131 47 6MB
Polish Pages 285
Mojej Matce
HISTORYCZNE BITWY
ROBERT KŁOSOWICZ
NOWY ORLEAN 1815
Dom Wydawniczy Bellona Warszawa 2000
WSTĘP
Dla ną,
Amerykanów najbardziej niepopularną woj jaka kiedykolwiek sią zdarzyła, wyłączając
interwencją w Wietnamie, jest wojna 1812 r.
Samuel Eliot Morison1
Wojna 1812 r. jest jednym z najbardziej kontrowersyjnych rozdziałów amerykańskiej historii. Jej przyczyny do dzisiaj stanowią przedmiot sporu historyków, a przebieg konfliktu jest definiowany jako suma nieodpowiedzialności polityków, nieudolności dowódców, niedojrzałości czynników państwo wych i niedoświadczenia żołnierzy. Jeśli się spojrzy z tej perspektywy, młode państwo miało szczęście, że rozpętany przez nie konflikt nie przyniósł gorszych konsekwencji niż osiągnięte w układach pokojowych status quo. Historycy nadawali tej wojnie różne imiona; i tak zwolen nicy nazywali ją „drugą wojną o niepodległość” albo „wojną o wolność handlu i żeglugi”, przeciwnicy zaś „wojną pana Madisona”2. Potwierdzają to tytuły ostatnich prac wybitnych 1
Samuel Eliot M o r i s o n , Frederick M e r k , Frank F r e i d e 1, Dissent in
Three American setts 1970, s. 3.
Wars,
Harvard
University
Press,
Cambridge,
Massachu
2 J. C. A. S t a g , Mr. Madison’s War: Politics Diplomacy, and Warfare in the Early American Republic, 1783-1830, Prinston University Press, 1983.
historyków, jakie ukazały się na ten temat: Wojna 1812 r. konflikt zapomniany\ Amatorzy, do broni4, Niewiarygodna 3 wojna 1812 r. , Walka o wolne morze6, Naród w czasie próby1.
Wojna 1812 r. od początku do końca była ciągiem zagadek i paradoksów. Wśród najważniejszych przyczyn jej wybuchu wymienia się: 1) naruszanie przez Wielką Brytanię amerykań skich praw do wolnej żeglugi i handlu na otwartym morzu; 2) impressment8; 3) uzbrajanie i podburzanie przeciw Stanom Zjednoczonym Indian mieszkających na pograniczu; 4) chęć zajęcia przez Stany Zjednoczone Kanady i Florydy; 5) przekonanie, że Wielka Brytania jest odpowiedzialna za zapaść gospodarczą amerykańskiego Południa, będącą skut kiem jej polityki morskiej i handlowej; 6) urażona duma narodowa z powodu nietraktowania przez Wielką Brytanię Stanów Zjednoczonych jako równorzędnego partnera. Jeżeli wojna była prowadzona w imię respektowania swo body żeglugi i handlu na morzach oraz ochrony marynarzy amerykańskich przed brytyjską praktyką impressmentu, to dlaczego największe poparcie dla wojny wypływało z niehan dlowego Południa i terenów oddalonych od morza? I dlaczego największymi oponentami wojny były stany Nowej Anglii i miasta portowe, takie jak Boston, Providence i Nowy Jork? Jeżeli do wybuchu konfliktu przyczyniła się obawa Ameryka 3
Donald H i c k e y ,
The
War
of
1812,
Forgotten
Conflict,
University
of
Illinois Press, Chicago 1989. 4 John R. E 11 i n g, Amatours to Arms, a Military History of the War of 1812, New York 1995. 5 J. M a c k a y
Hitsman,
History, Toronto 1965. 6 Ralph Delahay P a i n e ,
The
Incredible
War
of
1812,
A
Military
The Fight For Free Sea: Chronicale the War of
1812, New York 1972. 7 Patrie Cecile W h i t e, A Nation on Trial: America and War of 1812, New York 1965. 8 Przymusowe
wcielanie
marynarzy
służących
na
amerykańskich
do służby w brytyjskiej flocie; szerzej o tym zagadnieniu na stronach 12-13.
statkach
nów przed wpływami Brytyjczyków wśród plemion indiańskich wrogo nastawionych do państwa, to czy gen. Henry Harrisson swoją polityką wykupywania ziemi od Indian i walką z tymi, którzy chcieli się przeciwstawić takim praktykom, nie pchał ich w objęcia Brytyjczyków? Czy zaatakowanie konfederacji indiańskiej w Tippecanoe jesienią 1811 r. ostatecznie nie przesądziło o opowiedzeniu się Indian po stronie brytyjskiej? Te i inne pytania stawia sobie historyk zajmujący się przy czynami wojny i nie zawsze znajduje przekonującą odpowiedź. Łatwiej wytłumaczyć natomiast niepopulamość tego konfliktu w historiografii amerykańskiej. Wojna od początku do końca fatalnie prowadzona, obfitująca w liczne i często kompromi tujące porażki, obnażyła w sposób bezwzględny słabość organizacyjną państwa, dyletantyzm kadry dowódczej i klasy politycznej, partykularyzm stanowy oraz nieprzygotowanie żołnierza. Stany Zjednoczone uzyskały formalnie niepodległość w 1783 r., ale jeszcze przez wiele lat po tym fakcie młody naród pozostawał na obrzeżach wielkiej polityki międzynarodowej, a wielkie mocarstwa europejskie traktowały to państwo jako nie w pełni niezależne. Wypowiedzenie wojny w 1812 r. zdaniem wielu historyków było spowodowane resentymentem w stosunku do wielu brytyjskich działań, które w efekcie godziły w amerykańską suwerenność na lądzie i na morzu. Wielu polityków amerykańskiego Południa, tzw. Jastrzębi, pragnęło wojny, chcąc zawładnąć brytyjską Kanadą i hiszpań ską Florydą; wedle ich kalkulacji miało to na celu powiększenie i wzmocnienie Stanów Zjednoczonych, a przez to uczynienie z państwa liczącego się czynnika międzynarodowego. Wreszcie wojna 1812 r. była istotnym krokiem w rozwoju amerykańs kiego poczucia narodowego i drogą zaistnienia Stanów Zjed noczonych na arenie międzynarodowej jako suwerennego i znaczącego partnera. Działania wojenne prowadzone podczas tego konfliktu można podzielić na dwa okresy: amerykańską ofensywę na
Kanadę 1812-1814 i brytyjską kontrofensywę 1814-1815. Pod względem militarnym żadna ze stron nie była przygoto wana do wojny. Rząd brytyjski nie liczył się z taką ewentual nością. W garnizonach i fortach Kanady stacjonował jedynie pięciotysięczny korpus pod dowództwem gen. Isaaca Brocka, Brytyjczycy mogli też liczyć na pomoc Indian pod wodzą Tecumseha. Armia amerykańska nie była przygotowana do wojny, a jej organizacja w momencie wybuchu konfliktu nie może zostać określona inaczej niż prymitywna w porównaniu do napoleońskich standardów. Brakowało oficerów wywiadu, planowania i operacji, którzy by przygotowywali działania wojenne i czuwali nad ich realizacją w każdej chwili, gotowi do wniesienia poprawek lub zmiany planów opera cyjnych w zależności od sytuacji. Nie było szefa sztabu, który mógłby koordynować działania wojenne poszczegól nych armii. Głównodowodzący zostali pozostawieni sami sobie i często przychodziło im podejmować improwizowane działania bez rozpoznania terenu i sił przeciwnika. Armia cierpiała na brak broni, artylerii, mundurów, koców. Nie zrobiono wcześniej żadnych większych zapasów, tak więc w momencie mobilizacji dużej liczby żołnierzy otrzymali oni tylko letnie lniane mundury i letnie obuwie, w których musieli przetrwać mroźną północną zimę 1812-1813 r. Rząd zdecydował się powołać pod broń 50 tys. ochotników, lecz zgłosiło się zaledwie 10 tys. Regularne siły zbrojne Stanów Zjednoczonych zostały zwiększone z dotychczasowych 10 tys. do 35 tys. Amerykanom nie udało się pozyskać plemion indiańskich. Praktycznie wszystkie one przeszły na stronę Wielkiej Brytanii, odgrywając u boku jej oddziałów niepoślednią rolę, szczególnie w pierwszej fazie wojny. Amerykanie popełnili wiele błędów strategicznych i taktycznych. Główny strategiczny cel, zdobycie Kanady, nie został osiągnięty. Amerykanie planowali przekroczyć granicę w 3 miejscach
i po szybkim marszu opanować forty i główne miasta Kanady. Kampania załamała się już na samym początku, gdy nieudolny gen. William Hull, mający poprowadzić atak z Fortu Detroit, został pokonany i oddał ten kluczowy fort nadgraniczny. Podobne niepowodzenie spotkało sędziwego gen. Henry’ego Dearborne’a, gdy usiłował poprowadzić kampanię wojenną w kierunku Montrealu, a podlegli mu żołnierze zmusili go do odwrotu. Na początku ofensywy amerykańskiej w Kanadzie latem 1812 r. Kanadyjczycy dowodzeni przez gen. Isaaca Brocka nie tylko odparli atak Amerykanów, ale później sami wkroczyli na obszar Stanów Zjednoczonych. Trzeba zauważyć, że wszystko to się zdarzyło, gdy Wielka Brytania koncentrowała cały swój wysiłek zbrojny na walkach z napoleońską Francją, nie udzielając swej kanadyjskiej kolonii praktycznie żadnej pomocy. Jedyne poważniejsze zwycięstwo odnieśli Amery kanie w tym czasie we wrześniu 1813 r. na jeziorze Erie. W 1814 r. rozpoczęła się druga faza wojny, w której Amerykanie znaleźli się w defensywie. Porażka Napoleona w Europie spowodowała, że Wielka Brytania mogła teraz przerzucić większość świetnie dowodzonych i doświadczo nych żołnierzy z Hiszpanii na drugą półkulę. Anglicy przeszedłszy do kontrataku w kierunku Niagary oraz wysadzi wszy oddziały w sile 3 tys. w zatoce Chesapeake, po zwycięskiej bitwie pod Bladensburgiem zajęli Waszyngton, paląc budynki rządowe, w tym Biały Dom i Kapitol. Bohaterska obrona Fortu McHenry uniemożliwiła Brytyj czykom zajęcie miasta Baltimore i spowodowała zakończenie operacji brytyjskiej w tym rejonie. Po tej bitwie Francis Scott Key napisał pieśń na cześć obrońców Fortu McHenry zatytułowaną The Star Splangled Banner, która od 3 marca 1931 r. oficjalnie jest hymnem narodowym Stanów Zjed noczonych. Niepopulamość tej wojny w społeczeństwie amerykańskim nie przeszkodziła w późniejszym okresie czterem ludziom kojarzonym z wojskowością sięgnąć po
najwyższy urząd w państwie, tak jakby Amerykanie chcieli zapomnieć klęski i pragnęli wierzyć, że odnieśli zwycięstwo9.
Podobnie jak cała wojna 1812 roku, bitwa pod Nowym Orleanem zajmuje szczególne miejsce nie tylko w historiografii amerykańskiej, lecz również w historii wojen. Rozegrała się dwa tygodnie po podpisaniu układów pokojowych w Gandawie i jej wynik nie miał znaczenia dla ustalenia warunków traktatu. Była jedną z nielicznych zwycięskich bitew lądowych armii amerykańskiej w tej wojnie. Bitwa o Nowy Orlean składała się właściwie z trzech starć zbrojnych. Pierwsze, zwane „bitwą nocną”, odbyło się 23 grudnia 1814 r. i było próbą zniszczenia przez Jacksona części armii brytyjskiej, która pierwsza zajęła stanowiska w pobliżu miasta. Drugi bój — z 1 stycznia 1815 r. — zwany jest „bitwą artyleryjską”; tym razem Pakenham liczył, że łatwo przełamie nieukończone fortyfikacje amerykańskie. Trzecie starcie, rozegrane 8 stycz nia, było główną bitwą, która skończyła się ogromną klęską wojsk brytyjskich. To rozstrzygnięcie rozpoczęło błyskotliwą karierę gen. Andrew Jacksona, w niedalekiej zaś przyszłości miało stać się dla niego trampoliną do Białego Domu. Z militarnego punktu widzenia ewenementem był fakt, że niedoświadczone oddziały amerykańskiego wojska i milicji pokonały wojsko brytyjskie zaprawione w wojnach napoleoń skich i dowodzone przez doświadczonych oficerów. Uderza ogromna dysproporcja strat wojsk brytyjskich w stosunku do amerykańskich, jak również śmierć dwóch głównodowodzą cych oficerów armii brytyjskiej. Na podkreślenie zasługuje też umiejętne wykorzystanie przez stronę amerykańską artylerii, która rozstrzygnęła bitwę. Zwycięstwo pod Nowym Orleanem, 9
Monroe
Prezydentami 1817—1825,
Stanów Zjednoczonych zostali: sekretarz wojny gen. Andrew Jackson 1829-1837. gen. William
Harrison 1841, kpt. Zachary Taylor 1849-1850.
James Henry
mimo że miało w konsekwencji znaczenie czysto prestiżowe, wzmocniło poczucie narodowej dumy i pewności siebie, bardzo nadszarpnięte w całym okresie wojny 1812 roku. Ujawniło też, że dobrze dowodzony amerykański żołnierz potrafi pokazać swą wartość bojową w konfrontacji z najbar dziej nawet wymagającym przeciwnikiem.
DROGA DO WOJNY
Wypowiedzenie wojny w obecnym czasie byłoby aktem czystego szaleństwa (...).
przewodniczący Komisji Spraw Zagranicznych Peter B. Porter, 19 kwietnia 1812 1
Lata od końca rewolucji amerykańskiej do wybuchu wojny 1812 r. obfitowały w liczne kryzysy polityczne we wza jemnych stosunkach między Stanami Zjednoczonymi a Wiel ką Brytanią. Dla wielu Brytyjczyków pojawienie się nie podległego państwa w niedawnej jeszcze kolonii wydawało się czymś nieprawdopodobnym i trudnym do zaakcepto wania, wielu z nich spodziewało się zresztą, że nowe państwo nie przetrwa długo. Również w Stanach Zjed noczonych powszechna była niechęć do Wielkiej Brytanii, którą wielu Amerykanów postrzegało jako kraj tyrańskiej monarchii i skorumpowanej arystokracji. Zbyt świeże były jeszcze wspomnienia niedawnej zależności kolonialnej i walk o niepodległość. Chociaż wykształceni Amerykanie wciąż czytali brytyjskie książki, czerpali z brytyjskiego dziedzictwa kulturowego i prowadzili interesy z dawną metropolią, uważali się za odrębny naród różniący się 1
H i c k e y, op. cit., s. 47.
od Brytyjczyków umiłowaniem wolności. Tylko w części Nowej Anglii przetrwały jeszcze nastroje proangielskie. Podpisany 3 września 1783 r. traktat paryski zawierał w sobie zapowiedź przyszłych konfliktów. Brytyjscy negoc jatorzy oddali bowiem Stanom Zjednoczonym forty nad Wielkimi Jeziorami — od Niagary do Oswego — kontrolujące drogi dostaw futer z Północnego Zachodu do Kanady oraz zgodzili się na przekazanie młodemu państwu bogatych w zwierzynę lasów na południe od Wielkich Jezior i na północ od Ohio. Te posunięcia groziły upadkiem handlu futrami — najbardziej zyskownego przedsięwzięcia w całej Ameryce2. Gdy Brytyjczycy zdali sobie sprawę z tego, co stracili, zaczęli podejmować kroki mające na celu naprawę popełnionych błędów. Amerykańscy negocjatorzy zgodzili się wprawdzie na spłacanie przedrewolucyjnych długów brytyjskim kupcom, poszczególne stany, głównie z Południa, odmówiły jednak uchwalenia ustaw wymuszających spełnienie tych zobowią zań 3. Pod pretekstem naruszenia przez Amerykanów warun ków traktatu Brytyjczycy nie przekazali więc fortów. W spra wie postanowienia traktatu dotyczącego rejonu Ohio Brytyj czycy wykorzystali fakt, że ustalenia nie znosiły indiańskich tytułów własności, lecz tylko dawały Amerykanom wyłączne prawo zakupu tych ziem. Brytyjczycy zachęcali więc Indian, by utrzymywali, iż wszystkie nabytki Amerykanów są oszukań cze, i by dostarczali plemionom broni4. W 1790 r. agenci z Brytyjskiego Departamentu Indian w Kanadzie zachęcali plemiona indiańskie do przeciwstawiania się amerykańskiemu osadnictwu, bez większego jednak powodzenia, tysiące bowiem 2
James
Thomas
Flexner,
Washington,
człowiek
niezastąpiony,
Warszawa
1990, s. 273. 3 Oceniano, że w 1792 r. plantatorzy z Marylandu, Wirginii i Karoliny Północnej winni byli kupcom wraz z zaległymi procentami 3 min funtów, a zatem więcej, niż .liczył cały dług federalny u obcych bankierów; zob. l/abella R u s i n o w a , Aleksander Hamilton, Wrocław 1990, s. 177. 1 F 1 e x n e r, op. cit., s. 273-274.
nowych osadników parło na zachód w kierunku doliny Ohio, przekraczając granicę Appallachów. W 1783 r. na drugim brzegu Ohio znajdowała się tylko garstka osadników, w 1810 r. stan Ohio liczył już około 230 tys. ludzi, a tysiące następnych przemieszczało się w kierunku dzisiejszych stanów Indiana i Illinois5. Amerykanie mieli za złe Brytyjczykom wstrzymy wanie procesu wycofywania wojsk z północnych posterunków i zaopatrywanie Indian w broń, która zwrócona była przeciwko amerykańskim osadnikom. To wszystko utrwalało jeszcze żywe wspomnienia z okresu rewolucji, kiedy to wspólne wypady anglo-indiańskie wzdłuż doliny Wayoming i do Kentucky kończyły się rzezią amerykańskich pionierów6. Ponieważ mordowano osadników osiedlających się na zachód od Ohio, Washington wysłał dwie ekspedycje wojskowe: w 1790 pod dowództwem gen. Josiaha Harmara i w 1791 r. oddział pod dowództwem gen. Artura St. Claira. Obie wyprawy wyruszyły z Fortu Washington7, by rozprawić się z Indianami, obie też zakończyły się klęską. Dopiero działania podjęte przez gen. Anthony’ego Wayne’a w latach 1792-1794 przy niosły sukces. Drugim czynnikiem zaogniającym stosunki amerykańsko-angielskie oprócz kwestii kanadyjskiej była rywalizacja handlowa. Długa i świetnie rozwinięta linia brzegowa amery kańskiego wybrzeża, obfitująca w wiele zatok, gdzie błys kawicznie powstawały nowe porty, oraz nieprzebrane obszary leśne — wszystko to dawało Amerykanom możliwości rozwoju przemysłu okrętowego na wielką skalę, zagrażało jednak w przyszłości utrzymaniu przez Wielką Brytanię dominacji morskiej, a w konsekwencji handlowej 8. Toteż Anglicy już od początku powstania Stanów Zjednoczonych zaczęli zapewniać 5 Wymienione w 1818 r. 6
stany
utworzono:
Ohio
w
1803,
Indianę
w
7
Thomas D. C l a r e ,A History of Kentucky, New York 1937, s. 85-109. dziś Cincinnati.
8
Reginald H o r s m a n, The War of 1812, New York 1972, s. 2.
1816,
Illinois
bezpieczeństwo swym interesom. Rozporządzenie króla Jerze go III z 2 lipca 1783 r. zabraniało amerykańskim spedytorom wstępu na rynki brytyjskie Indii Zachodnich i wstrzymało import niektórych towarów, takich jak solone mięso i ryby. Amerykańskie zboże obłożono ogromnym cłem o charakterze prewencyjnym, zakazano też importu do Wielkiej Brytanii tranu, ryb i mięsa. Wycofanie z rejonu śródziemnomorskiego marynarki brytyjskiej sprawiło, że amerykańskie statki hand lowe stały się łatwym łupem dla piratów9. Prawdziwe jednak problemy pojawiły się przed młodym państwem w momencie wybuchu wojny pomiędzy rewolucyjną Francją i przeciwną jej koalicją. Na wieść o wojnie w Europie, o czym prasa poinformowała społeczeństwo amerykańskie w kwietniu 1793 r., prezydent Washington natychmiast przybył do Filadelfii i wydał instrukcje, by Thomas Jefferson przygotował propozy cje utrzymania amerykańskiej neutralności, która ostatecznie została ogłoszona 22 kwietnia 1793 roku 10. Zarówno Francja, jak i Anglia uzależnione były i w metropo lii, i w koloniach od handlu morskiego żywnością i materiałami wojennymi, Stany Zjednoczone zaś miały liczącą się flotę handlową, która pływała głównie do Anglii, Francji i do posiadłości różnych krajów na Antylach. Ponieważ w interesie każdej walczącej strony leżało skierowanie tego handlu w ko rzystnym dla siebie kierunku, flota amerykańska znalazła się między młotem a kowadłem. Tak długo, jak amerykańskie jednostki pozostawały nieuzbrojone, a polityka rządu zakazywała im walki, jedyną ich ochroną, pomijając ucieczkę, mogły być prawa przyznawane krajom neutralnym czy to na mocy prawa międzynarodowego, czy konkretnych traktatów. W tym okresie w obiegu były głównie dwie definicje praw krajów neutralnych. Pierwsza, znana jako zasada Free ships 9
Historia
Lance B a n n i n g , Tworzenie republiki federalnej 1783-1789, fw:l Stanów Zjednoczonych Ameryki, Warszawa 1995, t. 2, 1763-1848,
s. 42. 10
R u s i n o w a, op. cit., s. 303.
make free goods — nie ma wolności handlu bez wolności żeglugi — zakładała, że oprócz bezpośrednich środków prowadzenia wojny, takich jak np. armaty, oraz wyjąwszy sytuację oblężenia portu, statki neutralne mogą bez przeszkód wozić wszystko i wszędzie. Natomiast kodeks morski zwany Consolato del Mare traktował jako kontrabandę, czyli ładunek, który można prawnie zająć statkom neutralnym, wszelkie towary, jakie jedna wojująca strona uzna za własność drugiej. Niezależnie zaś od tych konwencji zdarzało się, że w przypad ku rewizji neutralnego statku dokonywano pod takim lub innym pretekstem czegoś więcej niż tylko rekwizycji kont rabandy, konfiskowano mianowicie statek, a załogę uprowa dzano do niewoli. Wszelką zajętą kontrabandę lub skonfis kowany statek traktowano jako pryz. Jeśli „sąd pryzowy” ustanowiony przez stronę, która dokonała żabom, uznał zajęcie za legalne, to znaczy zgodne z przepisami aktualnie uznawa nymi przez daną stronę wojującą, to orzekał przepadek pryzu, a zajętą własność (nierzadko łącznie z odzieżą żeglarzy) wystawiano na licytację. Zysk dzielono między właściciela i załogę, która dokonała zajęcia. W przypadku gdy zdobywcą był okręt wojenny, udział właściciela zasilał budżet skarbu państwa. Większość napastników stanowili jednak kaprowie ". Kaperstwo było po prostu zalegalizowanym piractwem. Każdy statek, który miał oficjalny patent zwany „listem kaperskim”, wystawiany przez przedstawiciela walczącego rządu, mógł brać łup. Ponieważ na morzu Francja była stroną słabszą i nie mogła zagwarantować sobie swobody żeglugi siłą, dążyła do utrzymania doktryny Free ships make free goods. Anglia natomiast, mając bezwzględną przewagę na morzach, była " Kaprowie — prywatni właściciele browolnie zgłaszali swoje usługi jednej ze zwalczania
handlu
morskiego
drugiej
strony.
statków handlowych, którzy stron prowadzących wojnę w Otrzymywali
od
swoich
do celu
moco
dawców specjalne patenty, czyli listy kaperskie, legalizujące ich działalność na morzu. Jako wynagrodzenie otrzymywali część łupów zdobytych na przeciwniku; zob. Mała encyklopedia wojskowa, Warszawa 1970, t. 2, s. 21.
Zwolennikiem Consolato del Mare. Stany Zjednoczone zdecy dowanie opowiadały się za doktryną wolnej żeglugi, która Otwierała Amerykanom ogromne możliwości w pośrednictwie handlowym pomiędzy wojującymi stronami n. W momencie wybuchu konfliktu pomiędzy Wielką Brytanią a Francją brytyjska flota wojenna natychmiast starała się przerwać wymianę handlową pomiędzy Francją i jej koloniami w Zachodnich Indiach. Chcąc obejść brytyjską blokadę, Francuzi zaczęli korzystać z pośrednictwa statków państw neutralnych, głównie amerykańskich. Aby zablokować ten handel, rząd brytyjski wydał w listopadzie 1793 r. dekret znany jako Provision Order, zezwalający na rekwirowanie własności strony walczącej na statkach neutralnych. Bez żadnego uzasadnienia prawnego Brytyjczycy kazali swojej flocie zajmować amerykańskie statki przewożące jakiekolwiek francuskie towary lub płynące do francuskich portów. Po przekazaniu tego rozkazu swym kapitanom Anglia ponad trzy miesiące utrzymywała go w tajemnicy przed Amerykanami. Jej okręty wojenne i korsarze napadali na niczego nie podejrzewających amerykańskich żeglarzy pływających licznie do francuskich posiadłości na Antylach. Wkrótce w brytyjskich portach stało około 250 amerykańskich jednostek oczekujących formalnej konfiskaty l3. Żeglarze mieli do wyboru więzienie w okropnych warunkach na pontonach bądź wcielenie do floty brytyjskiej. Wiadomości o Provision Order dotarły do Stanów Zjednoczonych na przełomie lutego i marca 1794 roku 14. Ten pogrom handlowej flotylli wywołał gniew i oburzenie amery kańskiego społeczeństwa. W Kongresie dyskutowano o wojnie i nałożeniu całkowitego embarga na towary brytyjskie, zapa dały decyzje o dozbrojeniu portów i nadbrzeżnych fortów oraz o powołaniu do marynarki wojennej 20 tys. ludzi. Kongres na 12 11
F1 e x n e r, op. cit., s. 302-304.
Andrzej B r y k , Federaliści u władzy 1789-1801, [w:] Historia Stanów /jtyipoęzonych, op. cit., t. 2. s. 78. " FI e x n e r, op. cit., s. 332-333.
wniosek Jamesa Madisona uchwalił w marcu 1794 r. embargo na wszystkie statki przybijające do portów amerykańskich w okresie półrocznym. Prasa coraz natarczywiej sugerowała potrzebę wojny z Wielką Brytanią ze względu na honor narodowy Stanów Zjednoczonych 15. Mimo ciągłych napięć wzdłuż granicy kanadyjsko-amerykańskiej i rywalizacji hand lowej uniknięto wojny. Amerykanie nie chcieli ryzykować dorobku ośmioletnich walk o niepodległość, z drugiej strony, mimo iż wielu brytyjskich polityków widziałoby chętnie upadek USA, nie pragnęli oni ponownego konfliktu zbrojnego, który mógłby się ciągnąć latami, a wynik pozostawałby niepewny. Liczono raczej na samoistny rozpad młodego państwa, który mogły spowodować sprzeczności w kwestii ustrojowej i gospodarczej między poszczególnymi stanami. Wielka Brytania była zresztą w tym czasie pochłonięta wydarzeniami w Europie. Również prezydent Washington był przeciwny wojnie, wysłał on prezesa Sądu Najwyższego Johna Jaya do Anglii, aby poprawić stosunki pomiędzy obu krajami. Podpisany 10 października 1794 r. traktat zobowią zywał Wielką Brytanię do ewakuacji wojsk stacjonujących w fortach na terytorium północno-zachodnim, otwierał porty na Antylach i Indie Zachodnie dla statków amerykańskich, jednakże o limitowanym tonażu, oraz przyznawał Stanom Zjednoczonym klauzulę największego uprzywilejowania, a dłu gi z okresu przedrewolucyjnego oraz inne sporne sprawy oddawał do rozpatrzenia mieszanym komisjom wyłonionym przez oba państwa16. Z kolei Jay zgodził się, by Anglicy mogli swobodnie handlować futrami z Indianami zamiesz kującymi amerykańskie terytorium. Nie poruszał natomiast 15
R u s i n o w a , op. dl., s. L85. Brytyjczycy zgodzili się dopuścić jedynie malutkie stateczki o wyporności nie większej niż 70 ton. W zamian Jay przystał z wielkim uszczerbkiem dla południowych stanów, aby statki amerykańskie nie woziły do Europy żadnych 16
amerykańskich towarów, jeśli takie same produkowane są również na Antylach; zob. F1 e x n e r, op. cit., s. 353.
sprawy odszkodowań za uprowadzonych niewolników17. Opo zycja przypuściła na traktat silny atak, zarzucając administracji brak zdecydowanego stanowiska w sprawie obrony neutralno ści USA. Jay nie tylko odstąpił od zasady Free ships make free goods i przystał na Consolato del Mare, lecz również zgodził się, aby za kontrabandę, którą angielscy korsarze mogli prawnie rekwirować na amerykańskich statkach, ucho dziło wszystko, co mogłoby być pomocne Francji 18. A jednak misja ta zażegnała wybuch konfliktu zbrojnego i w ostatecz ności spowodowała zgodę Wielkiej Brytanii na wycofanie jej wojsk z północnych fortów. Cel rządzących federalistów: utrzymanie stanu równowagi pozycji USA pomiędzy Francją i Wielką Brytanią — wydawał się osiągnięty 19. Tymczasem polepszenie stosunków z Wielką Brytanią spowodowało pogor szenie ich z Francją, która obróciła się teraz przeciwko amerykańskim statkom, co było przyczyną, że USA znalazły się w stanie niewypowiedzianej wojny morskiej z tym państ wem. Aby załagodzić zadrażnienia z Francją, w październiku 1797 r. została wysłana do Paryża misja amerykańska. Jednak amerykańscy dyplomaci nie zostali oficjalnie przyjęci przez Dyrektoriat, rozmawiali z nimi tylko przedstawiciele ministra spraw zagranicznych, Charles’a Maurice’a Talleyranda, którzy w imieniu swego zwierzchnika zażądali łapówki. Tłumaczyli, że minister chciałby uprzednio otrzymać od nich „słodycze”, the sweetness, co było przełożeniem z języka francuskiego wyrażenia les douceurs. Żądanie „słodyczy” przybrało jed nak taki rozmiar, że oburzyło Amerykanów. W tej sytuacji posłowie zwrócili się do prezydenta Adamsa, który nadał sprawie rozgłos w piśmie skierowanym do Kongresu 3 kwietnia 1798 r. Przedstawiciele amerykańscy z wyrzutem przypomnieli przy tej okazji niedawny okres emigracyjny Talleyranda. '' Zofia L i b i s z o w s k a , Tomasz Jefferson, Wrocław 1984, s. 204. F1 e x n e r, op. cit., s. 353. 1,1 Szerzej na ten temat traktuje praca: Samuel F. Be m i s , Jay’s Treaty: Study in Commerce and Diplomacy, New Jork 1923.
„Przecież tyra ministrem rządu francuskiego, do którego zwróciliśmy się, prosząc jedynie o sprawiedliwość, jest właśnie człowiek, który zaznał od nas jak najprzychylniejszej gościn ności. Ten oto nasz niewdzięczny gość, ten biskup, który wyrzekł się swego Boga, nie zawahał się wymuszać od nas pięćdziesięciu tysięcy funtów sterlingów, owych «słodyczy» na zaspokojenie swych namiętności”. Sprawa, która za po średnictwem prasy przedostała się do opinii publicznej, wywołała ogromne wzburzenie w Stanach Zjednoczonych. Talleyrand wyparł się wszystkiego, zrzucając winę na jakichś nieznanych oszustów i na „brak doświadczenia” amerykańskich posłów20. Przywódcy polityczni przeciwni polityce profrancuskiej mogli teraz, głośno nawoływać do wojny z Francją. Wspólnym hasłem było: „Milion na obronę, ani centa na haracz”. Kongres uchwalił odpowiednie ustawy obronne, między innymi zezwalające statkom handlowym na uzbrojenie konieczne do obrony przed ewentualnym atakiem Francuzów. Jednakże we wrześniu 1799 r. nadeszły z Francji wia domości, że Paryż jest gotów do podjęcia negocjacji ze Stanami Zjednoczonymi. W nowym traktacie zawartym 30 września 1800 r. Stany Zjednoczone zrezygnowały z roszczeń w związku ze stratami doznanymi przez flotę amerykańską w starciach z Francuzami, Francja zaś zwolniła Amerykę od wszelkich wcześniejszych zobowiązań krę pujących amerykański handel21. Uregulowanie stosunków z mocarstwami europejskimi spo wodowało boom handlowy w Stanach, statki amerykańskie bowiem, pływające pod neutralną banderą, przewoziły towary dla walczących stron i innych państw. W rezultacie zysk z przewozów okrętowych zwiększył się z 6 min dolarów w 1790 r. do 142 min w 1807 r., natomiast wartość reeksportu 20 Amerykanie ironicznie nazwali tę sprawę „XYZ” w nawiązaniu do wymienionych przez Talleyranda trzech „nieznanych oszustów’-, [w:] Euge
niusz T a r i e , Talleyrand, Warszawa 1967, s. 71-72. 21 R u s i n o w a, op. cit., s. 179-225.
(towarów wyprodukowanych za granicą i przewiezionych do Ameryki oraz sprzedawanych jako amerykańskie) wzrosła w tym samym okresie z 300 tys. do ponad 60 min dolarów22. Ponieważ gospodarka kontynentalnej Europy oraz Wielkiej Brytanii ucierpiała znacznie w wyniku wojen rewolucyjnej Francji, wartość amerykańskiego eksportu wzrosła z 20 min dolarów w 1790 r. do 67 min w 1796 r. i do 108 min w rekordowym roku 180723. Jednak taki stan rzeczy nie trwał długo, gdyż sukcesy handlowe Stanów Zjednoczonych jako państwa neutralnego spotkały się wkrótce z brytyjskim przeciwdziałaniem. W celu jego zablokowania Brytyjczycy przywołali morską doktrynę znaną jako Prawo z 1756 roku i nakazali swoim kapitanom przechwytywanie amerykańskich statków pośredniczących w handlu pomiędzy Francją i jej koloniami. Prawo to stano wiło, że handel zamknięty dla państw neutralnych w czasie pokoju nie może być otwarty w czasie wojny. Aby ominąć ten przepis, Amerykanie kontynuowali handel przez wykorzys tywanie własnych portów, co spotkało się z akceptacją Anglików24. Wiosną 1803 r. po wznowieniu działań wojennych w Euro pie pomiędzy Francją i Anglią stosunki amerykańsko-brytyjskie stale się pogarszały, dopóki bowiem Amerykanie i Francuzi pozostawali w stanie konfliktu, Anglicy traktowali Stany Zjednoczone jako nieformalnego sojusznika, lecz po zawarciu porozumienia w 1800 r., a w szczególności po zakupieniu przez Amerykanów Luizjany poprawne dotąd stosunki anglo-amerykańskie bardzo się pogorszyły. Anglia, zagrożona inwazją na wyspy ze strony korpusów Napoleona, bezwzględnie 22
Harry
N.
Scheiber,
Rozwój
gospodarki
amerykańskiej
w
latach
1789-1848, [w:] Historia Stanów Zjednoczonych..., op. cit., t. 2., s. 234-235. 23 Curtis P. N e 11 e 1 s, The Emmergence of National Economy 1775-1815, New York 1962, s. 396. 21 Rozporządzeniem Polly z 1800 r. Brytyjczycy lamie ich doktryny; zob. H i c k e y , op. cit., s . 1 0 .
uznali,
że
reeksport
nie
blokowała dostarczanie jakichkolwiek towarów do Francji, nie wyłączając statków pod banderą neutralną. Brytyjczycy zatrzymywali amerykańskie statki w celu sprawdzenia, czy nie przewożą nielegalnych towarów oraz w celu uzupełniania własnych statków marynarzami z amerykańskich okrętów. Między 1803 a 1812 rokiem około 6 tys. marynarzy amerykań skich zostało zmuszonych do służby na brytyjskich okrętach25. Anglicy wyznawali bowiem pogląd, że każdy, kto urodził się jako Brytyjczyk, mógł być pochwycony i wcielony do królew skiej floty, nawet jeśli wyemigrował do USA w odległym czasie. Ta praktyka znana jako impressment spowodowana była faktem, że w okresie gwałtownie rozwijającego się amerykańskiego handlu morskiego wielu marynarzy brytyjs kich znajdowało na statkach amerykańskich lepsze wyna grodzenie i lepsze warunki służby niż na okrętach brytyjskich. W rezultacie czwartą część ze 100 tys. marynarzy, którzy pływali pod amerykańską banderą, stanowili Brytyjczycy26. Szkolenie marynarza było procesem długotrwałym. Wielka Brytania dążyła zatem do odzyskania licznych uciekinierów i od tego warunku odstąpić nie chciała, gdyż potrzebowała wciąż nowych ludzi do swej floty, na której spoczywał główny ciężar obrony brytyjskiego imperium kolonialnego i wojny z Napoleonem, tym bardziej że zaciąg dobrowolny okazał się niedostateczny i rząd musiał zastosować zaciąg przymusowy. Tymczasem niski żołd, złe wyżywienie i brutal ność oficerów zwiększały niezadowolenie marynarzy, co wywołało wiele buntów we flocie brytyjskiej, pogarszając i tak już trudną sytuację27. Aby uchronić amerykańskich 25
James F. Z i m m e r m a n, Impressment of American Seamen, New York
1925, s. 266-267. 26 Z i m m e r m a n, op. cil., s. 272. 21 W kwietniu 1797 r. na okrętach eskadry broniącej kanatu La Manche wybuchły
bunty
załóg.
Utworzone
przez
marynarzy
komitety
podjęły
roko
wania z admiralicją. Marynarze domagali się zwiększenia żołdu, lepszego traktowania i gwarancji królewskich, że nie spotkają ich żadne represje. Niepokoje wybuchły również na okrętach eskadry na Morzu Północnym
marynarzy, w roku 1796 Stany Zjednoczone zaczęły wydawać certyfikaty o obywatelstwie28. Oprócz kwestii impressmentu i reeksportu istniał problem naruszania wód terytorialnych Stanów Zjednoczonych i blo kady portów przez okręty brytyjskie. Amerykanie argumen towali, że zablokowany region powinien być w rzeczywistości kontrolowany tylko wzdłuż konkretnych wybrzeży, których to dotyczy, Brytyjczycy zaś twierdzili, że mają prawo zatrzymy wać okręty na pełnym morzu i decydować, czy statki te płyną do państw objętych blokadą. Pomiędzy 1803 a 1807 r. w związku z zaostrzającym się konfliktem Anglia i Francja starały się pokonać przeciwnika przez wyniszczenie gospodar cze. Wielka Brytania postanowiła blokować francuskie posiad łości w Europie. Decyzje w sprawie realizacji tej polityki zapadły na początku roku 1805, gdy jeden z angielskich sądów zawyrokował o powtórnym wstrzymaniu amerykańskiej wymiany handlowej z francuskimi Indiami Zachodnimi, co w konsekwencji oznaczało, że Amerykanie nie mogliby dłużej występować w roli pośrednika pomiędzy Francją i jej kolonia mi na dotychczasowych warunkach29. Wkrótce Królewska Flota rozpoczęła zajmowanie amerykańskich statków zaan gażowanych w handel „reeksportowy”. Skutkiem tych działań około 400 amerykańskich statków zostało uwięzionych przez Brytyjczyków, co stanowiło ogromny wstrząs dla amerykańs kiego handlu, faktycznie go paraliżując30. Prezydent Thomas i u ujścia Tamizy. Na czele stanął Ryszard Porter. Marynarze w proteście wywiesili na okrętach na znak ostrzeżenia liny związane w pętle. Poddali się, dopiero gdy pozbawiono ich słodkiej wody i żywności. 23 uczestników buntu, w tym Portera, powieszono. 28 Dokument ten był odpowiednikiem dzisiejszego paszportu, tylko w miej scu fotografii znajdował się opis indywidualnych cech fizycznych osoby; zob. Z i m m e r m a n , op. cit., s. 55-61, 67-69. 29 P e r k i n s , Prologue to War; England and the United States, 1805-1812, University of California Press, Berkeley 1970, s. 77-84. i0 Większość tych okrętów sądy; zob. H i c k e y , op. cit., s.10
została
później
uwolniona
przez
brytyjskie
Jefferson pragnął zmusić Anglię do ustępstw innymi środkami niż wojenne, mianowicie poprzez bojkot ekonomiczny. Aby zmusić Anglię do ustępstw, w kwietniu 1806 r. Stany Zjed noczone wprowadziły prawo antyimportowe na wiele towarów sprowadzanych z Wielkiej Brytanii. Władze amerykańskie miały nadzieję, że manufaktury produkujące towary na eksport do Stanów Zjednoczonych będą wywierać presję na rząd brytyjski i w końcu zmuszą go do polityki ustępstw. Liczono na to tym bardziej, że w styczniu 1806 r. zmarł słynący z nieustępliwości dotychczasowy premier Wielkiej Brytanii, William Pitt, a Napoleon odnosił coraz większe sukcesy militarne na kontynencie31. W tej sytuacji Amerykanie zdecy dowali się zawiesić wprowadzenie prawa antyimportowego w nadziei na podpisanie ugody32. Tymczasem na kontynencie Bonaparte odniósł następne zwycięstwo, rozbiwszy w jednym dniu, 14 października 1806 r., armię pruską w dwóch bitwach: pod Jeną i Auerstadt. Nazajutrz po katastrofie militarnej państwa pruskiego Napoleon wydał w Jenie dekret obejmujący konfiskatą wszystkie towary angielskie na rzecz Wielkiej Armii33. Mając teraz prawie całą Europę u stóp, cesarz Francuzów doszedł do wniosku, że w końcu nadszedł odpowiedni moment na wyparcie Anglików z Europy przez zamknięcie im dostępu do wszystkich europej skich rynków zbytu. 21 listopada 1806 r. w Berlinie Napoleon wydał słynny dekret o blokadzie kontynentalnej Anglii. Pierwszy paragraf dekretu brzmiał: „Ogłasza się blokadę Wysp Brytyjskich”. Paragraf drugi: „Wszelki handel i wszelkie stosunki z Wyspami są zabronione”. Dalej następował zakaz komunikacji pocztowej i innej z Anglikami, rozkaz natychmias towego ich aresztowania i konfiskata nie tylko należących do nich towarów, lecz całego mienia. Napoleon oskarżał Anglię 31
2
grudnia
1805
r.
armia
francuska
zadała
druzgocącą
rosyjsko-austriackim w bitw'ie pod Austerlitz. 32 33
H o r s m a n , The War... op. cit., s . 1 2 . Marian K u k i e 1, Wielkie Wojny Napoleońskie, Poznań 1994, s. 162.
klęskę
wojskom
o gwałcenie prawa międzynarodowego, uznawanego przez wszystkie ludy cywilizowane, a to przez traktowanie cywilnych osób, kupców, podróżnych jak jeńców wojennych, przez zabieranie prywatnych okrętów i towarów, przez rozciąganie prawa blokady, stosowanego normalnie tylko do fortec, na miasta i porty niebronione, na przystanie i ujścia rzek, a nawet na całe wybrzeża i całe jego cesarstwo. Zapowiadał, że zwróci przeciw Anglii te same środki. Natychmiast wyszły zarządzenia zapewniające wykonanie dekretu na całym obszarze zachodniej Europy od Madrytu i Neapolu aż po Kopenhagę i miasta hanzeatyckie. Blokada ekonomiczna Anglii mogła dać konkretne wyniki tylko w tym wypadku, gdyby cała Europa została objęta władzą Napoleona lub też pozostawała pod jego ścisłą kontrolą. Gdyby choć jedno państwo złamało tę solidarność i weszło w stosunki handlowe z Anglią, cały dekret o blokadzie kontynentalnej równałby się zeru, gdyż przez to jedno oporne państwo towary angielskie jako pozornie nieangielskie mogłyby łatwo i szybko rozchodzić się po całej Europie. Skoro więc ścisłe przestrzeganie blokady przez wszystkie państwa europejskie mogło doprowadzić do zwycięstwa nad Anglią, należało podpo rządkować władzy Napoleona całą Europę, a przede wszystkim zagarnąć całe europejskie wybrzeże morskie, aby francuscy żandarmi i celnicy mogli sprawować tam kontrolę i niszczyć kontrabandę. Napoleon przewidywał skutki blokady i zdawał sobie sprawę, jak duże zyski będzie dawać kontrabanda, dlatego też logiczny wniosek był jeden: należy kontynuować pomyślnie rozpoczęty podbój europejskiego kontynentu, a wtedy będą szanse na pełne urzeczywistnienie blokady34. Na razie jednak to porty francuskie i wszystkich krajów kontrolowanych przez Napoleona zostały zablokowane przez flotę angielską. W prakty ce sytuacja kształtowała się w ten sposób, że o ile dopłynięcie do portów angielskich nie stanowiło problemu dla okrętów państw neutralnych, przede wszystkim amerykańskich, o tyle osiągnięcie 34 Eugeniusz T a r l e , Napoleon, Warszawa 1957, s. 205; Andrzej Z a h o r s k i , Napoleon, Warszawa 1982, s. 269-286.
przez nie portów francuskich było trudnym przedsięwzięciem. Napoleon spodziewał się, że zamknięcie rynków europejskich wywoła tak wielki kryzys nadprodukcji w Anglii, iż doprowadzi to do masowego zamykania przedsiębiorstw przemysłowych, bezrobocia i idącego w ślad za tym niezadowolenia robotników, którzy wywołają zamieszki w kraju; to zaś zmusi rząd angielski do prośby o pokój. Po pokoju tylżyckim Napoleon zaostrzył blokadę, wydając 3 listopada i 17 grudnia 1807 r. w Mediolanie nowe dekrety w tej sprawie. Były one wymierzone przede wszystkim w żeglugę państw neutralnych. Presja obu zwal czających się potęg była tak silna i skłaniająca do wyraźnego deklarowania się po jednej ze stron, że na luksus neutralności mogło sobie pozwolić tylko państwo leżące poza zasięgiem armii i flot walczących przeciwników. 22 czerwca 1807 r. amerykańska fregata USS „Chesapeake” odmówił zgody na wkroczenie brytyjskiej kontroli, w od powiedzi brytyjski okręt HMS „Leopard” otworzył ogień i w ten sposób zmusił USS „Chesapeake”, by poddał się kontroli. W wyniku ostrzału zginęło trzech amerykańskich marynarzy, osiemnastu odniosło rany, a czterech innych ujęto jako zbiegów ze statków angielskich. Wydarzenie to wywołało w Stanach Zjednoczonych powszechny gniew, a spora część opinii publicznej opowiadała się za wypowiedzeniem wojny Wielkiej Brytanii. Po tym incydencie brytyjscy urzędnicy w Kanadzie spodziewali się ataku ze strony Amerykanów i natychmiast rozpoczęli zaopatrywać indiańskie plemiona zasiedlające tereny nadgraniczne oraz wysyłać agentów, których celem było przygotowanie Indian do wystąpienia zbrojnego po stronie Anglików w razie wybuchu wojny 35. Jefferson nie zdecydował się na wypowiedzenie wojny, uważał bowiem, że dysproporcje sił nie dają Stanom żadnej szansy. Zadowolił się wysłaniem do Londynu noty protestacyjnej, domagając się odszkodowania i opuszczenia przez brytyjskie 35
Reginald H o r s
man,
Matthew Elliott: British Indian Agent, Detroit,
Wayne State University Press, 1964, s.157-173.
okręty wojenne amerykańskich wód terytorialnych36. Jedno cześnie zwrócił się do Kongresu o przyznanie pieniędzy na rozbudowę zredukowanej przez własną administrację floty. Tymczasem wypadki w Europie rozwijały się szybko. Królewska proklamacja z 17 października 1807 r. ogłaszała ścisłą blokadę Francji bez respektowania praw państw neutral nych37. Blokada kontynentalna, narzucona przez Napoleona całej niemal Europie, pociągnęła za sobą kontrblokadę. Oba państwa zaostrzały coraz konsekwentniej kontrolę mórz i por tów, co powodowało, że handel amerykański znalazł się w istocie między młotem a kowadłem. Statki amerykańskie miały trudny wybói, przestrzegając bowiem zarządzeń brytyj skich, mogły stać się łupem napoleońskich patroli morskich, podporządkowując się zaś francuskim zakazom, narażały się na represje brytyjskie. Nie dysponując siłą militarną, Jefferson obrał drogę sankcji ekonomicznych — wojny gospodarczej. 18 grudnia 1807 r. Jefferson skierował krótkie wezwanie do Kongresu, który natychmiast zareagował. Propozycja prezyden ta została przyjęta. 22 grudnia 1807 r. ustawa Embargo Act, wprowadzająca całkowite zablokowanie zewnętrznego handlu, weszła w życie. Embargo Act wymierzony był przede wszys tkim w Wielką Brytanię, ale objął cały handel atlantycki i wszystkie porty zakazem wywozu i przyjmowania wszelkich towarów od walczących stron. W liście do Tadeusza Kościusz ki, będącym odpowiedzią na jego wezwanie do militarnej okupacji Florydy, Jefferson tłumaczył: „Podczas obecnego paroksyzmu szaleństwa w Europie zdało się nam rzeczą najważniejszą zerwać z nią wszelkie stosunki. W ciągu roku 36
Brytyjczycy
zaaresztowanych
zaoferowali
marynarzy,
wypłacenie
czwarty,
został powieszony za dezercję. 37 Orders in Council — członków gabinetu. Stosowano je
jako
odszkodowania były
marynarz
dekrety królewskie, w warunkach stanu
i
zwolnili floty
trzech
brytyjskiej,
wydawane na wniosek wyjątkowego. Teoretycz
nie i proceduralnie nie wymagały one zgody parlamentu; M a C a u l a y T r e v e l y a n , Historia Anglii, Warszawa 1965, s. 691.
zob.
George
wszystkie nasze znaczniejsze porty morskie postawimy w stan obronności przeciw atakom od strony morza”. Intencją tego aktu było zmuszenie przeciwnika drogą ekonomicznych sankcji do ustępstw i negocjacji, by na przyszłość uregulować z nim stosunki handlowe. Koncepcja ta okazała się zabójcza dla Stanów Zjednoczonych. Porty ame rykańskie powoli zamierały, farmerzy, kupcy i przedsiębiorcy oraz właściciele flotylli handlowych stanęli w obliczu bank ructwa38. Następstwem embarga był ogromny wzrost kont rabandy i spekulacji, co przyniosło jedynie wielki wzrost cen. W sposób niezamierzony natomiast embargo przyniosło korzy ści Francji. Napoleon bowiem skorzystał z możliwości skon fiskowania amerykańskich towarów o łącznej wartości 10 min dolarów. Tłumaczył przy tym, że jego postępowanie jest zgodne z intencją embarga. Trudno ustalić, jaki procent towarów i obrotów dokonywał się poza kontrolą, drogą kontrabandy czy szmuglu. Oficjalne dane wskazują jednak na ogromny spadek obrotów. W pierw szym roku stosowania embarga eksport spadł ze 108 min dolarów do 22 min. W samym Nowym Jorku ogłoszono w tym czasie 125 bankructw39. Szczególnie bolesny dla gospodarki południowych stanów był spadek eksportu tytoniu i bawełny, w tym drugim wypadku z 8,9 min w 1807 do 1 min w roku 180840. Tak więc nadzieje Amerykanów na zmuszenie Wielkiej Brytanii do ustępstw przez nacisk ekonomiczny okazały się płonne. Wojna prowadzona przez Napoleona w Hiszpanii i Portugalii od roku 1806 otworzyła bowiem Brazylię i hiszpańskie kolonie w Ameryce Południowej dla handlu brytyjskiego. Brytyjski eksport do Ameryki Połu dniowej w 1808 r. praktycznie pokrył straty eksportu do 38
Walter W. J e n n i n g s ,
The American Embargo, 1807—1809, Iowa City
1921, s. 7-9. 39 L i b i s z o w s k a, op. cit., s. 260. 40 Robert Allan R u t l a n d , The Presidency of James Madison, University Press of Kansas, 1990, s. 23.
Stanów Zjednoczonych. Poza tym Wielka Brytania była przygotowana na wojnę handlową ze Stanami i nie obawiała się państwa, które praktycznie nie posiadało ani armii, ani floty wojennej. Taki stan rzeczy, jaki nastał po 1807 r., nawet odpowiadał Anglikom, starali się tylko uniknąć otwar tego konfliktu zbrojnego41. Z drugiej strony Napoleon wykorzystał embargo jako pretekst do zajmowania amery kańskich statków, ogłaszając, że są to faktycznie statki brytyjskie podszywające się pod amerykańską banderę42. Widząc fiasko polityki embarga i chcąc utorować drogę swemu następcy do fotela prezydenckiego, tuż przed zakoń czeniem swej kadencji w marcu 1809 r. Jefferson odwołał Embargo Act. Jego następca James Madison uważał, że należy utrzymać politykę neutralności bez powrotu do embarga i uruchomić mechanizm obronny, licząc się z ewentualnością użycia środków wojennych. Taką dyplomatyczną ofertę niosły kolejne zatwierdzane przez Kongres ustawy. Ustawa o współ pracy — Intercourse Act z 1809 r. — i ustawa Macona — Macon’s Act z 1810 r. — określały stanowisko Stanów Zjednoczonych wobec walczących stron43. Ustawy te wyrażały gotowość porozumienia w sprawach handlowych, w zamian za poszanowanie neutralności, ze szczególnie korzystnymi warunkami dla tego z partnerów, który pierwszy podejmie ofertę. Przedstawiciel Wielkiej Brytanii, David Erskin, skłonny do porozumienia i podjęcia się pośrednictwa z własną met ropolią, został odwołany. Z kolei jego następca został w Wa szyngtonie uznany za osobę niepożądaną. Na linii Waszyngton-Londyn nie tylko nie doszło do poprawy stosunków, ale również zabrakło łączności44. 41
H o r s m a n , The War... op. cit., s . 1 2 .
42
Clifford L. E g a n, Neither Peace nor War: Franco-American Relations 1803-1812, Baton Rouge 1983, s. 97. 43 Annals of Congress: Debates and Proceedings in the Congress of the United States, 1824-1830, 11th Congress, 2nd, Session, s. 2051-52, 2582-83. 44 L i b i s z o w s k a, op. cit., s. 109.
Napoleon, który miał większe korzyści z handlu z neutral nymi Stanami, podjął ofertę zawartą w ustawie Macona. W sierpniu 1810 r. poinformował Johna Armstronga, że od 1 listopada 1810 r. odwoła dekrety wydane w Berlinie i Mediolanie, o ile Anglia odwoła Orders in Council. W zakończeniu słynnego Cadore letter minister dodawał: „Jego Wysokość kocha Amerykanów. Ich pomyślność i ich handel są jednym z celów jego polityki. Niepodległość Ameryki jest jednym z głównych tytułów do chwały dla Francji”45. W rzeczywistości Francja jeszcze przez pewien czas utrudniała handel amerykańskim statkom46, lecz dla Amerykanów skończył się dylemat, kto jest ich głównym wrogiem47. James Madison jeszcze raz podjął próbę współ pracy z Wielką Brytanią, zapowiadając 2 listopada 1810 r. gotowość stosowania ustawy o współpracy, o ile Wielka Brytania odwoła w ciągu trzech miesięcy restrykcje wobec Stanów Zjednoczonych. Anglicy jednak utrzymywali, że Francja w rzeczywistości nie odwołała swoich dekretów48. Stanowisko Wielkiej Brytanii pozostało niezmienione: amery kański handel nie ma zgody brytyjskiej na przewóz towarów dla Francji49. W związku z brakiem pozytywnej odpowiedzi po upływie trzech miesięcy Kongres wznowił bojkot ekono miczny wobec Wielkiej Brytanii, ustała też wymiana dyp lomatyczna. W chwili gdy James Madison obejmował urząd prezydenta, na obszarze wyznaczonym biegiem rzek Missisipi i Ohio 45
Henry A d a m s ,
Administrations
of
James
History of the United States of America during the Madison,
New
York:
Library
of
America,
1986,
s. 181. 46
Oficjalnie Napoleon wypełnił obietnice zawarte w Cadore letter 28 IV
1811 r. dekretem z Saint-Cloud, w rzeczywistości dekret był postdatowany, o czym amerykańskie władze dowiedziały się już w trakcie trwania wojny z Wielką Brytanią; zob. S t a g g , op. cit., s. 305-307. 47
H o r s m a n , The War..., op. cit., s . 1 4 . R u 11 an d, op. cit., s. 66. 4 ‘ ' P e r k i n s , op. cit., s. 140-252. 48
zamieszkiwał już milion osadników. Cztery nowo powstałe stany nie miały jeszcze reprezentantów w Kongresie, ale już wywierały na niego poważne naciski. Mieszkańcy zachodu i plantatorskiego południa zdecydowanie opowiadali się za zaostrzeniem sankcji wobec Wielkiej Brytanii, a ich politycy domagali się wojny. Kongres został zdominowany przez tzw. Jastrzębie wojny z Felixem Grundym z Tenessee na czele; oprócz podkreślania wielu powodów związanych z ciągłym konfliktem na granicy amerykańsko-kanadyjskiej i angielską blokadą morską, kładli duży nacisk na zranioną dumę narodową, uważając, że Stany Zjednoczone nie są przez Wielką Brytanię traktowane na równi z innymi państwami. W związku z tym twierdzili, że w wyniku wojny Brytyjczycy otrzymają twardą lekcję, która przy okazji powinna przynieść Stanom Zjednoczonym nowe nabytki terytorialne50. Podkreś lali, iż mimo walk zakończonych sukcesem w okresie rewolucji, Amerykanie dalej odczuwają boleśnie ingerencję Brytanii w ich życie, realizowaną poprzez restrykcje hand lowe, prowokacje graniczne i morskie. Farmerzy z doliny Missisipi i plantatorzy bawełny oraz tytoniu z Południa przeżywali trudności związane ze spadkiem cen swoich artykułów, spowodowane przez spadek eksportu, będący rezultatem angielskiej polityki handlowej. Amerykański sekretarz Marynarki, Paul Hamilton, na spotkaniach z kapita nami floty w 1810 i 1811 r. jasno dał do zrozumienia, że nie może już dochodzić do sytuacji, w których amerykańskie statki poddają się bez walki i w upokarzający sposób są poddawane rewizji w pobliżu amerykańskich wybrzeży. W maju 1811 r. po serii incydentów fregata USS „President” została skierowana do ochrony amerykańskich statków hand lowych. 16 maja 1811 r. fregata owa otworzyła ogień do angielskiej korwety HMS „Little Belt”, co spotkało się w Stanach z ogromną aprobatą51. 511 51
Julius W. P r a t t , Expansionists of 1812, New York, 1925, s. 13. H o r s m a n , Causes of the War of 1812, New York 1962, s. 220.
W swoim corocznym orędziu 5 listopada 1811 r. prezydent Madison wskazał na nieskuteczność poszukiwań sprawied liwych rozwiązań metodami pokojowymi i poinformował, że Kongres zlecił mu zadanie postawienia kraju w stan gotowości wojennej i podjęcia kroków, jakich wymaga kryzysowa sytuacja52. Miesiąc później Kongres poruszyła wiadomość o starciu gubernatora Indiany gen. Williama Henry’ego Harrisona z indiańską konfederacją pod Tippecanoe. Chociaż należący do Jastrząbi chcieli wojny, nawet oni zdawali sobie sprawę z faktu, że Stany są do niej nieprzygotowa ne. Opóźnienie w wypowiedzeniu wojny było spowodowane brakiem środków wojennych i niezgodą nawet wśród Jastrząbi w kwestii, jakie formacje będą najbardziej potrzebne i jak je wykorzystać najefektywniej. Mimo faktycznego braku floty wojennej z prawdziwego zdarzenia dalej nie brakowało przeciw ników rozbudowy marynarki i wyposażenia jej w duże jednostki liniowe. W listopadzie Komitet Spraw Zagranicznych zarządził natychmiastowe przygotowania wojskowe i polecił uzbroić statki handlowe, a także doprowadzić do gotowości bojowej rozbrojone uprzednio okręty wojenne53. Dało to liczbę szesnastu okrętów, które zostały włączone do marynarki wojennej. W połowie stycznia 1812 r. Komitet Morski zalecił zbudowanie dwunastu okrętów liniowych i dwudziestu pięciu fregat34. Lecz znów zdania były podzielone, część Jastrząbi, szczególnie z Doliny Missisipi, przekonywała, że Wielka Brytania jest taką potęgą morską, iż budowanie floty mija się z celem. Bali się oni wzmocnienia klasy handlowej i proponowali rozpoczęcie działań lądowych przez aneksję Kanady35. 52 53
P e r k i n s , op. eit., s. 290. American State Papers,
Congress
of
the
United
States,
Documents Foreign
Legislative Relations,
and t.
Executive,
Ill,
Washington
of
the 1832,
s. 538; dalej ASP. 54 Annals of Congress, 12th Congress, 1st Session, s. 803-823. 55
Ostatecznie
zob. ibidem, s. 803.
propozycja
zwiększenia
floty
przepadła
w
Kongresie;
Gdy przygotowania do wojny w Stanach Zjednoczonych ruszyły już pełną parą, po drugiej stronie Atlantyku dojrzała idea kompromisu. 16 czerwca 1812 r., w odpowiedzi na wniosek członka Izby Gmin Henry’ego Broughama o od wołanie Orders in Council, minister spraw zagranicznych Wielkiej Brytanii Robert Stewart Castlereagh dał do zro zumienia, że rząd zamierza je odwołać, co też nastąpiło 23 czerwca. Było jednak za późno, ponieważ 1 czerwca Madison wystąpił do Kongresu z wnioskiem o wypowiedzenie wojny Wielkiej Brytanii, załączając listę zażaleń uzasad niających podjęcie takich kroków. 4 czerwca deklaracja wojny przeszła w Izbie Reprezentantów stosunkiem głosów 79 do 49. Głosowanie w Kongresie wykazało znaczne różnice postaw reprezentantów z poszczególnych stanów. Zdecydowanie prze ciwne wojnie były Nowa Anglia i Nowy Jork oraz stany środkowe, a więc te obszary, które w razie konfliktu najbardziej byłyby narażone na działania wojenne. Poparcie dla deklaracji wyraziło plantatorskie południe i farmerski zachód, zwolennicy ekspansji terytorialnej. W Senacie głosowanie odbyło się 17 czerwca i tutaj także zwyciężyli zwolennicy wojny w sto sunku 19 do 13 56. Następnego dnia prezydent Madison podpisał deklarację wypowiadającą wojnę Wielkiej Brytanii51.
56 57
Annals of Congress, 12th Congress 1st Session, s. 297. National Intelligencer, Washington, nr 1825, 20 czerwca 1812.
SZEŚĆ NARODÓW I TRZYNAŚCIE OGNISK
(...) W czasie poprzedniej wojny nasz brytyjski ojciec dał topór swoim czerwonym dzieciom, kiedy żyli nasi starzy wodzqwie. Teraz jut nie żyją. Podczas ostatniej wojny nasz ojciec został pokonany przez Amerykanów i podał im rękę bez naszej wiedzy (...). Przemówienie Tecumseha do brytyjskiego gen. Izaaka Brocka, 1811 r.1
Wojna o niepodległość Stanów Zjednoczonych w latach 1775-1783 wywarła znaczny wpływ na sytuację plemion indiańskich. W początkowym okresie wojny między Wielką Brytanią a jej trzynastoma amerykańskimi koloniami starano się trzymać Indian z dala od konfliktu. Odbiciem tego było skierowanie przez Kongres Kontynentalny do Konfederacji Irokeskiej oświadczenia, że „wojna ta jest rodzinną niezgodą pomiędzy kolonistami a starą Anglią”2. Następstwem listu 1
Ewa N o w i c k a i Izabella R u s i n o w a , Indianie Stanów Zjednoczonych,
antologia tekstów źródłowych, dalej Indianie..., Warszawa 1991, s. 105. 2 „Indianie, nie wtrącajcie się do tego. Nie życzymy sobie, podnieśli topór przeciw oddziałom królewskim. Żądamy, abyście w domu i nie łączyli się z żadną stroną”; zob. Oświadczenie Zjednoczonych Kolonii zgromadzonych na Kongresie Kontynentalnym do
abyście zostali Dwunastu
skierowanego do Sześciu Irokeskich Narodów było zwołanie Wielkiej Rady Konfederacji, w trakcie której pod wpływem argumentów i wpływów zarówno brytyjskich, jak i amerykań skich doszło do podziałów plemiennych. Ustalono, że każde plemię zachowa się zgodnie z własnymi interesami. W wyniku tego doszło do opowiedzenia się po stronie amerykańskiej plemion Tuscarora i części Oneida, po stronie brytyjskiej stanęli Mohawk, a potem Seneca. Indianie, którzy opowiedzieli się po stronie brytyjskiej, udzielali im pomocy, dając wywia dowców i przewodników w zamian za broń, amunicję i odzież. Dochodziło do atakowania przez nich pogranicza amerykańs kiego w dolinach rzek Mohawk i Wyoming w stanie Nowy Jork oraz na pograniczu obu Karolin. Na południu szczególnie aktywni byli wojownicy Cherokee, spacyfikowani przez od działy amerykańskiej milicji, zmuszeni jednak byli przerwać ataki i zrzec się sporej części terenów plemiennych w Karolinie Północnej. Na północy do walk przeciwko kolonistom przyłą czyła się wspomniana już wyżej część plemion irokeskich, która została spacyfikowana przez amerykańskiego gen. Johna Sullivana w 1779 r. W 1781 r. w obawie przed amerykańskimi represjami plemię Mohawk przeszło do Kanady, gdzie osiedliło się w prowincji Ontario nad rzeką Grand. Jednolita do tej pory konfederacja przestała istnieć, co przyczyniło się do straty większości jej ziem plemiennych. Na mocy postanowień traktatu z 1783 r. Stany Zjednoczone uzyskiwały poważne nabytki terytorialne na północy i połu dniu. Wraz z nabytkami terytorialnymi w granicach nowego państwa znalazły się zamieszkujące te tereny liczne plemiona indiańskie. Plemiona te, rozsiane wzdłuż zachodniej granicy Stanów Zjednoczonych, stanowiły niebagatelną siłę, która w razie zjednoczenia się do wspólnej walki przeciw Amery kanom mogła stanowić poważne zagrożenie dla młodego państwa. A jednak zadawnione podziały i konflikty między Sześciu Skonfederowanych Narodów: Mohawk, Oneida, Tuscarora, Cayuga, Seneca, Filadelfia. 12 lipca 1775 r., |w:] Indianie, op. cit., s. 46-50.
Onondaga,
poszczególnymi plemionami prowadziły do wzajemnych walk międzyplemiennych i uniemożliwiały porozumienie. Jednym z pierwszych kroków władz federalnych po uzys kaniu niepodległości było poinformowanie Indian, iż nie znajdują się już pod opieką Anglii, nie są też samodzielnym bytem politycznym, lecz mieszkają w granicach państwa amerykańskiego. Kongres Kontynentalny zlecił komitetom zajmującym się sprawami indiańskimi przygotowanie ra portów o aktualnej sytuacji na pograniczu. Politycy kon gresowi liczyli, że na obszarach doliny rzeki Ohio, za mieszkiwanych przez liczne plemiona indiańskie, można będzie osiedlić byłych żołnierzy armii kontynentalnej, wobec których państwo miało długi, a także będzie można wydzielić ziemie wszystkim posiadającym obligacje amerykańskiego długu narosłego w trakcie wojny. Takie zamierzenia rodziły jednak poważny konflikt, ziemie te bowiem znajdowały się co prawda na terytorium Stanów Zjednoczonych, ale prawnie należały do Indian, ponieważ w traktacie zagwa rantowano im utrzymanie prawnych tytułów własności do zamieszkiwanych przez nich obszarów. Rozważano w związ ku z tym różne koncepcje polityki wobec plemion in diańskich. Pierwsza zakładała utrzymywanie silnych gar nizonów wojskowych, które miały utrzymywać Indian w po słuszeństwie i zmusić ich do zaakceptowania polityki władz federalnych. Jednakże z powodu pustki w publicznej kasie postanowiono zredukować armię, w związku z tym plan ten został zarzucony. Druga koncepcja przewidywała cał kowite wypędzenie Indian z terenów Stanów Zjednoczonych. Jednakże z obawy, że Indianie mogliby przejść na stronę kanadyjską, stając się sojusznikiem Anglików dążącym do rewanżu za wygnanie ich z kraju rodzinnego, a także z obawy, że w momencie wybuchu ewentualnych starć z pewnością staliby się potężną siłą zbrojną zasilającą szeregi brytyjskie, projekt ten upadł. Ostatecznie zgodzono się na ostrożną politykę zawierania traktatów przez rząd
federalny, który w istocie miał ten sam cel: stopniowe pozbawianie plemion ziem do nich należących. Tymczasem wbrew polityce władz federalnych coraz częś ciej do terenów indiańskich zgłaszały pretensje zgromadzenia stanowe, domagając się powiększenia własnych terytoriów. Skutkiem tego poszczególne stany organizowały na własną rękę „negocjacje” z Indianami; podczas nich, często przy użyciu alkoholu, wykupowano masowo indiańskie tereny. Plemiona potem nie uznawały „traktatów” i napadały na osadników. W tej sytuacji, aby zachować spokój na pograniczu Stanów Zjednoczonych, rząd wyznaczył komisarzy do prze prowadzenia rozmów z plemionami zamieszkującymi zachod nie obszary państwa. Komisarze mieli też nakłonić Indian do dobrowolnego oddania części indiańskich ziem jako od szkodowania za straty poniesione przez Amerykanów w trakcie wojen z nimi3. Aby powstrzymać samowolną działalność poszczególnych stanów w kwestii indiańskiej, w 1787 r. rząd federalny przyznał sobie prawo do dysponowania ziemiami znajdującymi się poza Appalachami, co powodowało, że stany położone na wschodnim wybrzeżu nie mogły powiększać swego terytorium, a na nowych obszarach powstawały z biegiem czasu nowe stany. Ekspansja terytorialna stanów Nowej Anglii w końcu XVIII i na początku XIX w. stanowiła z wielu względów najprostszą formę kolonizacji pogranicza. Na obszarze pomiędzy Maine i zachodnim Nowym Jorkiem całe rodziny z Massachusets i Connecticut przemieszczały się na tereny, na których nagle zmalała groźba poważniejszego oporu ze strony Indian. Osłabieni przez lata wojen i epidemii Indianie konfederacji irokeskiej na terenie Nowego Jorku stracili w czasie rewolucji amerykańskiej swą polityczną oraz militarną spójność i prze żywali właśnie okres kulturowego i społecznego kryzysu. W 1784 r. na mocy traktatu z Fortu Stanwix oddali Stanom 3 Raport komitetu do spraw Indian Kongresu Kontynentalnego, Filadelfia, 15 października 1783 r., [w:] Indianie..., op. cit., s. 54-57.
Zjednoczonym większość swoich terenów4. To samo spotkało w róku 1785 plemiona Wyandot, Delaware i Chippewa. Wodzowie tych plemion, uznając zwierzchnictwo Stanów Zjednoczonych, zrzekali się także części swoich ziem w zamian za amerykańskie gwarancje, że pozostałe ziemie będą na zawsze wyłączone spod osadnictwa białych5. Mimo iż przy wódcy indiańscy, np. Joseph Brant, z gniewem odrzucili ten traktat i wielokrotnie najeżdżali w latach osiemdziesiątych na osady zachodniego Nowego Jorku i Pensylwanii, zwycięstwo Amerykanów nad Brytyjczykami w wojnie o niepodległość przesądziło o losie Irokezów. Blisko połowa z nich przeszła do Kanady. Reszta wycofała się do niewielkich rezerwatów, próbując pogodzić się z nową rzeczyw.stością6. Traktat paryski z 10 lutego 1763 r. pomiędzy Anglią, Francją i Hiszpanią, kończący wojnę siedmioletnią w kolo niach, oddał francuską dotąd Luizjanę Hiszpanii7. W tej rzadko zaludnionej kolonii mieszkało niewielu obywateli hiszpańskich, co sprawiało, że kolonia ta była słaba. W związku z tym polityka Hiszpanii zmierzała do pozyskania plemion indiańskich, które miały nie dopuścić do rozszerzenia się amerykańskiego osadnictwa w dół rzeki Missisipi. Wskutek blokady ujścia Missisipi osadnictwo stawało się coraz bardziej nieopłacalne, co powodowało jego ograniczenie, a nawet wypieranie z powrotem do Stanów Zjednoczonych tych osadników, którzy już napłynęli. Tymczasem na Południu na mocy oszukańczego zakupu, wynegocjowanego jeszcze przed powstaniem rządu federalnego, Georgia usankcjonowała aneksję rozległych terenów położonych między rzekami Missisipi 4 Traktat między Stanami Irokeskich, Fort Stanwix, 22
s. 57-58. 5 Traktat
między
Stanami
Zjednoczonymi a Konfederacją Sześciu Narodów października 1775 r., [w:| Indianie, op. cit., Zjednoczonymi
a
plemieniem
Shawnee,
Fort
Finney, 31 stycznia 1786, [w:] Indianie, op. cit., s. 59-60. 6 Andrew R. L. C a y t o n. Amerykańska ekspansja terytorialna w latach 1783-1848, [w:] Historia Stanów Zjednoczonych Ameryki, op. cit., s. 179. 7 Joan B. G a r v e y , Mary Lou W i d m e r , Beautiful Crescent A History of New Orleans, New' Orleans 1998, s. 38.
i Yazoo. Plemiona, których tereny łowieckie zostałyby zajęte, groziły wojną mogącą wciągnąć Stany Zjednoczone w konflikt z Hiszpanią. Aby do tego nie dopuścić, prezydent Washington wydał proklamację zakazującą osadnictwa w dorzeczu Yazoo i wynegocjował z Indianami z plemienia Creek w sierpniu 1790 r. traktat nowojorski; na jego mocy Indianie otrzymali liczne tereny, które próbowała zagarnąć Georgia. Od tej pory aż do wybuchu wojny 1812 r. na Południu panował względny spokój. Zupełnie inaczej sprawa przedstawiała się na północy, gdzie Wielka Brytania popierała Indian i podżegała ich do najazdów. Wedle informacji nieoficjalnego przedstawiciela Washingtona w Londynie, Gouverneura Morrisa, polityka brytyjska zmierzała do uzyskania zdecydowanej kontroli nad Indianami i do zmuszenia Stanów Zjednoczonych, by zwróciły się do Anglii z prośbą o mediację. Wówczas Wielka Brytania mogłaby utworzyć na północ od Ohio rozległe stałe terytorium indiańskie zaopatrujące jej handel w futra i pełniące pod jej protektoratem rolę buforu osłaniającego Kanadę. Washington odpisał Morriso wi: „Stany Zjednoczone, jak mam nadzieję, nigdy nie znajdą się w sytuacji, która by zmuszała je do zabiegania o wstawiennictwo tego lub jakiegokolwiek innego państwa w celu zapewnienia sobie spokoju na własnym terytorium”8. EKSPEDYCJE PRZECIW INDIANOM
Od ogłoszenia przez rząd federalny ustawy o Terytorium Północno-Zachodnim, Northwest Ordinance w 1787 r., tysiące osadników zaczęło napływać do doliny Ohio, co wywołało konflikt z plemionami zamieszkującymi te tereny9. W związku 8
F 1 e x n e r, op. ci!., s. 275.
9
Obszar obecnych stanów Ohio, Indiana, Illinois, Michigan, Wisconsin miał zostać podzielony przez mierniczych na prostokątne hrabstwa o powierz chni 6 mil kwadratowych, a każde z nich miało być następnie podzielone na 36 sektorów, [w:] Andrew Cay t o n . Amerykańska Ekspansja w latach 1783-1848, Historia Stanów Zjednoczonych..., op. cit., s. 187.
Terytorialna
z powtarzającymi się coraz częściej aktami gwałtu i przemocy ną pograniczu w swoim pierwszym rocznym orędziu do Kongresu prezydent Washington wezwał do obrony granicy przed Indianami. Kongres szybko odpowiedział na to we zwanie, podnosząc liczbę wojsk regularnych do 1283 żołnierzy. Jednakże zdając sobie sprawę, że siły te są niewystarczające do obrony całej granicy, sekretarz wojny Henry Knox po stanowił powołać milicję, która miała dołączyć do oddziałów regularnych w planowanej wyprawie. W czerwcu 1790 r. gen. Josiah Harmar otrzymał zadanie przeprowadzenia ekspedycji wojskowej przeciwko Indianom Miami. Knox chciał, aby Harmar podjął szybkie i zdecydowane działania mające na celu zaskoczenie i pokonanie Indian oraz zniszczenie ich zapasów żywności. Harmar zaplanował długi marsz w kierunku północnym, wyruszając z Fortu Washington do Fortu Miami, gdzie chciał skoncentrować swe siły. Po dwutygodniowym marszu wojska amerykańskie dotarły w po bliże dużej indiańskiej wioski. Po dwukrotnie nieudanej próbie jej zdobycia i przy znacznych stratach Harmar wydał rozkaz odwrotu w kierunku Fortu Washington. Knox, nie wyciąg nąwszy wniosków z niepowodzenia, przygotował następną „szybką” ekspedycję przeciw Indianom, zaplanowaną na 1791 r. Prezydent mianował gubernatora Terytorium Północno— -Zachodniego Arthura St. Claira generałem majorem i wy znaczył go na głównodowodzącego całą operacją. 3 listopada 1791 r. w odległości ok. 100 mil na północ od Fortu Washington tuż przed zmierzchem St. Clair, mający do dyspozycji 1,4 tys. ludzi, został zaatakowany przez ok. 1000 Indian. Zaskoczeni i źle dowodzeni Amerykanie ponieśli dotkliwą klęskę, w której wyniku zginęło 637, a rany odniosło 263 żołnierzy. Porażka wywołała ogromne poruszenie w Sta nach Zjednoczonych, niektórzy proponowali nawet zrezyg nowanie z wojny przeciwko Indianom i wyrażenie zgody na brytyjskie propozycje stworzenia dla Indian buforowego obszaru na północnym zachodzie. Washington jednak zdecy
dował o wysłaniu trzeciej ekspedycji, na której czele stanął gen. Antony Wayne. W przeciwieństwie do swoich poprzedników Wayne staran nie zaplanował przyszłe działania wojenne. W skład jego oddziałów weszły cztery brygady, składające się z dwóch batalionów piechoty i jednego batalionu jazdy oraz kompanii artylerii. Na wiosnę 1793 r. gen. Wayne poprowadził armię w dół rzeki do Cincinnati, gdzie próbował pertraktacji z In dianami, jednakże bez pożądanego efektu. Następnie podążył szlakiem swoich poprzedników, w przeciwieństwie jednak do nich posuwał się powoli i bardzo ostrożnie, dokładnie zbadaw szy wcześniej teren przez zwiadowców, aby uniknąć pułapki i zaskoczenia przez przeciwnika. Na początku sierpnia w sile 3 tys. ludzi podążył w kierunku Fortu Miami, znajdującego się w rękach Brytyjczyków10. Tam 20 sierpnia 1794 r. został zaatakowany przez Indian, którzy po krwawej walce zostali pokonani. Wydarzenie to przeszło do historii jako bitwa pod Fallen Timbers — nazwa pochodziła od powalonych przez huragan pni drzew, za którymi znajdowały się indiańskie pozycje. Lekceważąc protest brytyjskiego dowódcy Fortu Miami, Wayne przez kilka dni palił okoliczne indiańskie wioski i ich plony, zanim odszedł z powrotem do Cincinnati11. W wyniku tej bitwy 3 sierpnia 1795 r. doszło do podpisania traktatu w Greenville, na mocy którego Indianie zostali zmuszeni do zrzeczenia się swoich ziem na rzecz Stanów Zjednoczonych 12. W ten sposób rząd Stanów Zjednoczonych uzyskał dwie trzecie terytorium Ohio. Łącznie 92 wodzów indiańskich zgodziło się na nową linię graniczną, która miała przebiegać wzdłuż rzeki Cuyahoga do Fortu Laurens na wschodzie, 10 11
Obecnie Toledo w stanie Ohio. American Military History,
Center
of
Military
History,
Army, Washington, D.C., 1989, s. 110-113. 12 Treaty of Greenville, 13 sierpnia 1795, Chicago Anthony Wayne Collection, M 60, s. 9-12; Indianie, op. cit., s. 76-82.
United
Historical
States Society,
potem na zachód w poprzek stanu Ohio do Fortu Recovery, następnie w kierunku południowym aż do miejsca, w którym zlewają się rzeki Ohio i Kentucky. Ogółem Indianie oddali 65 000 kilometrów kwadratowych swojej ziemi w zamian za 20 000 dolarów w towarach i obietnicę dopłaty w przyszłości jeszcze 10 000 dolarów. W następnych latach po bitwie pod Fallen Timbers osadnicy masowo napływali na tereny Doliny Ohio. Takiemu stanowi rzeczy przeciwstawiał się Tecumseh, wódz plemienia Shawnees, który odmówił złożenia swojego znaku pod warunkami pokoju w Greenville. TECUMSEH Zmniejszaniu się terenów plemiennych, wzrostowi handlu z białymi towarzyszył alkoholizm, upadek prestiżu wodzów i zwyczajów rodzinnych, co było przyczyną rozpadu społecznego wielu wspólnot plemiennych. U Irokezów pod koniec XVIII w. ujawniły się tendencje do przeciwstawiania się dominacji białych, a nawet rewizji zawartych wcześniej traktatów, co było odpowiedzią na nieprzestrzeganie gwarancji danych przez rząd, że ziemie przyznane plemionom w traktatach na zawsze pozostaną przy Indianach13. Naruszanie tych postanowień musiało doprowadzić do konfliktu między stronami. Szczególnie zaniepokojeni utratą sporej części swych ziem plemiennych i napływem dużej rzeszy osadników byli Indianie zamieszkujący dorzecze rzeki Ohio. Organizatorem poczynań Indian tego obszaru był Tecumseh (1768-1813), wódz plemienia Szaunisów, najwybitniejszy przywódca indiański XIX w. Wraz ze swym bratem Prophetem (Elskwatawa), wiz jonerem, od 1805 r. prowadził agitację wśród plemion po granicza. Głosił hasła jedności Indian i twierdził, że sprzedaż ziem plemiennych jest nielegalna. Zaprzeczał legalności 13
Przemówienie Josepha Branta do generała Chapina, pułkownika Butlera
i innych negocjujących Amerykanów, obóz w Onondaga nad rzeką Buffalo, 21 kwietnia 1794 r., [w:] Indianie, op. cit., s. 71-73.
transakcji dokonywanych przez białych i żądał zwrotu tak zagrabionych ziem plemiennych. Obaj bracia od 1805 r. zaczęli głosić potrzebę odrodzenia potęgi plemion indiańskich. Twier dzili, że nie ma indywidualnej lub plemiennej własności, tytuł do własności ziemi należy do wszystkich Indian zamieszkujących dolinę rzeki Ohio. Domagali się także odrzucenia wszystkiego, co dała Indianom cywilizacja białego człowieka, a na to miejsce — przywrócenia starych form życia plemiennego. Od 1808 r. obaj bracia zamieszkali w resztkach starej osady indiańskiej nad •rzeką Tippecanoe znajdującej się na terytorium Indiany. Tutaj zaczęli prowadzić agitację wśród przybywających do nich Indian z różnych plemion. Sława obu braci rozchodziła się szybko po całym pograniczu, zwiększając liczbę ich zwolenników. Ubós two i wymieranie plemion ukazywali jako konsekwencję osadnictwa białych. Nawoływali do zmiany stylu życia, aby uzyskać siłę fizyczną i duchową. Głosili, że cała ziemia jest własnością Indian i Stany Zjednoczone nie mają prawa przeno szenia tytułu własności bez ich zgody. Stąd też traktaty zawarte przez poszczególne plemiona są nieważne, a osadnicy, którzy na mocy tych nielegalnych porozumień zajęli ziemię Indian, muszą ją opuścić. Wielu słuchaczy Tecumseha i Propheta po powrocie do swoich osad stawało się propagatorami zasłyszanych poglądów. W ten sposób dalej przenoszono ideologię, którą określa się współcześnie mianem nacjonalizmu indiańskiego. Wielu wojow ników, akceptując ten pogląd, oddzielało się od swoich plemion, budowało chaty dla rodzin i osiedlało się w Tippecanoe, stając się ludźmi Tecumseha. Przed 1811 rokiem około 1000 Indian z plemion tzw. Starego Północnego Zachodu wraz ze swoimi rodzinami żyło w nowej osadzie. Zdając sobie sprawę z nieustęp liwości Amerykanów, Tecumseh przystąpił do mobilizacji plemion w imię wspólnych celów. W tej sprawie odwiedził plemiona zamieszkujące ziemie położone na południe od doliny Ohio. Spotkał się z Chickasaw, Choctaw, Creek, Cherokee. Namawiał ich, aby połączyły się do wspólnej walki z ekspansją
amerykańskich osadników. Jedynym efektem tych działań było poparcie uzyskane ze strony plemienia Creek „Red Stics” — Czerwone Kije l4. W poszukiwaniu możliwości zapobieżenia wojnie między wojskami amerykańskimi a buntującymi się Indianami jesienią 1809 r. gubernator Indiany William Henry Harrison zebrał grupę wodzów plemiennych w Forcie Wayne. Chciał wówczas uzyskać przyrzeczenie dochowania pokoju, a niejako przy okazji kupił od nich za 7000 dolarów w gotówce ponad milion hektarów ziemi w centrum obecnego stanu Indiana, w tym również tereny łowieckie Szaunisów. Tecumseh nie wziął udziału w tym spotkaniu. Na początku sierpnia Harrison zaprosił do swej siedziby wodzów szauniskich, wśród których znalazł się Tecum seh. Przeciwstawił się on gwałtownie praktykom stosowanym przez Harrisona i przekonywał go do niezawierania nowych traktatów mających na celu wykupywanie ziem od plemion indiańskich Wobec braku porozumienia spotkanie zakończyło się fiaskiem. Obawiając się coraz większych wpływów Tecumseha wśród Indian i wzrostu jego siły, Harrison, mając do dyspozycji 300 regularnych żołnierzy i 650 milicji, postanowił przeprowadzić przeciw niemu wojenną ekspedycję. Pod koniec maja wyruszył w kierunku głównej wioski Tecumseha Tip pecanoe. Tecumseha nie było wówczas w obozie, a brat wodza Prophet, wbrew jego poleceniom, wiedziony wizją zwycięstwa nad białymi, wydał swoim ludziom rozkaz do zaatakowania liczniejszego przeciwnika. Bitwa, która rozgorzała 6 listopada 1811 r., zakończyła się całkowitą klęską Indian. Osada Tippecanoe została spalona, a Indianie odstąpili w lasy i udali się w kierunku Fortu Malden znajdującego się w brytyjskich rękach 16.
14
Przemówienie Tecumseha do rady plemion Choctaw i Chickasaw — obóz
tych Indian, 1811, [w:J Indianie..., op. cit., s. 95-98. 15 Mowa Tecumseha do gen. Williama Harrisona, [w:] Indianie..., op. cit., s. 91-93. 16 American Military History, op. cit., s. 113-114.
Fort
Wayne,
1809
r.,
AMATORZY I ŻOŁNIERZE
Cała sztuka wojenna polega na rozważnej, nader ostrożnej obronie i na szybkim, zuchwałym ataku. Napoleon Bonaparte, 1806 r.'
Wojna 1812 r. należy do konfliktów, gdy linia frontu między wrogimi stronami przebiegała wzdłuż ich głównych szlaków komunikacyjnych i zaopatrzeniowych. Wynikało to z faktu, że granica między Stanami Zjednoczonymi i posiadłościami Wielkiej Brytanii w Kanadzie przebiega przez środek Wielkich Jezior: Superior, Huron, Erie, Ontario oraz rzeki Niagary i Rzeki św. Wawrzyńca do miasta Cornwall. Działania wojenne miały się toczyć często na dzikich terenach leśno-bagiennych z dala od większych miast i przy udziale zwerbowanych przez obie strony konfliktu plemion indiańskich. Armie walczące w Ameryce w porównaniu do europejskiego teatru działań były bardzo nieliczne, nie przekraczały 10 tys. żołnierzy, kiedy na starym kontynencie w toczących się bitwach każda ze stron wystawiała od 100 do 200 tys. żołnierzy. Chociaż wojna 1812 r. toczyła się w realiach północno amerykańskich, które były zasadniczo odmienne od warunków europejskich, obie strony konfliktu korzystały z ówczesnych ' N a p o l e o n , Maksymy, Warszawa 1983, s. 102.
osiągnięć techniki wojskowej i starały się zastosować taktykę używaną w okresie wojen napoleońskich na starym kontynencie. TAKTYKA I UZBROJENIE
Standardową bronią piechoty amerykańskiej w okresie wojny 1812 r. była kopia francuskiego karabinu skałkowego2 Ml795, kaliber 0,69 cala, wystrzeliwującego ołowiane kule ważące około 30 gramów, o zasięgu zaledwie 100 metrów3, oraz nieco nowocześniejsza wersja M1808 Springfield, również kalibru 0,69. Załadowanie karabinu trwało około 45 sekund, potem należało wyciągnąć nabój z ładownicy, zedrzeć z niego przy bitkę, nabić i zamknąć pokrywkę panewki, a następnie docisnąć nabój w lufie stalowym stemplem. Strzelając, żołnierz naciskał język spustowy, uruchamiając w ten sposób kurek ze skałką, który uderzał w krzesiwo i otwierał pokrywkę panewki, co umożliwiało zapalenie prochu na panewce. Powstały płomień przez otwór w lufie przedostawał się do ładunku, co powodo wało wystrzał. Formacje strzelców były wyposażone w nowocze sne długolufowe karabiny myśliwskie typu Pensylwania M1810, kaliber 0,54, o zasięgu 300 metrów, długość całkowita karabinu wynosiła 132 cm. Żelazny bagnet z tuleją nasadzaną na wylot lufy miał długość całkowitą 40 centymetrów i trójgraniastą głownię. Niebagatelnym uzupełnieniem uzbrojenia była broń znajdująca się w prywatnych rękach. Wielu Amerykanów, szczególnie tych mieszkających na tzw. pograniczu z plemiona mi indiańskimi, posiadało własną broń, często bardziej nowo czesną od tej znajdującej się w państwowych magazynach wojskowych4. 2 3
W literaturze anglojęzycznej występuje jako muszkiet skałkowy. M1795 był wzorowany na francuskim CharleviUe M1777.
Przed
rokiem
1812 wyprodukowano 101 000 sztuk tej broni w Springfield i 72 000 w Harpers Ferry. Wyszkolony żołnierz mógł załadować broń i oddać 3 strzały na minutę. 4 H i c k e y, op. cit., s. 80.
Najbardziej rozpowszechnioną bronią brytyjskiej piechoty był gładkolufowy karabin skałkowy India Pattern, oryginalnie produkowany dla oddziałów służących w Indiach. Lecz dzięki tanim kosztom produkcji i łatwej obsłudze broń ta znalazła się na wyposażeniu większości brytyjskich pułków liniowych. Lekkie pułki piechoty zaopatrywane były w karabin New Land Pattern, który został wprowadzony do armii w 1802 r. w miejsce przestarzałego Short Land Pattem. W październiku 1811 r. znalazł się na wyposażeniu pułków, które później zostały wysłane do Ameryki: 4, 43, 60, 85. Obydwa rodzaje karabinów posiadały długość 55,5 cala i kaliber 0,75 cala5. Po uzyskaniu niepodległości przez Stany Zjednoczone w arsenałach państwa znajdowały się działa, haubice i moź dzierze w różnym wieku i w 13 różnych kalibrach — głównie pozostałość po Brytyjczykach, lecz również po armii francus kiej. W 1809 r. Amerykanie zaadaptowali system Gribeauvala, który zreformował francuską artylerię. Zmiana systemu nie pociągnęła jednak za sobą przejęcia francuskiego kalibru dział. Jednocześnie z początkiem XIX w. żelazo jako materiał do produkcji artylerii ostatecznie wyparło brąz. W okresie wojny 1812 r. najbardziej rozpowszechnione było 6-funtowe żelazne działo polowe6, najbardziej zaś rozpowszechnionym pociskiem do dział w owym czasie była żelazna lita kula armatnia, która stanowiła 75% amunicji artyleryjskiej. Sześciofuntowa kula była miotana na odległość 500-600 metrów i penetrowała 7 metrów kwadratowych powierzchni, na której mogła zabić 19 ludzi7. Innym rodzajem pocisku był kartacz, stosowany do rażenia wojsk z odległości 300 metrów. Składał 5 Stuart R e i d, Graham T u r n e r , Armour, Tactics, London 1997, s. 51-54.
British Redcoat 1793-1815, Weapons,
6 Albert M a n u c y, Artillery Through the Ages, A Short Illustrated History of Cannon Emphasizing Types Used in America, Washington D. C. 1985, s. 11-12. 7 Donald E. G r a v e s, Red Coats & Grey Jackets, The Battle of Chippawa, 5 July 1814, Torontol994, s. 51.
się z cylindrycznej puszki metalowej wypełnionej ołowianymi kulkami. Podczas wystrzału powłoka kartacza rozpadała się w przewodzie lufy, rażąc cele na powierzchni zależnej od kalibru działa. Ołowiane kulki, rozpryskując się na wszystkie strony, skutecznie raziły piechotę. Odmianą działa o krótkiej lufie i małej prędkości początkowej pocisku była haubica służąca do strzelania stromotorowego na cele znajdujące się w ukryciu. Najchętniej stosowano lekką haubicę kalibru 5,5 cala o zasięgu 900-1000 metrów. Haubice stanowiły około 15% parku artyleryjskiego armii amerykańskiej. Brytyjczycy dysponowali podobnym sprzętem artyleryj skim, lecz posiadali również broń, która była nowością zastosowaną tylko w ich armii. Najważniejsza to szrapnel wynaleziony w 1803 r. przez Anglika Henry’ego Shrapnela. Pocisk ten, zwykle w kształcie kuli, składał się z żelaznej skorupy wypełnionej w środku ołowianymi kulkami (używanymi jako naboje do muszkietów), zapalnika, rurki ogniowej i ładunku wybuchowego. Podczas lotu szrapnela w powietrzu wskutek zadziałania zapalnika czasowego ogień dostawał się do ładunku wyrzucającego, zapalał go i dzięki odpowiedniej konstrukcji skorupy wyrywał z niej zapalnik, a przez powstały w ten sposób otwór wyrzucał kulki, które rozpryskiwały się stożkowo, rażąc na odległość 150-200 metrów8. Ciekawą bronią był wynalazek Williama Con greve’a w postaci rakiety odpalanej panewką skałkową. W 1809 r. utworzono w armii brytyjskiej dwie kompanie rakietników. Rakiety używał Korpus Rakietników (Rocket Corps) w bitwie pod Nowym Orleanem. Dużą część artylerii brytyjskiej w Ameryce Północnej stanowiły karonady. Był to rodzaj broni artyleryjskiej o częsci zasadniczej krótszej od działa i wykonanej z cięższej warstwy metalu, przy zachowaniu takiego samego kalibru. Karonady wynalezione w Szkocji, przeszczepione zostały na grunt brytyjskiej 8 James G o o d i n g, An Introduction to British Artillery in North America, Historical Arms Series Nr. 4, Bloomfield 1988, s. 46—47.
armii w 1779 r. Były one tańsze i lżejsze, posiadały jednak mniejszy zasięg niż działa tego samego kalibru. Masowo wykorzystywano je we flocie i w fortach9. Zastosowanie artylerii w wojnie 1812 r. w przeciwieństwie do tendencji panujących w Europie ograniczało się tylko do zadań defensywnych. Wynikało to z jednej strony z małej ilości broni artyleryjskiej w arsenałach obu stron, z drugiej zaś z faktu, że skala bitew była nieduża. Przed wojną i w jej początkowej fazie armia amerykańska odczuwała brak regulaminu musztry dla piechoty i instruk torów. Milicja i niektóre jednostki regularne wciąż używały „niebieskiej książki” napisanej przez barona Friedricha von Steubena w okresie wojny o niepodległość, opartej na wersji musztry pruskiej. Od 1812 r. używano również regulaminu przetłumaczonego z francuskiego Reglement z roku 1791 l0. W 1808 r. przetłumaczono z francuskiego rozprawę o najnow szych osiągnięciach i zastosowaniu artylerii konnej, Manoeuv res of Horse Artillery, napisaną przez Tadeusza Kościuszkę. Rozprawa ta była podstawowym podręcznikiem artylerii w okresie wojny 1812 r., dzięki czemu autor zyskał przydomek ojca amerykańskiej artylerii ". Od 1792 r. w armii brytyjskiej obowiązywał regulamin napisany przez płk. Davida Dundasa — Regulations. Do roku 1815 amerykańska piechota ustawiana była w 3 sze regach, tak jak piechota brytyjska i napoleońska. Szyk ten miał szczególne znaczenie dla systemu prowadzenia ognia: kiedy pierwsze dwa szeregi prowadziły ogień pojedynczy, trzeci nabijał w tym czasie broń i zamieniał się później miejscem z drugim szeregiem. Pozwalało to na zachowanie 9
J. G o o d i n g, op. cit., s. 8.
10
Regulations For The Field Exercise, Manoeuvres, And Conduct Of The Infantry Of The United States; Drawn Up And Adopted To The Organization Of The Militia And Regular Troops, Philadelphia 1812. 11
1808.
Tadeusz
Kościuszko,
Manoeuvres
Of
Horse
Artillery,
New
York
większej ciągłości i intensywności ognia12. Podobnie jak większość państw europejskich Stany Zjednoczone zaadap towały taktykę tyraliersko-kołumnową opracowaną przez francuskich teoretyków wojskowych pod koniec XVIII w., sprawdzoną w wojnach rewolucyjnej Francji. Piechota poru szała się w szyku marszowym w kolumnach półbrygad, których front stanowiła kompania ustawiona w trzech szere gach. Podczas walki kompanie i bataliony rozwijały się w tylarierę. Amerykanie stosowali także tradycyjną taktykę liniową, która była bardziej efektywna przy prowadzeniu ognia. Dowódcy brytyjscy, ufni w dobre wyszkolenie i wysoki poziom dyscypliny żołnierzy, pozostali przy taktyce linearnej, stawiając wyżej znakomicie prowadzony ogień salwowy od uderzeń na białą broń. Istotnie, doświadczenia z wojny w Hiszpanii dowiodły, że ogień piechoty angielskiej wspartej przez doskonale obsługiwaną artylerię był wręcz morderczy dla przeciwników i przyprawiał atakujące kolumny francuskie 0 ogromne straty l3. Znaczenie kawalerii w tym okresie wyraźnie zmalało; była ona wykorzystywana głównie do działań rozpoznawczych 1 ubezpieczających, w bitwach służyła do uderzeń na skrzydła i do pościgu za pokonanym przeciwnikiem Oddziały wojskowe obu armii stacjonowały w fortach w pobliżu większych miast lub w punktach o wyjątkowym znaczeniu strategicznym, a także przy głównych szlakach zaopatrzeniowych. Najbardziej typowe dla pogranicza kanadyj sko-amerykańskiego było umieszczenie fortu na przesmyku pomiędzy rzeką i jeziorem bądź przy ujściu rzeki do jeziora lub do zatoki, co umożliwiało strategiczną kontrolę przepływu. Takie położenie fortu można by nazwać nizinno-przesmykowym. Usytuowanie fortów w takich punktach blokowało przesmyk i jeżeli wzdłuż niego przechodziła droga, to fort 12
E 1t i n g, op. cit., s. 9. Jan W i m m e r , Historia 1978, s. 392-393, 395-396. 13
Piechoty
Polskiej
do
roku
1864,
Warszawa
uniemożliwiał korzystanie z niej, kontrolował również prze pływ okrętów z rzeki na jeziora i odwrotnie. A należy pamiętać, że zarówno rzeka Niagara, jak również Rzeka św. Wawrzyńca w połączeniu z Wielkimi Jeziorami były głównymi szlakami komunikacyjnymi w Ameryce Północnej i zarazem linią graniczną. Za przykład takiego usytuowania mogą służyć: Fort Detroit, Fort Malden, Fort Erie, Fort George, Fort Niagara. ARMIA AMERYKAŃSKA 19 kwietnia 1775 roku gubernator angielski Gage wysłał pod dowództwem pułkownika Smitha oddział wojska do miasta Concord z zadaniem rozbrojenia ludności i zabrania znajdujących się tam dużych zapasów broni. Uprzedzeni mieszkańcy zdołali jednak ukryć broń. Kiedy oddział pułkow nika Smitha maszerował przez Lexington, napotkał tłum ludzi, którzy wezwani do rozejścia się, nie posłuchali rozkazu. Anglicy oddali wówczas do tłumu salwę, zabijając i raniąc 16 ludzi. Stało się to hasłem do rozpoczęcia ogólnej walki. Po zajęciu miasta Concord Anglicy pozostali w nim przez pewien czas. Tymczasem oddziały milicji amerykańskiej uderzyły na Concord, zmuszając Anglików do wycofania się w kierunku Lexington. Oddziały te zadały Anglikom znaczne straty, doskonale wykorzystując teren i walcząc w szykach luźnych przeciwko linearnym szykom przeciwnika. Tymczasem do Lexington nadeszły posiłki, wysłane przez gubernatora Gage’a z Bostonu, w sile szesnastu kompanii piechoty. Wzmocniony oddział pułkownika Smitha zdołał odrzucić powstańców spod Lexington, ale straty Anglików były tak duże, że musieli się wycofać na Charleston i Boston. Potyczki te praktycznie rozpoczęły wojnę, która trwać miała niemal osiem lat. Wia domość o walkach w ciągu paru tygodni dotarła do wszystkich kolonii i wywarła ogromny wpływ na nastroje Amerykanów. Dotyczyło to także delegatów na drugi Kongres Kontynentalny,
który zebrał się 10 maja 1775 roku w Filadelfii. Powołano niezwłocznie Armię Kontynentalną, która miała liczyć 20 000 żołnierzy, i mianowano George’a Washingtona na jej głównodo wodzącego. Dla pokrycia kosztów wojskowych postanowiono wypuścić pieniądz papierowy 14. W Cambridge pod Bostonem zbierali się gotowi do walki ochotnicy. Jednakże trudno było uznać zwołaną szybko milicję kolonialną z prowincji Massachu setts, zgromadzoną pod Bostonem, za oddziały zdolne do przeciwstawienia się regularnemu wojsku brytyjskiemu. Washin gton znalazł się w bardzo trudnej i skomplikowanej sytuacji: brakowało dla armii żywności, sprzętu i odzieży15. A co najważniejsze — szeregi armii były bardzo płynne, ponieważ służba wojskowa, jak wiadomo, w milicji prowincjonalnej trwała od 3 do 6 miesięcy, a w Armii Kontynentalnej tylko rok. Próby Washingtona, by przedłużyć tę służbę do 3 lat, nie dały rezultatu, albowiem opozycja kongresowa obawiała się, że Washington, podobnie jak kiedyś Cromwell w Anglii, stworzy przy pomocy niezależnej armii wojskową tyranię lf>. Sama wojna otworzyła nowy rozdział w historii wojskowo ści, ponieważ walki z doskonale wyszkoloną regularną armią angielską^ljfcinęły słabo wyćwiczone oddziały milicji amerykańskiej. Powstańcy amerykańscy wciągali wojska an gielskie w gęste łasy, gdzie długie kolumny marszowe Anglików okazywały się bezsilne wobec ognia rozproszonych, niewidocznych strzelców, którzy działając w luźnych grupach, wykorzystywali każdą naturalną osłonę, aby zadać cios nie przyjacielowi, sami zaś, dzięki swej wielkiej ruchliwości, pozostawali poza zasięgiem powolnych mas wojska nie przyjacielskiego. W wojnie tej żołnierz amerykański walczył 14
Michał
noczonych
do
J.
Rozbić 1861
roku,
ki,
Narodziny
Warszawa
1991,
narodu, s.
Historia
242-244;
Stanów Robert
Zjed Mid
d l e k a u f f , Rewolucja amerykańska. Historia Stanów Zjednoczonych Ame ryki, t . 2 . , s . 1 5 . 15 Izabella R u s i n o w a , Aleksander Hamilton, Wrocław 1990, s. 28. 16
Ibidem, s. 35.
o swoje najżywotniejsze interesy, dlatego też nie potrzebował nadzoru i nie dezerterował z pola walki. Oddziały milicji amerykańskiej, nie znając musztry, nie walczyły w szykach linearnych. Taktyce linearnej Anglików Amerykanie przeciw stawili, po raz pierwszy w historii sztuki wojennej, szyk rozproszony — tyralierę 17. 24 września 1783 r., cztery dni po podpisaniu traktatu paryskiego formalnie kończącego wojnę, Kongres polecił gen. Washingtonowi zwolnić do domu całą armię federalną, oprócz niewielkiego zgrupowania stacjonującego naprzeciwko od działów brytyjskich pozostających w Nowym Jorku. Gdy 25 listopada Brytyjczycy opuścili Nowy Jork, armia amerykańska składała się z jednego pułku piechoty i batalionu artylerii, wszystkiego 600 ludzi. Okres poprzedzający demobilizację był bardzo burzliwy dla Kongresu. W czasie zimy 1782 r. w armii wzrastały nastroje zniecierpliwienia i niezadowolenia, a w obozie Newburgh zaczęły krążyć anonimowe pisma wśród oficerów, wzywające ich do niepodejmowania walki, jeżeli wojna będzie kon tynuowana, a z drugiej strony do nieskładania broni, jeżeli pokój zostanie podpisany, dopóty, dopóki nie zostaną im wypłacone należności za służbę. 15 marca 1783 r. z wielkim trudem udało się Washingtonowi na wiecu z oficerami spacyfikować rewolucyjne nastroje '8. Obiecał oficerom, że uczyni wszystko co w jego mocy, aby otrzymali swe należno ści. W końcu Kongres złożył zobowiązanie, że wypłaci oficerom zaległy żołd i jednorazową odprawę w kwocie pełnej pensji za okres 5 lat. Kongres wyznawał powszechną opinię, że na pierwszej linii obrony powinna znajdować się dobrze zorganizowana i zdys cyplinowana milicja, wystarczająco uzbrojona i wyposażona. Ta niechęć do stworzenia stałej armii była zrozumiała. 17 Janusz S i k o r s k i , Zarys X I X w . , Warszawa, 1975, s. 435. 1 8
historii
wojskowości
F l e x n e r , Washington, op. cit., s. 191-195.
powszechnej
dkońca
Regularna armia byłaby kosztownym wydatkiem dla młodego państwa borykającego się z ogromnymi trudnościami finan sowymi. Stałaby się przedmiotem walki politycznej pomiędzy tymi, którzy byli zwolennikami silnego rządu centralnego, a zwolennikami luźnej federacji stanów. Oprócz tego zarówno niedawne problemy z buntowniczymi nastrojami w nieopłacanej Armii Kontynentalnej, jak też doświadczenia wyniesione z wojny, gdy ochotnicza milicja amerykańska niejednokrotnie wschodziła zwycięsko ze starć z regularną armią brytyjską — wszystko to umacniało pogląd, że zbędne są wydatki na' regularnego żołnierza. Również George Washington, do któ rego Kongres zwrócił się za pośrednictwem Alexandra Hamil tona o poradę, wyraził powszechną opinię, że duża stała armia w okresie pokoju może być zagrożeniem dla wolności kraju i że naród jest zbyt biedny na utrzymywanie stałej armii w proporcji adekwatnej do zapewnienia sobie bezpieczeństwa. Wskazywał raczej na potrzebę rozbudowy floty, bez której w czasie wojny nie będzie możliwe utrzymanie ochrony amerykańskiego handlu i obrony amerykańskiego wybrzeża 19. Washington, podobnie jak Kongres, wierzył, że Stany Zjed noczone powinny oprzeć swe siły na armii obywatelskiej złożonej z mężczyzn pomiędzy 18 a 50 rokiem życia, którzy byliby powoływani do służby w razie zagrożenia20. Zalecał również powołanie ochotniczej milicji zorganizowanej w od działy, okresowo szkolonej i znajdującej się raczej pod kontrolą władz federalnych niż stanowych. Washington sugerował jednak utworzenie małej regularnej armii do walki z Indianami i do ochrony posterunków na pograniczu z Kanadą oraz do ochrony magazynów i instytucji państwowych. Według jego opinii armia taka powinna się składać z 4 pułków piechoty i 1 artylerii, ogółem około 2630 oficerów i żołnierzy. Od powiedzialny za plany organizacji przyszłych sił zbrojnych 19 20
American Military History, op. cit., s. 101-106.
Walter M i 11 i s, Arms and Man, a Study of American Military History, New York 1963, s. 38-39.
Komitet Alexandra Hamiltona zebrał również opinie od gen. Wilhelma von Steubena i głównego inżyniera armii, gen. Louisa le Beque Du Portail. 18 czerwca 1783 r. dostarczono do Kongresu plan, który był zbliżony do propozycji Waszyngtona, z bardziej roz budowanym programem dotyczącym organizacji oddziałów milicji. Skutkiem tego Komitet skorygował plan, rekomendując utworzenie nawet nieco liczniejszej armii w nadziei, że dodatkowe środki finansowe potrzebne na nią zostaną wygos podarowane przez obniżenie przewidywanych wydatków na wypłaty dla personelu wojskowego, oficerów i podoficerów. Washington przyznał, że rozrzucone posterunki wzdłuż granicy kanadyjskiej i wybrzeża prawdopodobnie wymagają większej liczby żołnierzy, niż wcześniej proponował, lecz dalej uważał, że z ekonomicznego punktu widzenia jego propozycja była bardziej właściwa. Wielu delegatów na Kongres podzielało tę opinię i kiedy Komitet Hamiltona zaprezentował zmodyfiko wany plan organizacji sił zbrojnych, 23 października Kongres odrzucił go i na okres zimy 1783 r. sprawa została odłożona. Na wiosnę 1784 r. problem reform w armii stał się przedmiotem politycznych przetargów. Większość żołnierzy służących w pozostawionych pułkach piechoty i batalionie artylerii pochodziła ze stanu Massachusetts i New Hampshire, a stany te chciały się uwolnić od finansowych obciążeń, które obiecały zaciągniętym żołnierzom. Tymczasem Kongres uchy lił się od wzięcia na siebie odpowiedzialności, chyba że stany Nowej Anglii będą głosowały za utworzeniem armii stałej. Reprezentanci Nowej Anglii pod przywództwem Elbridge’a Gerry’ego z Massachusetts kładli nacisk na fakt, że Kongres nie ma upoważnienia do utrzymywania regularnej armii, z drugiej strony chcieli, aby żołnierze stacjonujący w fortach na zachodnim terytorium podlegali ich władzy. Nowy Jork gwałtownie zakwestionował żądania Nowej Anglii w stosunku do zachodnich ziem i nie zgodził się na głosowanie za utworzeniem stałej armii, chyba że Kongres wyda zgodę na
obsadzenie tych fortów przez jego żołnierzy. Spór pomiędzy stanami Nowej Anglii i Nowym Jorkiem ciągnął się do początków czerwca 1784 r. W końcu w ciągu ostatnich dwóch dni sesji Kongresu osiągnięto kompromis. Polecono rozwiązać obecnie istniejący pułk piechoty i batalion artylerii z wyjątkiem 80 żołnierzy artylerii pozostawionych w fortach West Point i Pitt. W to miejsce postanowiono utworzyć nowy pułk piechoty złożony z 8 kompanii i 2 batalionów artylerii, ogółem 700 ludzi. Nie żądano od stanów zaciągania nowych oddziałów do armii federalnej, tylko zgodzono się, żeby dostarczyły ich spośród własnej milicji. Cztery stany zostały wezwane do dostarczenia żołnierzy: 260 ludzi z Pensylwanii, 165 z Connecticut, 165 z Nowego Jorku i 110 z New Jersey. Jednak do końca września 1784 r. tylko New Jersey i Pensyl wania zwerbowały przypadający na nie kontyngent ochotników ze swoich oddziałów milicji. Dowódcą pułku został płk Josiah Harmar z Pensylwanii, ten stan bowiem dostarczył najwięcej rekrutów. Konstytucja z 1787 r. określa, że prezydent jest naczelnym dowódcą sił armii i floty. Ma prawo osobiście prowadzić działania wojenne w polu bądź wyznaczyć dowodzącego. Jest odpowiedzialny za organizację i stan sił zbrojnych w czasie pokoju i za działania wojenne w czasie wojny. Kongres 7 sierpnia 1789 r. powołał Departament Wojny, a prezydent Washington na sekretarza tegoż departamentu wyznaczył gen. Henry’ego Knoxa. W owym czasie armia amerykańska liczyła 800 żołnierzy. Tak mała armia nie wymagała rozbudowanej administracji. Według obowiązującej wówczas doktryny wojennej kwater mistrzostwo było niezbędne tylko w okresie wojny. W 1783 r. Kongres objął kwatermistrzostwo, tak jak pozostałe jednostki, zwolnieniem ze służby. System zaopatrzenia wojska został więc podporządkowany cywilnej kontroli. Utworzono cywilny sekretariat odpowiedzialny za transport, utrzymanie bezpie czeństwa i dystrybucje dostaw wojskowych. Ministerstwo
Skarbu zaś odpowiadało za kupowanie wszystkich artykułów niezbędnych dla wojska, z żywnością i ubraniami włącznie. W 1794 r. Kongres powołał Biuro Dostaw Publicznych przy Ministerstwie Skarbu i Biuro Superintendentury Dostaw Wojskowych przy Departamencie Wojny. Organizacja za opatrzenia armii oparta została na systemie kontraktowym i bez większych zmian dotrwała do wybuchu wojny 1812. Kontraktorzy byli wybierani spośród tych, którzy zaoferowali najniższą cenę za dostawę uzgodnionych artykułów dla armii, i mieli obowiązek magazynowania i dostarczania wystarczających racji żywnościowych co najmniej przez 6 miesięcy dla żołnierzy stacjonujących również w odległych posterunkach. Magazyny i dystrybucja dla wszystkich po zostałych dostaw dla wojska znajdowały się w Filadelfii, gdzie gromadzono w magazynach ubrania, namioty i leki. Superintendentura gromadziła je i rozdzielała żołnierzom wtedy, kiedy było to niezbędne. System kontraktowy wydawał się bardziej ekonomiczny i efektywniejszy niż bezpośrednie dostawy, wkrótce jednak miał okazać swoje słabe strony. Jakość i szybkość dostaw były bowiem uzależnione od rachunku ekonomicznego dostawców21. Również uzbrojenie armii, w tym produkcja dział, ka rabinów i amunicji, było oparte na systemie kontraktowym. I tak na mocy zamówień rządowych z 1794 r. hutniczy zakład Brown & Francis na Rhode Island zobowiązał się odlać 25-funtowe i 32-funtowe działa dla fortów oraz 24-funtowe działa dla fregat. Z kolei Samuel Hughes, właściciel huty w Maryland, podjął się produkcji artylerii mniejszego kalibru22. Kongres zdecydował o zwiększeniu liczby arsenałów woj skowych i ustanowił narodowy przemysł zbrojeniowy. Pie rwsza państwowa fabryka broni powstała w Springfield 21 American Military History, op. cit., s. 106-108; ASP, Military Affairs, op. cit., s. 61. 22 ASP, Military Affairs, op. cit., s. 123.
w Massachusetts w roku 1794, a druga w tym samym roku w Harpers Ferry w Virginii23. Rząd mógł tam pro dukować karabiny, amunicję i testować artylerię24. Mimo to większość broni nadal kupowano za granicą i musiało upłynąć jeszcze wiele lat, zanim rodzimy przemysł mógł zaspokoić potrzeby armii25. Federaliści nie rezygnowali z idei utworzenia regularnej i licznej armii. Przy okazji tzw. wojny z Francją Alexander Hamilton zaproponował powołanie armii stałej liczącej do 50 tys. ludzi, stworzenie armii prowincjonalnej w tej samej liczbie, a także zbudowanie lub zakupienie 6 okrętów linio wych, 12 fregat i 20 mniejszych jednostek26, a mając do świadczenie z poprzedniej wojny, sugerował, aby Kongres uchwalił prawo upoważniające do uwięzienia każdego, kto powołany do służby wojskowej, odmówi spełnienia tego obowiązku. Kongres jednak, obawiając się kosztów, a jeszcze bardziej zagrożenia, jakie mogłaby stanowić dla wolności amerykańskiej stała armia, zgodził się na dziesięciotysięczną zaledwie armię lądową. W razie inwazji francuskiej na teren Stanów miano zwiększyć liczbę wojska do 50 tys. i milicji do 80 tys. W wyżej omawianym okresie Stany Zjednoczone dysponowały armią liczącą 3,5 tys. żołnierzy, co porównując z armią francuską — milion w okresie jakobińskim i 150 tys. w samej tylko flocie brytyjskiej — wydaje się liczbą znikomą. Amerykanie nie mieli okrętów wojennych, posiadali też niewielkie zapasy amunicji i armat. Jedynym fortem zdolnym do obrony był fort filadelfijski, ponieważ umocnienia broniące 23 24 25
ASP, Military Affairs, op. cit., s. 130-131. H i c k e y , op. cit., s . 7 9 . Do 1779 r. zakłady osiągnęły zdolność
do
wyprodukowania
5
tys.
karabinów rocznie; zob. M i 11 i s, op. cit., s. 51. 26 W kwietniu 1798 r. utworzono Departament Marynarki US; zob. ASP Military Affairs, t. I, s. 119-120; zbudowano 6 fregat „Chesapeake”, „Congress”, „Constellation”, „Constitution”, „President” i „United States”;
zob. Paweł W i e c z o r k i e w i c z , London 1995, t. I, s. 494.
Historia
wojen
morskich,
wiek
żagla,
Nowego Jorku i Baltimore nie zostały odbudowane po zniszczeniach wojennych27. Przywódca niechętnych Francji federalistów zdawał sobie sprawę, że ta nie zaatakuje Stanów Zjednoczonych, zamierzał jednak wykorzystać his terię, jaka ogarnęła Amerykanów po ujawnieniu szykan, które spotkały w Paryżu amerykańskich dyplomatów, aby wzmocnić armię. Uważał bowiem, że Amerykanie będą mogli liczyć na spokojny transport i handel zamorski tylko wówczas, gdy zorganizują własne siły zbrojne gotowe do odparcia każdego zagrożenia i czuwające nad bezpieczeńst wem statków handlowych. Jako generalny inspektor A. Hamilton opracował system dyscypliny i szkolenia wojs kowego. Postanowł zastosować musztrę francuską. Prze studiował organizację, taktykę i sposoby wyposażenia czoło wych państw europejskich i z tych wybrał, jak sądził, najodpowiedniejszy wzór dla Ameryki. Zaznajomił się z pla nami fortów, organizacją obozów, potrzebami żołnierzy w rozmaitych sytuacjach, w marszach i na postojach, oraz z umundurowaniem i wyposażeniem. Tworzył system wojs kowej administracji. Pamiętając dobrze wszelkie kłopoty z wojny o niepodległość, uwzględnił w swoich szeroko zakrojonych planach odpowiednie magazyny wojskowe28. Doceniając konieczność posiadania wykształconej kadry dowódczej, opracował projekt przyszłej akademii wojskowej. Plany te ostatecznie zrealizował Jefferson, tworząc w 1802 r. Akademię Wojskową w West Point29. Te projekty Hamil tona upadły, gdy nadeszła wiadomość o klęsce floty francus kiej u ujścia Nilu 1 sierpnia 1798 r. Teraz przeciwnicy powiększenia armii przeszli do ofensywy. W republikańskich gazetach armia była przedstawiana jako „okrutna dzika siła, która pozbawiona kontroli narodu gotowa 27 28
R u s i n o w a, op. cit., s. 222-223. R u s i n o w a, op. cit., s. 223-225; John C. M i 11 e r, The Federalist Era
1789-1801, New York 1960, s. 212-220. 2