross robi więc teraz, co może. Niewiele jed nak może, bo takich zdjęć, jakich by chcieli, po prostu nie ma. Nic politycznie poważnego na nas nie mają, bo i nie było, biorą zatem byle co i próbują robić z igły widły, licząc na ludzką głupotę. Gross twierdzi, że ci Polacy na zdjęciu „najprawdopo dobniej zostali złapani na poszukiwaniu żydowskiego
160 152 152
złota albo przygonieni do wyrównywania po uprzednich wykopkach”. Tymczasem po pierwsze: ci na zdjęciu wcale nie wyglądają na „złapanych” ani „przygonionych”. Po drugie: dlaczego „najprawdopodobniej”, skoro samo zdjęcie narzuca interpretację całkiem inną, a nic poza tym o nim nie wiadomo. Po trzecie wreszcie: wy równywanie terenu to jednak zupełnie co innego niż gra bienie trupów, jak więc można zestawiać dwie tak nieprzystające do siebie hipotezy? Gross stosuje tu swoją zwykłą taktykę: rzuca bezpodstawną insynuację, a jedno cześnie otwiera sobie furtkę, przez którą w razie przyła pania może szybko umknąć. Tak nie postępuje rzetelny badacz, tak postępuje naukowy hochsztapler. Jan Tomasz Gross jest nim niewątpliwie.
A ja k Pan interpretuje to zdjęcie?
Gdy ma się o tamtym czasie trochę wiedzy, interpretacja zdjęcia jest niemal oczywista. Polska była po wojnie usiana grobami: Niemców i Rosjan, Polaków i Żydów. Często bowiem trzeba było grzebać gdzie popadło, ja sam w styczniu ‘45 jeden taki grób koło Torunia kopałem. Zdjęcie zrobiono, sądząc po ubiorach, latem ‘45 lub ‘46 roku. Prowadzono wtedy w całym kraju wielką akcję ekshumacyjną, by te groby jakoś komasować. Zdjęcie pokazuje właśnie jedną z takich brygad ekshumacyjnych, w tym wypadku na Podlasiu, a widoczne na nim czaszki nie muszą być wcale żydowskie, bo latem 1944 stał tam front. Obecna tam grupa żołnierzy nie jest też żadną ob ławą, tylko ochroną owej brygady i jej urzędowego nad zoru, jak chociażby ten półcywil w furażerce, którego owa grupa otacza jak świta. Na Podlasiu działało wtedy
161 153 153
nadal silne podziemie AK-owskie, a także podszywające się pod nie bandy kryminalne. Teren ekshumacji nie był zatem bezpieczny, szczególnie dla komunistycznych funkcjonariuszy. Według Grossa „na fotografii uwieczniono wzgórze usy pane z popiołów 800.000 Żydów”. Nie wiem, czy jest aż takim ignorantem, czy to tylko nienawiść do Polaków odbiera mu rozsądek. To „wzgórze” na zdjęciu, to jest po prostu ziemia z dołu, w którym znaleziono pokazane na nim piszczele i czaszki. Uwaga Grossa jest niedorzeczna w dwójnasób, bo już od jesieni 1942 Niemcy zacierali starannie wszelkie ślady po zagładzie Żydów, paląc ich stare i nowe zwłoki, a pozostałe po nich prochy rozpyla jąc jak najszerzej. Gromadzenie tych prochów w jednym miejscu, i to w kształcie mogiły czy „wzgórza” było cał kiem wykluczone.
Czy poza zdjęciem je st u Grossa jakaś dokumentacja jego twierdzeń na ten temat?
Tak zwana „dokumentacja”, na której oparła się „Gaze ta”, a za nią także Gross, nie wytrzymuje najprostszej krytyki historycznej ani sądowniczej. Prócz omówionego zdjęcia, stanowią ją relacje niejakiego Tadeusza Kiryluka, przedstawianego w niej jako „były kierownik muzeum w Treblince” z lat 1963-96, oraz dwóch bardzo prymityw nych chłopów tamtejszych, z których jeden o nazwisku Eugeniusz Gośka praktycznie nic nie wie, a drugi pozo staje anonimowy, bo inaczej „sąsiedzi go spalą”, i plecie androny.
162 154 154
Pojechaliśmy w sierpniu 1992 r. we dwójkę z prof. Zbi gniewem Musiałem do Treblinki. To była duża rocznica, przez nikogo wtedy nie obchodzona: 50 lat od wielkiej wywózki do niej z Warszawy. Cel nasz był więc po dwójny: zobaczyć to miejsce i uczcić tę rocznicę. Tam nie było żadnego muzeum. Przed lasem otaczają cym teren dawnego niemieckiego obozu zagłady była tylko mała dyżurka i kiosk z pamiątkami, za lasem zaś jedynie rampa, na którą wyładowywano ofiary, oraz pięknie pomyślane mauzoleum utworzone w latach 195964. (Pozwoliłem sobie wziąć z niego na pamiątkę jeden z kamieni, jakimi jest wysypane.) Ten „kierownik mu zeum” to musiał być zwykły dozorca, prosty człowiek i nie stamtąd nawet pochodzący. Prawił tym z „Gazety” różne banialuki, które oni bez cienia krytycyzmu potem opublikowali w swej „Gorączce złota”. Np. taką: „Jeden z tutejszych wysiał łubin. Poszedł w pole, a na roślinie wisi złota obrączka. Zaraz poszedł z rodziną i pole prze kopali. Ryli ziemię ojcowie, matki, potem dzieci kopały i wnuki”. Co tam jednak wykopali, tego się nie dowiadu jemy. A oto druga: „Jeden z tutejszych kupił za żydow skie złoto hurtownię w Warszawie”, ale ani nazwiska tego hurtownika, ani jego branży się nie podaje. To jest znowu taktyka typowa przy fabrykowaniu pseudoświadectw: rzuca się słowa, które mają pozór świadectwa, ale odcina się zarazem możliwość jakiejkolwiek nieza leżnej ich weryfikacji, np. przez odszukanie owej hur towni. Z obrączką na łubinie jest sprawa prostsza, bo to jawna bujda, na którą nabrać się może tylko ktoś, kto o łubinie nie ma pojęcia - czyli cała redakcja „Gazety W y borczej” oraz Jan Tomasz Gross.
Dlaczego sprawę przedstawiono w sposób tak prostacki?
163 155 155
Bo inaczej się nie dało, skoro nic lepszego się na nas nie ma. Ale z punktu widzenia tych oszczerców niewiele to szkodzi, bo propaganda im bardziej prymitywna, tym skuteczniejsza. Starczy, że Grossa się przy tym nagłośni, a Wolniewicza wyciszy; i szafa gra, jak mawiał ongiś lud Warszawy.
Dlaczego wydaje się w Polsce takie publikacje?
Żebym je tym uwierzytelnić w oczach zagranicznego czytelnika: „Patrzcie, sami Polacy to publikują, i to ich wydawnictwa katolickie jak „Tygodnik Powszechny” i „Znak” ; oszczerstw przeciwko sobie samym przecież by nie publikowali”. To działa.
Czy Polacy w te zarzuty uwierzą?
Głupsi pewnie uwierzą - w to wzgórze popiołów, a na wet w ten złotonośny łubin. Mądrzejsi raczej nie, ale któ rych jest więcej? A tu tylko ilość się liczy, jednostka w tym systemie „praw człowieka” nie znaczy nic.
Każdy licealista czyta u Tadeusza Borowskiego czy Zojii Nałkowskiej o niemieckim systemie ograbiania Żydów. A tu się okazuje, że te żydowskie kosztowności czekały sobie w grobach na polskich poszukiwaczy.
164 156 156
Licealista dzisiejszy nie czyta, tylko ogląda telewizję, a tam tłoczą mu w głowę to samo, co mówi Gross. A jeżeli coś czyta, to tylko to, co mu wpycha Katarzyna Hall. Dzisiejszy polit-poprawny system tumanienia ludzi jest niemal szczelny i młodzieży trudno się z niego wyrwać. Jest szczelniejszy niż ongiś system stalinowski, przy najmniej wtedy w Polsce; stanowi w istocie nową wersję tamtego, zmodernizowaną i wielce udoskonaloną.
NCz nr 3/2011
165 157 157
Prawdziwe wojsko (list do redakcji)
Pisujący u Was jako Kataw Zar polski Żyd z Izra ela wybrzydza się na tamtejszego generała Amidrora za oświadczenie, że „kula w łeb należy się każdemu żołnie rzowi, który ze strachu przed śmiercią ociąga się z ata kiem na przeciwnika” (NCz! 11/2011). Zar uważa to za „barbarzyńskie”, ale nie wyjaśnia, co ma zrobić dowódca takiego żołnierza - wezwać pomoc psychologiczną? Bzdury pisze ten Zar, a Wy je powielacie chyba tylko dlatego, że anty-izraelskie. Generał Amidror ma absolut nie rację: w obliczu wroga tak postępuje każde wojsko godne swojej nazwy.
N C z n r 13/2011
166 158 158
Odwracalność przymierzy
Rok temu w książce - wywiadzie, jaki przepro wadził ze mną dr Tomasz Sommer („Wolniewicz: Zdanie własne”, Warszawa 2010, s. 114-117) wyraziłem przy puszczenie, że Żydzi, widząc zatrważający upadek Za chodu, mogą odwrócić swoje przymierza i zbratać się przeciw niemu z islamem i Arabami. Dalej tak sądzę, a utwierdzają mnie w tym pewne fakty. W skazują one, że bliżej im w istocie do islamu niż do chrześcijaństwa, wbrew pobożnym nadziejom Kościoła. Oto prasa doniosła niedawno {Rzeczpospolita z 30.05.2011 oraz jej strona internetowa), że do władz Unii Europejskiej skierowany został wspólny apel żydowskomuzułmaóski, by „Europejczycy” - jak ich tam określo no - postawili wreszcie tamę wszelkim przejawom „an tysemityzmu, islamofobii, ksenofobii i rasizmu”. W związku z tym przypomina się w owym apelu „o horro rach XX wieku: Holokauście i masowych mordach na muzułmanach w Bośni”. Apel podpisało 33 przedstawi cieli obu wyznań z różnych krajów Europy, a przekazali go razem naczelny rabin Brukseli Albert Guigui i wielki mufti Bośni Mustafa Cerić. Jak widać, apel rozszerza znaną dotąd walkę z „antysemityzmem” do walki z „antysemityzmem i islamofobią”. Stwarza w ten sposób wspólny front arabskożydowski, a więc dwu ludów wschodnich, ustawiony przeciw ludom Zachodu. Jak serio rozszerzenie to się w
167 159 159
apelu traktuje, widać z niego samego: na jednej płasz czyźnie postawiono w nim niemiecki mord na Żydach europejskich i serbski mord na bośniackich muzułma nach, czyli Srebrenicę i Treblinkę. Żydzi odchodzą w ten sposób od całej swojej dotychczasowej linii, która pole gała na konsekwentnym sprzeciwie wobec przyrówny wania Wielkiej Zagłady do jakiejkolwiek innej masakry dziejowej. Czemu to czynią? Chyba tylko po to, by wy kazać swoją wolę zbratania. Transakcja polityczna byłaby prosta: my pomo żemy wam umocnić się w Europie, wy dacie nam za to spokój w Palestynie. Na długą metę mogłoby to być cał kiem racjonalne. Ameryki nie zdołało wyrwać ze stuporu nawet islamskie uderzenie w Nowy Jork. Nad Europą zaś woń rozkładu unosi się całkiem niedwuznacznie. (W Niemczech słychać na przykład głosy, że rozwiązaniem trudności z tamtej szymi muzułmanami mógłby być wy bór jednego z nich na prezydenta państwa; a w Polsce sejm uchwalił właśnie kolejną ustawę antyrodzinną, by zyskać poklask brukselskich zgniłków.) W dalszej per spektywie na Zachód nie ma zatem co liczyć, pozostaje więc jedno: zwrócić się na Wschód. (W tym świetle ja śniejsze staje się też lekceważące potraktowanie prezy denta Obamy przez premiera Netanjahu podczas wizyty w Waszyngtonie 20 maja - co tak zmieszało wielu, np. tygodnik Time.) Zwiastuny, że przymierza się odwracają, były zresztą już wcześniej. W internetowych 2007 News Releases można znaleźć informację, że Centrum Wiesenthala wystąpiło 7 czerwca 2007 r. ze wspólnym żydowskomuzułmańskim wezwaniem do 56 krajów należących do Organizacji Bezpieczeństwa i Współpracy w Europie, by nie ustawały w tropieniu plag, jakimi są „antysemityzm i
168 160 160
dyskryminacja muzułmanów”. W tym wezwaniu mówi się: „Mimo wydarzeń na Bliskim Wschodzie, żydzi i muzułmanie muszą przeciwstawiać się ramię w ramię wszelkiemu przesądowi i nietolerancji”. Wezwanie pod pisali: Shimon Samuels, dyrektor centrum Wiesenthala w Paryżu; Mohammed Amin, przewodniczący Federacji Islamskich Związków Religijnych w Hiszpanii; Mark Weitzman, kierownik „grupy operacyjnej przeciwko nie nawiści” (Task Force against Hate) przy centrum Wie senthala w Nowym Jorku; oraz Mohamed Boudjenane, przywódca Kanadyjskiej Federacji Arabskiej w Toronto. Mamy tutaj znowu ten sam front: żydowskie i muzuł mańskie „grupy operacyjne” ustawione naprzeciw Za chodu i jego łacińsko-chrześcijańskiego dziedzictwa, niosącego jakoby w sobie „przesąd i nietolerancję”. Tymczasem to właśnie ono wydało z siebie ideę toleran cji religijnej oraz rozdział władzy świeckiej i duchownej, nie judaizm ani islam, oba z założenia teokratyczne. Jedną z idei judaizmu wyraził w zeszłym roku sławny rabin Owadia Josef, przywódca duchowy jednej z partii politycznych rządzących obecnie w Izraelu (Rzecz pospolita, 22.10.2010). Jego słowa godne są zapamiętania. Powiedział w synagodze: „Goje rodzą się tylko po to, by nam służyć. Bez tego nie mieliby po co istnieć na tym świecie”. Tamtejszy znawca judaizmu Uri Huppert rzekł na to: „Tak o nie-Żydach myślą tylko najbardziej radykal ni ortodoksi”. Zakłopotany chciał tym tamtą mowę jakoś stonować, a mimowiednie tylko ją potwierdził: że ich or todoksja takie myślenie o gojach w granicach swoich mie ści. Wyobraźmy sobie bowiem, co by się działo, gdyby coś analogicznego o Żydach powiedział jakiś biskup kato licki! A tu nic, krótka nota w gazecie i na tym koniec.
169 161 161
Odwrócenie przymierzy miałoby również swoją gotową już legitymację historyczną. Jest nią nostalgia Żydów za ich „złotym wiekiem” w średniowiecznej Hiszpanii, pod panowaniem Maurów i kalifów z Kordoby - zanim ich wszystkich nie wypędzili stamtąd chrze ścijanie. Ta nostalgia sama nie jest naturalnie niczym nowym, ale w świetle dzisiejszych konfliktów politycz nych nabiera nowego koloru; tym bardziej, że się o owym złotym wieku raz po raz polemicznie napomyka. Najbardziej znamienna zdaje mi się jednak owa zgoda Żydów na propagandowe przyrównanie Srebrenicy do Treblinki; a była to nie tylko zgoda, lecz także czynny w tym współudział. To nie mogła być pomyłka, punkt ów jest na to zbyt czuły. To był krok z premedytacją. Krok tak doniosły winien był wywołać liczne komentarze, a nie wywołał żadnych. Dlaczego? Dlatego, że ludzie znowu boją się mówić, co myślą. Coraz moc niej zaciska się na nich - jak to określił red. Michalkiewicz - „pierścień tolerancji”, który można by też nazwać obrożą. Szerzy się niemy strach, by nie powiedzieć lub chociażby wysłuchać czegokolwiek, co ktokolwiek mógłby poczytać za krytykę poczynań żydowskich lub muzułmańskich. Krytykować wolno tylko chrześcijań stwo i Polaków; a także ośmieszać, oczerniać, wyszydzać i znieważać. Zacisk pierścienia tolerancji widać najlepiej w mnożących się aktach konformizmu i czołobitności, pro filaktycznych niejako. Oto świeży przykład (Rzeczpospo lita 7-8.05.2011): „Senat Uniwersytetu Warszawskiego jednomyślnie postanowił nadać doktorat honoris causa UW Szewachowi Weissowi. Rektor UW podkreśla, że to wyraz hołdu dla osiągnięć wielkiego przyjaciela Polski”. Hołdu za co? I w czym konkretnie ta „wielka przyjaźń”
170 162 162
się objawiła? O tym ni słowa - i nic dziwnego. Wskazać bowiem u pana Weissa - byłego przewodniczącego Knessetu, potem rady naukowej instytutu Yad Vashem, wreszcie ambasadora Izraela w Warszawie - można ła two coś wręcz przeciwnego. Weiss był współorganizato rem haniebnej nagonki na Polskę, jaką rozpętano pod pretekstem sprawy Jedwabnego. Tenże Weiss poparł potem aktywnie i dalej popiera horrendalne roszczenia majątkowe wobec Polski wysuwane przez stronę żydow ską bez żadnego tytułu prawnego, drogą czysto politycz nego szantażu. W sparł też kolejny antypolski paszkwil tego Grossa, otwierający następną rundę owej nagonki. (Np. w programie TVP1 z 15.03.2011, półtora miesiąca przed hołdowniczą uchwałą senatu UW.) Szewach Weiss nie jest żadnym „przyjacielem Polski”: jest jej obrotnym przeciwnikiem politycznym. Temu przeciwnikowi rektor i senat UW składają jedno myślnie swój „hołd”. Znaczy to, że nie znalazł się tam nikt kto by takiej czołobitności wobec przeciwnika ośmielił się sprzeciwić. Ta „jednomyślność” daje miarę strachu, jaki w Polsce pod powierzchnią życia już pulsuje. Miara ta przygnębia zarazem i wzburza. Przygnębia też ewentualność odwrócenia przy mierzy, o jakiej była mowa - choć ta nie wzburza. Euro pę spotka jedynie to, na co swoją dwuznaczną polityką wobec Izraela sama sobie zasłużyła. Zamiast poprzeć to państwo z całą mocą i bez ogródek jako ważny bastion Zachodu, lawiruje wciąż między nim a jego muzułmań skim kontestatorem. Czyż nie jest możliwe, że ich w końcu sama przeciw sobie zjednoczy?
171 163 163
Postscriptum
Jeden z czytelników powiadomił mnie o jeszcze innym znaku odwracających się przymierzy, krajowym. W związku z protestami Polaków przeciwko budowie w Warszawie wahabickiego meczetu, oświadczenie w tej sprawie wydała loża „Synów Przymierza”, masonerii żydowskiej (Gazeta Stołeczna, 30.03.2010). Żydzi polscy poparli w nim muzułmanów całkowicie. Czytamy tam: Protest przeciwko budowie meczetu w Warsza wie jest niezrozumiały i niczym niewytłuma czalny. Rozbudzanie nastrojów antyarabskich w niczym nie różni się od podsycania antysemity zmu. Konflikty między religiami i protesty /.../ prowadzą do wrogości zagrażającej Polsce. Tak jak zagraża ona wielu innym krajom, w których są obecne ‘diaspory’ arabska czy turecka. Ana logie z losami naszej diaspory dają nam szcze gólne prawo do reagowania i ostrzegania. Ten obecny protest nielicznych - na szczęście - war szawiaków jest jak przeniesiony z czasów nawo ływań do pogromów antyżydowskich w carskiej Rosji czy czasów tworzenia imperium Hitlera w HI Rzeszy. B’nai B’rith Polin, stowarzyszenie polskich Żydów, zwraca się do protestujących warsza wiaków /.../, by nie przypisywali fundamenta lizmu wszystkim muzułmanom. Nie każdy islam jest ‘radykalny’, a ze zdecydowaną większością muzułmanów, my, Żydzi, pra gniemy toczyć owocny dialog. Protestujących wzywamy więc, by przestali kalać dobre imię Polaków i Polski /.../.
172 164 164
W imieniu B’nai B’rith Polin przewodniczący Jarosław J. Szczepański Bezczelność tych Synów Przymierza, roszczących sobie jakieś „szczególne prawo” do pouczania drugiego narodu, zapiera dech. Nie o nią mi jednak tu chodzi, ani nawet nie o to, że właśnie takie aroganckie pouczenia niosą w sobie żagiew konfliktu między religiami i mię dzy narodami. Chodzi mi o komunikat, jaki to oświad czenie niesie dla strony trzeciej. Otwartym tekstem brzmiałby on tak: „my, Żydzi, stajemy z wami, muzuł manami, w jednym froncie jako wasi sojusznicy przeciw katolikom i Polakom”. To jest ten sam komunikat, który rok później niósł w sobie wspólny apel żydowskomuzułmański do władz UE, a trzy lata wcześniej - we zwanie żydowsko-muzułmańskie do 56 krajów OBWE. Ktoś powie: ale tutaj zdeklarowała się tylko jedna strona domniemywanego sojuszu. Pozornie, bo tego sa mego dnia, 30.03.2010, oświadczenie wydała także Rada Wspólna Katolików i Muzułmanów w Polsce: Rada wyraża swoje zaniepokojenie w związku z zamieszaniem wokół budowy Ośrodka Kul tury Muzułmańskiej w Warszawie. Rada pod kreśla, że /.../ każda oficjalnie uznana religia w Polsce posiada prawo do wznoszenia bu dowli sakralnych. Rada wyraża także zaniepo kojenie faktem, że tego typu zamieszanie ma miejsce w ojczyźnie Jana Pawła U, który jako papież odwiedził meczet oraz wykonywał liczne przyjazne gesty wobec muzułmanów. Te dwa oświadczenia wydane zostały wprawdzie nie razem, ale jednocześnie; i oba wskazują w tę samą stronę. Niech nas nie myli udział strony katolickiej w tym antykatolickim kontredansie, bo zachowuje się ona
173 165 165
w nim jak Ala w krainie czarów. „Dialogicznie” i „eku menicznie” wszystko im się pomieszało, jak protestan tom. A tamtym nie; oni Ewangelii, naszej księgi świętej, nie całują. Nikogo też za nic nie przepraszają i nikomu bluźnić przeciw swojej wierze nie pozwolą. Znają honor swój i swojej wiary. To ich łączy we wzajemnym sza cunku, jakiego do nas nie czują.
NCz nr 26-27/2011
166 166
Prowokacja
1. Niecały rok temu na Wydziale Humanistycz nym UMCS w Lublinie miał miejsce drobny na oko in cydent. W poniedziałek 11 października 2010 roku prof. Barbara Jedynak, kierownik jednego z zakładów w Insty tucie Kulturoznawstwa UMCS, przeciągnęła nieco swój wykład, przez co dr Marzena Zawanowska, prowadząca tam jako adiunkt zajęcia z judaistyki, musiała z grupą swoich słuchaczek czekać na zwolnienie sali. Poirytowa na weszła do sali i - jak mówi - „zwróciła prof. J. uwagę, by kończyła zajęcia o czasie”. Efektem była krótka scysja między nimi na korytarzu. We wtorek do dziekana wpłynął donos na prof. BJ podpisany przez siedem studentek dr MZ. Wyrażały w nim swoje „oburzenie zaistniałą sytuacją” i stwierdzały, że w trakcie incydentu „prof. J. wyrażała się o dr Z. w sposób niekulturalny, a następnie nazwała ją ‘Żydówą’”. Wezwały na koniec dziekana do „zajęcia stanowiska w tej sprawie”. W odpowiedzi na interpelację dziekana prof. BJ oświadczyła w czwartek, że „kategorycznie zaprzecza, jakoby nazwała panią Z. ‘Żydówą’, jak napisali rzekomi świadkowie”; co więcej „nie przypomina sobie, żeby stały blisko niej wymienione osoby, aby mogły w ogóle cokolwiek słyszeć”. Na to oświadczenie dziekan najroz sądniej w świecie próbował zamknąć sprawę polubownie - ale mu nie dano. Bo nie o to chodziło prowokatorom.
175 167 167
15 października na portalu piątek W www.gazeta.pl pojawił się tekst K. Adamaszka pod tytu łem „ ‘Ty żydówo’ na publicznej uczelni - Tak profesor UMCS wyzwała koleżankę”. Dowiadujemy się tam, że te studentki judaistyki poszły ze swoim donosem także do redakcji „Kuriera Lubelskiego”. W sobotę zaś lubelskie wydanie „Gazety Wyborczej” dało pod wielkim tytułem artykuł „ ‘Ty żydówo’ - większość wiedziała, nie reagowa li”. Czytamy w nim: „W piątek rano, gdy portale interne towe huczały o informacji o zachowaniu profesor Jedynak, podaliśmy, że UMCS będzie chciał załatwić sprawę polu bownie. Informacja ta wywołała poruszenie. Postawę uni wersytetu krytykowano, uwagi zgłaszały osoby prywatne, a także przedstawiciele środowisk żydowskich z całej Eu ropy, domagając się ukarania prof. Jedynak”. W artykule „Gazety” niesprawdzony zarzut od razu też zgeneralizowano. Powołując się na anonimowego informatora piszą: „Ci, którzy znali prof. Jedynak, milcząco akceptowali jej poglądy”, bliżej nie określane. Na dowód zaś, i to jedyny, że tak było naprawdę i dalej jest, odsyła się tam czytelnika do jakichś niesprecyzowanych „tez wygłaszanych przed laty” przez kogoś całkiem innego (!). Tydzień później, 18 października, rektor UMCS skierował sprawę do rzecznika dyscyplinarnego, wszczy nając tym postępowanie wyjaśniające; a dwa dni później zawiesił prof. BJ w czynnościach nauczyciela akademic kiego i wstrzymał jej pobory. Lubelska „Gazeta Wybor cza” (21.10.2010) doniosła o tym pod nagłówkiem na całą szerokość kolumny: „Dyscyplinarka za ‘żydówę’”. A tamtejszy „Kurier” w tytule równie szerokim zawołał: „Pani profesor - to wstyd!”, przypominając zarazem, że sprawa wywołała „burzę w mediach ogólnopolskich i zagranicznych”.
176 168 168
Tegoż dnia w Internecie pojawił się list otwarty do prof. BJ i do rektora UMCS, podpisany przez 866 osób. Są wśród nich nazwiska, które mówią tu same za siebie: Jan Hartman, Piotr Kadlcik, Stanisław Krajewski, Marcin Król, Stanisław Obirek, Piotr Paziński, Szymon Pietraszewicz, Danuta Stołecka. Sygnatariusze listu wy rażają swój „najgłębszy niepokój” wobec użycia przez kogoś słów „Ty Żydówo” ; a także przekonanie, że w Polsce, „kraju, w którym miała miejsce niespotykana w dziejach świata rzeź społeczności żydowskiej”, na takie słowa „nie ma miejsca”. List kończy się pogróżką wobec UMCS „nie bardzo wierzymy w postępowanie dyscypli narne” i wezwaniem: „domagamy się tylko małego słowa ‘przepraszam’. Tylko tyle, aż tyle”. A Piotr Paziński, redaktor naczelny miesięcznika „Midrasz”, opatruje swój podpis uwagą: „w mieście uważanym przez Żydów za święte znajduje się osoba, która kwestionuje prawo do nauczania kultury żydowskiej we współczesnej Polsce!” - sugerując niedwuznacznie, że trzeba ją z tego świętego miasta wyświecić. Pięć dni potem (26.10.2010) jakieś „Forum Koor dynacyjne do Zwalczania Antysemityzmu” (CFCA Coordination Forum fo r Countering Antisemitism) za mieściło w Internecie coś w rodzaju listu gończego, po wiadamiając świat, że „UMCS zawiesza prof. Jedynak” z jej zdjęciem i w pięciu językach: angielskim, hebraj skim, polskim, hiszpańskim i rosyjskim.
2. Rzecznik dyscyplinarny UMCS po zbadaniu sprawy i przesłuchaniu 11 osób stwierdził, że donos siedmiu studentek wprowadzał w błąd. Żadna z nich sa ma nie słyszała słów „Ty Żydówo”. Oparły się wyłącznie na tym, co im powiedziała dr MZ. Ta zaś zeznała, że
177 169 169
„dokładnie nie pamięta już”, co powiedziała prof. BJ, ale „wydaje się jej”, że było tam słowo „żydówa”. W tej sytuacji rzecznik UMCS wniósł do rektora o zamknięcie postępowania wyjaśniającego i umorzenie sprawy, jako że postawiony zarzut nie został uwiarygod niony. Na to rektor 20 stycznia br. sprawę umorzył i przywrócił prof. BJ do jej funkcji służbowych. Wcześniej odmówiła też wszczęcia śledztwa lubelska prokuratura, choć z dziwnie nielogicznym uzasadnieniem: słowa „Ty Żydówo” nie mogły być dla dr MZ obrazą, bo nie jest ona Żydówką. Zdawałoby się, że tym samym sprawa dla prof. BJ się zakończyła. Pozostała jedynie sprawa kłamliwego na nią donosu, który stwarzał pozór, że jest siedmiu na ocznych świadków, choć nie było żadnego; oraz sprawa chóru oszczerców, co tak skwapliwie podnieśli zaraz swój ryk. A jednak nie, gdyż zaszła okoliczność nowa, niby niezależna. W lutym prokurator generalny RP Andrzej Seremet skierował do swoich podwładnych dyrektywę, by sprawy o antysemityzm badać ze szczególną wnikliwo ścią; można rzec, dyrektywę „czujnościową”. Stołeczna „Gazeta Wyborcza” (19-20.02.2011) doniosła o tym pod nagłówkiem „Ścigajcie rasistów”, a jako gorszący przy kład ich nieścigania podała to, że „lubelska prokuratura odmówiła wszczęcia śledztwa przeciwko profesor Barba rze Jedynak z UMCS, która do koleżanki z judaistyki powiedziała ‘Ty Żydówo’”. (Zauważmy, że w miesiąc po przeciwnych ustaleniach rzecznika UMCS, „Gazeta W y borcza” powtarza tutaj jakby nigdy nic tę samą potwarz, co przedtem. Łajdacy!).
178 170 170
„Niezależna” prokuratura lubelska dyrektywę czujnościową dobrze zrozumiała. Tamtejszy „Kurier” doniósł 16 czerwca: „Śledztwo za ‘Żydówę’ od nowa”. W tymże dniu lubelska „Gazeta Wyborcza” poinformo wała też, że „krótko po wystąpieniu prokuratora general nego śledczy z Lublina podjęli decyzję, by jednak prowadzić postępowanie w sprawie słów ‘Ty żydówo’. Twierdzą, że ta decyzja nie miała związku z pismem z Warszawy” (!). Ta odgrzewana nagonka niczego nowego już poza dalszym nękaniem prof. BJ nie wniesie. Dla zajść na te renie uniwersytetu najbardziej miarodajne w oczach opi nii publicznej są bowiem ustalenia jego własnych organów dyscyplinarnych. Prokuraturze chodzi jedynie o wykazanie się zaleconą czujnością i o osłonę dla naga niaczy, którym tak jawnie nie udała się prowokacja. A prowokacja była wielostopniowa. Było nią już wtargnięcie dr M Z na wykład starszej od siebie wiekiem i stopniem pani profesor, a dalej publiczne „zwracanie jej uwagi”, że powinna się inaczej zachowywać. Ja sam przez 43 lata mojej pracy akademickiej nigdy się z czymś takim nie spotkałem, ani nie słyszałem o innych. To było wejście chama - i takie miało być. Prowokacją było na stępnie podpuszczanie studentek do złożenia kłamliwego donosu, czyli do rozdmuchania efektu prowokacji po przedniej. Nade wszystko zaś prowokacją było nagło śnienie zajścia w mediach, groteskowo nieproporcjonalne do jego skali i wagi. Po co taką prowokację zrobiono? Nad tym warto zastanowić się chwilę in abstracto, pomijając całkiem Lublin.
179 171 171
W sprawie prof. Jedynak nie chodzi o żadną 3. „walkę z antysemityzmem”, bo sytuacja w Polsce walki takiej nie wymaga. Jedna tylko ilustracja: przy Oranienburgerstrasse w Berlinie znajduje się wielkie Centrum Iudaicum, ulokowane w dawnej siedzibie berlińskiej gminy żydowskiej. Centrum tego strzegą dzień i noc dwa uzbrojone posterunki (po których to nawet - jak informu je przewodnik turystyczny z 2000 r. - „łatwo je rozpo znać”). Odwiedzających je czeka przy wejściu ścisła kontrola, a ponadto wejście to jest chronione od zewnątrz betonowymi barierami przypominającymi zapory przeciwczołgowe. W Warszawie mamy też takie centrum, przy ulicy Tłomackie, nazywa się Żydowski Instytut Hi storyczny. Nie stoją przed nim żadne uzbrojone ani nie uzbrojone posterunki, nie ma betonowych barier ani kontroli osobistej. Bo w Polsce ich nie potrzeba. Żydzi i ich sanktuaria są w Polsce bezpieczni. To jednak strasz nie przeszkadza prowadzeniu antypolskiej propagandy. Żydzi nic poważnego na nas nie mają, dlatego spragnieni są dowodów „polskiego antysemityzmu”; i to dowodów możliwie jaskrawych i namacalnych, dobrych do gazetowo-telewizyjnej nagonki. Skoro zaś dowodów brak, to trzeba je bądź medialnie fabrykować, jak ten Gross w Princeton, bądź wręcz prowokować, jak ta judaistka w Lublinie. I to się robi, na olbrzymią skalę, od fałszerstw Jerzego Kosińskiego i jego „Malowanego Pta ka” począwszy. Stale powtarzam: do Żydów, nawet tych najbar dziej nam niechętnych, pretensji nie mam. Skoro uważają, że oczernianie Polski przed światem leży w ich plemien nym interesie politycznym, to ich sprawa. „W polityce jak kiedyś powiedział Berlingowi Stalin - nie ma i nigdy nie było sentymentów”. Natomiast nie pretensję, lecz
180 172 172
przekleństwo mam do tych Polaków, którzy z nimi w tej antypolskiej robocie kolaborują - wszystko jedno, z wy rachowania czy z głupoty. W chwili gdy to piszę, wpada mi do ręki świeży przykład. Tydzień temu w Brukseli, na jakimś małym spo tkaniu w gmachu Parlamentu Europejskiego, o. Tadeusz Rydzyk rzekł coś w tym sensie, że od lat Polską nie rządzą już Polacy. Powiedział prawdę, bo ci, co niby w niej rzą dzą, faktycznie tylko nią zarządzają, jak ongiś w koloniach kompradorzy. Naprawdę zaś rządzą u nas ich neokolonialni mocodawcy spoza Polski (patrz mój artykuł „Brak zmy słu państwowego”, NCz! 47/2010). Kompradorskie media podniosły naturalnie zaraz swój wrzask, ale to była tylko przygrywka. Trzy dni bowiem później premier Tusk rę kami swego podręcznego wniósł na o. Rydzyka donos do Watykanu: donos w swym duchu i obłudzie bardzo po dobny do wniesionego przez owe siedem studentek UMCS do dziekana. I oto już mamy żniwo tego donosu, choć dzięki Bogu nie watykańskie. W dzisiejszej „Rzecz pospolitej” (29.06.2011) czytam: „Światowy Kongres Żydów (WJC) w wydanym wczoraj oświadczeniu poinformował, że jego prezydent Ronald S. Lauder z zadowoleniem przyjął działania pod jęte przez polskie władze w związku z wypowiedzią ks. Rydzyka i przypomniał, że mówił on w Europarlamencie o Polsce jako państwie totalitarnym, które od 1939 r. nie jest rządzone przez Polaków. Zdaniem szefa WJC o. Ry dzyk ‘pośrednio zasugerował’, że polski rząd kontrolują Żydzi”. Czyż nie jest to aż za piękne w swojej klarowno ści? Tusk tępi Rydzyka, Lauder niezwłocznie go za to chwali. Nie trzeba mi lepszego potwierdzenia dla słów Ojca Dyrektora, że to nie Polacy są ostatecznymi dyspo
181 173 173
nentami w swoim domu, tylko jakieś niejasne centra za graniczne - różne zresztą, bynajmniej nie tylko żydow skie. I wypowiedź o. Rydzyka wcale tego nie „sugerowała”, nawet nie „pośrednio”. Prominentny pro wokator Lauder działa tak samo, jak skromna prowokatorka Zawanowska: do słów przeciwnika „dopowiada” co jemu czy jej zdaje się do prowokacji potrzebne. (Mnie też tak „dopowiadano”, patrz moją „Filozofię i wartości III”, 2003, ss. 232-235, rozdział „O Jedwabnem”.) A polski premier idzie z nimi ręka w rękę. Źle się u nas dzieje, a Polacy jakby tego w swej większości nie wi dzieli, podobnie jak nie widzieli ci w XVIII wieku, gdy Polska szła prosto do rozbiorów. Mają dziś swoje auta i swoje porno, a co będzie ju tro ... Sam premier im prze cież powiedział, że „ważne jest tu i teraz”, o jutro zaś niech się martwi jutro, czyli nasze dzieci i wnuki. Bo co nas one obchodzą, liczymy się tylko my, tu i teraz. I że nam od tego nie straszno?
Postscriptum
Śledztwo prowadzone przeciw prof. Barbarze Je dynak przez prokuraturę lubelską z art. 257kk w sprawie znieważenia Marzeny Zawanowskiej, oraz grupy naro dowości żydowskiej zostało przez tęże prokuraturę osta tecznie umorzone. Doniosły o tym dzisiaj (2.07.2011) „Gazeta Wyborcza Lublin”, „Dziennik Wschodni” i „Ku rier Lubelski”. „Gazeta” pisze: „Prokuratura rejonowa Lublin Południe umorzyła śledztwo w sprawie słów ‘Ty Żydówo’, które miały paść na UMCS. Śledztwo umorzo no z powodu braku dostatecznych danych uzasadniaj ą-
182 174 174
cych podejrzenie o popełnieniu przestępstwa. Prokuratu ra przesłuchała kilkunastu świadków, w tym prof. Barba rę Jedynak i dr Marzenę Zawanowską, wobec której profesor miała wykrzyczeć ‘Ty Żydówo’. Zeznania zło żyli też studenci i wykładowcy, którzy mogli widzieć całe zajście.”. W ten sposób prowokacja ostatecznie spa liła na panewce.
NCz nr 28-29/2011
175 175
Czarny Lipiec
R afał Pazio: go profesora wiedź, że spadkobiercy
Jak Pan odniesie się do wyroku dotyczące Jarosława Marka Rymkiewicza za wypo redaktorzy „Gazety Wyborczej” to KPP?
Bogusław Wolniewicz: Wyrok na Rymkiewicza potępiam jako akt sądowniczego bezprawia; pokazuje on, jak daleko sprawy już u nas zaszły. Sądy przejmują w Polsce rolę poli cji politycznej, czyli państwowego nadzoru nad prawomyślnością obywateli. Wyrok na Rymkiewicza poprzedziły podobne wyroki na prof. J. R. Nowaka (który naruszył ja koby coś wicemarszałkowi Sejmu Niesiołowskiemu), na Z. Ziobrę, na P. Lisickiego, na K. Wyszkowskiego (który Bol ka nazwał „Bolkiem”), na J. Kaczyńskiego. Ta nowa poli cja polityczna działa w stylu bierutowskim, stosownie zmodernizowanym. Przeciwnika trzeba nade wszystko zniszczyć moralnie, a dopiero potem wykończyć także ma terialnie. Pierwsze osiąga się przez nakaz „przeprosin”, za Bieruta zwanych „samokrytyką”; drugie - przez rujnujące grzywny, jawne lub ukryte jako koszt ogłoszenia. Cały ten proceder jest wstrętny. Dziwi mnie tylko, że nie występuje przeciw niemu Kościół.
Dlaczego protest Kościoła byłby tak ważny?
184 176 176
Przymusowe „przeprosiny” urągają godności ludzkiej. Przeproszenie ma zawsze trzy elementy: uznanie swojej winy, wyraz żalu za nią, oraz prośbę o jej przebaczenie. Tak więc Rymkiewicz ma wbrew sobie uznać publicznie, że zawinił; udawać z tego powodu żal, którego nie od czuwa; wreszcie prosić o przebaczenie mu czegoś, co w swoim przekonaniu uczynił słusznie i sprawiedliwie. Inaczej mówiąc: sąd chce zmusić Rymkiewicza sankcją kamą, by się przed Michnikiem upokorzył. To jest podłe. Podłe jest też oczekiwanie, które w swojej pysze takiego upokorzenia pragnie - podobnie jak u W ałęsy wobec Wyszkowskiego. Jest szlachetną misją Kościoła stać niezłomnie na straży ludzkiej godności, tutaj przez sądy poniewieranej. Czemu więc Kościół milczy, gdy godność tę znowu się depcze?
Dlaczego sędziowie w Polsce wydają takie wyroki?
Przyczyny są dwie: jedna lokalnie polska, druga cywili zacyjna. W sądownictwie polskim nie było lustracji, we ryfikacji kadr. Dlatego polskie sądy stanowią dzisiaj rezerwat komuny. Przyczyną zaś cywilizacyjną jest fakt, że sądownictwo zostało na Zachodzie opanowane przez lewaków. Sądy obok szkolnictwa i dziennikarstwa - stały się im główną dźwignią do przerabiania świata według ich własnych, lewackich gustów i wyobrażeń.
Ostatnio w swoim wystąpieniu w Jedwabnem, czytanym przez wysłannika Tadeusza Mazowieckiego, prezydent
185 177 177
Bronisław Komorowski wskazywał na winy i odpowie dzialność narodu polskiego.
Prezydent Komorowski powiedział w Jedwabnem ustami eks-premiera Mazowieckiego: „Naród [polski] musiał uznać niełatwą prawdę, że bywał także sprawcą. Chcemy do końca zrozumieć wymowę tego, co się wtedy stało. Wtedy nie było tu Rzeczypospolitej, ale dziś ona jest. [...] Dziś w jej imieniu raz jeszcze proszę o przebacze nie”. Prezydent Komorowski posunął się w tym płaszczeniu i samoponiżaniu jeszcze dalej, niż 10 lat wcześniej ówcze sny prezydent Kwaśniewski. Kwaśniewski miał tyle przyzwoitości, że płaszczył się w imieniu własnym i so bie podobnych. A Komorowski czyni to w imieniu Rze czypospolitej Polskiej. Uważam ten czyn prezydenta za zdradę ojczyzny i chcę tu rzec coś zasadniczego. Politycznym ciałem narodu polskiego jest państwo pol skie i jego organa; i tylko za działania dokonane pod egi dą tych organów Polacy jako naród ponoszą zbiorowo odpowiedzialność. Otóż pod egidą suwerennego państwa polskiego żadne mordy na Żydach ani inne wobec nich ekscesy dokonywane nie były. Państwo polskie - jak wszystkie - ma różne winy, ale wina żydobójstwa ani współwina za ich W ielką Zagładę na nim nie ciąży. Nie ciąży zatem również na narodzie polskim. Przeciw tej zasadzie nic nie mogą prawnicze wybiegi ani propagandowe matactwa. Wyraża się w niej bowiem prawda konstytutywna dla samej idei narodu - każdego, nie tylko polskiego. To ona dopiero wyznacza, co jest tutaj prawem, a co tylko jego uzurpacją.
186 178 178
Prezydent Komorowski uchybił swoją wypowiedzią o Jedwabnem godności narodu polskiego. A przecież w swoim prezydenckim ślubowaniu oświadczył: „uroczy ście przysięgam, że będę strzegł niezłomnie godności Narodu”. Za złamanie tego ślubu Trybunał Stanu powi nien go złożyć z urzędu.
Jaki cel według Pana przyświecał prezydentowi?
Cel bardzo zwyczajny: utrzymanie poparcia zagranicy dla Platformy Obywatelskiej w nadchodzących wyborach parlamentarnych.
Czy środowiska spoza układu czterech partii mają jakieś szanse w tych wyborach?
Żadnej. Miniony miesiąc to dla Polski był Czarny Lipiec. Zapoczątkowało go przejęcie dziennika „Rzeczpospoli ta” : głównego dziennika, który wobec poczynań rządu Tuska utrzymywał krytyczny dystans. Formalnie „Rzeczpospolitą” kupił za 80 milionów złotych jakiś Hajdarowicz, ale nie wierzę, by działał sam. Jakie zaś siły on reprezentuje, to pokazał w tygodniku „Przekrój”, którego jest właścicielem. Numer tego tygodnika z 11 lipca ma okładkę w kształcie plakatu, z której woła: „My, Polacy, z a b ó j c y Żydów”. A prokuratura nic, choć art. 133kk stanowi, że „kto znieważa Naród Polski, podlega karze więzienia do lat 3”. Widzimy zatem, kim jest na bywca 51% udziałów w „Rzeczpospolitej”, i kto mu ten
187 179 179
zakup ułatwił. (Minister Skarbu już zdeklarował, że od sprzeda mu pozostałe 49%.)
Jakie jeszcze wydarzenia z „czarnego lipca” ma Pan na myśli?
Sejmowa Komisja Kultury i Mediów pod przewodnic twem Iwony Sledzińskiej-Katarasińskiej (dzisiaj posła PO, w poprzednim wcieleniu skryby w „Gazecie W ybor czej”) wydała 26 lipca „opinię” skierowaną do KRRiT i MSWiA. W zywa się w niej te organy państwowe, by przeciwstawiały się „agresji” pielgrzymów wobec dzien nikarzy i „zapewniły wszystkim dziennikarzom swobod ne wykonywanie zawodu”. Pretekstem był incydent podczas tegorocznej pielgrzymki Rodziny Radia Maryja na Jasną Górę, w trakcie której pielgrzymi sprzeciwili się niestosownym zachowaniom dziennikarzy z telewizji Polsat. W „opinii” twierdzi się niedorzecznie, że ów sprzeciw oznacza „przywracanie cenzury” w Polsce. „Opinia” komisji sejmowej stanowi zamach na wolność katolickich zgromadzeń religijnych - wolność od zakłó ceń przez osoby postronne i prowokatorów. W miejscu uświęconym stopą pielgrzyma żadne Polsaty nie mają nic do szukania, chyba że przedtem od samych pielgrzymów uzyskały na to zgodę, i że zachowują się z właściwą po wagą i miarą. Komisja sejmowa żąda tutaj policyjnego wymuszania wstępu na katolickie zgromadzenia religijne dla dziennikarzy wszelkiego autoramentu. Oznacza to zacieranie granicy między sacrum i profanum, oraz inge rencję aparatu państwowego w wewnętrzne sprawy Ko ścioła.
188 180 180
Odnoszę wrażenie, że premier Tusk przez swoją komisję sejmową wywiązuje się z jakichś zobowiązań co do uci szenia Radia Maryja. To samo robił miesiąc wcześniej, składając w Watykanie przez swego ministra skargę na dyrektora tej rozgłośni, który jakoby szkodził w Brukseli interesom Polski. Obłuda tych poczynań rządowych mierzi. Bo oto 27 lipca tenże sam minister Sikorski czyni w Londynie to, o co mie siąc wcześniej pomawiał w Watykanie innych. W związku z głośną masakrą w Norwegii Sikorski zgłosił tam publicz nie donos na Polskę („Rzeczpospolita” 28.07.2011): „W Polsce nie brak ludzi myślących tak jak Breivik. Też mamy środowiska, które uważają, że demokratycznie wybrany prezydent czy rząd to zdrajcy [...]. To są bardzo niebez pieczne emocje, [które] uzmysławiają na przykładzie nor weskim, jak blisko może być od słów do czynów”. Logika pana ministra jest kulawa, bo według niej ktoś „wy brany demokratycznie” nie może okazać się zdrajcą. Co ma jedno do drugiego? To jest szczucie opinii międzynarodo wej przeciw wewnątrzkrajowej opozycji, jaka budzi się wreszcie w Polsce wobec reżimu Tuska i jego kliki. Ważniejsze u Sikorskiego jest jednak to, co mówi na sa mym końcu. Stwierdziwszy, że w Polsce też są „bardzo niebezpieczne emocje”, minister wskazuje „jak blisko [w nich] od słów do czynów”. Oznacza to wezwanie do poli cyjnej profilaktyki: chcąc zapobiec czynom, trzeba zabronić słów, czyli nałożyć opozycji kaganiec represji karnej. Pro wadzi to nas z powrotem do wyroku na Rymkiewicza. Mówi się tu nam: zamknijcie usta wszystkim tym Rymkie wiczom i Rydzykom, Wyszkowskim i Sommerom, a masa kra norweska się nie powtórzy. Inaczej może być źle. Przez
189 181 181
ministra Sikorskiego przemawia głos nowoczesnego totali zmu państwowego, totalizm nowej generacji.
Czy w lipcu wydarzyło się jeszcze coś niepokojącego?
Owszem, 27 lipca prasa doniosła, że Hanna Gronkiewicz-Waltz, czyli Platforma Obywatelska, sprzedała Sto łeczne Przedsiębiorstwo Energetyki Cieplnej (SPEC) jakimś Francuzom i Australijczykom za 1.4 miliarda zło tych. Wyprzedaż naszego majątku narodowego idzie więc dalej na całego. Bez opamiętania wyzbywamy się polskiego k a p i t a ł u , czyli tego, co ekonomicznie gene ruje zyski. SPEC generuje zysk, ale będzie teraz prze pompowywany z Polski do Francji i Australii. Jednocześnie za 3 miliardy złotych buduje się w W ar szawie stadion sportowy, czyli robi inwestycję, która generować będzie nie zyski, lecz straty. W ten sposób neokolonializm, występujący pod oszukańczym mianem „globalizmu”, przekształca nas w białych Murzynów; a kompradorzy z PO w tym pomagają, tłumacząc, że to dla naszego dobra: że ta wyprzedaż kapitału nas „cywilizuje”. Czy można patrzeć na to bez gniewu?
Jednak ostatnio na budowie stadionu narodowego został zorganizowany dzień otwarty i przybyło tysiące warsza wiaków.
Bo przejadanie kapitału, który wytworzyli ojcowie i mat ki, bardzo się Polakom podoba. Zastaw się, a postaw się; sprzedaj dochodowego SPEC-a i postaw deficytowy sta dion. „To robi wrażenie”, rzekł jeden z owych gości na
190 182 182
stadionie. Jak sobie ścielą, tak się wyśpią, pewnie już niedługo.
Jak Pan ocenia to, co wydarzyło się w Norwegii? Spraw cę nazywano chrześcijańskim fundamentalistą.
Masakra w Norwegii była przejawem rosnącego w świę cie Zachodu rozdrażnienia i agresji. Pod politurą tzw. poprawności politycznej rośnie w ludziach wzajemna wrogość, która tam wybuchła w formie skrajnej. W for mach mniej skrajnych widzimy ją co dzień jako rozpasanie obyczajowe, zanik dobrych obyczajów, wulgaryzację mowy, zdziczenie młodzieży i szkoły, prostactwo sztuki i ogólne schamienie. Lewactwu w to graj. Teraz próbuje ono ciągnąć korzyść propagandową z okoliczności, że tę akurat masakrę urządził jakiś pomyleniec „prawicowy”. Wielki wizjoner Stanisław Lem powiedział kilkanaście lat temu: świat dojrzewa do rozwiązań siłowych. Sztucz ny miód świętoszkowatego libertyństwa, tego od „praw człowieka”, tym rozwiązaniom nie zapobiegnie. Nie za pobiegnie im też zatykanie ludziom ust.
NCz nr 32-33/2011
183 183
Na łamach Myśli Polskiej”
184 184
Państwo nie może kapitulować
M ałgorzata Goss: Min. Grad zakomunikował opinii publicznej, że chce zamknąć aferę prywatyzacyjną PZU w drodze ugody... Jak Pan odebrał tą wiadomość?
Bogusław Wolniewicz: Jako kapitulację. Oświadczenie pana ministra odebrałem jako kapitulację suwerennego państwa polskiego wobec bliżej nieokreślonej grupy międzynarodowych spekulantów finansowych, która stoi za tą prywatyzacją.
Minister mówi, że nie ma innej drogi, ponieważ Polsce grozi ogromne odszkodowanie...
Na tym, że on tak twierdzi, polega właśnie kapitulacja. Mamy tutaj do czynienia z takim węzłem matactw finansowych i politycznych, że podejmowanie próby rozplątywania go, zwłaszcza przez jakieś procesy prawne, trybunały arbitrażowe, jest zupełnie bezcelowe. Ten węzeł gordyjski należałoby przeciąć jedną jasną decyzją polityczną. Nie prawną - polityczną! Rząd polski powinien oświadczyć: Polska zrywa umowę z Eureko jako zawartą nieuczciwie i nie zapłaci ani złotówki odszkodowania. Mówi się, że Polska naruszy wtedy traktat o ochronie inwestycji jaki zawarła z Holandią, w
195 185 185
której Eureko jest zarejestrowane. Jeżeli Holandia chce wystąpić w obronie Eureko przeciwko Polsce, to niech nam wypowie wojnę!
To bardzo bojowe stanowisko.
Nie bojowe. To zdecydowane stanowisko polityczne. I może być pani pewna, że gdyby takie stanowisko zajął polski rząd - druga strona natychmiast straciłaby animusz.
Uważa Pan, że wszystkie działania prawne, miliony wydane przez rząd na analizy - bez jasnej decyzji politycznej, były bezcelowe?
Nie, tak nie uważam. Uważam, że działania prawne, które podejmowała strona polska, to były działania skrycie na rzecz strony przeciwnej. Przecież z góry było wiadomo, a w każdym razie przy odrobinie rozsądku można sie było domyślać, że trybunały arbitrażowe, przy ogólnie niechętnej Polsce atmosferze na świecie, będą decydowały na naszą niekorzyść. I tak się stało. Każdy kolejny arbitraż pogarszał naszą sytuację. Pytam zatem: dlaczego się w to wdawaliśmy? Zamiast powiedzieć od razu, jak proponował pan minister Chronowski, że unieważniamy tę umowę, bo jest zawarta nieuczciwie, brnęliśmy coraz dalej, jakby upraszając się o orzeczenie mówiące, że mamy płacić. Jak to - płacić? To nie jest przecież stosunek pomiędzy dwoma kontrahentami handlowymi ani dwoma suwerennymi państwami, tylko z jednej strony jest suwerenne państwo polskie, a z drugiej
196 186 186
- grupa finansowa zajmująca się przejęciami. To jest dla państwa partner?
Od czasu wybuchu afery PZU pięć razy zmieniał się rząd, różne siły polityczne dochodziły do władzy, w różnych konstelacjach, ale efektem ich działań było wyłącznie to, że sprawa PZU pogrążała się w bagnie z każdym krokiem głębiej...
Dlatego mówię, że musi zapaść decyzja polityczna. Akcja z drugiej strony jest polityczna, nie prawna.
Polityczna?!
Tak jest. Niech pani zwróci uwagę - cały czas słyszymy, że sprawa jest delikatna, i że mamy płacić miliardy, ale nikt nie wyjaśnia, dlaczego jest aż tak delikatna, że trzeba płacić... Przebieg sporu wskazuje moim zdaniem na to, że strona, którą nazwijmy umownie „Eureko” (ale za tym „Eureko” coś stoi), ma wobec strony polskiej jakieś środki nacisku czy szantażu, i to tłumaczy - dlaczego tak sobie śmiało poczyna, a z drugiej strony, dlaczego wszystkie rządy wykazują taką potulność. Otóż podjęcie przez rząd decyzji politycznej musiałoby doprowadzić do ujawnienia tej tajemnicy. I do tego powinniśmy dążyć, niezależnie, jak będzie straszna! Generalna zasada mówi, że uleganie szantażyście do niczego nigdy nie prowadzi. Ulegniesz raz, to się go już nigdy nie pozbędziesz. Lepiej ponieść skutki polityczne ujawnienia teraz, niż zapłacić bajońskie sumy nie wiadomo za co i zdemoralizować w ten sposób opinię publiczną... Uległość polskiego rządu naraziłaby nas na
197 187 187
straty finansowe, utratę prestiżu straszliwe międzynarodowego, musiałaby też oddziałać niesłychanie demoralizująco na całe życie społeczno-polityczne.
Obserwujemy dziwny taniec mediów. Nie można w nich znaleźć podstawowych informacji przemawiających na korzyść strony polskiej. Nie przypomina się o ustaleniach komisji śledczej, o zeznaniach świadków, które dowodzą, że prywatyzacja PZU to jeden wielki skandal. Świat mediów stara się aferę wyciszyć.
Nie, pani redaktor, on nie stara się jej wyciszyć, on stara się ją nagłośnić i wyolbrzymić na korzyść przeciwnej strony.
Dlaczego?
Przecież media są w zagranicznych rękach! Gdyby to były polskie media, działałyby odwrotnie, tj. mobilizowałyby opinię publiczną przeciwko tej szkodliwej dla nas i nieuczciwej transakcji, i w ten sposób wzmacniałyby stanowisko polskiego rządu. Przekaz brzmiałby jednoznacznie: rząd nie może ustąpić, bo będzie miał rewolucję w kraju! Tymczasem media działają dokładnie w drugą stronę, w duchu, przepraszam, że użyję tu kolokwializmu - „Cicho, cicho, bo przyjdzie Zdzicho...”, „Cicho, zgódźmy się jak najszybciej, zapłaćmy te 10 mld euro, bo przyjdą po 35 mld euro, a potem może po 75 miliardów euro, a potem po 100 mld euro...”. Taką to politykę uprawiają media. Mam stos wycinków i cytatów, z których wynika, jaki to rzekomo wielki błąd, że nie zapłaciliśmy od razu, i że powinniśmy czym prędzej
198 188 188
zapłacić, bo „przyjdzie Zdzicho i nam dopiero pokaże”. W ten sam ton uderzył też pan minister Grad.
Rząd Millera przyjął strategię, iż nie będzie dalej prywatyzował PZU. Obecny rząd, nie zmieniając tej strategii - de facto chce spółkę miękko przekazać Holendrom za pośrednictwem EBOR.
Pani redaktor, w to, jakie tam się kryją dalsze machinacje, nawet nie mam zamiaru się wdawać. Struktura finansowa Eureko, pokazana kiedyś graficznie na łamach Rzeczpospolitej, jest tak zagmatwana, że diabeł się w niej nie rozezna. I to jest właśnie argument za koniecznością podjęcia decyzji politycznej! Jej wymowa musi być jasna: umowa została zawarta w sposób nieuczciwy, więc ją rozwiązujemy. Po co wdawać się w machinacje spekulancko-giełdowo-prawniczo-handlowe - przecież się tego narodowi nie wytłumaczy. Cały sposób prowadzenia sprawy od początku był wadliwy. Nie było to, jak sądzę, wynikiem niedołęstwa, czy przekupstwa urzędników przez ośrodki zagraniczne, lecz ukrywania jakiejś tajemnicy.
Jeśli obecny rząd zdecyduje się na zerwanie nieuczciwych umów - jakie byłyby skutki dla polskiego życia politycznego?
Na to nie jestem w stanie odpowiedzieć, bo nie znam odpowiedzi na dwie podstawowe kwestie. Pierwsza: kto i po co doprowadził w 1999 roku do zawarcia umowy uważanej dziś powszechnie za tak niekorzystną dla Polski? Kto? Brak odpowiedzi dowodzi, że polskie życie
199 189 189
polityczne musi być uwikłane w jakąś niejasność i matactwo. Po drugie - co nam może zrobić Eureko, jeśli ogłosimy, że taką umowę zrywamy politycznie jako nieuczciwą? Co może nam zrobić Eureko bez wypowiedzenia wojny przez Holandię? Na to też nie mamy odpowiedzi. Ci, co powtarzają w kółko „Cicho, cicho, bo przyjdzie Zdzicho”, nigdy wyraźnie nie mówią, co nam właściwie ten „Zdzicho” może zrobić...
Prasa pisała o możliwości zajęcia kont polskich za granicą. ..
Przepraszam, a kto je będzie zajmował? Holendrzy? Jeśli Polska ma np. konto w Pekinie, to nam je Holendrzy zajmą? Wolne żarty. Ta niejasność utrzymywana jest celowo. Z jednej strony pisze się, jakie to nam niebezpieczeństwo grozi, gdy się z tej umowy wycofamy, a z drugiej strony - nie mówi się, na czym dokładnie to niebezpieczeństwo miałoby polegać. Tak więc - nie potrafię powiedzieć, jakie byłyby skutki decyzji politycznej, zrywającej umowę jako nieuczciwą, ale mogę powiedzieć, że jakiekolwiek by one były, to nie mogą być gorsze, niż następstwa kapitulacji Polski jako suwerennego państwa przed kryjącą się za tą prywatyzacją grupą finansowych aferzystów.
W listopadzie 2000 r. tygodnik Gazeta Finansowa zapytał mnie, co sądzę o sprzedaży PZU.
200 190 190
Moja odpowiedź ukazała się w numerze z 20-25.11.2000 na pierwszej stronie: Sprzedaż wielkiego polskiego przedsiębiorstwa, jakim jest PZU, jakiejś dużo mniejszej od niego firmie portugalskiej, od początku była dla mnie niezrozumiała. Obecne zamieszanie te wątpli wości potwierdza. Sprawa jest takiej rangi, że powinna być wyjaśniona przez niezależną komisję sejmową. Odtąd tę ciemną sprawę obserwowałem. I twierdzę, że kryje się za nią jakiś głęboki szantaż; a oddanie jej przez naszą stronę pod niby „obiektywny” arbitraż służyło tylko asekuracji własnej paru osób z tejże strony.
MP 9.03.2008
Postscriptum
A jednak: 2 października 2009 r. państwo polskie pod zarządem Tuska i spółki haniebnie przed szantaży stami z „Eureko” skapitulowało, płacąc im bajeczny okup: osiem i pół miliarda złotych. (Patrz Dziennik.Gazeta Prawna 1.10.2009) Zapłaciliśmy z pozoru za nic, chyba więc za czyjeś milczenie, które komuś aż tyle musiało być warte. Media przyjęły tę ciemną transakcję z zastanawiająco zgodnym aplauzem. Tak np. dziennik Rzeczpospolita (21.11.2009) jeszcze dużo później głosił piórem Piotra Gabryela, że „doprowadzenie do szczęśli wego finału negocjacji z Eureko w sprawie PZU” stano
201 191 191
wi „niemały sukces” rządu Tuska. (Powtarzał tym tylko gadaninę ministra Skarbu Aleksandra Grada, według której ów „sukces” miał polegać na tym, że nie zapłacili śmy jeszcze cztery razy więcej, jak tego zażyczyli sobie na wstępie holenderscy szantażyści.) Jedynie na łamach Naszego Dziennika (3.10.2009) padło słowo prawdy. Na pierwszej stronie dał artykuł Małgorzaty Goss zatytuło wany „Jak Zabłocki na mydle”. Bo rzeczywiście tak na tej „prywatyzacji” PZU wyszliśmy. Oto krótki opis tej długiej a ponurej sprawy, który niech tu zostanie pro memoria potomnych: 1999 - Emil Wąsacz, minister Skarbu w rządzie Mariana Krzaklewskiego/Jerzego Buzka, sprzedaje 30% udziałów wielkiej firmy państwowej Powszechny Zakład Ubezpieczeń PZU pewnemu „konsorcjum” złożonemu z małej i nieznanej firmy portugalskiej Eureko oraz gdań skiego BIG Banku. 2000 - Andrzej Chronowski, następca Wąsacza jako minister Skarbu, składa w sądzie pozew o unieważ nienie tamtej umowy o sprzedaż jako zawartej z narusze niem prawa. Wkrótce potem traci stanowisko. 2001 - Jego z kolei następczyni min. Aldona Kamela-Sowińska nie tylko pozew ów wycofuje, lecz roz szerza jeszcze umowę na korzyść firmy Eureko, gwarantując jej - za nic! - sprzedaż dalszych 21% akcji PZU, czyli przejęcie tam pełnej władzy. (Ta gwarancja stała się potem głównym narzędziem szantażu - tzn. tego jawnego - w rękach Holendrów, którzy to Eureko wyku pili i dali mu zwrot przeciw nam drapieżnie kolonizatorski. BIG Bank tymczasem wyparował.)
202 192 192
2005 - Sejmowa komisja śledcza ds. sprzedaży PZU orzeka, że umowę z konsorcjum Eureko/BIG Bank trzeba unieważnić, a Wąsacza i Sowińską stawić przed sąd. 2007 - Rząd Jarosława Kaczyńskiego ogłasza w październiku, że jednostronnie odstępuje od umowy z Eureko co do owych 21% akcji. 2008 - Rząd Donalda Tuska wznawia negocjacje z Eureko, które rok później wieńczy owa „ugoda” kupio na za 8,5 miliardów złotych. Przywróciła ona jedynie w PZU stan sprzed 1999 roku, przy czym zapłaciliśmy teraz czterokrotnie więcej niż uzyskaliśmy wtedy za jego utra tę - o straconych po drodze dywidendach nie mówiąc. Zamieniał stryjek... Sprawa PZU przeraża ogromem wyzierającego z niej na każdym kroku kanciarstwa; przeraża też jego kompletną bezkarnością. By dać wyobrażenie, jakie tu wchodziły w grę pieniądze, wymieńmy jedną tylko liczbę. Firma PZU wypłaciła w końcu 2009 roku tytułem dywi dendy za ów rok kwotę 12,75 miliardów złotych - naj większą w dziejach polskiego rynku (Rzeczpospolita 7.12.2009, s. A5). Gdy takim kanciarstwom nie umiemy zapobiec, ani kanciarzy ukarać, to przynajmniej ich nie zapomnijmy.
203 193 193
Polska wobec Rosji dziś (Wypowiedź na falach Radia Maryja - 27 września 2009 r.)
Chcę coś rzec w jednej tylko sprawie: o tych ob chodach 70-lecia wybuchu II wojny światowej, jakie 1 września odbyły się w Gdańsku; a dokładniej, o naszym stosunku do Rosji, jaki się na tle tych obchodów zaryso wał. Z góry uprzedzam, że to, co powiem, niektórym będzie nie w smak, może nawet wielu. Liczę jednak, że będą i tacy, co choć też niecałkiem może się ze mną zgo dzą, uznają przecież mój punkt widzenia za przynajmniej godny zastanowienia. A poza tym wydaje mi się, że ta życzliwość i to poparcie, jakimi się ze strony Państwa cieszę, i za które jestem tak głęboko wdzięczny, opierają się na jednym: na tym, że wiecie, iż mówię zawsze tylko to, co naprawdę myślę; i że mówię prosto z mostu, bez ogródek i bez oglądania się na to, czy się to komu spodoba, czy nie spodoba. A teraz do rzeczy. Nasza polityka wobec Rosji zdaje mi się z gruntu błędna - jednakowo ta rodem z PiSu, i ta rodem z PO. (O krypto-komunie z SLD nie mówię, bo tych należało już dawno zdelegalizować razem ze wszystkimi ich przybudówkami i rozpędzić na cztery wiatry.) Błędność naszej polityki widać było jak na dłoni właśnie podczas tych obchodów. Istotę tej błędności ująłbym w dwa słowa: z jednej strony nadymanie się
204 194 194
wobec Rosji, a z drugiej podszarpywanie tygrysa za ogon. Nie jestem, uchowaj Boże, rzecznikiem uniżoności wo bec kogokolwiek; wobec Rosji oczywiście także nie. Ale cnota to jest zawsze - jak mówił Arystoteles - złoty śro dek między dwiema skrajnościami, między dwoma nie cnotami. Naszego stosunku do Rosji nie ma cechować ani uniżoność, ani nadęcie. Ma go cechować szacunek dla potęgi Rosji i poczucie proporcji - że my potęgą nie je steśmy i nie będziemy. Ta proporcja ujawniła się najdo bitniej w pewnym podstawowym fakcie historycznym: oni swoją wielką wojnę z Niemcami wygrali, a my naszą wielką wojnę z Niemcami przegraliśmy. Czas to zrozu mieć. I czas zrozumieć, że gdy mały zaczepia dużego, to się dla małego nie może dobrze skończyć. Tej prawdy, najelementamiejszej z elementarnych, nie mogą jakoś pojąć nasi politycy, np. panowie Jarosław Kaczyński i Bronisław Komorowski. Oto dowody. 3 września dziennik „Rzeczpospolita” podaje in formację: „Prezes PiS ocenia premiera Rosji. Jarosław Kaczyński skrytykował wystąpienie premiera Federacji Rosyjskiej Władymira Putina na Westerplatte. Głównie z tego powodu, że Putin nie przeprosił za wymordowanie Polaków w Katyniu. - Powstaje pytanie o sens zaprosze nia Putina - stwierdził prezes Kaczyński.” Rozumiem te słowa J. Kaczyńskiego tak, że skoro premier Putin nie zamierzał nas przepraszać, to po co przyjeżdżał i po co go w ogóle zapraszano? Gdy czytałem tę informację, przypomniało mi się wydarzenie sprzed czterech lat, z obchodów w Moskwie 60-lecia zwycięstwa nad Niemcami. Zjechali się tam wtedy notable z całego świata, a wśród nich minister spraw zagra nicznych Holandii. W trakcie tych uroczystości tenże Ho
205 195 195
lender zwrócił się do rosyjskiego ministra obrony Siergieja Iwanowa z pytaniem, czy Rosja nie powinnaby jednak przeprosić zebranych za pakt Ribbentrop-Mołotow. A na to Iwanow odpowiedział mu: ,Jeżeli ktoś chce, byśmy go przepraszali, to musi nas najpierw podbić”. I ten Holender zamknął natychmiast dziób, a za nim wszyscy inni. Premier Putin mógł był powiedzieć to samo na Westerplatte. Nie zrobił tego przez uprzejmość, której naszym politykom zabrakło; i zabrakło im poczucia proporcji. Albo weźmy marszałka Sejmu p. Komorowskiego. Po tej pokrętnej uchwale naszego Sejmu na temat wkro czenia 17 września 1939 r. Armii Czerwonej na teryto rium Polski, rosyjskie MSZ wydało oświadczenie, że uchwała ta „czyni poważną szkodę odbudowie dobrych stosunków między naszymi krajami”. Marszałek Komo rowski skomentował to oświadczenie tak (Rz, 25.9.2009): „Kontestując uchwałę polskiego Sejmu, strona rosyjska dała świadectwo, że nie potrafi poradzić sobie z własną historią. /.../ Rosyjscy politycy niepotrzebnie angażują się w obronę stalinizmu. - To jest tak, jakby Niemcy chcieli bronić przeszłości hitlerowskiej”. Zdumiewa mnie beztroska pana marszałka w sza staniu takimi oświadczeniami. Bo poza wszelkimi innymi różnicami, w stosunku Niemców i Rosjan do mrocznych stron ich własnej przeszłości zachodzi znowu jedna róż nica fundamentalna: polityka Hitlera doprowadziła III Rzeszę do druzgocącej klęski, a polityka Stalina dopro wadziła Związek Radziecki do niebywałego triumfu. Poza grozą swoich czynów, Adolf Hitler okazał się jesz cze politycznym partaczem, a Józef Stalin okazał się czy to się nam podoba, czy nie podoba - najskuteczniej szym politykiem XX wieku. Dlatego Niemcom stosun kowo łatwo przychodzi potępić swego byłego Fiihrera,
206 196 196
którego przedtem tak entuzjastycznie i tak powszechnie popierali. A Rosjanom wobec Stalina przychodzi to trud no, ich stosunek do tej postaci i do tego etapu ich dziejów nie może nie być ambiwalentny, dwoisty. I nie przez ich subiektywny upór, czy złą wolę - ta może też jest, ale to nie to jest istotą rzeczy. To jest trudność obiektywna, przed którą musi stanąć każdy naród w ich położeniu. Myślę, że Chiny stoją teraz też przed tą trudnością w swoim stosunku do Mao Tse-tunga. A udzielanie przez p. Komorowskiego Rosjanom wskazówek, jak ten gigan tyczny problem ideologiczny mają u siebie rozwiązywać, zdaje mi się głupie i prostackie. Historycznie nasza rezerwa i nieufność wobec Rosji jest ze wszech miar uzasadniona. I przypuszczam, że oni są ją chyba w stanie zrozumieć. Niekiedy czynią nawet wobec nas pewne gesty pojednawcze, których my jakoś nie umie my docenić, ani przyjąć tak, jak na to zasługują. Ostatnim takim gestem był właśnie przyjazd pre miera Putina na uroczystości rocznicowe do Gdańska; przyjazd pozostający w jaskrawym kontraście z ostenta cyjnym lekceważeniem, jakie okazał nam ten fircykowaty lewak z Waszyngtonu. (O dwu innych gestach Rosjan, wcześniejszych i daleko ważniejszych, powiem za chwi lę.) Putin nie tylko zjawił się w Gdańsku osobiście, ale wystąpił tam w tonie powściągliwym i pojednawczym. Powiedział na Westerplatte (Rz, 2.9.2009): „Mój kraj uznaje błędy przeszłości. /.../ Chcielibyśmy, aby stosun ki polsko-rosyjskie były oddzielone od rozrachunków historycznych i oparte na zasadzie dobrosąsiedztwa”. A na konferencji prasowej w Grand Hotelu zaproponował nam wręcz powrót do umowy w sprawie tego rurociągu, który nas tak - słusznie zresztą - niepokoi.
207 197 197
A my co na to? Gderania i pretensje. I to nie tylko politycy, lec/ i ludzie skądinąd bardzo rozumni. Tak np. prof. Zdzisław Krasnodębski pisał (tamże): „Generalnie jestem zawiedziony i rozczarowany tym, co powiedział premier Putin. Przede wszystkim - ani słowa o Katyniu”. Pytam: a dlaczego miał premier Putin mówić o tym na Westerplatte, jeżeli nie uznał tego za stosowne? Niech prof. Krasnodębski zważy dobrze to, co cztery lata temu powiedział owemu Holendrowi min. Iwanow, bliski współpracownik Putina. Ale to jeszcze nic przy tym, co napisał red. Broni sław Wildstein - też jeden z tych, których rozumności nie byłbym w najmniejszym stopniu skłonny kwestionować. Mówi on (Rz 14.9.2009): „Niezależne organizacje /.../ prowadzą walkę o odsłonięcie całej prawdy na temat (Ka tynia) i borykają się z oporem władz rosyjskich. Walczą również o symboliczne zadośćuczynienie za zbrodnie. Jeżeli zrezygnujemy z kategorii ludobójstwa, to nie mamy podstaw, aby żądać interwencji międzynarodowych czyn ników w tej sprawie”. Czy mu tutaj rozum odjęło? „Sym boliczne zadośćuczynienie” - ale zapewne w rublach całkiem niesymbolicznych! I na jaką to „interwencję” i jakich „międzynarodowych czynników” red. Wildstein tu liczy? Kto się na świecie do tego kwapi, żeby z nami iść na Moskwę wymuszać jakieś „zadośćuczynienia”; szla kiem hetmana Stanisława Żółkiewskiego? Powiedzmy wyraźnie dwie rzeczy. Sprawę Katy nia jako problem polityczny między Polską i Rosją r o z w i ą z a ł wielki, historyczny gest prezydenta Borysa Jelcyna z 14 października 1992 r. W tym dniu przekazał on nam przez swojego osobistego wysłannika treść naj tajniejszego dokumentu, w którym zawarta jest najgłów niejsza i dla Rosjan najstraszniejsza prawda o zbrodni
208 198 198
katyńskiej. My powinniśmy byli uznać wtedy tę sprawę za tym samym ostatecznie wobec Rosji zamkniętą - i głośno to powiedzieć. Nie uczyniliśmy tego. Uważam, że to był nasz błąd. A wywlekanie nadal sprawy Katynia na forum polityczne jest już teraz tylko czystym jątrzeniem, jeżeli nie czymś jeszcze gorszym. To samo - po drugie - dotyczy paktu Ribbentrop/Mołotow i daty 17 września 1939 r. W 54 lata później, 18 września 1992 r., Rosjanie wycofali z Polski swoje ostatnie wojska. Wycofali je dobrowolnie, bez walki; nie została przelana ani jedna kropla polskiej krwi. I tak, bez przelewu krwi, została zwrócona nam suwerenność, którą przedtem nam zabrali. To był z ich strony drugi wielki gest - i my powinnibyśmy znowu uznać, że sprawa ich wkro czenia w 1939 r. na nasze terytorium jako aktualny problem polityczny jest zamknięta. A co robimy? Próbujemy - jedy ni na świecie, samotni w tym jak palec - rozszerzać dziś propagandowo winę za rozpętanie II wojny światowej i przesuwać ją z Niemców także na Rosjan. Równie dobrze jak rzec, że drogę do wojny otwarł pakt zawarty w Mo skwie 23 sierpnia 1939 r., można też rzec, że otworzył ją układ zawarty 29 września 1938 r. w Monachium. Dlacze go się mówi, że drogę do wojny otwierał układ Ribbentrop/Mołotow, a nie układ Hitler/Chamberlain? Putin wytknął to na Westerplatte i miał niestety rację. Cała nasza polityka wobec Rosji po 1993 r. zdaje mi się jakaś bez sensu. Nie widzę, co myślimy nią osiągnąć. Pchamy palec między drzwi; rozumiem, że czasem trzeba robić nawet to, ale w tym wypadku nie rozumiem po co.
Tyle powiedziałem w radio. Wielu wzięło mi to za złe, ale wielu też mnie poparło. Chciałbym tu swoją
209 199 199
wypowiedź uzupełnić, zwłaszcza co do sprawy katyń skiej. Katyń to cierń w duszy Rosji. Jak bardzo on Ro sjanom dolega, pokazują bezradne manewry propagan dowe, jakimi usiłują jego bolesne kłucie osłabić. Takim manewrem są podnoszone przez nich od niedawna losy bolszewickich jeńców wojennych w Polsce po wojnie 1920 r., zwłaszcza wysoka ich śmiertelność w obozie internowania gdzieś koło Tucholi. Aluzja do niej znalazła się nawet w liście premiera Putina do Polaków z 31 sierpnia br., opublikowanym na łamach „Gazety Wybor czej”. W ymienił tam jednym tchem „zarówno cmentarze pamięci w Katyniu i Miednoje, podobnie jak tragiczne losy żołnierzy rosyjskich, którzy dostali się do niewoli podczas wojny 1920 r.”; jednak nie powtórzył już tego na Westerplatte, co należy zauważyć. Katyń i Tuchola są to dwie sprawy niewspółmier ne - i to absolutnie. Wysuwanie tej drugiej jako propa gandowej „przeciwwagi” dla pierwszej jest tylko beznadziejną próbą obrony. Sprawę tego obozu pod Tu cholą trzeba naturalnie zbadać historycznie i opisać z pełnym obiektywizmem. Ale i bez tego różnica jest oczywista: Katyń to był potworny mord z premedytacją, Tuchola to była karygodna nieudolność organizacyjna. To drugie znajduje swe pośrednie potwierdzenie w lo sach repatriantów po pokoju ryskim z marca 1921 r., ma sowo wtedy do Polski napływających. Zakładano dla nich obozy przejściowe, główny w Baranowiczach. A oto co pod tymże hasłem pisze nasza encyklopedia „Ultima Thule” w swym pierwszym tomie wydanym w 1927 r., więc parę lat po opisanych tam zdarzeniach: Po wojnie bolszewickiej Baranowicze zyskały smutną sławę jako jeden z punktów, przez
210 200 200
które wracali repatrianci z Rosji. Powrót repa triantów w 1921 i 1922 był masowy. Biuro kracja polska zorganizowała punkty dla repatriantów w fatalny sposób. Repatrianci przybywający do Baranowicz nie zastawali tu żadnych urządzeń dla siebie. W zimie noco wali w szczerym polu, skutkiem czego co rano po takim noclegu znajdowano kilkudziesięciu zamarzniętych ludzi. Wśród wielkich mrozów przewożono repatriantów w nieopalanych wa gonach. Wskutek braku wszelkich urządzeń higienicznych grasowały epidemie. /.../ W końcu 1921 poseł Władysław Grabski został mianowany nadzwyczajnym komisarzem do spraw repatriacyjnych. Powoli następuje po prawa i na wiosnę 1922 obóz w Baranowi czach został jako tako zorganizowany. Nie sądzę, by czynniki odpowiedzialne wtedy u nas za obozy jenieckie były wiele sprawniejsze od odpowie dzialnych za obozy repatriacyjne. Oba są naszą hańbą, ale Katyń to hańba całkiem innego rzędu. Wszelkie próby, by umniejszyć wyjątkową grozę zbrodni katyńskiej, są z góry daremne. Tej zbrodni umniejszyć się nie da. Nie potrzeba też przyklejać do niej etykiety „ludobójstwa” ani żadnej innej, bo ona stoi po nad wszelkimi etykietami, jest sui generis. Sami jej tylko nie desakrujmy, czyniąc z niej obiekt przetargów poli tycznych lub zgoła tytuł do jakichś roszczeń material nych. Rosja uznała swoją winę głębiej, niż ktokolwiek mógł był się spodziewać; zgodziła się także, by w miej scu zbrodni stanął krzyż. Nic więcej nie było tu do zro bienia, więc czego jeszcze od nich chcemy? Nie rozmieniajmy świętości narodowej na drobne.
211 201 201
Varia
202 202
Prawnicy a kara główna
N. N.: Czemu koryfeusze prawa są tak przeciwni karze śmierci, gdy społeczeństwo je st za?
Bogusław W olniewicz: Mamy tu do czynienia z głębokim rozdźwiękiem między systemem prawnym państwa a świadomością prawną społeczeństwa. Nasz system prawny zaczyna funkcjonować w jakiejś rzeczywistości wirtualnej, w krainie prawniczych urojeń; z zadziwiającym fanatyzmem forsuje się w nim coś, co można by określić jako prawniczy laksyzm: wiarę, że społeczeństwo można naprawić przez rozluźnienie rygorów prawnych. Jest to nowa postać myślenia utopijnego, które wciąż żyje, mimo krachu komunizmu.
Ale tych koryfeuszy popiera również parlament.
Bo i parlament, i do pewnego stopnia również samo społeczeństwo obracają się w owej wirtualnej rzeczywistości. Gdyby było ono rzeczywiście tak rygorystycznie nastawione, jak na to wskazują sondaże, to pierwsze wybory zmiotłyby tych „parlamentarzystów” ze sceny.
215 203 203
C o p r a w d a , w p a rla m e n c ie te ż s ą g ło s y „ z a ” .
Widać niektórzy posłowie zachowali jeszcze zdrowy rozsądek i słusznie uznają karę główną za zawias, na którym jest zawieszony cały system prawa karnego. Kara główna stabilizuje ten system, nadaje mu właściwy poziom surowości. Z dużą aprobatą patrzałem na poczynania min. Lecha Kaczyńskiego zmierzające do zaostrzenia kodeksu karnego, ale byłem i jestem zdania, że to niewiele da. Dopiero kara główna nadaje systemowi prawnemu właściwą powagę i siłę.
Prawo staje dziś ja k gdyby po stronie przestępcy, a przeciw ofierze.
To, że prawo pilnie baczy, by przestępcy nie stała się krzywda, a ofiarą mało się przejmuje, stanowi część owej wirtualnej rzeczywistości, w której ono dziś żyje.
Co je st źródłem tak dziwnego przesunięcia akcentów?
Z gruntu błędna filozofia prawa. Jej zwolennicy mają się za oświeconych, a społeczeństwo za ciemne. Chcą je więc ucywilizować. Na tym polega utopia i jej arogancja. Prawnicy chcą nam urządzić lepsze życie - według swoich wyobrażeń. Te poglądy są dziś wśród nich niemal powszechne: na wydziałach prawa, w sądownictwie.
216 204 204
Zwolennikom kary głównej zarzuca się nastawienie ultraprawicowe, a nawet „faszystowskie”, jakby nie widząc rosnącej wokół brutalizacji życia.
Po pierwsze: dlaczego „ultraprawicowość” to musi być zarzut? A „ultralewicowość” nie? Po drugie: ci, co tak łatwo i chętnie rzucają epitetem „faszyzmu”, nie zdają sobie sprawy, że do obiegu propagandowego wprowadził go Stalin, w 1935 roku na VII kongresie Komintemu. To on ogłosił tam politykę szerokiego „frontu ludowego” zwróconego przeciwko „faszyzmowi”. I cała liberalna propaganda idzie odtąd za nim jak za panią matką. Wielu z nich zresztą to eks-stalinowcy. A co do rosnącej brutalności w życiu społecznym, to prawnicy nie liczą się tu z pewnym ważnym faktem metafizycznym: zło jest dynamiczne. I to bardziej niż dobro. Prosty przykład: jeden złośliwy łobuz w klasie starczy, by zdezorganizować całą lekcję; a jeden poprawnie zachowujący się uczeń klasy nie zorganizuje. Zło, gdy tylko nie natrafia na barierę, natychmiast ekspanduje. To jakby otworzyć śluzę. A nasi prawnicy wydają się jakby zdziwieni, że rośnie wtedy ilość i brutalność przestępstw. Prawo musi się opierać na trafnej filozofii człowieka - ma przecież regulować jego zachowania społeczne. Miłosz mówi za św. Mateuszem, a ja to tylko za nimi powtarzam: są ludzie z dobrego nasienia i ze złego nasienia. Tymczasem prawnicy wierzą, że wszyscy są z dobrego, tylko warunki czasem nie sprzyjają jego kiełkowaniu.
Bo oni wierzą, że człowieka można zmienić na lepsze.
217 205 205
Jestem przekonany, tak jak Schopenhauer, że charakter jest wrodzony i nic go nie zmieni. Nie wiadomo jednak z góry, kto jest z jakiego nasienia. O każdym zatem przyjmujemy, że jest z dobrego - dopóki sam swoim czynem nie pokaże, że jest inaczej. A wtedy już wiadomo.
Co pan sądzi o wychowawczej roli kary?
Wychowuje się dzieci w domu rodzinnym, trochę w szkole. Tak zwana „resocjalizacja” więzienna jest kompletną fikcją. Bardzo trafnie ujął kiedyś sprawę min. Lech Kaczyński stwierdzając, że jedyną funkcją resocjalizacyjną więzienia jest to, żeby ten, kto raz w nim był, nigdy już nie chciał tam wrócić.
Kiedy należy się kara główna?
Są czyny, które przekraczają granicę człowieczeństwa. Kto ją przekroczy, traci swe prawo do życia; sam je przekreśla. W księdze Rodzaju (9, 5-6) czytamy: „Co do ludzi, upomnę się o życie każdego u bliźniego jego. Kto przeleje krew ludzką, przez ludzi ma być przelana krew jego; bo człowiek został stworzony na obraz Boży”. Toczy się właśnie proces tej strasznej trójki, która utopiła w Wiśle małego chłopca, syna jednej z nich, bo przez niego nie mogła „rozwinąć skrzydeł” . Jaka inna kara może tu być właściwa, niż główna? Jest ona nieodwracalna i taką ma być! Właśnie i tylko przez tę jej
218 206 206
nieodwracalność wyraża potępienie takiego czynu.
się
nasze
nieodwracalne
I prawo winno to chyba odzwierciedlać.
To jest fundamentalny warunek współżycia społecznego, czego nasi prawnicy w swym dziwnym zaślepieniu pojąć nie chcą, czy nie mogą. Społeczeństwo dobrze czuje, że na samowolę, na zło ludzkiej natury, muszą być nałożone wędzidła - i to twarde. W sondażach respondenci uzasadniają potrzebę kary głównej przede wszystkim poczuciem sprawiedliwości. Dla tego, kto popełnia nieludzki czyn, nie ma już miejsca wśród ludzi - i to na zawsze. To mówi nam elementarne, nieskażone mędrkowaniem poczucie sprawiedliwości, a na nim opiera się cały system prawny. Tę podstawę prawa prawnicy starają się zrujnować. Mówiąc za św. Tomaszem, jest to corruptio legis, psucie prawa.
Oni tłumaczą, że przestępczość to rezultat nie charakteru, lecz złych urządzeń społecznych.
Liberalna filozofia prawa czyni z człowieka istotę nieodpowiedzialną za swe czyny. Nie w nim dopatruje się ich źródła, lecz w okolicznościach, które go rzekomo do nich zmusiły. To jest właśnie główna idea tych, których nazywam prawniczymi laksystami, tych rozluźniaczy rygorów prawa. W przeciwieństwie do nich rygoryści traktują człowieka jako istotę wolną: zrobił, bo chciał. A to, że zrobił tak, a nie inaczej, pokazuje, z jakiego jest nasienia.
219 207 207
Młodzież trudna czy występna
Od lat blisko czterdziestu polską szkołę niszczy rak „reformy”. Teraz zbieramy owoce. Wołałem w 1991 r. na puszczy, gdy beztroscy „reformatorzy” szykowali się do kolejnego na nią skoku. Usiłowałem bić na alarm w 1998, gdy Buzek z Handkem i Radziwiłł brali się za swoją pomyloną „reformę kompleksową”, w mediach zaś rozpętała się obłąkańcza nagonka przeciw „belfrom”. Dziś, po przerażających wydarzeniach w gdańskim gimnazjum, fakt szkolnej anarchii i zdziczenia młodzieży zaczyna wreszcie przebijać się przez parawan pedagogicznego kłamstwa i obłudy do społecznej świadomości. Kto zawinił? Od piętnastu lat mówię to samo: winne są władze oświatowe i flankujący je koryfeusze pedagogiki i psychologii. Łącznie można objąć tę trójcę mianem „pedologów”, samozwańczych „dziecioznawców”. Wraz ze swoim dziennikarskim peletonem tworzą oni potężną klikę, żywotnie zainteresowaną utrzymywaniem szkoły w stanie permanentnej „reformy” i zamętu. Duch czasu niestety im sprzyja. Po latach z górą czterdziestu pojawił się pierwszy minister oświaty, który ośmielił się rzucić pedagogicznej klice wyzwanie i zamiast zapowiedzieć z fanfarami następną reformę - co spotkałoby się z aplauzem - podjął próbę, by naprawdę coś konkretnego dla szkoły zrobić. Chwycił przy tym od razu byka za rogi, biorąc się za to, 222 208 208
co dla szkoły absolutnie podstawowe i najważniejsze: za odbudowę autorytetu nauczyciela i dyscypliny ucznia, zrujnowanych dziś kompletnie przez pedologów i ich medialnych klakierów. Ściągnęło to na niego oczywiście zajadłe ataki, nieomal jak na wcielenie diabła. Minister Giertych wystąpił bowiem z inicjatywą dla pedologów horrendalną: trzeba uwolnić zwykłe szkoły od miażdżącego je brzemienia tzw. młodzieży trudnej, umieszczając ją pół kamie, pół wychowawczo w osobnych domach poprawy, od 2008 r. po jednym w każdym powiecie. Nazwał je „szkołami o szczególnym nadzorze pedagogicznym”, ale innym ministrom się to nie podobało i zaproponowali nazwać je ozdobniej „szkołami dla młodzieży niedostosowanej”, albo jeszcze lepiej „ośrodkami wsparcia rozwojowego”. Reakcja pedologów była tak samo do przewidzenia, jak ich sentymentalne frazesy. Oto Irena Dzierzgowska, była wiceminister i wdrażarka ostatniej „reformy”, uznaje inicjatywę ministra za „niebezpieczny absurd”, gdyż „nie ma instytucji bardziej demoralizującej niż poprawczaki” (.Rzeczpospolita 10.10.06). Jej zdaniem jest to „sposób na pozbycie się kłopotliwych uczniów, którzy najczęściej nie ze swojej winy zachowują się źle” i którym „trzeba pomagać, a nie karać”. Jaka więc jej praktyczna rada? Wiadoma: „zatrudnić więcej psychologów i pedagogów, na zajęcia pozalekcyjne”. W ten sam ton uderza Alina Kozióska-Bałdyga z jakiejś pedologicznej „Federacji Inicjatyw Oświatowych”, współtwórczyni „Narodowej Strategii Integracji Społecznej” - z daleka widać, że dętej. Otóż tam „wyraźnie zapisano, że trudną młodzież trzeba wspierać, nie izolować; zintegrować z rówieśnikami, a nie odseparować”. Cóż więc mamy robić? Dla pedolożki
223 209 209
sprawa jest jasna jak słońce: więcej „miłości i szacunku dla młodych ludzi”, a mniej „kar i dyscypliny”. Zamiast dyskutować z pedologiczną bzdurą in abstracto, spójrzmy lepiej na pedagogiczny konkret, i to z pierwszej ręki. Proszę przy tym wybaczyć drastyczność opisu, idę na nią z oporami, ale chcę, by owego konkretu czytelnik doznał bez znieczulenia. I by uprzytomnił sobie, że to dziś w szkole żadna nadzwyczajność; przeciwnie, to jej dzień powszedni. Zdarzyło się to miesiąc temu w jednej z warszawskich szkół podstawowych, w trzeciej klasie. Młodzież zatem 9-letnia, dzieci. Zwyczajne - i jeden „trudny”. Nauczycielka każe otworzyć zeszyty, wszystkie to robią, „trudny” nie. Siedzi nad zamkniętym i patrzy wyzywająco. Nauczycielka podchodzi i powtarza polecenie. W tedy słyszy: „odpierdol się” wypowiedziane na oczach całej klasy ze spokojem, jaki może dać tylko poczucie zupełnej bezkarności. I dalej patrzy z tryumfem. Nauczycielka się cofa, zaczyna lekcję, w oczach ma łzy. Dziecko, które to w domu opowiedziało, było poruszone do głębi. Obłudny eufemizm „trudne” - jak „kłopotliwe”, „niedostosowane” czy „nadpobudliwe” - to pedologiczny fałsz. Ma ukrywać przed opinią publiczną, do czego polską szkołę doprowadzili jej „reformatorzy” ; a także zwalić z nich odpowiedzialność za tę zbrodnię na frontowych nauczycieli, nic tu niewinnych. W szczuciu przeciwko nim kogo się da - rodziców, dziennikarzy, samej młodzieży - są niestrudzeni. Nigdy zaś nie spotkałem się z przypadkiem, by spojrzeli krytycznie na siebie i na swoje palcem na wodzie pisane „teorie”.
224 210 210
Ta młodzież i te dzieci nie są „trudne”, lecz występne. Tak je określał wielki wychowawca Janusz Korczak; a mówił też, że są to dzieci „z defektem moralnym”, nieusuwalnym. Dlatego opowiadał się stanowczo za koniecznością ich izolowania od dzieci normalnych, choćby i źle wychowanych - i to od przedszkola poczynając. Dziecko źle wychowane da się wyprowadzić na normalne, choć nie perswazją, rzecz jasna, ani czułościami; z dzieckiem występnym to się nie udaje. Źródło zła tkwi w nim zbyt głęboko. Wielki Korczak tę groźną prawdę widział; i rozumiał, że płyną z niej dalekie konsekwencje. Pedolodzy wolą zamykać na nią oczy i śnić dalej swój sen złoty Salomei o powszechnym „partnerstwie”, „pedagogice serca”, i o „integrowaniu” zgniłych jabłek ze zdrowymi. Nie na nich przecież, dekowników z głębokich szkolnych tyłów, spadają jego straszne skutki. Co robić z młodzieżą występną, skoro z góry wiadomo, że nic z niej nie wyrośnie? I jak odbudować szkołę po pedologicznym spustoszeniu? W tych pytaniach odsłania się olbrzymi problem cywilizacyjny, usilnie dotąd zakrywany. Na pewno nie ma na nie jednej prostej odpowiedzi, cząstkowe jednak są. Od ręki można wskazać co najmniej trzy. Pierwszej już udzielił minister Giertych, i to w duchu Korczaka; tak czy owak, młodzież występna musi zostać oddzielona od normalnej. Jak dokładnie, to wielka kwestia, którą trzeba gruntownie rozważyć - byle nie z pedologami, tylko z frontowymi pracownikami czynnych już ośrodków poprawczych. Drugą odpowiedzią byłoby ograniczenie obowiązku szkolnego do tych jedynie, co gotowi są spełniać minimalne warunki współżycia społecznego.
225 211 211
Reszta niech robi, co chce, a jak naruszy prawo, to trafi do domu poprawy. Szkoła to przywilej. Trzecią wreszcie jest pozbawienie pedologów władzy nad szkołą i przekazanie jej czynnym nauczycielom, czyli radzie pedagogicznej. W szczególności rada ta winna mieć bezapelacyjne prawo do wydalenia ze swej szkoły każdego, kto się nie podporządkowuje jej regulaminowi. A już kłopotem kuratorium i jego pedologów niech będzie to, co z takim osobnikiem dalej robić i komu go podrzucić, jeżeli komukolwiek. Przyznanie nauczycielowi w szkole realnej władzy szybko przywróciłoby mu też autorytet, a z nim i szkolną dyscyplinę. Trzeba by tylko tego naprawdę chcieć. A więc: chcemy tego, czy nie?
Rzeczpospolita 31.10.2006
226 212 212
To nie czas gabinetowej polityki
Nasz D ziennik: Panie Profesorze, dlaczego doszło, Pańskim zdaniem, do zmiany na stanowisku premiera? Wydaje się, że dla ludzi nie je st to czytelne.
Bogusław Wolniewicz: Niestety tutaj pań nie oświecę, bo ta zmiana, jak i ta - poprzedzająca ją i chyba jakoś z nią związana - na stanowisku wicepremiera i ministra finansów pani Zyty Gilowskiej, są dla mnie zupełnie niezrozumiałe.
Czy sytuacja polityczna je st w tej chwili bardziej przejrzysta? Mówiło się o trzech ośrodkach władzy: prezydent Kaczyński, prezes PiS i premier Marcinkiewicz.
Istniała podwójna władza - premier i przewodniczący partii Prawo i Sprawiedliwość, ale ta dwoistość istniała przecież cały czas. Dlaczego akurat teraz musiała być usunięta - to jest pytanie, które sobie zadaję i nie znajduję na nie odpowiedzi. Uważam za błąd ze strony pana Jarosława Kaczyńskiego, bardzo zresztą dla niego charakterystyczny, że nie uważa za stosowne narodu w tym zakresie oświecić. To są przetasowania pałacowogabinetowe, charakterystyczne dla stylu polityki Jarosława Kaczyńskiego. A to nie jest epoka na polityków gabinetowych...
227 213 213
Czyli naród powinien dostać jasny komunikat? Taki komunikat przecież dostał. ..
Jaki?
Powiedziano, że premier je st potrzebny w wyborach na prezydenta Warszawy, bo tylko on może w stolicy wygrać.
To jest wyjaśnienie śmieszne i ubliżające narodowi: banialuki podaje się jako wytłumaczenie. Cenię pana Jarosława Kaczyńskiego i jego inteligencji nie kwestionuję. Jego stwierdzenie, że rządziła nami przez kilkanaście lat grupa ludzi, którzy byli duchowymi spadkobiercami Komunistycznej Partii Polski wydaje mi się śmiałe, cenne i odkrywcze. Ale mam wrażenie, że on pewnej rzeczy szczerze nie rozumie. Jeżeli chce się w polityce państwa dokonać wielkiego zwrotu, to nie da się jego dokonać bez poparcia mas. Prof. Jerzy Robert Nowak od dawna nawołuje - i słusznie - że trzeba tworzyć szeroki front poparcia dla nowej Rzeczypospolitej. I tu rzecz bardzo charakterystyczna: gdzieś na wiosnę w Radiu Maryja występował Jarosław Kaczyński i właśnie przez telefon prof. Nowak zapytał go, czy nie uważa, że należałoby tworzyć takie szerokie poparcie? Kaczyński go zbył. Powiedział: tak, oczywiście, jeżeli pan profesor uważa, że trzeba coś takiego utworzyć, to bardzo dobrze, ja to popieram, ale to nie moja sprawa. A to była jego sprawa!
228 214 214
A może ta odpowiedź była podyktowana tym, że dzisiaj nie zabiega się osobiście, metodami politycznymi, o poparcie ludzi, tylko stosuje się tu różne manipulatorskie sztuczki w mediach?
Tak właśnie niektórzy myślą i się mylą. Ja jestem stary marksista. Jeden z wielkich przywódców socjalistycznych Włodzimierz Iljicz Lenin powiedział, że nie ma nic gorszego dla partii niż utrata więzi z masami. To jest głęboka prawda. Jeżeli mamy poparcie mas, to na to, co gadają Michniki czy Rokity, Tuski czy Komorowscy, można gwizdać. Ale trzeba tę więź z masami mieć, a tymczasem te przetasowania rządowe są przykładem oderwania od mas; czyli najgorszym, co może spotkać partię polityczną.
A ja k się buduje taką więź? Przez szczerość?
Jarosław Kaczyński ma przed nosem przykład, jak się więź z masami buduje: Rodzinę Radia Maryja. Trzeba było pojechać cztery dni temu do Częstochowy i tam zobaczyć, jak to działa. Czytam w „Rzeczpospolitej”, gazecie bardzo nieprzychylnej Rodzinie Radia Maryja, że było tam blisko 200 tysięcy ludzi. W tym żarze, który jest już katastrofą! Było to coś niemal heroicznego. I ci duchowni w szatach liturgicznych na tym słońcu. Patrzę na to z najwyższym uznaniem i podziwem. Rodzina Radia Maryja to jest przykład, jak się buduje więź z masami. Tego nie robi się przez przetasowania. Tu usunęli Gilowską i dali innego ministra, potem tego ministra usunęli, potem i premiera usunęli. Teraz
229 215 215
przyjdzie Kaczyński, a potem Kaczyńskiego się usunie... A naród nie wie, o co chodzi.
Trzeba z narodem rozmawiać?
Trzeba to robić tak, jak Radio Maryja. Na tym polega jego olbrzymia siła. Paniom się może nie podobać, że się tutaj powołałem na Lenina...
Lenin nie je st oczywiście dla nas autorytetem.
... ale wiedział, jak się robi politykę i rewolucję.
Krwawą.
Nie tylko. Jarosław Kaczyński też chce zrobić w Polsce rewolucję, wprawdzie nie krwawą, ale chce. I ja się zgadzam, że rewolucja jest w Polsce potrzebna, bo rozbicie konstrukcji politycznej, której zwornikiem był Aleksander Kwaśniewski, jest rzeczą bardzo trudną i spotyka się z morderczym oporem. Ale właśnie w takiej sytuacji podstawowa jest więź z masami. Prof. Nowak do tego wciąż nawołuje, a Jarosław Kaczyński nie rozumie, o co Nowakowi chodzi. Jemu to się wydaje niepotrzebne. To jest polityka gabinetowa, polityka inteligencka - nie na ten czas.
A jednocześnie w mediach je st powielany stereotyp, że PiS je st partią antyinteligencką. Tworzenie sztucznej
230 216 216
że PO je st dla inteligentnych, dychotomii, wykształconych i bogatych, a PiS dla niewykształconych prowincjuszy nie skończyło się z na kampanii wyborczej z jesieni zeszłego roku. O co tu chodzi? Na czele PiS stoi przecież inteligent z Żoliborza.
To jest w ogóle kwestia roli polskiej inteligencji. PiS nie jest partią inteligencką. Trzeba jednak powiedzieć, że inteligencja jest niestety warstwą społeczną najbardziej podatną na korupcję polityczną. Sam jestem inteligentem, ale sądzę, że trzeba do inteligencji podchodzić sceptycznie. Mieliśmy świeży przykład, który mówi wiele. Jest ogromnie ważne, by system podatkowy był przejrzysty, bo to też jest kwestia więzi z masami, gdy ludzie rozumieją, na jakich zasadach są opodatkowywani i na co płacą. Żeby system podatkowy był zrozumiały, musi być prosty. W szczególności trzeba go oczyścić z gąszczu przywilejów, który był elementem korumpowania społeczeństwa - tym damy jeden przywilej, tamtym drugi; jak będziecie cicho siedzieć, to i wy dostaniecie. A pani wicepremier Gilowska jako minister finansów wystąpiła z propozycją, żeby znieść uprzywilejowanie podatkowe tzw. twórców. I proszę sobie wyobrazić: cała lista profesorów zaprotestowała, że taki gwałt straszliwy się dzieje! O żadną sprawę naprawdę w Polsce ważną z taką energią się nie upomnieli, z takim świętym ogniem, jak wtedy, kiedy mieli trochę dostać po kieszeni. Była to kompromitacja polskiej inteligencji, która pokazała tu swoje oblicze.
Mocno powiedziane, ale tak jest.
231 217 217
Mocno nie mocno, przecież ich znam. To środowisko jest skorumpowane. Słusznie się teraz wytyka, że lustracja jego nie tknęła. A powinna była. To, że się PiS-owi przypisuje antyinteligenckość, bierze się stąd, że traktuje się ich jak święte krowy. Dlatego to straszliwe oburzenie. Znam tych „twórców” jak zły szeląg. Jacy z nich twórcy! Niepiękny dali wzór, co się zowie niepiękny.
Panie Profesorze, Jarosław Kaczyński zadekretował wojnę z układem. Wielu ludzi obawia się, aby w ramach tej wojny z układem, nie powstał nowy inny układ.
To znowu ta sama sprawa. Powiedziała pani „Jarosław Kaczyński zadekretował wojnę z układem”. To tak, jakby można zadekretować rewolucję. Włodzimierz Hjicz osłupiałby tu ze zdumienia. Rewolucję się robi, a nie dekretuje.
Może to było niezręczne sformułowanie...
To nie było niezręczne, pani dobrze to ujęła. Oni tak sobie rzecz wyobrażają. To jest właśnie gabinetowy styl. Użyła pani słów „z układem”. Z jakim układem? Jeżeli chce się przemówić do mas i uzyskać ich poparcie dla posunięć, które będą niepopularne i trudne do przyjęcia, to trzeba im wyjaśnić o co chodzi, a nie wykręcać się enigmatyczną walką z jakimś „układem”. Nóżki na stół: powiedzcie wyraźnie, z czym ma być walka. Ale to jest znowu cecha takich rozgrywek pałacowo-gabinetowych: jakieś półsłówka, sugestie między sobą, wyraźnie nie
232 218 218
mówimy, ale wiemy, o co chodzi... Tak sobie mogą gadać w pałacu czy w gabinecie, ale nie do milionów!
Kaczyński zdefiniował przecież ten układ. Powiedział: „stolik, przy którym grają politycy, służby, biznesmeni i przestępcy”.
Jakie służby? One nie są samodzielnym podmiotem tej walki. Te tzw. służby są tylko jej instrumentem. Kto tworzy ten „układ”? Kwaśniewski i Wałęsa. Te dwa nazwiska go wyznaczają i w to trzeba uderzyć, a nie w jakiś enigmatyczny „układ”.
Chodzi o tych właśnie ludzi?
Nie o te osoby, lecz o to, co one symbolizują i reprezentują, bo wokół nich jest to wszystko skoncertowane. Jak już powiedziałem - Aleksander Kwaśniewski był zwornikiem całej konstrukcji komunistyczno-libertyńskiej, która opanowała w Polsce władzę; i w to trzeba uderzyć. Pierwsza rzecz, którą by trzeba zrobić, to zdelegalizować SLD i wszystkie jego przybudówki.
Czy Pan Profesor sobie wyobraża, jaki byłby krzyk?
Niech będzie. Czy pani sobie wyobraża, że można robić rewolucję bez krzyku? To jest znowu myślenie gabinetowe, takie polityczne szachy. Trzeba
233 219 219
zdelegalizować, bo to nie jest żadna lewica. Ta „arystokracja III RP” to są spadkobiercy partii komunistycznej. Jak mówi słusznie Kaczyński, to są spadkobiercy KPP. Ale tych dalszych wniosków już nie wysnuwa.
Zanim powstała możliwość takich radykalnych decyzji, oni ju ż wrośli w europejską lewicę. Dzisiaj Europą rządzą, można powiedzieć, spadkobiercy KPP, czy szerzej - duchowi spadkobiercy komunistów.
Tak bym tego nie powiedział, że rządzą Europą spadkobiercy KPP; ale rzeczywiście wpływy lewactwa są olbrzymie, a także tej grupy dziedziców PRL, której wykładnikiem politycznym jest SLD, a ramieniem zbrojnym są tzw. tajne służby. Te służby trzeba rozbić, ale one są czymś pomocniczym. Oficjalna część, tj. SLD, te wszystkie Olejniczak! i stare wygi, które za nimi stoją, stosują taktykę Targowicy. Nie mają oparcia wewnątrz kraju, jak nie miała KPP. Bo co łączy SLD i całe środowisko tzw. „postępowej inteligencji”, które ku nim dryfuje, z tradycją KPP? Cztery rzeczy. Pierwsza to niechęć, a czasem wręcz wrogość do chrześcijaństwa, zwłaszcza do Kościoła katolickiego. Była w KPP i to zostało. Po drugie - obojętność na tradycję narodową. Do tradycji narodowej nie są może aż tak wrogo usposobieni jak do Kościoła, ale jest im obojętna. W związku z tymi dwoma punktami - wrogością do chrześcijaństwa i obojętnością na tradycję narodową, są wyobcowani z mas. To trzeci punkt. Tak było z KPP, tak było z PPR, i tak jest do dzisiaj. Bo masy są chrześcijańskie i mają swoją dumę narodową. A oni tej dumy nie mają. Nie
234 220 220
mają poparcia mas w kraju, więc liczą jedynie na poparcie Zachodu. Cała polityka SLD, od początku - te przeprosiny Kwaśniewskiego w Jedwabnem, gdzie całe polskie kierownictwo wystąpiło w jarmułkach -jest podyktowana tym, że nie mają poparcia...
Użył Pan słowa - Targowica...
Tak, Targowica; bo jak nie mają poparcia w kraju, muszą go szukać poza Polską. To czwarty punkt.
I to ich determinuje politycznie?
Ależ totalnie ich determinuje! Chciałbym powiedzieć coś tutaj na temat poczucia godności narodowej. Jest taki Jan Tomasz Gross, z którego się robi u nas wielkiego uczonego. Żaden on uczony, profesor w drugorzędnej szkole amerykańskiej. Pisze ohydne paszkwile antypolskie. I ten Gross, który opluwa nas jak może, ma 4 lipca wykład w związku z rocznicą zajść w Kielcach, w tej odbudowanej synagodze w Krakowie. A inteligencja krakowska siedzi jak na nabożeństwie i tego hochsztaplera wysłuchuje...
Wstyd na to patrzeć...
Wstyd naprawdę. Mogą budzić tylko politowanie, polecieli podlizywać się takiemu Grossowi.
235 221 221
Ostatnio ambasador Izraela w Polsce dopuścił się rzeczy bezprecedensowej, mianowicie zaatakował urzędującego ministra w kraju, w którym jest gościem, oskarżając go za antysemityzm dziadka.
Do tego doszliśmy, ten rewolucyjny jakoby PiS. Uniżoność wobec Zachodu, zwłaszcza wobec Żydów amerykańskich, dotyczy nie tylko tego kompleksu politycznego, którego symbolem jest SLD, a główną figurą był i pewnie dalej jest Kwaśniewski, ale dotyczy także PiSu. Ten ambasador Peleg... Przedtem ambasadorem był pan Szewach Weiss, dla którego mam wielki szacunek, choć nie wszystkie jego poglądy podzielam. Do stosunków polsko-żydowskich podchodził z taktem. [Ale patrz postscriptum niżej!]
Nawet w czasie nagonki związanej z felietonem Michalkiewicza na temat roszczeń amerykańskich Żydów wobec Polski Szewach Weiss skomentował sprawę w sposób wyważony na łamach „ Wprost”.
O tym nie wiedziałem. Otóż ten David Peleg uważa się za upoważnionego do ustalania, co w innym suwerennym kraju mają robić jego ministrowie. To niesłychane, żeby tak postępował ambasador obcego państwa. A pan Marcinkiewicz, premier rządu polskiego, z nim gada! I pani Fotyga, minister spraw zagranicznych, też. Zamiast mu powiedzieć: Panie Peleg, jutro pan wyjeżdża z Polski, pan jest tutaj persona non grata, mówią: proszę pana, spróbujemy sprawy marszu oświęcimskiego przenieść do
236 222 222
innego ministerstwa. Podlizują się mu ci PiSowcy! Widzi pani, to jest brak więzi z masami. Oni nie biorą pod uwagę, jak naród to postrzega. Nie mówię tego jako profesor, bo jestem profesorem od filozofii, nie od politologii; cała ta politologia to zresztą jedna wielka bujda. Mówię jako obywatel. Ale to robią nie tylko PiS owcy. Kilka dni temu, 10 lipca, w Jedwabnem zrobiono znowu antypolski teatr, z tym Pelegiem na czele. A wicepremier Giertych, minister edukacji, obszprycowany przez tego Pelega, leci tam helikopterem, by się im przypodobać; a oni z nim w ogóle gadać nie chcą! Człowiek stojący na czele partii, która chce być strażniczką polskiej godności narodowej, tak się poniża.
Mieszkańcy Jedwabnego podobno nie przyszli...
Oni jedni zachowali się z godnością. Przecież nie dlatego nie przyszli, że pochwalają tamte ekscesy; oni rozumieją to, czego najwidoczniej nie rozumie pan Giertych i pani Fotyga: że to jest gra polityczna przeciwko Polsce. Chce się z Polaków zrobić spadkobierców hitleryzmu, a nawet kontynuatorów hitleryzmu. Ten Gross mówi wprost, że to, co hitlerowcy zaczęli, Polacy w Kielcach dokończyli. Ludzie w Jedwabnem czują przez skórę, co tu się święci.
Że to je st manipulacja...
Tak, że to nie jest sprawa czysta. W Jedwabnem znowu zrobiono wielki szum. A w Chełmnie nad Nerem, gdzie 8 grudnia 1941 roku zaczęła się przemysłowa eksterminacja Żydów przez Niemców, pół roku temu też
237 223 223
była 65 rocznica. I nikt się tym nie zainteresował, żaden Peleg nie pojechał!
Czyli je st to decyzja czysto polityczna, dokąd się pojedzie, a dokąd nie?
Naturalnie; te uroczystości w Jedwabnem i obchody w Kielcach, to jest robota czysto polityczna, żerowanie na ofiarach. W Jedwabnem ludzie to rozumieją, a ci inteligenci krakowscy, którzy polecieli słuchać antypolskich oszczerstw Grossa - nie. Do tej nowej synagogi krakowskiej polecieli, co ma nazwę dziwnie po polsku brzmiącą - Kupa.
Znaleźliśmy się jako Polacy w absurdalnej sytuacji. Jesteśmy atakowani za coś, czego nie zrobiliśmy, w tym sensie, że trudno winić cały naród za zbrodnie, które organizowali inni manipulując tłumem...
Z pewnością nie mieliśmy nic wspólnego z niemieckimi planami eksterminacyjnymi Żydów.
. . . i mamy na to dowody, co pokazuje cykl artykułów na temat zbrodni kieleckiej w „Naszym Dziennik”. Ale zdaje się, że prawdą nikt nie je st zainteresowany...
Jeżeli się robi grę polityczną, to kogo wtedy interesuje prawda? Ma Pani znowu przykład w Jedwabnem. Poszło w świat, że 1600 ofiar. Potem Lech Kaczyński jako
238 224 224
minister, przy ogromnym oporze, doprowadził do ekshumacji. Niektórzy niesłusznie go obwiniają, że została przerwana, bo za to powinni obwiniać Buzka. Ekshumację prowadzono w sposób jak najbardziej właściwy, rękami doświadczonych archeologów z uniwersytetu toruńskiego. I prawda zaczęła wychodzić na jaw. Teraz powstała wersja, że było tam 300 ofiar. Wcale nie wiadomo, czy 300, czy może 100 osób. W każdym razie okazało się, że o żadnym tysiącu czy ponad tysiącu nie może być mowy. I wtedy zmuszono rząd polski, a rząd zmusił Kaczyńskiego, do przerwania ekshumacji, żeby nie dopuścić do ustalenia prawdy. Gdyby się okazało, że spoczywa tam nie 1600, a 16 tysięcy ofiar, czy myśli pani, żeby ją przerwano? Wracając do Kaczyńskiego, tutaj pan prezydent Kaczyński, jako minister sprawiedliwości, znalazł się bardzo dobrze. Ale teraz czytam, że na tych obchodach w Kielcach, podejrzanych politycznie podobnie jak w Jedwabnem, pan Kaczyński nie był. To, że go brzuch bolał, możemy między bajki włożyć, bo nawet gdyby go bolał - ból brzucha to nie jest wytłumaczenie dla polityka. Otóż - i tu wracam znowu do tej gabinetowej polityki - to Jedwabne, Kielce, „polskie obozy koncentracyjne”, to jest część olbrzymiej operacji politycznej i ideologicznej, która dotyczy nie tylko Polski, ale przeciwko Polsce głównie jest wymierzona. My jako naród jesteśmy jej obiektem. Gdybym był na miejscu Kaczyńskiego, to bym sobie pomyślał: jest okazja, żeby powiedzieć narodowi, co o tej operacji należy sądzić, co myśli o niej prezydent Rzeczypospolitej Polskiej. Tak się tworzy więź z masami. Ale Kaczyński nie pojechał, tylko jako swojego osobistego delegata wysłał niejaką Ewę JuńczykZiomecką. Czy to nazwisko paniom coś mówi?
239
225 225
To p a n i z K a n c e la r ii P r e z y d e n ta . ..
Nie „pani z kancelarii”, tylko pani w randze sekretarza stanu, czyli minister w Kancelarii Prezydenta
Ona była związana z centrum Holokaustu...
Tak! Pani Juńczyk-Ziomecka była dyrektorem projektu budowy Centrum Historii Żydów Polskich w Warszawie. Ten projekt jest w biegu. To nie będzie żadne muzeum. To będzie multimedialne centrum antypolskiej propagandy i jątrzenia stosunków między Polakami i Żydami. Nie jest prawdą, że my Polacy nie jesteśmy zainteresowani, by ułożyć przyzwoicie stosunki z Żydami. Ale do tego nie chce się dopuścić, bo obraz Polaka-antysemity jest propagandowo bardzo użyteczny. Pisaliśmy o tym z prof. Musiałem w naszej książce, która naturalnie została przemilczana. To centrum będzie jątrzyć. A na czele całej tej imprezy stoi właśnie ta pani... Nie mogę pojąć, że wy Nasz Dziennik - przeciwko temu muzeum nie występujecie. Olbrzymi kompleks tam na Karmelickiej, wielkości Muzeum Narodowego.
Pisaliśmy o tym, ale może za mało.
Tu się taki Disneyland warszawski przygotowuje, tylko makabryczny. Pani Juńczyk-Ziomecka mówi, że to ma być przedstawienie całej historii polskich Żydów. A do kiedy? Do roku 1968. To znaczy do roku, w którym według jej pobratymców Polacy rzekomo dokończyli
2 40
226 226
dzieło Hitlera. Tego naturalnie wprost nie powiedziała, ale że taki będzie wydźwięk, to pewne. Zresztą Gross to wręcz głosi. Przypuszczani, że książka Grossa i sprawa kielecka mają być osłoną dla tego centrum.
Jak wyjdzie szydło z worka, to się wtedy dopiero zacznie lament. ..
Polacy się zorientują, że coś się święci, ale za późno. Przechodzę teraz do konkluzji, która wydaje mi się dosyć przerażająca. Pani Juńczyk-Ziomecka zostaje powołana przez prezydenta Kaczyńskiego na sekretarza stanu w jego Kancelarii. Nie mam nic przeciwko pani JuńczykZiomeckiej jako osobie, ale czy można sobie wyobrazić, że np. w państwie żydowskim, niemieckim czy francuskim, ktoś, kto bierze udział w organizowaniu projektu wymierzonego propagandowo przeciwko temu państwu, jest za to nagradzany funkcją ministra?
Kierownictwo PiS, prezydent i premier sprawiają wrażenie, jakby chcieli za wszelką cenę zyskać przychylność tych środowisk, przypodobać się.
Tak się to pewnie tłumaczy. Oni myślą, że podlizując się środowiskom żydowskim zdobędą sobie ich przychylność. Niech to powiedzą narodowi polskiemu, wtedy usłyszą słowo prawdy. Powinniśmy robić wszystko co można, żeby te stosunki były poprawne, ale na to, że druga strona odnosi się do nas z nieprzejednaną wrogością, wpływu nie mamy. Jeżeli ktoś myśli, że nieustępliwość tamtej strony zmiękczy się ustępliwością własną, to popełnia zasadniczy błąd - i
241
227 227
psychologiczny, i polityczny. Tu trzeba stanąć twardo przy swoim: my was szanujemy, wy jesteście Żydzi i pilnujecie interesów żydowskich; ale my jesteśmy Polacy i pilnujemy interesów nie żydowskich, tylko polskich. To zdawałoby się rzecz elementarna, czy pan prezydent Kaczyński jej nie rozumie? Nie suponuję braku dobrej woli; myślę, że to znowu ta perspektywa gabinetowo-pałacowa. Po cichu sprawy załatwimy, jakieś odszkodowania damy. Marcinkiewicz obiecał, że bodaj trzy miliardy dolarów im zapłaci, tym z Nowego Jorku, i to jeszcze w tym roku. On myśli, że na tym to się skończy! Jakby nie rozumieli, że ustępliwość zachęca do dalszych roszczeń. Przecież to jest elementarz.
Czyli je st to samobójcza polityka.
Absolutnie! Taką samą politykę prowadził Kwaśniewski. Nie mówię, że generalnie prezydent Kaczyński prowadzi taką politykę jak Kwaśniewski, ale w tym punkcie - tak. Z tym, że dla Kwaśniewskiego to nie była polityka samobójcza, tylko życiodajna, bo cała siła jego formacji w tym leżała. Tak jak siła KPP leżała w Moskwie, tak ta w Nowym Jorku, czy gdzieś tam. Ale dla obozu, który chce w Polsce dokonać zmiany, do poprawienia sytuacji politycznej i ekonomicznej kraju, to rzeczywiście wydaje się samobójcze. Nie tędy droga, to nie uzyska poparcia narodu. W Polsce trzeba wiele zrobić i są potrzebne wyrzeczenia. Tego nie rozumie ta profesura, która rozdarła szaty, jak jej mieli zabrać parę złotych, ale naród by zrozumiał. Tylko trzeba mu to uczciwie powiedzieć.
2 42
228 228
Za pośrednictwem czego można to ludziom powiedzieć? Mediów? Czy nadaje się do tego telewizja publiczna Wildsteina? Może za wcześnie na oceny...
Nic prostszego. Pan prezydent Kaczyński powinien był pojechać do Kielc i to powiedzieć.
AWS popełniła wcześniej szkolny błąd. Chcieli rządzić nie mając telewizji. Jak Pan widzi to dzisiaj, ten cały fro n t medialny przeciwko rządowi i Prezydentowi?
Ależ to ciągle ta sama szczekaczka! Telewizora nie mam, bo telewizji nie oglądam od lat. Ale w Polskim Radiu, w którym niby coś się zmieniło, szczekaczka idzie jak szła. Dlatego mówię: celem strategicznym powinna być delegalizacja SLD i wszystkich jego przybudówek, jak Związek Nauczycielstwa Polskiego, ZHP, jak ich związki zawodowe, wszystko! To jest pozostałość po komunizmie, która zatruwa życie społeczne. To trzeba zrobić, oraz radykalną sanację w mediach. Cóż stoi na przeszkodzie, żeby powiedzieć: radio i telewizja publiczna są finansowane z pieniędzy publicznych, dlatego np. program drugi będzie programem rządowym. A oni nawet swojej gazety nie mają.
Nie mają.
Lenin by znowu osłupiał. Jak oni wtedy, 100 lat temu, walczyli o tę „Iskrę” ! Nie chodziło o samą gazetę, ale o transmisję do mas. To jest podstawowa sprawa. Czy nie
243
229 229
mogą poprzeć Was? Czujecie poparcie jako Nasz Dziennik?
Poparcie rządu? Specjalnie nie. To znaczy sympatycznie się uśmiechnq, ale jeżeli dzwonię po informacje, to ju ż je st gorzej.
Co można zrobić? To proste. Są antyrządowe gazety, jak Gazeta Wyborcza czy Rzeczpospolita na przykład. Podać więc pocztą pantoflową, że firma, która daje ogłoszenie w tej gazecie, nie dostanie żadnego zamówienia państwowego, z zamówień publicznych będzie wykluczona. To by zmieniło sytuację jak za dotknięciem czarodziejskiej różdżki. Dlaczego się tego nie robi?
Bo Jarosław Kaczyński mówi, że nie chce, aby media były prorządowe, ale żeby po prostu zaczęły mówić prawdę. Ale nie zacznę, bo są uzależnione. Czy PiS jeszcze może zawrócić z tej drogi, skorygować tę linię, którą obrał od początku?
Nie wiem, może dostawszy potężne cięgi.
Cięgi od kogo? mundurowych.
Są
protesty
lekarzy,
uczniów,
Cięgi od SLD oczywiście, od komuny, i od jej libertyńskich bratanków z PO.
244
230 230
Pan Profesor myśli, że te protesty są inspirowane właśnie przez komunę?
Jestem przekonany. Ta Inicjatywa Uczniowska, która protestuje, to przecież współcześni hunwejbini. Marks mówił, że historia się powtarza, ale co raz zdarzyło się jako tragedia, powtarza się jako farsa. 40 lat temu, w 1966 roku przewodniczący Mao rozpoczął tzw. rewolucję kulturalną w Chinach, a jej instrumentem była Czerwona Gwardia, hunwejbini - młodzież chińska, która posłużyła za narzędzie do rozbijania struktur politycznych, które tam istniały. To zawsze zręczniej robić przy pomocy młodzieży niż przy pomocy wojska.
Lepsze wrażenie.
To jest rzecz skandaliczna, żeby młodzieży licealnej czy gimnazjalnej używać jako tarana: żeby wypowiadała się, kto ma być ministrem. Ci uczniowie powinni być relegowani ze szkoły, a ci górnicy, pielęgniarki, profesorowie, lekarze... To wszystko prawda, że lekarze otrzymują wynagrodzenia relatywnie śmiesznie małe w stosunku do użyteczności swojej funkcji społecznej, ale występowanie z żądaniem, żeby całej służbie zdrowia dać natychmiast trzydziestoprocentową podwyżkę - to jest manewr mający rozwalić budżet i obalić rząd. Te wszystkie ruchy to jest część walki przeciwko PiS, które chce coś w Polsce zmienić.
245
231 231
Ale jeżeli ta formacja nie do końca rozumie, czego naród oczekuje, to może się okazać, że naród zdecyduje się zaczekać na kogoś innego.
To naród ich nie poprze. Jak się idzie na tak wielką i ryzykowną operację i takim siłom rzuca wyzwanie, to trzeba mieć za sobą poparcie jak mur. Gdy się ma za plecami mur, wtedy można nie martwić się o Pelega ani o Tuska. Nie rozumiem tych niekończących się scysji z panem Lepperem. Po co one? Nie jestem specjalnym entuzjastą pana Leppera, ale jest to człowiek, który mówi rozsądnie. Początkowo miałem wrażenie, że ów pakt stabilizacyjny, z którego wszyscyśmy się cieszyli, rozbija Lepper. Teraz już tego nie jestem pewny. Nie wiem, kto tu dąży do zgody, a kto nie. To fragment tej nieprzejrzystej sytuacji, która może formacji PiS-owskiej tylko zaszkodzić, bo jej przeciwnicy chcą łowić ryby w mętnej wodzie.
Premier Marcinkiewicz powoływał masę ludzi „układu” do spółek skarbu państwa, ludzi Platformy, SLD, ludzi z tamtej strony. W tym sensie „układ” przechodzi na stronę zwycięzcy, ale pozostaje.
Są także inne niejasności. Dziwi mnie sprawa stosunków z Ameryką. Czy jesteśmy jej sojusznikiem, czy nie? Nie rozumiem np. pewnych niezbyt przychylnych Ameryce wypowiedzi na łamach Naszego Dziennika.
Ale inna je st ocena Ameryki polityczna, a inna etyczna.
246
232 232
W naszej polityce zagranicznej brak jasnej koncepcji politycznej. A ogólnie brak zrozumienia, o co naprawdę w Iraku chodzi, że to jest próba sił, w której ważą się losy naszej cywilizacji.
Czy na koniec powie Pan jednak coś optymistycznego?
Po pierwsze, wskazałbym wizytę Papieża. Polacy stanęli na wysokości zadania. Te tłumy, jakie przyszły na krakowskie Błonia. A przecież lał deszcz. I to wspaniałe wystąpienie naszej młodzieży. Widać było, że tam wieje nowy wiatr, odnowa wiary. Papież też to widział i był pod wrażeniem. Zobaczył, co to jest lud katolicki.
Benedyktowi X V I udało się zbudować więź z narodem polskim.
Tak, i to jako Niemcowi. To dobrze wróży na przyszłość. Ale na tym nie koniec mojego optymizmu. Drugim jego powodem są te chwytające za serce doroczne spotkania Rodziny Radia Maryja na Jasnej Górze. Uważam je za fenomen na skalę światową, objaw rodzenia się nowej więzi duchowej w tym skądinąd bezduszniejącym świecie. Duch nie gaśnie, to rzecz główna.
Nasz Dziennik 15.07.2006
247
233 233
Postscriptum
Mój szacunek do Szewacha Weissa minął. Gdy zaczęło się szantażowanie nas o odszkodowania dla Żydów, należne im rzekomo od Polski za II Wojnę Światową, pokazał swoje prawdziwe łupieżcze oblicze. To chytry lis, ale już się na nim poznałem; nielepszy od Pelega.
248
234 234
W rok po odejściu Jana Pawła II Pontyfikat Jana Pawła II był dla mnie przede wszystkim radością serca, że ten pierwszy Polak na Stolicy Apostolskiej tak wspaniale wywiązuje się ze swej misji. Ponadto jest dla mnie Jan Paweł II tym, czym stał się dla świata: pochodnią wiary pokazującą drogi w mroku. Przez swą olbrzymią, zadziwiającą działalność duszpasterską tchnął w Kościół nowe życie i przywrócił chrześcijaństwu jego właściwą rangę cywilizacyjną. Uświadomił milionowym rzeszom, że w tym zeświecczałym i zwiotczałym świecie Zachodu nie jest ono zabytkiem, lecz żywą i potężną siłą. Postawił światu przed oczy wielkość Kościoła apostolskiego - i świat się zdumiał. Pośród wypowiedzi Jana Pawła II wyróżniam jego encyklikę Fides et ratio z 1998 r. Tam sięgnął on moim zdaniem najgłębiej w gąszcz problemów współczesności. Jej ton pokazuje już otwierające ją zdanie: „Wiara i rozum są jak dwa skrzydła, na których duch ludzki wznosi się ku oglądowi prawdy”. Trzeba zatem zachwianą dziś równowagę tym skrzydłom przywrócić, potrzebne jest nowe przymierze wiary z rozumem. O to nie łatwo, bo wymaga to i wyobraźni, i odwagi. Encyklika jest wielkim wołaniem o jedno i drugie, o śmiałość i roztropność zarazem. Autor mówi: „Niech nie wyda się niestosowne moje głośne i zdecydowane wezwanie, by wiara i filozofia odbudowały swą głęboką jedność. Odpowiedzią na odwagę wiary musi być odwaga rozumu”. Dalej zaś, z celnością nadzwyczajną, papież punktuje główny problem współczesności, samo jego sedno: „W
249
235 235
obliczu współczesnych wyzwań społecznych, ekonomicznych, politycznych i naukowych sumienie człowieka traci orientację”. Często się na tę niezrównaną diagnozę powoduję: sumienie traci orientację. Trzy słowa, a stan rzeczy, który przez nie został wskazany, przeraża Odpowiedzią papieża na tę diagnozę jest właśnie jego wezwanie do budowy nowego przymierza wiary z rozumem; bo wiara bez rozumu jest ślepa, a rozum bez wiary okazuje się pusty. Siłą Jana Pawła II była siła jego wiary, mocnej jak skała. I aż dziwno, że są tacy, co wielkości tej postaci nie potrafią dostrzec. Oto np. pewien docent z Instytutu Filozofii UW, wypowiadając się na Gwiazdkę 2002 r. o papieżu dla neokomunistycznej Trybuny tak pozwolił sobie się wyrazić: „To, co ten człowiek mówi, to są banalne ogólniki”. Daj nam Boże więcej takich „banalnych ogólników”, a mniej zadufanych mędrków, ślepych i głuchych na widome znaki czasu. Jeszcze jedną wypowiedź papieża muszę tutaj przytoczyć, by nie poszła w zapomnienie - wcześniejszą od encykliki, ale stanowiącą już wyraźnie część jej intelektualnego zaplecza. Cytuję z pamięci, co wyczytałem ongiś w jakiejś gazecie. Zagadnięty o upadek komunizmu, Jan Paweł II odparł: „Komunizm to była tragiczna utopia, a nagłość jego upadku musi budzić trwogę”. Mnie te słowa zachwyciły. W swej lapidarności stanowią bowiem najtrafniejszą i najsprawiedliwszą ocenę tego, czym był komunizm, z jaką się kiedykolwiek spotkałem. Udał się nam papież nad podziw. Każdy naród chciałby takiego mieć.
Niedziela 2.04.2006
250
236 236
Statek płynie, choć burza huczy
Poruszyła mnie wypowiedź Ojca Dyrektora w sobotnim Naszym Dzienniku, ten jego niepokój o losy waszej rozgłośni. Nie dziwi mnie, że nienawidzą was lewacy, taka ich lewacka dusza. Ale wciąż słyszę także ze strony kościelnej, że jest w Polsce jakiś „problem Radia Maryja”. Mam stopień akademicki, a nie potrafię uchwycić, na czym właściwie dla Kościoła ten problem polega. Słucham was już czwarty rok i żadnego problemu nie widzę. Widzę jedynie wielkie dobro dla Polski i dla samego Kościoła: dobro, że coś takiego powstało i trwa. Benedykt XVI jeszcze jako kardynał stwierdzał, że Kościół przechodzi przez najtrudniejszy okres w całej swej historii. Można rzec: Ecclesia laborat - „Kościół dyszy”. Lecz oto zerwał się wicher wielkiego pontyfikatui i tam, w Toruniu, uświadomili sobie, że trzeba wobec tego stawiać żagle i w drogę, póki ten wicher wieje. Ojciec Dyrektor okazał się wytrawnym kapitanem, a ojcowie sprawnymi żeglarzami; i ten wasz statek płynie, choć burza huczy dokoła. A tymczasem ci, co siedzą bezpiecznie na lądzie, chcą udzielać wam wskazówek, jak się w burzy żegluje. Przypomina mi się, co za Goethem powiedział nasz poeta Marian Hemar:
Uważa tu i tam Byle kto w tłumie, Że się na rzeczy tej Lepiej rozumie;
251
237 237
A jak ma zrobić sam - to nic umie.
Nie umie nawet nie dlatego, że mało zdolny, tylko dlatego, że to taka trudna rzecz. A wam z Bożą pomocą się udała. Udało się wam połączyć we właściwą a niezwykle delikatną proporcję dwa pierwiastki programowe: religijno-dewocyjny z politycznospołecznym; i to tak, że nie tylko sobie nie wadzą, lecz się jeszcze wzajem wspierają. Utrzymywanie tej czułej proporcji to tajemnica waszego sukcesu; sukcesu waszej ewangelizacji w tym zeświecczałym i dziczejącym świecie. Dzieją się bowiem rzeczy niepojęte. Czytam w sobotnio-niedzielnej Rzeczpospolitej, że nakładem wydawnictwa Więź, jakoby nawet za kościelną zgodą, warszawscy Ojcowie Marianie wydali książeczkę „Z Bogiem na czacie” - modlitewnik dla młodych napisany w młodzieżowym slangu. Próbek nie będę cytował, bo to są teksty bluźniercze, przy których bledną wyczyny pseudoartystki z Gdańska. Chrześcijaństwo sprowadzone zostało w tym „modlitewniku” do rynsztoka. Czy to dla Kościoła nie jest problem? A wy, z Waszą ściśle poprawną liturgią, rzekomo jakiś „problem” stanowicie. To przekracza moje pojęcie. Wasze audycje społeczno-polityczne są ważne, są potrzebne i są taktowne. Zarzuca się im, że naruszają rozdział Kościoła od państwa. Ale w czym naruszają i jak? Tego się nie mówi. Pierwsza poprawka do amerykańskiej konstytucji głosi: „Kongres nie wyda żadnej ustawy, która ustanawiałaby religię państwową”. I kropka, nic więcej. Z tej poprawki absolutnie nie wynika, żeby osobom duchownym albo duchownym agendom nie było wolno wypowiadać się publicznie w sprawach 2 52 238 238
polityki i państwa. Ci oponenci chcą być bardziej amerykańscy niż Amerykanie. A poza tym, według moich obserwacji, wcale nie w tych audycjach polityczno-społecznych leży środek ciężkości waszych programów. Takie wrażenie, że tam jest ich środek, odnoszą wasi przeciwnicy, bo ich nic więcej nie interesuje. Dla mnie natomiast te inne są często wiele ciekawsze. Rozmawiacie w nich z prawdziwą Polską, z jej biedą, jej zmartwieniami i troską. Tam się mówi do tych i z tymi, co żyją za 395 zł miesięcznej renty. Z tych audycji poznaje się rzeczywistość kraju widzianą od podwórka, sam też ją z nich poznaję. Powiedział mi ktoś niedawno, że będąc raz na podwarszawskiej wsi, usłyszał, jak mały chłopiec, zapytany, co dostał na Gwiazdkę, odpowiedział: „pięć złotych”. Pięć złotych na Gwiazdkę! Wy w swoich audycjach do tej Polski mówicie. Audycje polityczne są do nich jedynie dodatkiem, chociaż ważnym i niezbędnym dla równowagi programu, dla jego społecznej nośności. A tych 5 zł na Gwiazdkę nie mogę zapomnieć. Sunt lacrimae rerum - „są rzeczy, co płaczą” - mówi stare powiedzenie. Może z katedr teologicznych i siedzib biskupich są niewidoczne; nie przez obojętność piastunów tych katedr i siedzib, tylko przez dużą odległość ich perspektywy. A z waszej perspektywy widać ten ubogi smutek; i on porusza. Rozpowszechniane są o was w mediach najbezczelniejsze oszczerstwa i nikt nie staje w waszej obronie. Z jednym takim zetknąłem się właśnie bezpośrednio. Dwa tygodnie temu powiedziałem u was, że okoliczność, iż Ojciec Święty jest Niemcem, może mu utrudniać stawanie w waszej obronie, kiedy jesteście pomawiani o antysemityzm. I że znajdą się pewnie tacy,
253 239 239
co będą chcieli na tej okoliczności spekulować. A oto w tygodniku Newsweek pojawia się artykuł zatytułowany „Bracia Ojca Rydzyka”, w którym czytam: „Nawet bracia zakonni Rydzyka ocenili jako zuchwałość wypowiedź prof. Bogusława Wolniewicza, który na antenie Radia stwierdził, że upomnienie Benedykta XVI skierowane do redemptorystów wynika z jego niemieckiego pochodzenia i chęci przypodobania się Żydom”. Można by rzec: „Ot, odezwał się zwykły kapuś”. Ale wcale on nie taki zwykły, bo jest doktorem filozofii i publicystą redakcji katolickiej w telewizji polskiej. I ten katolicki publicysta nie zawahał się napisać nikczemnie sfałszowanego donosu na Was i na mnie, choć sześć dni wcześniej Nasz Dziennik wydrukował, co naprawdę powiedziałem. O pomyłce nie może być zatem mowy. To była czysta zła wola. Nie rozumiem, jak po stronie katolickiej może istnieć tzw. problem Radia Maryja, a nie istnieje problem wydawnictwa Więź, czy problem redakcji katolickiej TVP i jej personelu. To za wiele na głowę jednego profesora filozofii. Kto za tym stoi? To pytanie zadaję sobie od dawna. Ogólna odpowiedź brzmiałaby: siły libertyństwa, czyli nihilistycznego liberalizmu. Taka odpowiedź jest jednak zbyt ogólna i aż się prosi, by ją sprecyzować, zlokalizować; bo to nie jest jakiś abstrakcyjny libertynizm. To konkretni ludzie prowadzą te ataki i są one ze sobą powiązane. Widzę to, ale odpowiedzi nie mam. Jedna z osób duchownych, które was atakują, jest członkiem rady w Fundacji Batorego. Zadaję sobie pytanie, czy ten duchowny naprawdę sądzi, że Fundacji Batorego bardziej leży na sercu dobro Kościoła apostolskiego niż Radiu Maryja? Poruszamy się jak we
2 54
240 240
mgle i oczywiście wiele się robi, żeby ta mgła była jak najgęstsza. To są ciemne machinacje, które światła się boją. To jest też powód, dla którego jesteście tak nielubiani: bo w ten mrok wnosicie swoją latarnię.
Nasz Dziennik 26.04.2006
241 241
W sprawie lustracji
Ustawa lustracyjna budzi liczne wątpliwości i sprzeciwy. Moja na nie odpowiedź brzmi: lustracja - tak, oświadczenia lustracyjne - nie. Przez lustrację rozumiem demaskowanie i stawianie pod pręgierz opinii publicznej tych osób spośród profesury, sędziów, dziennikarzy, które splamiły się donosicielstwem lub inną służbą dla policji politycznej. Postawienie ich tam winno być przy tym wobec nich sankcją wystarczającą i jedyną. Ustawa może więc - jak to faktycznie czyni nakładać na zwierzchność owych kategorii zawodowych (np. w przypadku profesury na rektorów) obowiązek dołożenia wszelkich starań, by nazwiska splamionych zostały publicznie ujawnione. Natomiast nie może ona nakładać na podejrzanych o takie splamienie - a są nimi w jej świetle wszyscy z owych kategorii - obowiązku, by sami w tym ujawnianiu uczestniczyli i współdziałali. Narusza to bowiem naczelne reguły państwa prawa. Jedną z zasad państwa prawa jest, że „od nikogo nie można żądać, by oskarżał sam siebie” (nemo se ipsum accusare tenetur). Zasadę tę przyjęto najpierw w prawie brytyjskim po ich „chlubnej rewolucji” z 1688 r., która skończyła z samowolą królewską; za nim zaś powszechnie w całym świecie cywilizowanym. Dziś jest dla państwa prawa jedną z jego cech konstytutywnych.
256
242 242
Żądanie oświadczeń lustracyjnych łamie zasadę nemo se ipsum: żąda od winnego, by w swym oświadczeniu oskarżył sam siebie. W tym punkcie ustawa lustracyjna godzi zatem wprost w państwo prawa, to zaś czyni ją jawnie sprzeczną z art. 2 konstytucji RP.
Rzeczpospolita 20.04.2007
243 243
Wystarczy jeden rzecznik
Pan Redaktor Dominik Zdort w swym wystąpieniu przeciwko instytucji rzecznika praw dziecka powiedział coś, co należało powiedzieć już dawno („Wystarczy jeden rzecznik dla wszystkich obywateli”, Rz, 14.04.2008r.). Rzecznik praw obywatelskich ma sens, bo chroni trochę jednostkę przed przemocą państwa. Inni natomiast rzecznicy są to komisarze państwowi, których rzeczywista funkcja jest dwojaka. Po pierwsze, stwarzają pozór, że dla tej czy tamtej kategorii obywateli państwo coś robi. Klasyczny jest tu ostatni projekt, by niedowładom służby zdrowia zaradzić powołaniem rzecznika praw pacjenta. Po drugie, stanowią instrument do ingerencji państwa w coraz to nowe dziedziny życia. Tutaj klasyczny jest właśnie ów „rzecznik praw dziecka”, w którym pan Zdort słusznie widzi „tendencję państwa do zwiększania kontroli nad rodzinami”. A blisko 90 proc. sondażowego poparcia, jakie ta zbędna i z gruntu szkodliwa instytucja pozyskała, jest jednym z najbardziej zdumiewających kaprysów opinii publicznej, z jakimi się w życiu spotkałem.
Rzeczpospolita 23.04.2008
258
244 244
Rozmowa o Polsce
K rzysztof Skow roński: Gościem Radia Wnet je st profe sor Bogusław Wolniewicz■Jaka je st Polska A.D. 2011 na dziesięć dni przed beatyfikacją Jana Pawła II?
Bogusław W olniewicz: Nie widzę związku. Raczej bym pytał, jaka jest dziesięć dni po obchodach smoleńskich.
Rzeczywiście pytanie dotyczy tego samego momentu hi storycznego, czyli dzisiaj. Jaka je st Polska dzisiaj?
Tuskowa, powiedziałbym. To jest Polska tuskowa - no we czasy saskie. Jedz, pij i popuszczaj pasa, o jutro się nie martw; albo przynajmniej nie o jutro swoich dzieci. Co nas obchodzą nasze dzieci, ważne jest tu i teraz, czyli my. Taka jest Polska dzisiaj i taka się Polakom podoba.
A nie przeciwnie? Rząd premiera Donalda Tuska dużo mówi o deficycie budżetowym, o konieczności zmian.
Dużo mówi, mało robi - gadaniem zastępuje robienie. Czy to nie proste? Polska nierządem stoi, jak dwieście pięćdziesiąt lat temu.
259
245 245
Przecież jest rząd, je st prezydent. Wygląda, że to stabilna sytuacja.
Za Sasa też tak było. Był August III, był Brühl i rządzili Polską. I ładnie nią porządzili. W ojska pruskie, rosyjskie i licho wie jeszcze jakie, maszerowały po niej wzdłuż i wszerz
Ale może nie ma tu analogii, bo nie ma wojsk rosyjskich ani pruskich, nikt nigdzie nie maszeruje.
Dzisiaj nie ma, jutro będą. Prezentuje Pan punkt widze nia tuskowski: dzisiaj nie ma, o jutro się nie martw.
Jest Wspólnota Europejska, Polska je st w NATO.
NATO palcem nie kiwnie. NATO jest od tego, żeby np. kolonialne interesy w Libii forsować. Nam tyle pomogą, co w 1939 roku. NATO jest dzisiaj martwe.
Ale jakie zagrożenia Pan Profesor widzi?
Chociażby tzw. Ruch Autonomii Śląska, to przykład pierwszy z brzegu.
A co je st w nim niebezpiecznego?
260
246 246
P ią ty r o zb ió r P o lsk i.
To, że ktoś chce powiedzieć, że je st Ślązakiem to je st p ią ty rozbiór Polski?
A po co chcą tej autonomii? Aby mieć swobodę manew ru. Po co autonomia, jeśli nie po to, żeby móc wrócić do Vaterlandu. Takie tendencje się odradzają, Tusk jest pu pilem pani Merkel. Na Śląsku poczuli, skąd wiatr wieje, i stąd ta śmiałość.
Czy to nie jest niezależne od Tuska, albo Kaczyńskiego? Jeżeli ktoś poczuł swoją tożsamość i postanowił. ..
No i będzie tożsamość kaszubska, ukraińska, łemkowska. Będzie też góralska, i może kurpiowska jeszcze. To jest przecież rozpad Polski na różne „tożsamości”.
Jeden przykład to RAS, a drugi?
Jeden wystarczy. A drugim byłoby, że mamy rząd, który jest całkowicie uzależniony od unijnych mocodawców. To jest rząd kompradorski, Tusk jest niczym komprador.
Kto to jest, co to jest?
261 247 247
Komprador po portugalsku, kiedyś w XVII w., oznaczał miejscowego nadzorcę siły roboczej w koloniach. Biały kolonizator miał tam swojego kompradora, który pilno wał, żeby tubylcy na tych polach bawełny, ryżu, czy ka kao pracowali jak należy.
Ale przecież jesteśm y „Europą równych szans”, mamy takie same szanse co Niemcy, co Francuzi.
Jak Pan może mówić, że mamy te same szanse co Fran cuzi, czy Niemcy? Przez tysiąc lat nie mieliśmy, a nagle cudem nabyliśmy?
Czyli zdaniem Pana Profesora Polsce grozi rozpad.
Już nawet Litwini nas lekceważą. Pan mówi o Francu zach, czy Niemcach, a pod rządami Tuska Litwini mają nas za psi pazur. Słyszy Pan przecież, co się dzieje na Litwie z polskimi nazwiskami, szkołami. Ustawy jakieś przeciw naszym uchwalają, są jakieś antypolskie wystą pienia. Nic sobie z nas nie robią.
Była rocznica katastrofy smoleńskiej. Co ta katastrofa pokazała i czym je st w rok po 10 kwietnia 2010?
Rocznica ta pokazała, że Polacy nie potrafią czcić wła snych świętości: rozmieniają pamięć Katynia na drobne. Dla małych rozgrywek politycznych spowszednia się słowo, które powinno być jak Imię w Drugim Przykaza
262
248 248
niu: nie będziesz brał słowa „Katyń” nadaremno. Czy nie razi Pana zachowanie tych rodzin? Po ćwierć miliona od ofiary kasują. A gadanie o zamachach to bzdura. Katastrofa miała dwie przyczyny. Pierwsza to karygodne zaniedbania rządu w organizacyjnym przygo towaniu lotu. A druga to błędna decyzja nawigacyjna, żeby lądować w Smoleńsku mimo niedostatecznej wi doczności. Kto jest winien tej drugiej, nie wiadomo, ale musiał to być ktoś na pokładzie samolotu. Kto natomiast był winien zaniedbania organizacyjnego, można powie dzieć od razu: Donald Tusk. Żeby to przesłonić, żeby rodzinom tych, co w tej katastrofie zginęli, zamknąć usta, daje lekką ręką, bez żadnego tytułu, po ćwierć miliona na otarcie łez. Za co, i czemu tym, a innym nie? To coś mówi o Tusku, ale także o tych rodzinach, które profitują tak na swoich zmarłych. Tfu, co za ludzie.
Pana Profesora słowa mogą i pewnie ranią rodziny...
Mnie ranią te rodziny! To jest jedna sprawa związana z Katyniem. Jeszcze gorsza jest druga, też mówiąca coś o części naszego narodu. Mówią „ludobójstwo”, Rosjanie mają uznać Katyń za ludobójstwo. To jest znowu dewa luacja pamięci. Katyń to nie było ludobójstwo. Andrzej Wajda, dla mnie żaden autorytet, ale tutaj powiedział coś, z czym się całkowicie zgadzam: „Słowo ludobójstwo nie oddaje sprawy w przypadku Katynia”. A jakiś redaktor z „Rzeczpospolitej” mówi, że to jest negowanie ludo bójczego charakteru Katynia - jakby to Katyń jakoś po mniejszało. Tymczasem Wajda ma absolutną rację. Słowo „ludobójstwo” nie oddaje tu sprawy. Ludobójstw było w dziejach wiele, od starożytności poczynając, a na
263
249 249
Rwandzie kończąc. Ludobójstwo trwa dalej w Somalii, w Darfurze. „Ludobójstwo” to jest pojęcie ogólne. Myślą, że jak określą Katyń mianem ludobójstwa, to go tym namaszczą. Katyń nie potrzebuje żadnych namaszczeń, bo był w swojej grozie jeden. Drugiej takiej zbrodni nie było, do konanej w czasie pokoju; bo dla Związku Radzieckiego był to przecież czas pokoju. Dla nich wojna nie rozpo częła się 1 września 1939 r., tylko 22 czerwca 1941 r.; a Katyń to rok 1940. W czasie pokoju dokonano uboju całego korpusu oficerskiego drugiego narodu. Mówią „rozstrzelanie”, ale to był ubój, jak w rzeźni. Czegoś ta kiego nie było przedtem ani potem. Katyń jest jedyny w swoim rodzaju. W logice mówi się, że jest s u i g e n e r i s , jedynym egzemplarzem swojego gatunku. Ci zaś, co chcą podciągać go pod „ludobójstwo”, tę jedyność roz mazują. Katyń jest wyjątkowy podwójnie. Wyjątkowy był ubój, ale wyjątkowe było też kłamstwo. Wciąż się mówi, że Rosjanie mają nam dać jakieś nowe papiery, i ciągle nam ich mało. Tymczasem w tym kłamstwie uczestniczyli nie tylko Rosjanie, lecz także Amerykanie z Franklinem Rooseveltem na czele i Anglicy z Winstonem Churchillem na czele. Dlaczego i m nie wystawia się rachunku, tylko ciągle w jedną stronę? Rosjanie zachowali się na koniec właściwie. To trzeba im oddać. 14 października 1992 r. prezydent Rosji Borys Jelcyn przekazał władzom Polski rękami swojego osobi stego wysłannika, przewodniczącego Komitetu Archi wów Rosji bezpośrednio mu podległego, profesora Pichoji dokument, o którego istnieniu nikt nie miał poję cia. Nikt nawet nie przypuszczał, że coś takiego może istnieć: wniosek Berii o zgodę na ubój 25700 polskich
264
250 250
oficerów i innych Polaków; przez niego podpisany i za akceptowany podpisami sześciu przywódców Związku Radzieckiego: Stalina, Woroszyłowa, Mołotowa, Mikojana, Kalinina i Kaganowicza. Rosjanie ten niewiarygod ny dokument nam pokazali, choć nie musieli, wyłożyli go na stół. My Polacy, gdybyśmy stanęli na wysokości chwili, powinniśmy byli wtedy powiedzieć Rosjanom: nasze rachunki zostały rozliczone. Sprawa Katynia bę dzie przez historyków rozważana jeszcze przez wieki, ale ten rachunek polityczny między naszymi narodami został tym Waszym gestem rozliczony. A my co? Od razu, niemalże następnego dnia, wybrzydzanie. Dlaczego dali tylko kserokopię tego postanowienia Biura Politycznego, a nie oryginał? Dlaczego przysłali przez Pichoję, a nie przywiózł go sam Jelcyn osobiście? I dlaczego tylko ten jeden dokument, a innych nie? Chcemy mieć wszystkie! Ta małostkowość mnie mierzi. Rosjanie mówią o nas: Poliaki eto miełkij naród; i my tę m iełkost’, czyli mówiąc po Polsku miałkość, w ten sposób potwierdzamy. Borysowi Jelcynowi należy się w Polsce pomnik. Jaki bowiem drugi obcy mąż stanu zrobił dla Polski tyle co on? Po pierwsze, to jego zasługą jest gest dziejowy, ja kim było ujawnienie owego dokumentu i otwarte uznanie swojej winy: „tak, to myśmy to zrobili”. Po drugie, Jel cyn zgodził się na wycofanie z Polski wojsk rosyjskich, choć nie musiał. Gdyby powiedział, że nie, to byłyby do dziś. Po trzecie, wyraził zgodę na nasze wejście do NA TO, co było wtedy dużą rzeczą. Teraz to nic wielkiego nie znaczy, ale wtedy wyglądało na dużą rzecz. Niech Pan wskaże drugiego zagranicznego męża stanu, który w tysiącletniej historii Polski zrobił dla nas więcej niż on. Ma Pan w Warszawie rondo de Gaulle’a, który dla Polski nigdy palcem nie kiwnął. Rondo mu nadali, pomnik po stawili. Roman Dmowski mówił: „naród to jest plemię ze
265
251 251
zmysłem państwowym”. A my ciągle pokazujemy, że zmysłu państwowego nie mamy. Nie mamy też właści wej pamięci o Katyniu. Nie potrafimy tej świętości tak uszanować i tak - powiedziałbym - celebrować, jak za sługuje. Używa się jej do jakichś gorszących rozgrywek. Gdy słyszę określenie „Katyń 2010” - że niby były dwa: jeden 1940, drugi 2010 - to myślę sobie: jak można tak porównywać! To jest porównanie świętokradcze, czy Pan tego nie czuje? Czy Pańskie pokolenie nie jest już na tę świętość wrażliwe: że to jest coś jedynego w swoim ro dzaju? A tu byle dziennikarz w gazecie ciągle miele: „Katyń, Katyń, Katyń” - jeden Katyń, dwa Katynie, mo że będzie pięć Katyniów. Przedstawienie się robi z cze goś, co jest absolutną świętością narodową.
Opisał Pan Profesor sytuację Polski, stosunek Polaków do historii, a czy widzi Pan pozytywny rodzaj scenariu sza? Czy Polska stanie się krajem mocnym, dobrze rzą dzonym, czy to w ogóle je st możliwe?
Polska nie stanie się krajem mocnym, bo przez tysiąc lat - wyjąwszy może czasy Bolesława Chrobrego, o których za mało wiemy, żeby naprawdę coś o tym sądzić - kra jem mocnym nigdy nie była, choć była niegdyś krajem bardzo rozległym. Życzyłbym sobie, żeby Polska była normalnym, przyzwoitym krajem europejskim, a my Po lacy żebyśmy byli z naszego kraju zadowoleni. Pod rzą dami Tuska takim się nie staniemy.
Ależ to, co Pan Profesor teraz powiedział, było ja k cytat z Donalda Tuska: że chciałby, żeby ten kraj był krajem
2 66 252 252
porządnie rządzonym, który się harmonijnie rozwija; to jakby Pan przeczytał list premiera Donalda Tuska do „Gazety Wyborczej”.
Różnica jest taka: ja mogę to tylko mówić, bo nie jestem premierem, tylko emerytowanym profesorem filozofii. A Donald Tusk nie jest emerytowanym profesorem filozofii, lecz premierem. Od niego nie będziemy oczekiwali, że coś powie, tylko że coś zrobi. Czy wie Pan, jaka jest główna trudność, żeby coś w Pol sce zrobić? Powiem tu coś, co Tuska w pewnym stopniu usprawiedliwia. Widoki nasze są marne z jednego zasad niczego powodu: od czterdziestu lat, czyli od Gierka, Polacy żyją nad stan. Więcej wydają niż zarabiają. Nie ma polityka, i Tusk nie jest tu wyjątkiem, który odważył by się powiedzieć Polakom wprost: czterdzieści lat żyli ście na kredyt, koniec z tym! Pan też by się nie odważył. Przepraszam, że tak osobiście to do Pana skierowałem, ale nie jest Pan przecież premierem.
I nie zamierzam. Dziękuję za rozmowę.
Radio Wnet, kwiecień 2011
267
253 253
Pozdrowienie dla Wielkopolski
Słyszę, że powstaje nowe pismo: „Czas W ielko polski”. Zwrócono się do mnie, bym coś napisał do jego inauguracyjnego numeru. Chętnie to czynię, z dwu po wodów. Jak rozumiem, pismo ma być ustawione „prawoskrętnie”, czyli dalekie od lewoskrętnego doktrynerstwa i nowinkarstwa, dominującego dziś w całej Unii Europej skiej. Prawoskrętność to solidność i rozwaga, przeci wieństwo wszelkiego awantumictwa, słomianego ognia i „twórczego zamętu”. Drugi zaś powód jest ten, że nic w świadomości nas Polaków tak nie ucieleśnia owych przymiotów prawoskrętności jak Wielkopolska, ta koleb ka całej naszej odwiecznej państwowości. (Mój ojciec Henryk, w 1940 r. zamordowany w niemieckim obozie koncentracyjnym, też stamtąd pochodził, spod Wrześni. Tak więc mam jeszcze powód trzeci, by nowe pismo wielkopolskie powitać.) Niczego nam dzisiaj w Polsce tak nie potrzeba, jak tego ducha obywatelskiego, którego znakiem była nam od dawien dawna właśnie Wielkopolska. Ktoś słusznie niedawno rzekł, że dzisiejszy nasilony indywi dualizm wyzwala jednostkę z poczucia odpowiedzialno ści wobec wszystkiego, co nie jest własne. Za drzwiami naszego mieszkania czy podwórka zaczyna się ziemia niczyja, obszar nic nas nieobchodzący. To nie jest duch Marcinkowskich i Cegielskich, tych wielkich Poznania ków; to jest duch cywilizacyjnego rozkładu.
268
254 254
Trzeba nam także ich realistycznego patriotyzmu, a nie tego romantycznego, wyżywającego się w symbo licznych gestach, jak apele, akademie, pomniki i muzea; albo w lekkomyślnych zrywach zbrojnych, podejmowa nych w dodatku bez broni, jak to wprost mówi jedna z naszych pieśni narodowych, a nawet dwie („W krwawem polu” i „Tysiąc walecznych”). Polsce trzeba cywilizacyj nie dwu rzeczy: wytężonej pracy i sprawnej organizacji. Bez własnego wysiłku żadna Unia nam nie pomoże, a bez dobrej organizacji wszelki nasz wysiłek pójdzie na marne. A powstania róbmy tylko wtedy, gdy widać, że je wygramy - czyli tak, jak to nam już pokazała W ielkopol ska. Oba powstania wielkopolskie, to z 1806 i to z 1918/19 roku, zostały wygrane. (To, że pierwsze z nich nie dało potem spodziewanych owoców, było winą nie zwycięskich Wielkopolan, tylko chybionej polityki Na poleona.) Wszystkie zaś inne nasze powstania - prócz po części trzeciego śląskiego z 1921 r., w którym jako ochotnik walczył także mój Ojciec - były przegrane, i to z góry. Po co więc w ogóle je wzniecano? Ten kontrast powstań wielkopolskich i tych naszych innych coś prze cież mówi, i czas byśmy z niego wysnuli wreszcie wnio ski. Gloria victis, „chwała zwyciężonym” - z tym hasłem trzeba skończyć raz na zawsze, a nie odgrzewać go w jakichś dziecinnych „inscenizacjach”. Trzeba też po wielkopolsku liczyć tylko na siebie, nie oglądając się na innych - a zwłaszcza nie na Amery kę. Długo byłem wielkim zwolennikiem Ameryki i na szego z nią sojuszu, ale już nie jestem. Ameryka zawiodła. Dziś jest to gasnące mocarstwo, a jego rze czywiste znaczenie pokazuje najlepiej jedna liczba, którą podaje ich własny tygodnik Time (z 25.04 br.): dług Ameryki wobec Chin wynosi obecnie 3000 miliardów dolarów i wciąż rośnie. Znaczy to po prostu, że Ameryka
269
255 255
jest dziś bankrutem na łasce i niełasce swojego chińskie go wierzyciela, który tylko dla własnych rachub nie chce jej jeszcze postawić w stan upadłości. A infantylna ra dość Amerykanów z powodu ubicia tego rzekomego Osamy bin Ladena i ich wiara, że stanowi to jakiś „zwrot w wojnie z terroryzmem” - jak gdyby agresja islamu na świat Zachodu była sprawą poczynań jednego człowieka - mówią same za siebie. Powtarzam: gwiazda Ameryki gaśnie i już nie rozbłyśnie. Sami to zresztą przyznali, wybierając sobie na prezydenta tego pajacowatego lewa ka. {Fm a lefty, mówi sam o sobie.) Jak to coraz więcej ludzi myślących już zauważa, przeżywamy dziś w Polsce nowe czasy saskie: czasy pozornej prosperity, opartej na zadłużaniu kraju i wy przedaży majątku narodowego obcym kolonizatorom; oraz pozornego bezpieczeństwa, opartego na wierze w skompromitowane w Jugosławii NATO i na złudnym poczuciu stabilności istniejącego porządku rzeczy. Tym czasem jest to porządek bardzo niestabilny, co pokazał niedawny krach bankowy w USA i co pokazuje teraz wrzenie w krajach muzułmańskich wokół Morza Śród ziemnego. Trzy tygodnie temu w Bretton Woods (tym sa mym, gdzie w 1944 r. zwycięscy już praktycznie alianci ustalali powojenny porządek ekonomiczny i oparli go na supremacji dolara, as good as gold) odbyła się konferen cja Instytutu Nowej Myśli Ekonomicznej, finansowanego jak i ona przez osławionego George’a Sorosa. Najwięk sze tuzy ekonomii miały tam wymyślić, jak system obec ny ustabilizować. Nic nie wymyśliły. Stwierdziły jedynie (patrz: Time j.w.), że „poziom nierówności społecznych rośnie w poszczególnych krajach szybciej, niż się tego ktokolwiek spodziewał”. Mąci się ludziom w głowach
270
256 256
„prawami człowieka”, rzekomo wszystkich zrównujący mi, ale o głównej nierówności nie mówi się prawie wca le: o nierówności majątkowej - i to w sytuacji, gdy się ona gwałtownie powiększa. Świat Zachodu nie wysnuł żadnych wniosków z dziejowego zjawiska komunizmu, które przecież nie wzięło się z niczego. A pierwszy wniosek winien był być taki: komunizm sprawił, że lu dzie generalnie stali się mniej skłonni znosić krzyczące nierówności majątkowe, niż to bywało ongiś. Wbrew temu co się niektórym zdaje, nauki Karola Marksa o ka pitale jako narzędziu wyzysku człowieka przez człowie ka nie poszły w las. Po upadku komunizmu mówiło się, że nierówności majątkowe będą malały, a tymczasem rosną jak na drożdżach. Stanowią bombę zegarową pod łożoną pod stabilność świata Zachodu i słychać nawet, jak ona tyka. Myślenie prawoskrętne nie musi bynajmniej oznaczać bałwochwalczego wielbienia cudownej mocy „rynku”, ani uznawania własności prywatnej za rzecz „świętą”. Oznacza jedynie, że liczymy się z faktami hi storii i z realiami ludzkiej natury. Te zaś są takie, że roz sądnie jest zachowywać w nierównościach majątkowych jakąś miarę, by nie doprowadzać do trudnych do opano wania napięć społecznych i gwałtownych przewrotów. Zgodne jest to również z katolicką doktryną społeczną, jak ją przed 120 laty zarysowała słynna encyklika Leona XIII Rerum novarum. Dzisiejsze tzw. „elity” zatraciły tu wszelką miarę i w swoim czasie za to zapłacą. (Moja definicja „elity” jest prosta: elita to ci koło koryta.) Nasza sytuacja jest niepewna wewnętrznie i zewnętrznie. Potrzebne są w niej nade wszystko siły odnowy zdolne odbudować w naszym życiu publicznym ducha obywa telskiego. Jeślibym sił takich skądkolwiek wypatrywał, to
271 257 257
z Wielkopolski, z jej po tamtejszemu pojmowaną nowo czesnością, wyrażającą się nie w gadaniu, lecz w robocie - także tej społecznej.
Głos Wielkopolski, nr 1/2011
2 72
258 258
Indeks nazwisk Chronowski Andrzej 196, 202 Chruszczów Nikita 90 Churchill Winston 264 Czeżowski Tadeusz 32,144 Dąmbska Izydora 92 Dmowski Roman 76,86 n, 158,265 Dostojewski Fiodor 66 Dummett Michael 101 Dzierzgowska Irena 223 Edmonson BI H. T. 120 Edwards Jonathan 59 Ehrenfels Christian von 70 nn, 74 Ehrlich Isaac 221 Elzenberg Hernyk 22,32, 34,37 n, 40,45,54,67 nn, 76,80 n, 85 n, 92,97,99 Feigl Herbert 110 Fontane Teodor 9 Fotyga Anna 236 n Frege Gottlob 109 Freud Zygmunt 60,84,99 Gabryel Piotr 201 Gadamer Hans-Georg 76 Gaulle Charles de 265 Gierek Edward 157 n, 267 Giertych Roman 223,225, 237 Gilowska Zyta 149,227, 229,231 Goethe Johann Wolfgang 251
Adamaszek Karol 176 Ajdukiewicz Kazimierz 55, 64n Amidrorgen. 166 Amin Mohammed 169 Anzelm św. 45,71 Arystoteles 205 August m Sas 260 Augustyn św. 31 n Bajer Magdalena 139 Benedykt X V I113,247, 251,254 Bergson Henri 48 Beria Ławrentij 264 Berling Zygmunt 180 Bierut Bolesław 184 Bloor David 102 n Bocheński Józef 17,37 n, 86 Bolesław Chrobry 156,266 Borowski Tadeusz 164 Boudjenane Mohamed 169 Breivik Behring 189 Brouwer L. E. J. 110 Brühl Henryk 260 Bułhak Andrzej 106 Bume-Jones Edward 54 Buzek Jerzy 31,154,202, 222,239 Carnap Rudolf 110 Cegielski Hipolit 268 Cerić Mustafa 167 Chamberlain Neville 209
273
259 259
Jelcyn Borys 208,264 n Jędruszczak Danuta 24 Joachim de Fiore 32 Juńczyk-Ziomecka Ewa 239 nn Kaczyński Jarosław 138, 152,154,184,203,205,227 nn, 232 nn, 244,261 Kaczyński Lech 141,216, 218,227,238 n, 241 nn Kadlćik Piotr 177 Kaganowicz Lazar 265 Kalinin Michaił 265 Kamela-Sowińska Aldona 202 Kant Immanuel 17,32,54 Kennedy Jacqueline 48 Kennedy John 90 Kim Ir Sen 31 Kiryluk Tadeusz 162 Kołakowski Leszek 70,79, 84 Komorowski Bronisław 153, 157,186 n, 205 nn Korczak Janusz 225 Kosiński Jerzy 180 Kotarbiński Tadeusz 32,76, 86 Kozińska-Bałdyga Alina 223 Krajewski Stanisław 177 Krasnodębski Zdzisław 208 Król Marcin 177 Krzaklewski Marian 202 Krzywonos Henryka 152 Kuczyński Janusz 78 Kuczyński Waldemar 154
Gomułka Władysław 90, 158 Gośka Eugeniusz 162 Goss Małgorzata 195,202 Grabski Władysław 211 Grad Aleksander 195, 199, 202 Greenspan Alan 11 n Grębecki Andrzej 63 Gronkiewicz-Waltz Hanna 190 Gross Jan Tomasz 133 n, 159 nn, 171,180,235,237 n, 241 Guigui Albert 167 Habermas Jurgen 76 Hajdarowicz Grzegorz 187 Hall Katarzyna 119,165 Handke Mirosław 222 Hartman Jan 177 Hegel Georg Wilhelm Friedrich 32,50 Heidegger Martin 48,60 Hemar Marian 75,251 Hemingway Ernest 83 Hertz Paweł 30 Hitler Adolf 172,206,209, 241 Hobbes Tomasz 27 Homer 17 Hume Dawid 101 HuppertUri 169 Iwanow Siergiej 206,208 Jan Paweł I I 249 n Janion Maria 135 Jedynak Barbara 175 nn, 180,182n
274
260 260
Kuhn Thomas S. 102 Kwaśniewski Aleksander 152,186,230,233,235 n, 242 Kwieciński Zbigniew 121 Lauder Ronald S. 181 n Lec Stanisław Jerzy 101 Leibniz Gottfried Wilhelm 103 Lem Stanisław 20,24,60 n, 191 Lenin Włodzimierz Iljicz 229 n, 243 Leon Xm 271 Lepa Adam bp 140 Lepper Andrzej 246 Leszczyński Damian 71 Leśmian Bolesław 48 n Levinas Emmanuel 76 Lewandowski Janusz 154 Lisicki Paweł 184 Luksemburg Róża 76,86 Malcolm Norman 93,109 Mao Tse-tung 207 Marcinkiewicz Kazimierz 227,236,242,246 Marcinkowski Karol 268 Marks Karol 79,107,245, 271 Mateusz św. 217 Mazowiecki Tadeusz 154, 185 n Merkel Angela 261 Michalkiewicz Stanisław 170,236 Michnik Adam 185,229 Mikojan Anastas 265
Miller Leszek 199 Miłosz Czesław 13 n, 19 n, 217 Mol Simon 82 n Mołotow Wiaczesław 206, 209,212,265 Musiał Zbigniew 81,163, 240 Muskens Tiny bp 82 Nałkowska Zofia 164 Napoleon Bonaparte 269 Netanjahu Benjamin 168 Newton Izaak 128 Niedziałkowski Mieczysław 86 Nietzsche Fryderyk 24 Norwid Cyprian Kamil 80 Nowak Jerzy Robert 133, 135,137 n, 150,184,228, 230 O’Connor Flannery 120 Obama Barack Hussein 144, 168 Obirek Stanisław 177 Okudżawa Bułat 116 Olejniczak Wojciech 234 Osama bin Laden 270 Owadia Josef 169 Pascal Blaise 99 Paziński Piotr 177 Pazio Rafał 133,139,151, 159,184 Peleg Dawid 158,236 nn, 246,248 Pichoja Rudolf 264 n Pietraszewicz Szymon 177 Piotrowski Robert 117
275 261 261
Popper Karl 24,60 Przełęcki Marian 50,52,64 n, 70 n Putin Władimir 205 nn Radziwiłł Anna 222 Religa Zbigniew 31 Roosevelt Franklin 264 Rosiak Dariusz 125 Rosińska Zofia 82 n Rousseau Jan Jakub 42,69, 73,114n Russell Bertrand 110 Rybicki Zygmunt 78 Rydzyk Tadeusz 181 n, 189, 254 Rymkiewicz Jarosław Ma rek 136,184 n, 189 Samuels Shimon 169 Schaffowa Anna 68 Schlick Moritz 110 Schopenhauer Artur 45,48, 54,156,218 Schrade Ulrich 44,46,65, 75 nn, 78 nn Seneka Lucjusz Anneusz 45, 68 Seremet Andrzej 178 Sikorski Radosław 189 n Skarbek Janusz 52,80 Skowroński Krzysztof 259 Sliwerski Bogusław 121 Smoluchowski Marian 30 n Sommer Tomasz 167,189 Soros George 270 Spinoza Baruch de 48 Stalin Józef 90 n, 180,206 n, 217,265
Staniszkis Jadwiga 149 Steinbach Erika 158 Steinhaus Hugo 58,129 Stelmachowski Andrzej 78 Stołecka Danuta 177 Strelau Jan 62 Subotić Małgorzata 149 Suszko Roman 20 Szczepański Jarosław J. 173 Szekspir William 108,120 Śledzińska-Katarasińska Iwona 188 Świeżawski Stefan 81,84 Tatarkiewicz Władysław 76 Tischner Józef 32 Tomasz z Akwinu św. 219 Tomczykiewicz Tomasz 149 Tusk Donald 136,141,143, 146,148 nn, 181,187,189, 201 nn, 229,246,259 nn, 266 n Vailland Roger 25 Waismann Friedrich 110 Wajda Andrzej 263 Wałęsa Lech 152,185,233 Wanat-Goriaczko Maria 25 Wawiłow Mikołaj 28 Wąsacz Emil 202 n Weber Max 28,119 Webster Noah 18,73 Weiss Szewach 170 n, 236, 248 Weitzman Mark 169 Wen Jiabao 11 Weyl Hermann 110 Wiesenthal Szymon 168 n
276 262 262
Wildstein Bronisław 152, 208,243 Windelband Wilhelm 17 Wittgenstein Ludwig 89 nn Wojciech św. 156 Wolniewicz Bogusław 52, 140,164,167,254 Wolniewicz Henryk 268 Woroszyłow Kliment 265 Wright Georg Henrik von 93 Wyszkowski Krzysztof 184 n, 189 Zar Kataw 166 Zawanowska Marzena 175, 182 n Zdort Dominik 258 Zermelo Emst 104 Ziemkiewicz Rafał 152 Ziobro Zbigniew 184 Zubelewicz Jan 80,121 Żółkiewski Stanisław 208
277 263 263
Indeks pojęć anizotropia emocjonalna 42 antropodycea 71 antropologia 51,114 antropotelizm 37 antysemityzm/prosemityzm 146 nn autocentryzm 39 biolatria 46 czyn diagnostyczny 57 dialektyka 26 dialog 81 n, 84 dogmat Rousseau 73,114 n dom 80 doświadczenie życiowe 58 edukacja 117 egocentryzm 39 egoizm 40 „elita” 271 epifania diabła 65,73 „faszyzm” 217 fatalizm 22,69 formacje A, B 113 gameta 29 genom 29 genotyp/fenotyp 23,26 „gra językowa” 99 nn heterocentryzm 40 humanizm 35 n, 38 n, 85 idea 17 izotropia emocjonalna 41 komprador 154,262 komunizm 250,271 konieczność logiczna 101 nn laksyzm prawny 215 lewactwo 115
liberalizm/solidaryzm 122 lustracja 256 markieranctwo filozoficzne 94 maszyna Dada 103 nn medykalizacja zła 73 mejoza 29 melioryzm 50 nn, 67 n mentalizm 97 mitoza 62 nacjonalizm 87 nauka 113 n normotyp cywilizacyjny 117 ojczyzna 23 patriotyzm 87 pedagogika klasyczna/modemistyczna 118 pedologia 119,222 pejoryzm 50 nn, 67 n pozytywizm 51 prawo Ehrenfelsa 71 prawo Miłosza 13 prawoskrętność/lewoskrętność 113 pre-idea 127 n racjonalizm antynaturalistyczny 86 realizm chrześcijański 115 reguła 95 n religia 32 resocjalizacja 218 socjologia wiedzy 102 sytuacja rozstajna 30 światło prawdy 96
279
264 264
Targowica 235 tolerancja 83 tychizm 17, 20, 67 utylitaryzm biotyczny/hedoniczny 45 n wartość 34 - maksymalna 41 n - najwyższa 36 - utylitarna 45 - warunkowa/bezwarunkowa 47,48 - wymienna 44 - wyróżniona 47 - względna/bezwzględna 34 wierność 44 wspólnota naturalna 123 zasada antropiczna 31 złota reguła 74 zygota 29
280 265 265
Lewactwo jest to paląca chęć do poprawiania świata nie licząca się z realiami natury ludzkiej. Świat Zachodu nie w ysnuł wniosków z dziejowego zjawiska komunizmu, k t& t przecież nie wzięło się z niczego: ludzie stali się przez nie mniej skłonni znosić krzy® » ce nierówności majątkowe niż ongiś. Hasło „życie jest wartością najwyższą" to ideologia zniewolenia. Starczy zagfl życiu jego wyznawcy, by zrobił wszystko, czego chcą. Wszelka ludzka wspólnota tym się odznacza, że nie przyznaje obcym tych san praw co swoim. Narodowa też. Liberalne prawo czyni z człowieka istotę nieodpowiedzialną za swoje czyny. Epitet „faszyzm" to propagandowy chwyt wprowadzony w 1935 roku pr Stalina i wciąż chętnie stosowany. Wychowanie nie jest „samorealizacją", lecz transferem międzypokoleniowi cywilizacyjnego normotypu. Wskazówka: cokolwiek zaleca w am nowoczesna pedagogika, tego nie róbcie.: Politycznym ciałem narodu polskiego jest państwo polskie; i tylko za dzlM pod jego egidą my Polacy ponosimy zbiorowo odpowiedzialność. Zagłada Żydów] więc poza nią, także na swych „obrzeżach".
266 266