156 53 10MB
Polish Pages [171]
XII. POLITYKA ZAGRANICZNA M IKOŁAJA I
NOWY ETAP W ROZWOJU KWESTII WSCHODNIEJ
M -L o k o n g r e s i e wiedeńskim polityka zagra niczna Rosji, a w praktyce działalność dyplomacji rosyjskiej, znalazła się jak gdyby w impasie. Aleksander I zajmował się problemami świętego przym ie rza, lecz zaniedbywał sprawy związane z bieżącym i interesami politycznymi Rosji, szczególnie gdy chodziło o Bliski W schód; jedynie ruchy narodowo wyzwoleńcze Serbów i Greków zaprzątały czasem jego uwagę. Mikołaj I zaraz po objęciu rządów przeszedł do polityki zdecydowanie aktywnej, stawiając sobie za cel pozytywne dla Rosji rozwiązanie kwestii cieśnin czarnom or skich. Niekoniecznie chodziło przy tym o całkowite wyparcie Turków z Eu ropy - przynajmniej w koncepcjach, jakie snuto w Petersburgu, chociaż kon cepcje te przewidywały ja k najdalej idące udzielanie pom ocy narodom bał kańskim w ich walce przeciw Turcji. Rosja zmierzała przede wszystkim do tego, ażeby utrwalić i zagwarantować sobie swobodny przejazd okrętów na Morze Śródziemne i żeby cieśniny były stale zamknięte dla floty wojennej państw obcych. W szystko łączyło się oczywiście z gospodarczym znacze niem południowych terenów Rosji, przyłączonych w ostatnich kilkudziesię ciu latach, z nieograniczonymi wprost możliwościami eksportu zboża i w ogó le z rozwojem portów czarnomorskich. Tendencje takie nie budziły zachwytu na dworach zachodnich. Zarówno pretendująca do supremacji na Bliskim W schodzie Anglia, ja k i coraz bar dziej zainteresowana w problem ach bałkańskich Austria czy z innych przy czyn Francja niechętnie witały każdy sukces Rosji na tym polu; najbardziej odpowiadała im taka polityka, jak ą w ostatnich latach swego panowania pro wadził Aleksander I. N a Półwyspie Bałkańskim narastały jednak wydarze nia, które musiały wywołać żywe zainteresowanie większości państw euro pejskich, i w konsekwencji doprowadzić do różnych kom binacji dyploma tycznych, nie zawsze zgodnych z poprzednią linią działania. W 1821 r. wybuchło w Grecji powstanie, a w Europie wiedziano, że Rosja otacza opie ką em igrantów greckich, którzy nawet zakładali swoje organizacje w Odes sie i w innych miastach. Odpowiedzią na proklam owanie przez Greków nie podległości w 1822 r. była straszliwa m asakra ludności greckiej w Konstan tynopolu i w innych częściach Turcji, co jeszcze bardziej wzmogło progreckie sympatie społeczeństw europejskich. O stłumieniu powstania nie mogło już być m owy i dlatego Turcja zwróciła się z prośbą o pomoc do M uhammada 77ft
Alego, paszy Egiptu. M uhammad Ali, mimo że był w asalem sułtana, dyspo nował tak świetnie zorganizowaną armią, że Egipt był militarnie silniejszy od Turcji. Niebawem wojska egipskie dowodzone przez syna M uham m ada Aiego, Ibrahima paszę, zjawiły się w Grecji i zaczęły systematycznie dławić wszystkie punkty oporu Greków, postępując przy tym z największym okru cieństwem; jedynie pomoc udzielona Grekom przez A nglię podtrzym ywała jeszcze powstanie. Te najbardziej krytyczne momenty na Półwyspie B ałkań skim przypadły właśnie na okres, w którym nastąpiła w Rosji zm iana panu jącego. Odtąd wypadki potoczyły się szybko. W kw ietniu 1826 r. (n.st.) A nglia i Rosja podpisały w Petersburgu układ (tzw. protokół petersburski), postu lujący nadanie Grekom autonom ii; w sprawie tej dyplom aci obu układają cych się stron m ieli się niezw łocznie zwrócić do sułtana. N a w ypadek od m owy oba państw a zastrzegały sobie w olną rękę co do dalszych decyzji. N iezależnie od protokołu petersburskiego Rosja w ystąpiła zaraz potem z in nymi jeszcze żądaniam i: Mikołaj polecił wystosow ać do Konstantynopola ultim atum w sprawie nadania autonom ii M ołdawii i W ołoszczyźnie wraz z postulatem , ażeby Turcja stosowała się do w szystkich postanow ień w y nikających z poprzednich układów rosyjsko-tureckich. Ultim atum zostało przyjęte i 25 w rześnia (7 października) 1826 obie strony podpisały w Akermanie bardzo korzystną dla Rosji konwencję, na m ocy której Turcja obie cała udzielić autonom ii M ołdawii, W ołoszczyźnie i Serbii, zgadzając się jednocześnie na swobodne kursow anie rosyjskich statków handlow ych po swoich morzach. Tak więc mimo podstawowych różnic w zapatrywaniach politycznych Anglia i Rosja doszły z sobą do porozumienia zwróconego przeciw Turcji, lecz ultimatum rosyjskie do Turcji i podpisanie konwencji akermańskiej za kłóciły w poważnym stopniu to porozumienie. Dyplom acja angielska nie była zadowolona z oddzielnie prowadzonych pertraktacji, a Rosja poczyniła te kroki, zasłaniając się postanowieniami protokołu petersburskiego, który upo ważniał obie strony do swobodnego podejm owania decyzji, co praw da do piero wtedy, gdyby Turcja nie chciała dać Grekom autonomii. Chcąc jednak osłabić Rosję, Anglicy zaczęli wywierać nacisk na szacha perskiego, ażeby wydał Rosji wojnę, na co w Teheranie rzeczywiście miano ochotę. Różne przeciwieństwa rosyjsko-perskie datowały się ju ż od dawna, a niezależnie od tego Persja zam ierzała podjąć próbę odzyskania terytoriów utraconych w ostatniej wojnie z Rosją. Sytuacja Rosji nie była wtedy najlepsza, lecz mimo to trudno zrozumieć, na jakiej podstawie szach liczył na zwycięstwo, a jesz cze trudniej - dlaczego nie zgodził się na przyjęcie ustępstw, do których Rosja okazywała skłonność w chwili największego zaostrzenia konfliktu. Odm o wa przyjęcia propozycji rosyjskich pociągnęła za sobą wojnę (1826-1828). Rosjanie odnieśli duże sukcesy w tej wojnie. N aczelny dowódca wojsk rosyjskich, generał Iwan Paskiewicz, pobił Persów pod Jelizawetpolem (m ia sto zdobyte przez Rosjan jeszcze w 1804 r., nazywało się wówczas Gandża),
zdobył całą perską Arm enię i Tebriz w południowym Azerbejdżanie. Gdy wojska rosyjskie zagroziły Teheranowi, Persja zgodziła się na zawarcie trak tatu pokojowego. Podpisano go w miejscowości Turkmanczaj (na południo wy wschód od Tebrizu) - Rosja otrzym ała leżące na terytorium Armenii cha naty nachiczewański i erywański.
WOJNA ROSYJSKO-TURECKA W trakcie wojny z Persją Rosja nie traciła z oczu problem u greckiego, zw łaszcza że powstaniu w Grecji groziła wtedy całkowita klęska, której m o gła zapobiec już tylko jakaś zdecydowana i szybka interwencja. Z sukcesów rosyjskich na froncie perskim można było wnioskować, że Rosja mimo za absorbowania w ojną potrafi się jednak zdobyć na taką interwencję, a m ocar stwa zachodnie nie chciały dopuścić do jednostronnej obrony interesów grec kich. W związku z tym podjęto kolejne rozmowy dyplomatyczne, które do prowadziły do podpisania w Londynie (lipiec 1827 r.) układu między Anglią, Francją i Rosją; w wyniku tego układu zwrócono się do Turcji i do Greków z żądaniem zawieszenia broni i podjęcia natychmiastowych pertraktacji. Po odrzuceniu tych propozycji połączone eskadry Rosji, Anglii i Francji rozbiły flotę egipsko-turecką w Zatoce N avarino (południowo-zachodnia Grecja; 20 października). Sytuacja była dość osobliwa, ponieważ admirałowie an gielski i francuski nie m ieli wyraźnego rozkazu podejm owania działań w o jennych przeciw Turcji na morzu —bitw ę pod Navarino zaczęli jednak ufni w swoją przewagę Turcy i wtedy nie było już innego wyjścia. Po klęsce swojej floty sułtan M ahm ud II wezwał do „świętej wojny” prze ciw Rosji i wypowiedział konwencję akermańską. Turcja nie m ogła sobie oczywiście pozwolić na wojnę z całą koalicją—w Konstantynopolu wiedzia no zresztą, że Anglia i Francja również tego nie pragną i że dla zapewnienia sobie spokoju z ich strony wystarczy jakoś załatwić sprawę Grecji, z której też wycofano oddziały tureckie. Wojna rosyjsko-turecka wisiała na włosku i w ybuchła ostatecznie na wiosnę 1828 r. po kilku wystąpieniach ze strony Turcji przeciw rosyjskim statkom handlowym. Działania wojenne toczyły się na froncie bałkańskim i w Transkaukazji, gdzie Rosjanie zdobyli ważne twierdze Achałcych, Kars, Bajazet i Erzerum; ponadto obsadzono cały pół nocno-zachodni pas wybrzeża kaukaskiego. Frontu bałkańskiego Turcy bro nili bardzo zaciekle, toteż nie od razu doszło do decydujących rozstrzygnięć, chociaż ju ż w 1828 r. Rosjanie znaleźli się w Mołdawii i na Wołoszczyźnie i przekroczyli Dunaj. W roku następnym dopiero armia rosyjska, dowodzo na przez Iwana Dybicza, pokonała Turków pod K ulew czą (na zachód od Warny) i przeszła przez Bałkany. Teraz m arsz był już bardzo szybki: w sierp niu kapitulował Adrianopol, po czym część oddziałów rosyjskich ruszyła w kierunku Konstantynopola, inna zaś część dotarła do M orza Egejskiego w pobliżu miejscowości Enos u ujścia Maricy.
Turcji pozostawała ju ż tylko prośba o pokój, który podpisano w Adrianolu 2 (14) września 1829. Turcja przyznawała autonom ię M ołdawii i Wo łoszczyźnie, godząc się na okupowanie obu księstw naddunajskich przez woj ska rosyjskie, dopóki Rosja nie otrzym a określonych sum tytułem kontrybu cji (trw ało to do 1833 r.). N astąpiło rów nież potw ierdzenie autonom ii dla Serbii i ponowienie obietnicy przyznania jej Grecji. Rosja otrzymywała ujście Dunaju, znaczną część kaukaskiego wybrzeża czarnomorskiego oraz tzw. paszałyk (rejon) achałcychski. Kars, Bajazet i Erzerum wracąły do Tur cji. Wojna zakończyła się zatem poważnym sukcesem Rosji, chociaż w oba wie przed konfliktem z A nglią i Francją trzeba było zrezygnować z Konstan tynopola.
CARAT I RUCHY WOLNOŚCIOWE Panowanie M ikołaja I wypełnione było również nieustannymi właściwie akcjami tłumienia różnych ruchów wolnościowych. Dnia 29 listopada 1830 wybuchło powstanie w Warszawie; wielki książę Konstanty, naczelny wódz wojsk Królestwa i faktyczny namiestnik (formalnej nominacji nigdy nie miał), zdołał opuścić miasto. Gdy zaw iodły prow adzone przez um iarkow anych i ostrożnych przywódców powstania pertraktacje z carem, sejm w Warsza wie zdetronizował M ikołaja I i powołał Rząd Narodowy z Adamem Czarto ryskim na czele. Zaczęła się wojna polsko-rosyjska; w toku jej wojska pol skie odniosły kilka cennych zwycięstw i głównodowodzący wojsk rosyjskich Dybicz doczekał się za to gorzkich wyrzutów od Mikołaja. M imo to losy wojny były właściwie z góry przesądzone - zawiodły rachuby na pom oc za graniczną, a odpowiednie rezultaty musiało też dać kunktatorstwo polskich dowódców. W maju 1831 r. Dybicz um arł na cholerę, a na czele wojsk rosyj skich stanął Paskiewicz; we wrześniu padła Warszawa, w miesiąc później było ju ż po kapitulacji wszystkich pozostałych punktów oporu. Po zgnieceniu powstania nastąpiły surowe represj e - zaoczne wyroki śmier ci, konfiskata wielu majątków polskich i zniesienie konstytucji z 1815 r. Kró lestwo stawało się ju ż właściwie integralną częścią Rosji, tracąc odrębny sejm i odrębne wojsko; zlikwidowano również koronację cara na króla polskiego. Postanowienia te ujm ował tzw. statut organiczny z 1832 r.; w latach następ nych zaczęła się też rusyfikacja, wprowadzanie języka rosyjskiego do urzę dów, przemianowanie województw na gubernie itd. Przestały istnieć uniwer sytety w Warszawie i Wilnie. Namiestnikiem Królestwa został Paskiewicz i sprawował tę funkcję aż do śmierci w 1856 r. Jeszcze bardziej dotkliwe represje spotkały ludność polską na terenach tzw. Ziem Zabranych (wedle rosyjskiej nomenklatury guberni zachodnich). W 1839 r. Synod, na wniosek iskupów unickich z tego terytorium, udzielił zgody na ich powrót na łono prawosławia. Rzecz była przygotowywana i ukartowana od dłuższego czasu’ a niechlubną w niej rolę odegrał powszechnie znienawidzony unicki bi 231
skup litewski Józef Siemaszko. Ponieważ część wiernych, których postaw io no przed faktami dokonanymi, pozostała przy dawnym obrządku, spadły na nich straszne, wręcz bestialskie, represje. R uchy wolnościow e i społeczne wybuchały rów nież na kresach Rosji bardzo odległych od Królestwa. N ajw ięcej kłopotów spraw iały caratowi Transkaukazja i Kaukaz: w Gruzji od przyłączenia do Rosji w 1801 r. ruchy ludowe nie ustawały właściwie nigdy, nie inaczej przedstawiała się —oczy wiście odpowiednio później, w m iarę powiększania się nabytków terytorial nych - sytuacja w A rm enii i Azerbejdżanie. Przyczyną tych ruchów był trud ny do zniesienia ucisk feudalny tam tejszych obszarników, ale nie chciano też znosić reżim u narzuconego przez carat. Szczególnie drastycznie pod tym w zględem ukształtowały się stosunki na wschodnich terytoriach kaukaskich, w Czeczenii i Dagestanie. Samowola urzędników carskich, łapownictwo, sto sowanie przymusu, rekwizycje i ciągłe naruszanie miejscowych tradycji i oby czajów oburzały nieustannie ludność i potęgowały jej nienawiść do przed stawicieli kolonialno-wojskowego reżimu. Sytuację kom plikowały stosunki w ewnętrzne w tych prowincjach, na pół jeszcze patriarchalne, a na pół feu dalne, bardzo niski poziom techniki uprawy roli i zależność tamtejszych chło pów od feudałów, przejawiająca się często nawet w formach wynaturzonych. N ie pom agały starania władz rosyjskich o jakieś trwałe przeciągnięcie tej arystokracji góralskiej na swoją stronę —feudałowie dagestańscy i czeczeń scy też nie chcieli panow ania rosyjskiego. Jeszcze jeden czynnik odegrać tu m iał decydującą rolę: muzułmański fa natyzm religijny. D uchowni m ahom etańscy prowadzili wśród górali bardzo gorliwie propagandę tzw. m iurydyzm u(m urydyzm u), nauki jednej z sekt isla mu, która po 1820 r. zaczęła przenikać na Kaukaz z Azji Środkowej. M urydzi (uczniowie, wyznawcy) wysunęli hasło „świętej wojny z niewiernym i” (gazawat) i zaczęli w zywać do walki przeciw Rosjanom , ponieważ żaden m uzułm anin nie m oże być obcym poddanym. Powstanie górali Dagestanu i Czeczenii przeciw Rosji zaczęło się w 1834 r. i trwało 25 lat; jego przyw ódcą był najwyższy duchowny i świecki zw ierzch nik tych terenów - im am Osman Szamil. Dzięki zdolnościom i niepospoli tym talentom organizatorskim potrafił zjednoczyć bardzo różnorodne i cza sem zaciekle się naw zajem zwalczające plem iona górskie - w imię walki z wrogiem. Początkowo poddano się całkowicie jego władzy i we w szyst kim uznawano jego autorytet; w latach późniejszych wszystko to uległo dość istotnym zmianom. Szamil miał despotyczny charakter i ciężką rękę, toteż w prow adził w wojsku najsurow szą dyscyplinę, a od całej ludności wym agał ślepego posłuszeństwa i punktualnego płacenia wysokich podatków. W ten sposób jednak potrafił prowadzić przez ćwierć wieku zaciekłe walki z lepiej w yposażonym i technicznie oddziałami rosyjskimi i odnieść niejedno zw y cięstwo, w czym w alnie m u pom agały warunki topograficzne - wysokie, zalesione góry z m nóstwem kryjówek skalnych, rwące rzeki górskie i w ogóle niedostępność terenu, wszystko szczególnie dogodne do akcji m niejszych 232
oddziałów partyzanckich. Korzystał również Szamil w pewnym stopniu z pomocy tureckiej i angielskiej. Dopiero w 1859 r. udało się wojskom rosyjskim łożyć kres tej wojnie i wziąć Szamila do niewoli; trzymano go w Rosji do 1870 r., po czym zezwolono m u na pielgrzym kę do Mekki. Pięć lat trwały jednak jeszcze walki z plem ionam i Kaukazu północno-zachodniego, głów nie z Czerkiesami, którzy podjęli przedtem w alkę przeciw panow aniu rosyj sk ie m u pod wpływem sukcesów Szamila.
PRO BLEM
TURECKI W DYPLOMACJI EUROPEJSKIEJ
Już w czasie powstania greckiego uwydatnia się wyraźnie przew aga mi litarna wasalnego Egiptu nad j ego form alną zw ierzchniczką - Turcj ą. Gdyby nie pomoc paszy Egiptu M uham m ada Alego, Turcja nie m ogłaby myśleć o stłumieniu powstania Greków, do czego przecież nie doszło tylko dzięki interwencji mocarstw. Dysponując dobrze zorganizowaną i świetnie przez francuskich instruktorów w yszkoloną armią, M uham m ad Ali przestał wła ściwie uznawać zw ierzchnią w ładzę Konstantynopola, a w 1832 r. postano wił nawet - nie bez nam owy ze strony Francji - opanować należącą do Turcji Syrię. Zadanie to powierzył pasza egipski znow u swojemu synowi, Ibrahimowi, który nie tylko szybko zdobył Syrię, lecz wkroczył też ze swym i woj skami do Azji Mniejszej. Dalszy m arsz Ibrahima m ógł pociągnąć za sobą zmiany bardzo niekorzystne dla Rosji, liczono się ju ż bowiem z upadkiem sułtana M ahm uda II i z przejściem całej Turcji w ręce dynastii egipskiej. Wtedy m ożna było się spodziewać dalszych zmian, reform i reorganizacji, w których wyniku słabe imperium tureckie mogło się przeobrazić w potężne pod względem militarnym państwo, co znacznie utrudniałoby realizację pod stawowych założeń polityki rosyjskiej na Bliskim W schodzie. Ażeby do tego nie dopuścić, dyplom acja rosyjska próbowała skłonić Tur cję do przyjęcia pom ocy wojskowej od Rosji, a Egipt do zawieszenia działań wojennych. Jednakowoż Turcja raczej chciała się obejść bez tej pomocy, a Ibrahim wolał, żeby warunki ewentualnego układu ustalano, gdy jego woj ska będą m ożliwie najbliżej Konstantynopola. Carat nie zam ierzał jednak czekać i z początkiem 1833 r. liczący kilkanaście tysięcy żołnierzy desant rosyjski stanął nad Bosforem od strony azjatyckiej. W tedy dopiero wycofały się z akcji wojska Ibrahima, Egipt zawarł układ z Turcją, na m ocy którego Muhammad Ali otrzymał dożywotnio Syrię, Palestynę i Cylicję, a pertrakta cje rosyjsko-tureckie doprowadziły do podpisania traktatu w Unkiar-Iskeessi (w Azji Mniejszej, u północnego wylotu cieśniny bosforskiej; 26 czerwca \ hpca) 1833). W traktacie potwierdzono wszystkie poprzednie układy, m.in. adrianopolski, a Rosja przyrzekała w razie potrzeby udzielić Turcji pomocy rojnej na lądzie i na m orzu - w zamian za to Turcja zobow iązywała się W dodatkowej tajnej klauzuli zamknąć cieśniny czarnomorskie dla floty w o jennej innych państw.
W ten sposób R osja uzyskała rzeczyw istą przewagę polityczną na Bli skim W schodzie, co musiało jednocześnie stać się też zalążkiem nowych powikłań, ponieważ państwa zachodnie nie chciały się pogodzić z tym sta nem rzeczy. Przewidując przyszłe trudności na tym polu, Mikołaj I zbliżył się do Austrii i Prus. Konwencja zaw arta z A ustrią w M ünchengrätz (dziś M nichovo Hradiste, na północny w schód od Pragi) m ów iła o wspólnym za gwarantowaniu nienaruszalności Turcji, rozumiejąc przez to wszystkie prze starzałe urządzenia ustrojowo-społeczne państwa ottomańskiego. W paździer niku 1833 r. Rosja, Prusy i A ustria podpisały konw encję w Berlinie, zo bowiązując się wzajemnie do utrzymywania systemu konserwatywnego w Eu ropie. Wyznaczono sobie nawet odpowiednie strefy geograficzne - Rosji przy padła w udziale „opieka” nad Polską, W ęgrami i Półwyspem Bałkańskim. Powstanie polskie stłumił carat ju ż dw a lata wcześniej, to samo m iał zrobić w 1849 r. z rewolucją na W ęgrzech, przez co zasłużył ju ż w całej pełni na miano „żandarma Europy” . Dyplom acja angielska i francuska nie porzucały jednak myśli o zmianie sytuacji, w której Rosja sprawowała właściwie protektorat nad Turcją, lecz m inęło kilka lat, zanim nadarzyła się sposobność podjęcia odpowiednich kro ków w tym kierunku. W 1838 r. A nglia i Francja zawarły bardzo korzystne dla siebie układy handlowe z Turcją, która rok później wydała wojnę Egipto wi, ulegając nam owom Anglii; i tym razem jednak w ojska egipskie, dowo dzone przez Ibrahima, odnosiły same sukcesy, tak że zgodnie z postanowienia mi traktatu w Unkiar-Iskelessi można było lada chwila oczekiwać zbrojnej in terwencji Rosji. Doradzając wystąpienie przeciw paszy egipskiemu, Anglia miała na celu wzmocnienie prestiżu politycznego Turcji, konieczne do zrów noważenia wpływów rosyjskich. Tymczasem stało się wręcz odwrotnie, a sy tuację skomplikował fakt, że w trakcie wojny umarł sułtan Mahmud II, a na tron wstąpił po nim młodociany Abdülmecid. W ówczas pod naciskiem An glii Turcja zwróciła się z prośbą o pom oc do w szystkich mocarstw. Także car m usiał przystać na wspólne załatwienie całej sprawy, nie m ając ju ż innego w yjścia - jego sprzymierzeńcy, Austria i Prusy, poparły brytyjski punkt wi dzenia w toczących się wtedy rozmowach dyplomatycznych. W lipcu 1840 r. Anglia, Rosja, A ustria i Prusy podpisały w Londynie kon wencję, w której opowiedziały się za utrzym aniem dotychczasowego stanu rzeczy w Turcji. Tym samym Turcja przechodziła faktycznie pod opiekę czte rech m ocarstw —w takim układzie stosunków ambicje polityczne paszy Egiptu nie m ogły już oczywiście znaleźć żadnego pokrycia. W prawdzie M uham m ad Ali próbował jeszcze prowadzić wojnę, ale ostatecznie w ojska jego m usiały się wycofać z Syrii i z innych prowincji, leżących poza właściwym Egiptem. Francja, użyczająca mu przez długi czas poparcia, nie podpisała konwencji, gdyż dyplomatów francuskich w ogóle nie zaproszono do Lon dynu, co wywołało konsternację na dworze Ludwika Filipa i zmiany w rzą dzie francuskim. W lipcu 1841 r. po raz drugi podpisano w Londynie konwencję, ju ż przy współudziale Francji. Cieśniny czarnomorskie uznane zo
stały w tej konwencji za neutralne; m ocarstwa przyjm owały do wiadomości, ¿e w okresie pokoju Turcja zam knie je dla okrętów wojennych wszystkich państw, a więc i Rosji. W ten sposób stracił aktualność układ w Unkiar-Iskelessi, a Rosja poniosła klęskę dyplomatyczną.
WOJNA KRYMSKA Mimo że carat nie wkraczał w piąty dziesiątek lat XIX w. pod znakiem sukcesów, dyplom acja rosyjska nie rezygnowała wcale z dalszych prób roz wiązania kwestii w schodniej. Sprawy przedstawiały się jednak znacznie trud niej niż kiedykolwiek przedtem, bo na straży nowych warunków współżycia politycznego z Turcją stały obecnie wszystkie najsilniejsze państw a europej skie. Konwencje londyńskie nie zmieniły zasadniczego faktu, że Turcja była państwem słabym i że proces wewnętrznego rozkładu w im perium osmań skim postępował ciągle naprzód - właśnie o tym świadczą ponad wszelką wątpliwość odnośne wydarzenia w pierwszej połowie XIX w. Rosja starała się to wykorzystać, i w dalszych rozmowach dyplomatycznych, prowadzo nych głównie z Anglią, zm ierzała uporczywie do osiągnięcia jakiegoś poro zumienia w kwestii wschodniej; krańcowym aspektem takiego porozum ie nia m iał być rozbiór Turcji, przynajmniej w odniesieniu do jej posiadłości europejskich. A nglia jednak konsekwentnie kroczyła od dawna po tej samej linii - utrzym ywania na Bliskim W schodzie określonej równowagi między Rosją a Turcją, i nie chciała iść na żadne ustępstwa, nie potrafił też do nich nakłonić dyplomatów angielskich Mikołaj I podczas swojej w izyty w Lon dynie w 1844 r. Jeżeli Anglii zależało na osłabieniu któregoś z dw óch prze ciwników, to Rosji, nie Turcji. Nadeszła jednak W iosna Ludów, podczas której Rosja odegrała niem a łą rolę w tłum ieniu ruchów wolnościowych. W ojska M ikołaja I pom ogły w 1848 r. „przywrócić porządek” w M ołdawii, a w 1849 r. użyczyły pomocy Austriakom w opanowaniu sytuacji na W ęgrzech; korpusem interwencyjnym dowodził Paskiewicz, dysponujący największym doświadczeniem , gdy cho dziło o dławienie m chów narodowowyzwoleńczych. Pod wpływem tych wy darzeń Mikołaj I odzyskał wiarę w to, że jest w ładcą najsilniejszego państwa w Europie, i postanowił nie cofnąć się nawet przed próbą zbrojnego rozwią zania narastającego konfliktu, skoro nie okazało się możliwe przeprowadze nie tego na drodze dyplomatycznej. Sądził, że będzie m iał do czynienia tylko z Turcją i że poprze go Austria; tym razem zdecydowanie liczył też na stale zaostrzający się ferment wśród narodów bałkańskich i w krajach arabskich. Tymczasem w brew jego rachubom sytuacja w łaśnie przedstaw iała się możliwie najgorzej. Całkowita supremacja Rosji na Bliskim W schodzie ni gdy nie była mniej na rękę Anglii i Francji, także ze względów gospodar czych. Na Zachodzie nawet chętnie powitano by wojnę, ale taką, z której osja wyszłaby pokonana i osłabiona. Cesarz N apoleon III od razu (od przy 235
jęcia godności cesarskiej z końcem 1852 r.) myślał o wciągnięciu Francji do wojny, która by podniosła jego autorytet i um ożliwiła podjęcie różnych akcji politycznych na skalę możliwie najszerszą. Najbardziej jednak m ylił się M i kołaj I, licząc na Austrię, która sama zamierzała rozwinąć penetrację w kie runku Półwyspu Bałkańskiego i nie m iała ochoty ustępować Rosji miejsca tylko z wdzięczności za rok 1849. Zupełnie fałszywa ocena sytuacji dopro w adziła cara i jego doradców do równie fałszywych i fatalnych w swoich następstwach kroków. Bezpośrednią przyczyną konfliktu m iał stać się tzw. spór o m iejsca świę te. Od dawna utarł się zwyczaj, sankcjonowany przez władze tureckie, że opiekę nad znajdującymi się w Palestynie pamiątkami związanymi z kultem religijnym spraw ow ało duchow ieństw o chrześcijańskie. N ajpierw opie ka ta należała do duchowieństwa katolickiego, potem do prawosławnego, a w 1850 r. prezydent Francji zwrócił się do sułtana z postulatem restytucji dawnego stanu. Sułtan Abdiilmecid udzielił na to zgody. W tedy Mikołaj I usi łow ał skłonić Anglię do radykalnego rozwiązania sprawy i przeprowadzenia podziału Turcji, z tym że zachodnia część Półwyspu Bałkańskiego miała przy paść Austrii, a spotkawszy się z odmową, postanowił zmusić Turcję drogą bezpośredniego nacisku do spełnienia następujących żądań: przywrócenia przywilejów duchowieństwu prawosławnem u w Palestynie i wyrażenia zgo dy na opiekę Rosji nad wszystkimi prawosławnym i mieszkańcam i Turcji. Ewentualne uzyskanie tej zgody um ożliwiłoby Rosji objęcie swoimi w pły wami Bułgarów, Serbów, Macedończyków i nawet częściowo Greków, a więc właściw ie całego Półwyspu Bałkańskiego. Gdy po konsultacji z am basado rem angielskim i francuskim sułtan polecił przerwać rokowania w tej spra wie, wojska rosyjskie wkroczyły do księstw naddunajskich. Próby pokojo wego załagodzenia sytuacji spełzły na niczym, m.in. Mikołaj I nie przyjął do wiadom ości ultim atum tureckiego i nie wycofał swoich wojsk z Mołdawii i Wołoszczyzny. W październiku 1853 r. Turcja w ypowiedziała Rosji wojnę, nazw aną w historii w ojną krym ską lub w schodnią (1853-1856). W pierwszych tygodniach działań wojennych Turcy odnieśli pewne, nie zbyt zresztą istotne sukcesy, podejmując niezbyt szeroko zakrojoną ofensy w ę na południowo-wschodnim wybrzeżu M orza Czarnego. Już wkrótce jed nak okazało się, że Rosja bierze zdecydowanie górę, podobnie jak we wszyst kich wojnach poprzednich. Z końcem listopada wiceadmirał Pawieł N a c h im o w rozbił doszczętnie flotę turecką w bitwie pod Synopą (na północnym wybrze żu Małej Azji), a na początku 1854 r. wojska rosyjskie sforsowały Dunaj i za częły operacje w północnej Bułgarii. Gotowały się jednak ju ż do czynnego udziału w wojnie A nglia i Francja, okręty wojenne tych państw wpłynęły na M orze Czarne i wtedy właśnie znowu zażądano od Rosji opuszczenia księstw naddunajskich. Mikołaj I odmówił, w wyniku czego Anglia i Francja wypo wiedziały Rosji wojnę. Rosja miała teraz przeciwko sobie ju ż nie tylko słabą Turcję, lecz całą koalicję, w której skład później (w 1855 r.) weszła jeszcze Sardynia. Mało
tego, właśnie Austria, na którą przedtem w Petersburgu najbardziej liczono, najostrzej dom agała się wycofania wojsk rosyjskich z M ołdawii i W ołosz czyzny, na co ostatecznie car m usiał się zgodzić. Niew iele też brakowało, ażeby Austria włączyła się do koalicji i wzięła czynny udział w wojnie z Ro sją. W każdym razie front dunajsko-bałkański przestał istnieć. Sprzymierzeni starali się atakować Rosję w różnych miejscach, chociaż praktyczne rezultaty tych operacji były raczej mizerne. Niczego nie dokona no ostrzeliwaniem Odessy ani próbą uderzenia na Pietropawłowsk Kamczacki, nic nie osiągnięto efektownym , lecz mało skutecznym bom bardow aniem klasztoru na W yspach Sołowieckich, udała się tylko jedna akcja: opanow a nie umocnień na jednej z Wysp Alandzkich na Bałtyku. Dopiero od września 1854 r. działania wojenne m iały się skoncentrować przede w szystkim na Krymie, gdzie bez większych przeszkód sojusznicy wysadzili na brzeg w oko licy Eupatorii 60 tys. żołnierzy. Tam też rozstrzygnąć się m iały losy wojny. Znaczenie działań wojennych prowadzonych na froncie zakaukaskim, na ogół bardzo pom yślnych dla Rosji, było jednak drugorzędne. Operacje na Krym ie dowiodły, że Rosja stanęła do boju z przeciwnikam i silniejszymi od siebie. Anglia i Francja, kraje posiadające wysoko rozw inię ty przem ysł kapitalistyczny, górow ały nad R osją zdecydow anie jak o ścią uzbrojenia, całym wyposażeniem technicznym, nowoczesnym sprzętem, pa row ą flotą, możliwie najlepszym w danych warunkach zaopatrzeniem. W An glii i Francji nie działały ham ulce wewnętrzne, ustrójowo-społeczne, toteż można było bez przeszkody rozwijać różne gałęzie przem ysłu i przystoso wywać je do potrzeb wojskowych. Przemysł zbrojeniowy Rosji nie dorastał do takich wymogów, jakie stawiała toczona wówczas wojna, a słabo rozwi nięta sieć dróg i niem al zupełny brak linii kolejowych z góry wykluczał łącz ność między centrum kraju a tak odległym Krymem. Rosyjska flota żaglowa (jednostek parowych było niewiele) nie mogła się m ierzyć z okrętam i prze ciwników, Reszty dopełniały braki w zaopatrzeniu, nieprzygotowanie służ by sanitarnej, nadużycia w intendenturze i - rzecz m oże najważniejsza - nie najlepsze dowództwo, chociaż nie brakowało wybitnych, utalentowanych i ofiarnych jednostek. W takich warunkach osobiste męstwo żołnierza rosyj skiego nie mogło zrównoważyć wszystkich innych niedociągnięć, za które winę ponosił przede wszystkim przestarzały i zacofany ustrój. W chwili gdy sojusznicy lądowali w pobliżu Eupatorii, Rosja m iała na Krymie do dyspozycji nie więcej niż 35 tys. żołnierzy, co może się wydawać niezrozumiałe, gdyż ogólna liczebność wojsk rosyjskich przekraczała m i lion. Nie spodziewano się jednak, że właśnie na Krym ie rozw iną się walki na taką skalę i nie przewidywano tego przed wojną, tak że np. najważniejsza twierdza krym ska Sewastopol, położona w zatoce na południowo-zachod nim wybrzeżu i doskonale um ocniona od strony M orza Czarnego, nie miała należytych fortyfikacji od strony lądu. Pewną rolę m ogła też odegrać obawa Przed ewentualną agresją ze strony Austrii, a naw et Prus; przekonawszy się, 26 P a s tw a te nie popierają jego zamierzeń, M ikołaj I musiał utrzym ywać
236
237
wojsko także na zachodniej granicy Rosji. Wreszcie operacje sojuszników na Bałtyku, na M orzu Białym, koło Kamczatki i Odessy, chociaż przeprowa dzone na ogół bez powodzenia, przecież także nakazywały czujność. Sprzymierzeńcy wysadzili swoje desanty na Krym ie po bardzo skrupulat nym przygotowaniu całej imprezy; lądujące oddziały były świetnie wyposa żone w uzbrojenie, sprzęt techniczny i żywność, przy zapewnieniu stałej i nie przerwanej łączności ze znajdującymi się w Turcji bazami. Wojska sojuszni ków zaczęły się od razu posuwać na południe w kierunku Sewastopola. Naczelny dowódca wojsk rosyjskich książę Aleksandr M ienszykow pokusił się o wstrzymanie nacierających oddziałów w bitwie nad A lm ą (rzeką w pa dającą do M orza Czarnego między Eupatorią a Sewastopolem). Celu nie osią gnął, sojusznicy bitw ę wygrali i przeszli Almę, lecz ponieśli przy tym nie zwykle dotkliwe straty - od tego m om entu wszystkie starcia na Krymie mia ły się odznaczać niesłychaną zaciętością. M ienszykow nie cieszył się najlepszą opinią jako głównodowodzący i tak samo negatywnie ocenia się jego talenty w literaturze historycznej. W płynę ły na to pewne fakty z jego działalności jako dyplomaty; on m.in. pojechał w 1853 r. z ultimatum cara do Konstantynopola, gdzie zachowywał się wy zywająco i butnie. Jako dowódcy zarzuca mu się przede wszystkim kunkta torstwo, niezdecydowanie i wyniosłość; nie był też człowiekiem młodym (ur. 1787). Opinie bez wątpienia słuszne, czasem tylko zbyt ściśle łączą rze kom e skutki z przyczynami. W 1853 r. poselstwo M ienszykowa zakończy łoby się tak samo bez względu na jego osobistą postawę. Po bitwie nad Alm ą M ienszykow cofnął się w kierunku Sewastopola, lecz zaraz potem odstąpił nieco w kierunku na północny wschód do Bakczysaraju. I ten m anew r trak tuje się różnie: albo niemalże jako zdradę, bo w ten sposób Sewastopol zda ny ju ż był tylko na siły swojego garnizonu, albo jako bardzo sprytne pocią gnięcie, które pozwoliło M ienszykowowi uniknąć grożącego mu okrążenia, a potem - nawiązać z centralną R osją bezpieczną łączność i dzięki temu za opatrywać twierdzę w żywność oraz wywozić z niej rannych. W m iarę zbliżania się wojsk nieprzyjacielskich posuwały się gorączkowo naprzód prace nad um ocnieniem twierdzy od strony lądu - oprócz żołnierzy wzięła w nich udział cała ludność. W najwęższym miejscu zatoki sewastopolskiej zatopiono część jednostek rosyjskiej floty czarnom orskiej, ażeby uniemożliwić jakiekolw iek operacje eskadrom sojuszników - załoga zato pionych okrętów weszła w skład garnizonu lądowego. Otoczony całym sys tem em pośpiesznie zbudowanych bastionów ziemnych, redut i innych umoc nień, Sewastopol postanowił stawić czoło nacierającym wojskom w tej bar dzo nierów nej w alce. N iezw ykle szybkie w ykonanie skom plikow anych i ciężkich prac fortyfikacyjnych zawdzięczano w znacznej mierze kilku w y bitnym jednostkom , które poświęciły całą energię i wszystkie siły sprawie obrony twierdzy. Byli to: zwycięzca spod Synopy Nachimow, szef sztabu floty czarnomorskiej, w iceadm irał W ładim ir Komiłow, oraz kontradm irał W ładim ir Istomin - wszyscy trzej zginęli zresztą w walkach. Głównym or
ganizatorem prac nad budow ą um ocnień był inżynier wojskowy płk Eduard Totleben. Walki o Sewastopol zaczęły się w październiku w 1854 r. Szybko zanie chano prób zdobycia twierdzy szturmem i w ogóle zam iam atakowania jej od strony północnej, gdzie były najlepsze umocnienia. Sojusznicy obeszli Sewastopol od strony wschodniej, zajęli leżącą na południu Bałakław ę i roz poczęli regularne oblężenie, bom bardując tw ierdzę z m orza i lądu, burząc poszczególne forty i zmuszając obrońców do nadludzkich wysiłków. Uszko dzenia naprawiano jednak szybko, a w wypadach zadawano przeciwnikom dotkliwe nieraz straty. Nie udała się natomiast Rosjanom próba rozstrzygnię cia losów kam panii w jednej większej bitwie; M ienszykow poniósł klęskę w starciu na w yżynach inkerm ańskich (Inkerm an, na północny w schód od twierdzy). Niepowodzeniem zakończyło się też na początku 1855 r. ude rzenie na Eupatorię - główną bazę dowozową sojuszników. Po tych klęskach Mienszykow utracił naczelne dowództwo, które objął niewiele przewyższa jący go uzdolnieniam i generał M ichaił Gorczakow. Ciężkie bom bardowanie trwało nadal, przy czym oblegającym chodziło w tym okresie przede w szystkim u zdobycie Kurhanu M ałachowskiego najwyżej położonego um ocnienia po stronie południowej. Przez kilka m ie sięcy trwały zaciekłe walki o ten punkt oporu, w sierpniu Gorczakow usiło wał odciągnąć część sil nieprzyjaciela od twierdzy, atakując jego pozycje nad rzeką Czarną, lecz celu nie osiągnął i stracił kilka tysięcy żołnierzy. Po wielu szturmach żołnierze francuscy zdobyli 27 sierpnia (8 września) 1855 Kurhan M ałachowski i dalsza obrona zm jnowanego zupełnie Sewastopola stała się bezcelowa. Wojska w ycofały się z twierdzy w kierunku północnym, a Gorczakow przekazał tego samego dnia carowi telegraficznie następujące „najuniżeńsze doniesienie” : „W ojska Waszej Cesarskiej M ości broniły Se wastopola do ostatka, nie było jednak możliwości trzymać się w nim dłużej z powodu piekielnego ognia, który miasto m usiało znosić. Wojska przecho dzą na stronę północną, odbiwszy zdecydowanie 27 sierpnia sześć z siedmiu szturm ów nieprzyjacielskich, tylko z jed n eg o bastionu korniłow skiego [jedno z najważniejszych um ocnień Kurhanu M ałachowskiego) nie można było go wyprzeć. Wrogowie znajdą w Sewastopolu tylko obryzgane krw ią ruiny” . Depeszę sw oją adresował Gorczakow ju ż nie do M ikołaja I, który um arł 18 lutego s.st. 1855, w dość niejasnych zresztą okolicznościach; w Rosji roz chodziły się naw et pogłoski, że car popełnił samobójstwo, nie mogąc znieść fatalnych wiadomości z Krymu. W ładzę objął po nim jego syn, Aleksander II (1855-1881). Już po upadku Sewastopola poddała się Rosjanom w T ranskaukazji najsilniejsza twierdza turecka Kars, co nie miało wprawdzie w pły wu na losy wojny, lecz było niezm iernie ważne prestiżowo. W ciężkiej, jedenastomiesięcznej walce o Sewastopol wyczerpały się także siły sojuszników i zwłaszcza Francja chciała ju ż szybkiego zakończenia dzia łań wojennych. M imo wszystko efekty zewnętrzne zwycięstwa koalicji nie
238 239
bardzo mogły imponować - oprócz Eupatorii i Sewastopola zajęto wpraw dzie jeszcze K inburn, Kercz, Jenikale i A napę (na południow y w schód od Kerczu) oraz zniszczono parę punktów nad M orzem Azowskim, ale po niesiono przy tym ogromne straty, a np. o zajęciu całego Krymu w ogóle ni gdy nie mogło być mowy. Istniały zresztą i jeszcze bardziej się rozwinęły w to ku wojny przeciwieństwa między Anglią i Francją, która nie zamierzała popie rać nadmiernego rozszerzania się wpływów angielskich na Bliskim Wschodzie. Prowadzone od początku 1856 r. pertraktacje zakończyły się 18 (30) mar ca podpisaniem traktatu pokojowego w Paryżu. Straty terytorialne Rosji były raczej niewielkie, obejmowały jedynie południow ą część Besarabii i ujście Dunaju, które prawie w całości wchodzie m iały odtąd w skład księstwa moł dawskiego pod zw ierzchnią w ładzą Turcji. Sojusznicy zwracali Rosji wszyst kie swoje zdobycze łącznie z Sewastopolem, a Rosja oddawała Turcji Kars i inne opanowane w toku wojny m iejscowości zakaukaskie. Kłopotliwe za gadnienie tzw. opieki nad chrześcijańską ludnością Turcji rozwiązano w ten sposób, że powierzono ją wszystkim m ocarstwom łącznie. M ocarstwa rów nież brały na siebie gwarancję przywilejów M ołdawii i Wołoszczyzny, po twierdzonych jeszcze raz przez Turcję. Żeglugę na Dunaju umiędzynarodo wiono. Najcięższe były dla Rosji restrykcje dotyczące Morza Czarnego. Trak tat paryski ogłaszał jego neutralność — odtąd nie wolno było przekraczać cieśnin okrętom wojennym żadnego państwa. Rosja traciła w zasadzie pra wo utrzymywania floty wojennej na M orzu Czarnym, a tak samo budowania umocnień i utrzymywania składów broni na jego wybrzeżach. Wojna krymska odsłoniła zatem właściwe oblicze Rosji, jej wewnętrzną słabość i - co było dla caratu najbardziej upokarzające - pokazała całej Eu ropie, że carat nie je st tak potężny, jak przedtem pow szechnie myślano. W szystko to przestało być również tajem nicą dla społeczeństwa rosyjskiego, nikt teraz ju ż nie m iał wątpliwości, że winien jest system, a ponieważ naj większym złem systemu było poddaństwo chłopów, więc rozwiązanie tego zagadnienia uznawano za rzecz najbardziej palącą. Na tym polega historycz ne znaczenie tej wojny, mimo że zakończyła się klęską Rosji.
XIII. EPOKA W IELKICH REFORM
PRZYGOTOWANIA 1 1 / DO REFORMY CHŁOPSKIEJ o s t a t n i m okresie wojny krymskiej i bezpośrednio po jej zakończeniu wzmogła się znacznie w Rosji fala wystą pień chłopskich. Przyczyny tego zjawiska tkwiły z jednej strony w coraz bar dziej potęgującej się eksploatacji mas chłopskich, z drugiej zaś - w powszech nym już niemal przekonaniu, że istniejący stan rzeczy niedługo ulegnie zm ia nom. Przew idując nieuchronność likw idacji praw a pańszczyźnianego, obszarnicy zwiększali powinności pańszczyźniane i daniny, obarczali swo ich poddanych dodatkowymi obowiązkami, przenosili ich na gorsze ziemie, odbierali im pod byle pozorem lepsze grunty. Po wybuchu wojny zaczęły wśród chłopów krążyć pogłoski, że rząd będzie nadawał wolność ochotni kom i ich rodzinom, a gdy w 1855 r. ogłoszono m obilizację pospolitego ru szenia, wieś nabrała pewności, iż chwila wyzwolenia się zbliża. Wprawdzie żadne zmiany nie następowały, lecz mimo to chłopi uporczywie twierdzili, że car już o wszystkim zadecydował, że istnieje ju ż dekret o zniesieniu poddań stwa chłopów powołanych do służby wojskowej i tylko obszarnicy nie po zwalają na jego opublikowanie. Zaczęły się mnożyć różnorodne formy pro testu - najczęściej odmawiano świadczeń na rzecz obszarników. Wypowiedział się w tej sprawie i car Aleksander II, oświadczając pod czas audiencji udzielonej 30 m arca (11 kwietnia) 1856 w M oskwie m arszał kom szlachty z guberni moskiewskiej: „Rozchodzą się pogłoski, że chcę dać wolność chłopom; to niesłuszne, i możecie tak wszędzie mówić. Istnieje je d nak, na nieszczęście, wrogość między chłopami i ich panami i z tego zrodzi ły się wypadki nieposłuszeństwa wobec ziemian. Przekonany jestem , że wcze śniej czy później będziemy musieli wziąć to pod uwagę. Sądzę, że zgadzacie się ze m ną i wobec tego lepiej, żeby to nastąpiło odgórnie niż od dołu” (istnieją jeszcze dwie inne redakcje tego przemówienia, różne tekstowo, całko wicie analogiczne w treści). Zastrzegając się więc, że nie m a zamiaru dać chłopom wolności, car pod kreślił przecież nieuchronność takiego pociągnięcia. Podkreślał j ą właściwie kiedyś i Mikołaj I, ale w m glistych i bardzo odległych perspektywach przy szłościowych, gdy natom iast w przem ówieniu Aleksandra II, aczkolwiek ogólnikowym, wszystko rysowało się bardziej zdecydowanie. Rzeczywistość przyśpieszyła te nie określone jeszcze zamiary, na co wpływ największy wywarły oczywiście dalsze wystąpienia chłopskie. M iały one różny charak
VV
241
ter i różne natężenie, m ożna je jednak ogólnie ocenić według przeciętnych ilościowych; w pierw szym ćwierćwieczu XIX w. notowano w Rosji prze ciętnie 11 poważniej szych zaburzeń rocznie, w drugim - 24, a w latach 1855— 1861 - co najmniej około 80, z tym że w 1859 r. zarejestrow ano ich 90, a w 1860 r. 126. Były również zaburzenia na szczególnie szeroką skalę, np. wielkie powstanie chłopskie w zachodniej Gruzji (1857). W spontanicznych i zazwyczaj zupełnie nie zorganizowanych ruchach dochodziły do głosu rze czywiste cele chłopstwa rosyjskiego, także zresztą ukraińskiego, białoruskiego czy gruzińskiego: likwidacja całokształtu stosunków feudalno-pańszczyźnianych i otrzymanie na własność całej ziemi obszamiczej. Była to walka o „zie m ię i w olę” (w sensie: „wolność”) - wyrazy te znalazły się wówczas na sztan darze rosyjskiej rewolucyjnej demokracji, która z największym poświęce niem wystąpiła do walki o prawa i realizację interesów ludu. W takiej sytuacji, skomplikowanej zresztą jeszcze szeregiem innych czyn ników, m.in. pierwszymi objawami ruchu robotniczego, carat musiał przy stąpić do realizacji zmian szybciej, niż to początkow o zam ierzano. Pierw szym krokiem na tej drodze było powołanie w 1857 r. Tajnego Komitetu, którem u zlecono opracow anie ogólnego planu reform y chłopskiej. W skład K om itetu w chodzili wyłącznie przedstawiciele ziem iaństwa, tak samo rzecz się m iała i później z w szystkim i innymi instytucjam i utw orzonym i w celu kontynuow ania przygotow ań; reform ę rzeczyw iście realizow ano „odgór nie” . Propozycje Kom itetu szły w kierunku uw olnienia chłopów „bez zie m i”, czyli z pozostaw ieniem wszystkich gruntów w rękach obszarników; problem ten m iał być jeszcze w ciągu dwóch najbliższych lat osią w szyst kich dyskusji. Pod koniec tego roku przyszła kolej na inicjatywę terenową. Jako pierw szy wystąpił generał-gubem ator wileński W ładim ir Nazimow, przedstawia jąc carowi adres szlachty z tzw. guberni litewskich (wileńskiej, kowieńskiej i grodzieńskiej). Adres zawierał prośbę o uwolnienie chłopów od poddaństwa i zachowanie prawa obszarników do ziemi w całej rozciągłości. Sprawa we szła pod obrady Tajnego Komitetu, po czym car wydał 20 listopada (2 grudnia) 1857 reskrypt zlecający Nazimowowi utworzenie w każdej guberni specjal nego komitetu pod przewodnictwem gubem ialnego marszałka szlachty oraz jednej nadrzędnej komisji w Wilnie celem opracowania projektów szczegó łowych. Reskrypt zawierał również ogólne wytyczne: właściciele ziemscy zachowują prawo do ziemi, lecz chłopom należy dać m ożność wykupienia swoich zagród i użytkowania określonej ilości gruntów dla zabezpieczenia bytu, w zamian za co będą płacić czynsze lub pełnić powinności odrobkowe. Reskrypt listopadowy zapoczątkował serię następnych i w ciągu mniej więcej roku ukonstytuowały się komitety gubem ialne prawie w całej Rosji europejskiej. Nastąpiły również zmiany w strukturze instytucji zajmujących się reformą. Zamiast Tajnego Komitetu zaczął działać Główny Komitet do Spraw W łościańskich. Przedtem komitety gubem ialne przesyłały swoje pro jekty do ministerstwa spraw wewnętrznych, obecnie utworzono w tym celu 242
dwie specjalne komisje redakcyjne (połączone nieco później) przy Kom ite cie Głównym. W tym okresie, od 1858 r., interesował się sprawami reform y jak najżywiej cały kraj, wszędzie o niej dyskutowano, wszędzie rozchw yty wano prasę, która początkowo pisała o wszystkim dość szeroko dzięki temu, że w pierwszych latach panow ania Aleksandra II złagodzono przepisy o cen zurze, a kierowany przedtem przez Buturlina komitet uległ likwidacji. Pod koniec okresu przygotowań, gdy sytuacja stała się bardziej napięta, nastąpiły znowu obostrzenia prasowe. Działaczami, którzy na najwyższym szczeblu mieli najwięcej do powie dzenia o wszystkim, byli: przewodniczący Głównego Komitetu, młodszy brat cesarza, wielki książę Konstanty Mikołaj ewicz, uważany za lidera stronnictwa liberalnego, minister spraw wewnętrznych Siergiej Łanskoj, jego zastępca Ni kołaj Milutin - bodajże najbardziej aktywny z wszystkich, zwolennik nadania chłopom gruntów za wykupem, członek Komitetu Ministrów Jaków Rostowcew, członek Rady Państwa M odest K orff i kilku innych. Żaden z nich nie opowiadał się za radykalnym rozwiązaniem problemu, stosunkowo najbar dziej zdecydowany był M ilutin, niektórzy dawali zgodę tylko na minimalne ustępstwa na rzecz chłopów, niektórzy w ogóle nie chcieli żadnych innowa cji. Różnice zdań występowały i w terenie, w komitetach gubemialnych, gdzie niejednokrotnie dochodziło do bardzo ostrych dyskusji, choć słusznie pod kreśla się, że były to tylko starcia w obrębie jednej klasy posiadającej i że wszystkie, nawet niekiedy dość różniące się od siebie projekty odzwiercie dlały interes ziemian. Obszarnicy, którzy chcieli utrzym ania starego syste mu, nie mogli ju ż oczywiście przeforsować swego stanowiska; obszarnicy aprobujący zniesienie poddaństwa znajdowali się w przytłaczającej w iększo ści. Właśnie wśród nich jednak zarysowały się poważne różnice zdań. W gu berniach mniej urodzajnych (nieczarnoziem nych) w łaścicielom ziem skim zależało bardziej na pieniądzach niż na ziemi, toteż na ogół chętnie godzili się na przyznanie chłopom większych nawet nadziałów, byle uzyskać w yż szy wykup (o tym, żeby uwolnić chłopów wraz z ziem ią bez wykupu, nie było mowy nigdzie i taka ewentualność w ogóle nie wchodziła w grę). N aj bardziej postępowy i najdalej idący projekt w tym zakresie wysunął prze wodniczący twerskiego komitetu gubem ialnego i marszałek szlachty twerskiej Aleksiej Unkowski, domagając się zniesienia absolutnie wszelkich zobo wiązań chłopskich wobec obszarników i natychmiastowego przeprowadzenia operacji związanych z nadaniem gruntów i wykupem. Notatkę zawierającą ta kie sugestie przedstawił Unkowski Aleksandrowi II ju ż w końcu 1857 r., a w październiku 1859 r. był jednym z pięciu przedstawicieli komitetów tere nowych, którzy wystosowali do cara memoriał, domagając się w nim nie tylko zniesienia poddaństwa, lecz i przeprowadzenia dalszych reform, m.in. usta nowienia niezawisłych sądów i wolności prasy. Dla obszarników z guberni czam oziem nych ziem ia miała o wiele więk sze znaczenie niż pieniądze za wykup; najdogodniejsze dla nich było uw ol nienie chłopów całkowicie bez ziemi lub z minim alnym i tylko nadziałami. 243
Chodziło, rzecz jasna, o to, ażeby w przyszłości chłopi, m ałorolni i bezrolni, musieli dzierżawić grunt u obszarnika lub najm ować się u niego do roboty nie tyle za pieniądze, ile w zamian za pracę odrobkową. Przedstawiciele tzw. guberni stepowych, rozporządzający dużymi posiadłościami, mieli znowu inne wymagania; godząc się na większe rozmiary nadziałów, żądali wprowadzenia dłuższego okresu przejściowego, w którym chłopi byliby jeszcze obowiązani do świadczeń - w guberniach stepowych było trudniej o siłę roboczą. W drugiej połowie 1860 r. zakończyły się wszystkie prace przygotowaw cze, łącznie z rozpatrzeniem projektów przez komisje redakcyjne. Zwycię żyła ostatecznie zasada, że chłopi zostaną uwolnieni „z ziem ią”, choć w ostat niej naw et fazie debat w Komitecie Głównym i w Radzie Państw a zdążono jeszcze zmienić niektóre postanowienia ogólnego projektu w duchu nieko rzystnym dla ludności chłopskiej. Car podpisał ustawę o reform ie chłopskiej 19 lutego (3 marca) 1861 i tę właśnie datę przyjęto w historiografii za cezurę oddzielającą formalnie R osję poddańczo-pańszczyźnianą od kapitalistycz nej (manifest cara, precyzujący w formie bardziej generalnej wszystkie zm ia ny, opublikowano dwa tygodnie później).
Tekst ustawy był długi, skomplikowany, obejm ował około 20 aktów pań stwowych. Wiele postanowień miało charakter powszechnie obowiązujący i odnosiło się do całej Rosji europejskiej, bo tylko na to terytorium rozciąga ła się na razie ustawa, i to nie bez wyjątków; w innych częściach imperium wprowadzono reformę później; na Syberii nie była potrzebna, ponieważ nie znano tam właściwie praw a pańszczyźnianego. Postanowienia ustawy doty czyły chłopów stanowiących własność prywatną; dopiero po paru latach roz ciągnięto je również na chłopów udzielnych, czyli apanażowych, z dóbr na leżących do rodziny carskiej, a także na chłopów państwowych. U staw a nadawała chłopom poddanym wolność osobistą. Odtąd nie mogli ju ż być przedm iotem kupna, sprzedaży czy darowizny, nie musieli prosić pana o zezwolenie na zawieranie małżeństwa, właścicielom ziemskim nie wolno było ich karać ani przenosić na inne miejsce. N abierały mocy prawnej um owy zawierane sam odzielnie przez chłopów i zobow iązania zaciągane przez nich w stosunku do państwa i osób prywatnych. C hłopi uzyskiwali możliwość przechodzenia do stanu m ieszczańskiego, jeśli okoliczności po zwalały im zająć się handlem lub przemysłem, kształcenia się bądź przecho dzenia do innej pracy, nabyw ania własności ruchomej i nieruchomej. W szystkie te bardzo korzystnie wyglądające zm iany przedstaw iają się nieco inaczej, jeśli spojrzeć na nie od strony praktyki. N ie wszyscy chłopi mogli od razu nabywać nieruchomości czy zajmować się handlem , ale nawet nie to jest najważniejsze. U staw a uznawała całą ziemię za własność obszarniczą i chociaż wprowadzała zniesienie poddaństwa „z ziem ią”, czyniła to
jednak w sposób bardzo specyficzny. Użytkujący przedtem jakiś grunt chło pi otrzym ywali obecnie od pom ieszczyków nadziały ziemi, które m usieli wykupić. I właśnie te sprawy sprecyzowano w ustawie w sposób najbardziej skomplikowany i niejasny, przy jednoczesnym wprowadzeniu okresu przej ściowego, chyba koniecznego, ale m ogącego trwać bardzo długo. Wolność osobistą otrzym ywał chłop od razu, ale nie bez działających w praktyce ogra niczeń, które wynikały m.in. z tej przejściowości. Innym czynnikiem ograni czającym było utrzymanie przez ustawę wspólnot gminnych. Dla regulowania spraw związanych z nadziałami wprowadzono obow ią zek sporządzenia - w ciągu dwóch lat - dla każdej majętności z osobna tzw. listów um ownych, w których miano określić szczegółowo stosunki m iędzy właścicielem ziemskim i chłopem, a więc różne powinności chłopskie, które należało spełniać do momentu podpisania um owy o wykupie nadziału. Po winności te złagodzono w stosunku do stanu daw niejszego, zlikw idow ano m.in. daniny w naturaliach i posługi osobiste; w nowej sytuacji zresztą na wet pozostałych świadczeń nie mogli obszarnicy egzekwować zbyt rygory stycznie, w każdym jednak razie pozostałości poddaństwa nie znikały od razu. Listy um owne precyzowały warunki odnoszące się do okresu przejścio wego, który m ógł trwać krótko, jeśli szybko podpisano um owę o wykup; bodajże najbardziej charakterystyczną cechą ustawy było jednak to, że ob szarnika nie zobowiązywała konieczność zawierania takich umów. W okre sie przejściowym chłopa uważano za „czasowo zobow iązanego” i jeśli ob szarnik nie wyrażał zgody na zawarcie umowy, czasowe zobowiązanie trw a ło nadal i chłop m usiał pełnić pow inności określone w liście um ownym . Oczywiście, w ielu ziem ian te um owy podpisywało, nie wszyscy jednak. Stan taki ciągnął się długo i dopiero w 1881 r. zniesiono czasowe zobowiązanie, tak że odtąd w ystarczała ju ż jednostronna zgoda chłopa na podpisanie um o wy. Z tą chw ilą dopiero ulegały całkowitej likwidacji wszelkie zobowiązania chłopskie na rzecz obszarników. Przepisy dotyczące nadziałów, ich w ielkości i wielu innych łączących się z tym szczegółów były najbardziej zróżnicowane. N ajw ażniejsza w tej spra wie była tzw. ustawa terenowa dla guberni wielkoruskich (rosyjskich), noworosyjskich i częściowo białoruskich, gdzie przeważały wspólnoty gromadz kie i gminne władanie ziemią. W spólnota gminna bądź grom adzka lub wiejska (sielskaja obszczina, mir) istniała od wielu stuleci przede wszystkim na terenach etnicznie rosyjskich (wielkoruskich). Problem em jej genezy, rozwoju i różnych cech szczegól nych zajmowało się w X IX i XX w. wielu uczonych, nie dochodząc jednak do jakichś niewątpliwych ustaleń - rozbieżność w poglądach na te zagadnie nia jest nadal bardzo duża. Genezę wspólnot zaciem nia fakt, że ukształtow a ły się one także w Nowej Rosji i w guberni besarabskiej, a więc w czasach stosunkowo późnych, ponieważ tereny te znalazły się w posiadaniu Rosji dopiero w drugiej połowie XVIII i na początku XIX w. Chłopi, członkowie miru, ponosili wspólnie odpowiedzialność za świadczenia należne państwu
244
245
POSTANOWIENIA USTAWY O REFORMIE CHŁOPSKIEJ
lub obszarnikom; w ramach wspólnot dzielono co pewien czas ziemię m ię dzy poszczególne rodziny. W organizacji wspólnot mieściły się również pewne elementy samorządu. W wypadku gdy w grę wchodziły wspólnoty, nie podpisywano listów um ownych oddzielnie z każdym w łościaninem, lecz z całą społecznością wiejską, która przedtem stanowiła własność obszamiczą. Gdy dochodziło do zawarcia um owy o wykup, cała wspólnota stawała się prawnym właścicie lem przyznanych w nadziale gruntów i ona dopiero przeprowadzała podział ziemi m iędzy swoich członków. Podziału dokonywano na zasadzie równo ściowej, odpowiednio do liczby członków rodziny i co pew ien czas na nowo, zwykle bardzo nieregularnie. Utrzymanie takiego reliktu przeszłości, jak in stytucji wspólnot gminnych, leżało w interesie zarówno właścicieli ziemskich, jak i rządu. We wspólnotach obowiązywała zbiorowa odpowiedzialność, tzw. poręka gromadzka, jeśli chodziło o uiszczanie wszelkich świadczeń, także podatków państwowych. Bez zgody całego miru chłop nie m ógł pozbyć się użytkowanego przez siebie nadziału ani też opuścić gminy - na tym polegało największe bodaj ograniczenie ogólnych postanowień ustaw y o reformie. Ustawa określała również sposób pełnienia funkcji wewnętrznego samorzą du we wspólnotach i powoływała do życia jego organy - zebranie gromadz kie, sąd gromadzki, starostów - ściśle uzależnione od administracji. W pro wadzono prócz tego funkcje tzw. kom isarzy włościańskich (mirowyje posriedniki, od wyrazu w ir-sp o łeczn o ść wiejska, gminna), mianowanych przez władze spośród przedstawicieli miejscowej szlachty, którzy współpracowali przy układaniu listów um ownych, zajm owali się rozstrzyganiem różnych m niejszych nieporozumień między obszarnikami i chłopami, a także kontro lowali działalność gromadzkich organów samorządowych. Rozmiary nadziałów miano ustalać na zasadzie dobrowolnego porozu m ienia obszarników z chłopam i, ale w granicach pew nych określonych norm. Przepisy dla guberni w ielkoruskich, now orosyjskich i białoruskich w prow adzały podział na trzy strefy: nieczam oziem ną, czam oziem ną i ste pową. W pierwszej i drugiej strefie istniały dwie norm y nadziału, najniż sza i najwyższa, w strefie stepowej stosowano jed n ą norm ę, we wszystkich przypadkach norm y m iały określoną rozpiętość. Obszarnicy mieli prawo przejęcia części gruntów, jeśli nadział w edług najwyższej norm y był m niej szy niż grunt użytkowany przed reformą. N azyw ano to „odcinaniem ” grun tów, a m iało ono m iejsce nie tylko w takich w ypadkach, ja k powyższe; „odcinki” powstawały i w inny sposób, np. gdy chłop godził się na przyję cie tylko czwartej części gruntu użytkow anego przedtem . N adziały takie, bardzo m izerne i w żadnym wypadku nie zabezpieczające m ożliwości by towania rodzinie chłopskiej, przecież też przyjm owano, bo nie płaciło się za nie w ykupu (dlatego nazyw ano je „darm ow ym i” lub „żebraczym i”). W reszcie nadziały m ożna było zm niejszać i wtedy, gdy po realizacji posta nowień ustaw y m ajętność właściciela ziem skiego kurczyła się do jednej trzeciej lub - w strefie stepowej - do połowy. 246
Wykup ustalono nie na podstawie ówczesnych cen ziemi, lecz wysokości płaconych przedtem czynszów. Suma wykupu m usiała wynosić tyle, ile w y nosiłby kapitał, który przy oprocentowaniu 6% dawałby rocznie dochód równy danemu czynszowi. W ten sposób nałożono na chłopów nadmierne płatno ści. Ponieważ nie mogło być mowy o uiszczeniu ich z góry, państwo zapłaci ło właścicielom ziemskim 80% sum wykupowych od razu, a chłopi zwracać je mieli ratami (wraz z oprocentowaniem) przez 49 lat. Pozostałe 20% chłopi musieli wpłacać gotówką. „Odcinki” oraz niekorzystne dla chłopów operacje wykupowe nie w y czerpywały wszystkich możliwości działania na ich szkodę. Realizacja usta wy o reformie dawała często w praktyce tzw. szachownicę gruntów, gdyż właściciele ziemscy mogli lokalizować nadziały chłopskie np. w kilku m iej scach; chłopi musieli wtedy zabiegać o dodatkowe dzierżawy i przyjmować je na warunkach podyktowanych z góry. Warunki te obejm owały zwykle konieczność pełnienia robót na gruntach obszamiczych i w ten sposób nawet po zniesieniu poddaństwa utrzymywać się mogły jeszcze długo pozostałości starego systemu. Odrębnie wydano jeszcze trzy ustawy lokalne: dla guberni m ałoruskich (tak nazywano Ukrainę lewobrzeżną) —tu w grę w chodziły gubernie czemihowska, połtawska i część charkowskiej; dla guberni wołyńskiej, podolskiej i kijowskiej; dla guberni litewskich, mińskiej i części witebskiej. Gubernie te, z wyjątkiem Ukrainy lewobrzeżnej, tworzyły tzw. Kraj Zachodni, w któ rym przeważała polska własność ziemska, i dlatego reformę przeprowadzono tam na warunkach znacznie korzystniejszych dla chłopów, zarówno gdy cho dziło o rozmiary nadziałów, jak i o wysokość wykupu; ponadto już w 1863 r. wprowadzono na tych terenach obowiązkowy wykup, czyli bardzo szybko przystąpiono do likwidacji okresu przejściowego. Jeszcze korzystniej w ypa dła dla chłopów, również z pobudek politycznych, liczono bowiem na pozy skanie ich dla „Cara W yzwoliciela” —reform a w Królestwie Polskim, prze prowadzona na podstawie dekretu z 19 lutego 1864; chłopi polscy otrzymali ziemię bez wykupu, uwolniono ich od razu od obowiązku pełnienia pow in ności na rzecz obszarników i pozwolono korzystać z pańskich lasów i pa stwisk. Działanie ustawy z 1861 r. rozciągnięto w 1863 r. na chłopów apanażowych, a w 1866 r. na państwowych; w obu wypadkach rezultaty były też orzystniejsze dla ludności, niż gdy chodziło o chłopów prywatnych. Prze ciętna wysokość nadziału wynosiła dla nich 3,3 dziesięciny, dla apanażoWych 4 >2> dla państwowych 5,7 dziesięciny. W latach 1864-1870 przepro wadzono reform ę na terenach północnego Kaukazu i Transkaukazji. Mimo wszystkich ujemnych stron reform ę chłopską w Rosji ocenia się pozytywnie jako - bardzo co prawda spóźniony - akt sprawiedliwości dzie jowej i jako wydarzenie, które umożliwiło Rosji bardziej zdecydowane w kro czenie na drogę rozwoju kapitalistycznego. Z drugiej strony, reforma utrzyywała zarówno obszam iczy stan posiadania, jak i różne przeżytki daw ne
go systemu. Znosząc poddaństwo, reform a nie rozwiązała zagadnienia sto sunku chłopa do ziemi, ponieważ nadziały - w jego rozumieniu w przeważa jącej większości - nie m ogły wystarczać. Nieuniknionym następstwem re formy była także m ałorolność i pauperyzacja mas chłopskich, a w rękach obszarników pozostała nie tylko w ielka własność ziem ska, lecz również w ładza polityczna; ze zniesieniem poddaństw a nie zniknęło ani nie zostało ograniczone sam ow ładztw o, w yrażające w łaśnie interesy obszarniczej szlachty.
REWOLUCYJNA DEMOKRACJA Zniesienie poddaństwa jest również granicą oddzielającą szlachecki etap rosyjskiego ruchu rewolucyjnego od okresu raznoczyńskiego, bardziej rady kalnego, w którym w ystępują do walki ju ż nie tylko synowie szlacheccy, lecz i przedstawiciele tzw. warstw niższych, mieszczaństwa, chłopstwa, niż szego duchowieństwa. Szersze zaplecze społeczne umożliwiało szerszy do pływ do ruchu działaczom, którzy sami byli przyzwyczajeni do pracy, i to zwykle nielekkiej, lepiej znali potrzeby ludu i nie obawiali się rewolucji chłop skiej. Etap raznoczyński trwał długo, praw ie do końca stulecia, i dzieli się wyraźnie przynajmniej na dwa okresy. W latach przygotowań do reformy i jej przeprowadzenia jest to okres rewolucyjno-demokratyczny: rewolucyj na dem okracja rosyjska walczyła wówczas w interesie chłopstwa rosyjskie go o m ożliwie najradykalniejsze rozwiązanie kwestii agrarnej. Walkę toczo no piórem, przede wszystkim w publicystyce, i czynem, prowadząc działal ność organizacyjną i agitacyjną. Przekonania te podzielał prawie w całej rozciągłości Hercen, chociaż dla wielu innych względów zaliczać go trzeba do poprzedniego pokolenia. Ule gał z konieczności pewnym wahaniom, zbyt poważnie brał do serca niektó re odgórne zamierzenia, w ierzył przez pew ien czas w dobre intencje m onar chy, a naw et w to, że m ożna perswazjam i przekonać obszarników. Jeszcze w 1853 r. opublikował za granicą wezwanie do szlachty rosyjskiej, zatytuło wane: Juriew dien! Juriew dień! (Dzień Jura!...). Pisał w nim: „Z waszych szeregów wyszli M urawiow i Pestel, Rylejew i Bestużew. Z waszych szere gów wyszli Puszkin i Lermontow... Rozważcie, co jest dla was korzystniej sze: czy samym zacząć nową, wolną Ruś i polubownie rozwiązać ciężki pro blem włościański, czy urządzić przeciw chłopom krucjatę z bronią w jednej ręce, a rózgą w drugiej? Jeśli tylko Ruś i świat słowiański m ają przed sobą przyszłość, chłopi będą w olni”. Potem, gdy zaczął wychodzić „Kołokoł”, Hercen nie oszczędzał na jego łamach żadnej z ponurych stron systemu rzą dzenia i ucisku w Rosji, obnażając je i piętnując bez obsłonek. Pierwsze enun cjacje Aleksandra II i innych rosyjskich działaczy państwowych w sprawie reform y utwierdziły na pew ien czas niektóre złudzenia Hercena. Hercen pracował na emigracji, ale wydawany przez niego periodyk stale
docierał różnymi drogami do Rosji. Jeśli chodzi o działalność w kraju, naj większe zasługi na tym polu położył myśliciel i pisarz Nikołaj Czemyszewski (1828-1889), ogólnie uznany przywódca ideowy rewolucyjnej dem okra cji rosyjskiej, inspirator wielu poczynań organizacyjnych i autor niezliczo nej w prost liczby artykułów publicystycznych i naukow ych, w których konsekwentnie rozwijał swoje rewolucyjne poglądy. Czemyszewski, syn popa z Saratowa, ukończył studia historyczno-filologiczne na uniwersytecie pe tersburskim. Od wczesnej młodości pasjonowała go lektura dzieł filozoficz nych, ekonomicznych i historycznych, stale też śledził z wielkim zaintereso waniem zaostrzanie się przeciwieństw wewnętrznych w Rosji i wydarzenia rewolucyjne w Europie Zachodniej. Był jednym z najbardziej konsekwent nych w swoim radykalizmie przedstawicieli rewolucyjnej demokracji. Swo jego materialistycznego światopoglądu i przekonania, że obalenie samowładztwa i zniesienie poddaństwa możliwe są tylko na drodze rewolucyjnej, nigdy nie przestał bronić. Potrafił skupić wokół siebie grono przyjaciół, którzy ra zem z nim prowadzili ożyw ioną kam panię publicystyczną na łam ach obu najbardziej postępowych periodyków legalnych: „Sowriemiennika” i „Otieczestwiennych Zapisek”. Należał do nich drugi wybitny demokrata rewolu cyjny, przedwcześnie zm arły Nikołaj Dobrolubow (1836-1861), a także N i kołaj i Aleksandr Siemo-Sołowiowiczowie, M ichaił Michajłow, Nikołaj Szełgunow i wielu innych. W 1859 r. Czemyszewski pojechał do Londynu, ażeby w bezpośrednich rozm ow ach z Hercenem osiągnąć porozum ienie w spra wie utw orzenia organizacji rewolucyjnej. W artykułach swoich, opartych w obawie przed cenzurą na różnych analogiach i pisanych zakonspirowa nym językiem , wskazywał stale, że rząd daleki jest od chęci rozwiązania problemu chłopskiego w duchu korzystnym dla samych chłopów. N a przeło mie roku 1860 i 1861 napisał rewolucyjną proklam ację pt. Chłopom p a ń skim pozdrowienie od ludzi im życzliwych (wysuwane są też wątpliwości co do jej autorstwa), wzywając w niej do zaopatrywania się w broń, lecz jedno cześnie także do cierpliwości, ażeby m ożna było wystąpić w chwili najbar dziej właściwej. W rezultacie działalności Czemyszewskiego i jego przyjaciół powstawać zaczęły w kilku miastach konspiracyjne kółka, przy czym podstawowym trzo nem organizacyjnym był ośrodek petersburski. Formom organizacyjnym wiele jeszcze brakowało do pełni, lecz znaczenie tej pierwszej fazy rozwojowej musi być oceniane wysoko. Prowadzono również agitację w armii, w której służyło sporo oficerów polskich; od końca 1857 r. działało w Petersburgu kółko postępowych oficerów, złożone głównie z Polaków, a zorganizowane przez Zygmunta Sierakowskiego. Działali tam jeszcze m.in. Zygmunt Padlewski i Jarosław Dąbrowski - za ich sprawą kółko przekształciło się w du żą organizację oficerską, jednoczącą wiele grup pomniejszych. Realizował S19 w ten sposób szczytowy etap w rozwoju rewolucyjnego sojuszu polskorosyjskiego, który w okresie powstania styczniowego m iał znaleźć najbar dziej wyraziste odzwierciedlenie. 249
REWOLUCYJNA DEMOKRACJA WOBEC REFORMY Odpowiedzią na ustaw ę z 19 lutego 1861 były m asow e m chy chłopskie, które - przy różnym natężeniu - w ybuchały w wielu guberniach. Jak zw y kle, nie obeszło się bez pogłosek, tym razem wyjątkowo uporczywych, że ogłoszona „wola” jest tylko wstępem do całkowitego załatwienia sprawy, że bardzo niedługo obwieści się ludowi rosyjskiemu „drugą wolę” i wtedy rozdzielona zostanie m iędzy chłopów cała ziemia obszamicza. Protest prze jaw iał się w różnych formach, od odmowy, gdy chodziło o podpisywanie listów umownych, do groźnych zaburzeń, które musiano często tłumić przy pom ocy wojska; w ypadków takich było w 1861 r. ponad 300, przy czym bunty te kosztowały wieś rosyjską około 140 ofiar, około tysiąca aresztowa nych, prawie dwa tysiące poddanych chłoście i wielu zesłanych na Sybir i do rot aresztanckich. Najostrzejsze w ystąpienia m iały m iejsce w guberniach kazańskiej, penzeńskiej i tambowskiej. We wsi Biezdna (powiat spaski w gu berni kazańskiej) nastąpiła 12 kwietnia prawdziwa m asakra zanarchizowanego chłopstwa - 51 zabitych przez w ezwane na pomoc wojsko, co wywoła ło powszechne oburzenie oraz ostre protesty w kraju i za granicą. N ajbardziej zdecydowanie potępił rzeź w Biezdnie Hercen, który w ar tykule tem u pośw ięconym napisał m.in.: „Chłopi nie zrozum ieli, że w y zw olenie to oszukaństw o, uwierzyli słow u carskiemu, a car kazał ich zabi jać ja k psy; krwawe i nikczem ne czyny dokonały się” . N ie miał już zatem H ercen żadnych iluzji i zarzucił zupełnie wiarę w to, iż odgórne zniesienie poddaństw a może wyjść ludowi na dobre. W kraju nie m ożna było oczyw i ście tak pisać, naw et o wiele łagodniej i spokojniej, i dlatego np. „Sowriem iennik” przyjął reform ę m ilczeniem i w ogóle nie publikow ał artykułów na jej temat. Ta form a protestu została jednak oczywiście od razu należycie zrozum iana, co spowodowało w zm ożenie czujności w ładz i zawieszenie w ydaw ania tego periodyku. Nie m ogąc wiele zdziałać artykułam i publiko wanym i w legalnych czasopism ach, rew olucyjna dem okracja m usiała po łożyć znacznie w iększy nacisk na ukształtow anie form organizacyjnych i agitację nielegalną. Tendencje do organizacyjnego zjednoczenia różnych kółek nabrały szcze gólnego nasilenia, gdy 1 lipca 1861 Nikołaj Ogariow ogłosił w „Kołokole” artykuł pt. Czego potrzeba ludowi, w ydany później także oddzielnie jako proklamacja. Artykuł był właściwie program em organizacyjnym, autor sam odpowiadał na zawarte w tytule pytanie, że ludowi potrzebne są „ziemia i w o la”, naw oływ ał do skupienia wszystkich sił, postulował zwołanie ogólno narodowego przedstawicielstwa. I rzeczywiście, pod koniec 1861 lub na po czątku 1862 r. - daty dokładnej nie m ożna ustalić, ponieważ sprawy te utrzy m ywano w nadzwyczaj ścisłej konspiracji - doszło do ukształtowania się organizacji rewolucyjnej z głównym ośrodkiem w Petersburgu pod nazw ą Ziemia i Wola. Celem stowarzyszenia było przygotowanie powstania ludo wego, oddanie chłopom całej ziemi i zwołanie zgromadzenia narodowego. 250
Ziemia i Wola prowadziła agitację w armii, miała sw oją organizację wojsko w ą i utrzymywała ścisłe i stałe kontakty z rewolucjonistami polskimi. W skład Ziemi i Woli wchodzili prawie wszyscy działacze z kręgu Czemyszewskiego, obaj Siemo-Sołowiowiczowie, Nikołaj Utin, Longin Pantielejew, Aleksandr Ślepców. Stowarzyszenie miało swoje oddziały w innych miastach, stale utrzy mywano również łączność z ośrodkiem londyńskim; nie jest natom iast ja sne, czy był członkiem Ziem i i Woli Czem yszewski, choć żadnej w ątpliwo ści nie budzi jego duża rola inspiratorska. Szczególne znaczenie miały proklamacje rewolucyjne. Chronologicznie naj wcześniejsza była wspomniana już proklamacja Chłopom pańskim; w 1861 r. ukazało się jeszcze kilka innych, np. trzy proklam acje mniej znanej grupy Wielkorus, w których żądano oddania ziemi chłopom, niepodległości Polski i zwołania zgromadzenia narodowego dla uchwalenia konstytucji. Pojawie nie się proklam acji W ielkorusa jako „wolnego słowa drukowanego” witał z uznaniem Nikołaj Siem o-Sołowiowicz w artykule pt. Odpowiedź Wielko rusowi, zamieszczonym w „K ołokole”, podkreślając jednocześnie, że m eto dy działania m uszą być inne, bardziej stanowcze, oparte na bezwzględnej walce. Rozpowszechniano w Petersburgu proklam ację Do młodego pokole nia, napisaną przez Nikołaja Szełgunowa i wydrukow aną w Londynie, bar dzo śmiałą, wzywającą do aktów przemocy, dom agającą się obalenia despo tycznego rządu, przekształcenia Rosji w federację republikańską, ziem i dla ludu, uspołecznienia fabryk, w ybieralności sądów, równouprawnienia ko biet, zniesienia klasztorów i - podobnie jak Wielkorus - przyznania Polsce niepodległości. W maju 1862 r. ukazała się proklam acja Młoda Rosja, napi sana w więzieniu przez Piotra Zaiczniewskiego, także bardzo radykalna, tak że nawołująca do „krwawej i nieubłaganej” rewolucji, do znacjonalizowania fabryk, do przyznania niezawisłości Polsce. Nie dały jednak też na siebie czekać represje władz. Pierwsze aresztowa nia nastąpiły ju ż w jesieni 1861 r., a wzmogły się znacznie w połowie roku następnego, po serii pożarów, które nawiedziły Petersburg; władze sugero wały i rozpowszechniały pogłoskę, że w zniecają je rewolucjoniści. W dniu ipea 1862 aresztowani zostali: Nikołaj Siemo-Sołowiowicz, potem skaza ny na katorgę i zesłany na Syberię, gdzie niebawem umarł, oraz - C zem y szewski, którego prawie dwa lata trzymano w twierdzy Pietropawłowskiej, me mogąc m u niczego dowieść. W końcu udało się władzom jakoś zlokali zować sprawę na płaszczyźnie działalności antypaństwowej; w lutym 1864 r. skazano Czem yszewskiego na 14 lat katorgi, niedługo potem skrócono ten ermm do lat 7, lecz po jego upływie Czem yszewski m iał na zawsze pozo stać na Syberii. Przed wysłaniem na katorgę poddano go barbarzyńskiemu o rzędowi publicznego pozbawienia praw cywilnych, z pręgierzem, łam a niem szpady nad głow ą i tablicą z napisem „przestępca państwowy”. Pod l a s pobytu w twierdzy Czem yszewski napisał swoją pierw szą powieść pt. 0 ro ić, w ogóle jed n ą z pierw szych w literaturze rosyjskiej rewolucyjnych Powieści społeczno-politycznych.
Katorgę odbywał Czemyszewski w Kraju Zabajkalskim, w tzw. nerczyńskim okręgu górniczym, obfitującym w złoża srebra i ołowiu, gdzie znajdo wało się kilka w ięzień katorżniczych. Z powodu bardzo słabego zdrowia korzystał z pewnych ulg, m.in. pozwolono m u od 1867 r. mieszkać poza ob rębem budynków policyjnych, co umożliwiło mu napisanie drugiej powieści pt. Prolog. Tematem jej była walka polityczna w Rosji w przededniu refor m y chłopskiej. W 1871 r. przeniesiono Czem yszewskiego do W ilujska (nad dopływem Leny, W ilujem). Carat obaw iał się tego człowieka tak bardzo, że przez wiele lat pozostawiano bez odpowiedzi najbardziej nawet wzrusza jące prośby żony i synów, i dopiero w 1883 r. car Aleksander III zezwolił mu na przyjazd do Astrachania, a w 1889 r. do Saratowa, gdzie w tym samym roku umarł. Wśród wieńców złożonych podczas pogrzebu na jego grobie znalazł się również wieniec z napisem: „Wielkiemu obrońcy uciśnionych — młodzież polska” .
ROSJA A POWSTANIE STYCZNIOWE Pod koniec 1862 r. Ziem ia i Wola zaczęła podejmować już jak najbardziej konkretne decyzje. Pośpiech w działaniu wydawał się zresztą nieodzowny, gdyż represje rządowe stawały się coraz silniejsze. N a wiosnę następnego roku mijał termin akcji podpisywania listów umownych, w związku z czym spodziewano się znacznego wzrostu niezadowolenia na wsi. Łącząc z tym duże nadzieje, postanowiono starać się o nadanie całemu ruchowi odpowied nich form organizacyjnych i przystąpiono do dalszej propagandy rewolucyj nej w szeregach wojskowych. Przewidywano, iż powstanie rozpocznie się na prowincji i zataczając coraz szersze kręgi, zbliży się szybko do Petersbur ga i Moskwy; wtedy wystąpić m iał rewolucyjny ośrodek wojskowy, pocią gając za sobą inne jednostki zbrojne. Wierzono zatem naiwnie, że nastąpi ogólnorosyjskie powstanie ludowe. W przededniu takiego wydarzenia nabierał zupełnie wyjątkowej wagi rewo lucyjny sojusz polsko-rosyjski, tym bardziej że w Królestwie też przygoto wywano powstanie. Dlatego po przeprowadzeniu w Londynie i Petersburgu odpowiednich rozmów doszło do zawarcia formalnego sojuszu między Zie m ią i W olą oraz polskim Centralnym Komitetem Narodowym, w którym za strzeżono utrzym ywanie stałych kontaktów i udzielanie sobie wzajemnej pomocy. Wzięto też pod uwagę możliwość szybszego wybuchu powstania w Polsce - w takiej sytuacji rewolucyjne siły Rosji m iały przystąpić do orga nizow ania aktów dywersyjnych, które by przeszkodziły rządowi w akcji wysyłania do Królestwa oddziałów wojskowych. Działacze rosyjscy zm ie rzali jednak do tego, ażeby zaatakować carat wspólnie i w najdogodniejszym m omencie, i dlatego także Hercen ostrzegał Polaków przed zbyt pośpiesz nym zrywem. Tymczasem stojący na czele władz cywilnych Królestwa mar grabia Aleksander Wielopolski zarządził niespodziewanie osławioną bran 252
kę, chcąc znaczną część m łodzieży polskiej wcielić od razu do szeregów; branka stała się bezpośrednim powodem wybuchu powstania styczniowego (22 stycznia 1863). Mimo nienależytego jeszcze przygotow ania i braku odpowiednich sił, mimo niedostatecznej ilości broni, amunicji i zapasów żywnościowych, mimo że Polacy musieli się ograniczać do działań partyzanckich i m niejszych po tyczek, powstanie trwało względnie długo i objęło oprócz Królestwa także Litwę i Wołyń. W okresie powstania pewna liczba oficerów i żołhierzy ro syjskich przeszła z bronią w ręku na stronę polską i walczyła w szeregach powstańczych. Już w marcu 1863 r. padł w bitwie pod Pieskową Skałą po rucznik Andriej Potiebnia, członek Ziemi i Woli, założyciel tajnej organiza cji oficerów rosyjskich w Polsce; po nim ginęli inni, oficerowie i szeregow cy, razem było ich co najmniej kilkuset. N a emigracji działał z pasją, wbrew powszechnej opinii, co zasługuje na specjalne podkreślenie, niezawodny Hercen - sprawy polskie znalazły się wówczas w „Kołokole” na pierwszym miejscu. Konsekwentnie i bez wahań popierał Hercen powstanie i w ystępo wał w obronie Polski, apelował do oficerów i żołnierzy rosyjskich, ażeby nie strzelali do powstańców, zwalczał nastroje antypolskie w Rosji i piętnował kalumnie rzucane na Polaków w prasie rosyjskiej, publikował materiały świad czące o popełnianym bezprawiu, zamieszczał wspomnienia o Polakach i o ro syjskich uczestnikach powstania, którzy zginęli na polu bitwy lub zostali ujęci i straceni. W Rosji akcję propagandową prowadziła Ziemia i Wola, m.in. poprzez proklamacje. Jedną z nich, zatytułowaną Leje się krew polska, leje się krew rosyjska, rozpowszechniano szczególnie intensywnie; Hercen na zwał j ą „pierwszym w Rosji żywym słowem sympatii do sprawy polskiej, wypowiedzianym przez literaturę podziem ną”. Nie okazało się m ożliw e zorganizow anie ogólnorosyjskiej rew olucji chłopskiej, tak że pow stanie styczniowe zdane było w yłącznie na własne siły. Podjęto tylko jed n ą próbę - na Powołżu, z inicjatyw y rew olucjoni stów polskich i koła Ziem i i Woli w Kazaniu (tzw. spisek kazański); próba polegała na rozpow szechnianiu fałszywego m anifestu carskiego z obietni cami nadania chłopom ziem i bez wykupu, zniesienia poboru rekruta i po datku pogłów nego oraz ustanow ienia w R osji w ładz w ybieralnych. Już w maju 1863 r. spisek jednak odkryto, pięciu uczestników skazano na śmierć, innych na katorgę. Pod koniec tego roku Ziemia i Wola zaprzestała działalności. Rewolucja w Rosji nie wybuchła, powstanie styczniowe chyliło się ku upadkowi, reak cja stawała się coraz ostrzejsza. Rząd dusz w społeczeństwie rosyjskim przej ą wydawca „M oskowskich W iedomostiej” M ichaił Katkow, który w rozc wytywanych artykułach snuł posępny obraz polskiego spisku (kramoły), ogarniającego wszelkie szczeble aparatu rządowego (brutalne ataki gazety lerowały się nawet przeciwko uznawanemu za rzecznika polityki pojednawczej nam iestnikowi K rólestw a w.ks. Konstantem u M ikołajew iczowi, Wo anemu zresztą w efekcie z Warszawy) i straszył w izją interwencji m o
carstw zachodnich. N a „zbawcę ojczyzny” kreował umiejętnie cynicznego łapownika, generała M ichaiła M urawiowa, mianowanego pod jego naciska mi, rzecz niebywała dotąd w Rosji, w m aju 1863 r., ze specjalnymi pełno mocnictwami, generał-gubematorem wileńskim. W młodości zwolennik nie bardzo prawomyślnych poglądów i członek pierwszych stowarzyszeń dekabrystowskich, M urawiow szybko zm ienił poglądy i ju ż podczas powstania listopadowego krwawo tłumił ruchy także na Litwie. Za jego sprawą w la tach 1863—1865 (wtedy otrzymał dymisję) stracono na szubienicy przeszło stu ludzi, w większości zupełnie niewinnych nawet z państwowego punktu widzenia; działalność ta przyniosła mu, także pom iędzy liberalniej nastrojo nymi Rosjanami, przydom ek „W ieszatiela”. Na Litwie, a także na Ukrainie, gdzie srożył się generał-gubemator Nikołaj Annienkow, palono całe wsie, konfiskowano dobra podejrzanych o sprzyjanie powstaniu i zsyłano ich na Sybir, nakładano kontrybucje, usunięto język polski ze szkół i urzędów, a po tem zakazano używania go nawet na ulicach miast. Restrykcje te przetrwały do 1905 r. W Królestwie, gdzie jego ostatni namiestnik, gen. Friedrich von Berg, również zaprowadził system murawiewowski, zniesiono po zdławie niu powstania resztki dawnej autonomicznej odrębności, przeprowadzono jak najdalej idącą unifikację urządzeń wewnętrznych z pozostałymi częścia mi imperium, w 1874 r. zlikwidowano naw et samo stanowisko namiestnika, a Królestwo zaczęto nazywać „Krajem Nadwiślańskim ”. W 1875 r. skaso wano na jego obszarze unię, dawniej ju ż (por. s. 231) zlikwidowaną na Zie miach Zabranych. I tu także jej wyznawcy odpowiedzieli na administracyjny akt oporem, i tu rozgrywały się dramatyczne sceny przymusowego nawraca nia, łącznie z ostrzelaniem przez wojsko tłum ów w Pratulinie i Drelowie. Po nieważ nahajką, knutem i bagnetem nie dało się przełamać sumień, w 1905 r., gdy ogłoszono akt o tolerancji religijnej, tzw. oporni porzucili Cerkiew, do której byli urzędowo przypisani, i gremialnie przeszli na katolicyzm. W la tach późniejszych dołączyła do tego intensywna polityka rusyfikacyjna, któ rą, po powstaniu, zainicjowali rosyjscy liberałowie, a także nawróceni rady kałowie, w rodzaju Nikołaja Milutina i ks. W ładimira Czerkasskiego. Ze szczególną zajadłością działalność antypolską prowadzono na Ziemiach Zabranych, gdzie następcy M urawiowa i Annienkowa —generałowie-gubernatorowie Konstantin von Kauffmann i Aleksandr Besack zaprowadzili wie le specjalnych rusyfikatorskich rozporządzeń, włącznie z wykluczeniem ję zyka polskiego z wszelkich publicznych form życia.
DALSZE REFORMY
śród inteligencji, też zwykle pochodzenia szlacheckiego, jak np. wspom nia ny już Kawielin, profesor uniwersytetu petersburskiego. Najśmielej wystąpi ła szlachta twerska, podkreślając w adresie do cara (luty 1862 r.),.że ustawa z 19 lutego 1861 nie uwolniła w pełni chłopów od zależności poddańczej, że nie jest słuszne utrzymywanie przywilejów stanowych szlachty i że nale żałoby natychmiast wprowadzić obowiązkowy wykup nadziałów. W szyst kie te problem y powinno rozstrzygnąć ogólnorosyjskie Zgromadzenie Ziem skie, złożone z delegatów wybranych przez cały naród. Odpowiedzią na adres szlachty twerskiej były tylko represje zastosowane w odniesieniu do kom isarzy w łościańskich tej guberni, którzy odm ówili współpracy przy realizowaniu ustawy, oświadczając, że będą się kierować wyłącznie postanowieniam i swojego zebrania szlacheckiego. W kw ietniu 1863 r. minister spraw wewnętrznych Piotr Wałujew przedstawił A leksan drowi II memoriał, w którym pisał z patosem: „Racz przyznać wiernej i od danej sobie Rosji polityczne pierwszeństwo przed buntowniczą Polską” . Całe to „pierwszeństwo streszczało się jednak w prośbie o włączenie do Rady Państwa przedstawicieli terenu, i to tylko z głosem doradczym. W latach na stępnych powtarzały się jeszcze takie projekty, szły nawet nieco dalej, lecz skutek był zawsze identyczny. Carat nie zgadzał się na wprowadzenie zmian, które mogłyby naruszyć fundamenty samowładztwa, nie mógł jednak po zniesieniu poddaństwa uchylić się całkowicie od dalszych kroków. Różne dziedziny życia wewnętrznego od dawna wymagały daleko idącej reorganizacji, a takie sprawy, ja k sądow nictwo czy służba wojskowa, przedstaw iały się obecnie w zupełnie innym świetle i łączyły się z zupełnie innym i niż przedtem potrzebam i. M usiano więc przystąpić do prac w tym kierunku, a rezultatem były następne reformy, wpiow adzane w życie kolejno do 1874 r. O bjęły one przede w szyst kim organizację nowego sam orządu terenowego, sądownictwo, strukturę miast i wojsko. Ustawę o pow ołaniu organów sam orządu terytorialnego, tzw. ziem stw (nazwano ją ziemską), ogłoszono 1 stycznia 1864. U staw a nie likwidowała istniejących od prawie stu lat gubem ialnych i powiatowych zebrań szlachec kich, lecz wprowadzała na tych sam ych obu szczeblach nowe organy, nie oparte ju ż na zasadzie stanowej: były to powiatowe i gubemialne zebrania ziemskie, które m iały dwa razy w roku odbywać swoje sesje, a stale działać Poprzez swoje organy wykonawcze - urzędy ziemskie. Wyboru do ziemstw Powiatowych dokonyw ać m iano system em kurialnym w trzech kuriach: ascicieli ziemskich, mieszczan i grom ad wiejskich; były również przepisy otyczące cenzusu majątkowego. Radnych do ziem stw gubem ialnych w y ż e r a i radni powiatowi. Zebraniom ziemskim przewodniczyć mieli m arszał-
W okresie przygotowań do reformy chłopskiej i bezpośrednio potem pro wadzili dość ożywioną działalność także liberałowie rosyjscy. Przedstawi ciele tego nurtu rekrutowali się spośród zainteresowanej w bardziej progre sywnym rozwoju urządzeń państwowych i samorządowych szlachty i spo-
s k n T SZ*aC*Uy' natom iast przewodniczący wykonawczych urzędów ziembran' P° C'10^Z''' z wyboru; wybierały ich powiatowe bądź gubem ialne zeia ziemskie, przy czym w pierwszym wypadku zatwierdzał wybraną osobę ernator, w drugim - m inister spraw wewnętrznych.
254
255
Ziem stwom pozw olono zajm ować się spraw am i dotyczącym i szeroko pojętych potrzeb gospodarczych i bytowych w danym powiecie czy w danej guberni, a więc sprawami komunalnymi, oświatowymi, opieką nad lecznic twem itd. Nie wolno im było wychodzić poza ten krąg, m ieszać się do dzia łalności innych władz i instytucji ani też zajmować się polityką. Gubernato rzy otrzymywali prawo zawieszania uchwał ziemstw, jeśli uznali, że są one sprzeczne z obowiązującymi prawami. Mimo tych wszystkich ograniczeń, w okresie późniejszym jeszcze bardziej zwiększonych, ziem stwa prowadzi ły bardzo pożyteczną działalność, której znaczenia na polu odrabiania zapóźnień cywilizacyjnych wprost nie da się przecenić, starając się o podnie sienie poziom u rolnictwa, budując szkoły, szpitale, drogi i mosty. Znacznie w iększy efekt dawała oczywiście praca tych ziemstw, wokół których - z ta kich czy innych przyczyn - skupili się działacze bardziej światli, skorzy do poświęceń i nie żałujący swego wysiłku. Rządowi nie udało się też w pełni odgrodzić ziemstw od działalności politycznej, chociaż przejawiała się ona zwykle w mom entach szczególnego ożywienia politycznego w całym kraju. W tedy niektóre ziem stwa stawały się na krótko ogniskami opozycjonizmu szlacheckiego - odsetek chłopów w ziem stwach gubem ialnych nigdy nie był zbyt wysoki i na ogół nie przekraczał 10%; w ziem stwach powiatowych było radnych chłopskich znacznie więcej. Ziemstw nie wprowadzono w całym imperium, powołano je tylko w gu berniach wielkoruskich (i to nie bez kilku wyjątków), noworosyjskich i na Ukrainie lewobrzeżnej. Ustawa o ziemstwach faworyzowała właścicieli ziem skich i dlatego nie powołano do życia tych instytucji na zachód od Dniepm i w guberniach nadbałtyckich; miało to nastąpić dopiero pod koniec istnienia caratu i ju ż po jego obaleniu. Po długich debatach doczekała się również zatwierdzenia now a ustawa o sądownictwie (20 listopada 1864). Reforma sądowa m a opinię najbardziej konsekwentnej i najdalej posuniętej z wszystkich reform, chociaż znowu nie bez ograniczeń. Ustawa likwidowała dawne sądownictwo stanowe, zupełnie ju ż w nowych warunkach nieprzydatne, przeżarte biurokratyzm em i korup cją, i wprowadzała jednolite instytucje, które m iały odtąd sądzić osoby nale żące do wszystkich stanów. Najniższym i organami sądowymi były sądy po koju, złożone z sędziów wybieranych spośród osób odpowiadających okre ślonem u cenzusowi wieku, wykształcenia i majątku. Od decyzji tych sądów m ożna było się odwołać do wyższej instancji - powiatowego zjazdu sędziów pokoju. Poważniejsze sprawy wchodziły w zakres sądów okręgowych, które ferowały wyroki z udziałem przysięgłych, i trybunałów sądowych, utworzo nych w większych miastach. Kompetencje najwyższego sądu kasacyjnego otrzym ywał Senat. Now a ustawa wprowadzała niezawisłość sądów i nieusuwalność sędziów, jaw ność przewodów sądowych, z wyjątkiem spraw zastrzeżonych, i prawo do obrony w sądach, w związku z czym rozwinąć się musiała instytucja ad wokatury. Pozostały natom iast sądy gromadzkie, działające raczej zgodnie
z lokalnymi zwyczajami niż w oparciu o kodeks, sądy duchowne i sądy w oj skowe, którym przekazywano też niekiedy sprawy dotyczące tzw. przestępstw państwowych. Przy niezależności sądów od adm inistracji (w praktyce byw a ły różne formy nacisku) utrzymał się w całej rozciągłości system adm inistra cyjnego zsyłania osób podejrzanych czy niewygodnych, których nie m ożna było czy z różnych względów nie chciano poddawać norm alnemu przew o dowi sądowemu. Ponadto reformy sądowej też nie wprowadzono w całym imperium, a w okresie późniejszym wielokrotnie jeszcze ograniczano kom petencje instytucji sądowych i adwokatury. Ta ostatnia m imo wszystkich prze szkód rozwinęła się w Rosji imponująco, garnęli się do niej chętnie - m.in. ze względu na daleko idącą niezależność zaw odow ą - najzdolniejsi praw ni cy, także prokuratorzy i sędziowie, którzy nie chcieli w swojej działalności ulegać żadnym wpływom z zewnątrz. Palestra rosyjska liczyła zawsze w swo im gronie wielu świetnych oratorów i pełnych poświęcenia obrońców w spra wach politycznych. W 1870 r. wydano ustawę o miastach, regulującą system samorządu m iej skiego. I tu zniesiono zasadę stanowości, wprowadzając natom iast cenzus majątkowy. Organy samorządu - dum y m iejskie - otrzym ały kompetencje analogiczne do kom petencji ziemstw, tzn. przede wszystkim gospodarcze i kom unalne; ustaw a wyraźnie zakazyw ała wychodzenia poza obręb tych spraw. W wyborach do dum brali udział wszyscy m ieszkańcy miast, którzy mieli obywatelstwo rosyjskie, ukończyli 25 lat i płacili na rzecz miast podat ki. U staw a dzieliła ludność m iejską na trzy grupy, zależnie od wysokości opłacanych podatków: każda grupa wybierała jednakow ą liczbę radnych do dumy, co było szczególnym przywilejem dla najmniej licznej warstwy naj bogatszych mieszczan. Duma w ybierała spośród członków prezydenta m ia sta i członków stale urzędującego zarządu miejskiego, zatwierdzanych przez m inistra spraw wewnętrznych w m iastach gubem ialnych, a przez guberna tora w pozostałych. Znowu, jak w odniesieniu do ziemstw, gubernator miał prawo nadzoru nad zgodnością postanowień dum m iejskich z obowiązują cymi przepisami. Przez dłuższy czas przygotowywano bardzo w ażną reform ę wojskową; prace w tym kierunku prowadzone były pod kierownictwem Dm itrija Milutina, jednego z bardziej liberalnych działaczy państwowych, długoletniego m inistra wojny (1861-1881). Chodziło przede w szystkim o zrealizowanie powszechnego obowiązku służby wojskowej, z zasadniczym wykluczeniem wszelkiej stanowości, i o zniesienie takich zupełnie ju ż niemożliwych do utrzy m ania cech starego systemu, ja k nieprawdopodobnie długi term in służby, „dyscyplina pałki”, analfabetyzm żołnierzy. Nie wprowadzając na tym polu zasadniczych i radykalnych zmian, nie m ożna było m arzyć o stw orzeniu praw dziw ie nowoczesnej armii i dlatego pod tym w zględem przydała się ciężka lekcja z w ojny krym skiej. R eakcyjni działacze rządow i sprzeciwiali się uparcie zbyt daleko idącym innow acjom na tym polu, przerażały ich niezm iernie tendencje do usunięcia różnic pochodzeniow ych i do - w ysu
256
257
wanej przez M ilutina - koncepcji skracania służby osobom z w ykształce niem . Dlatego prace przygotow aw cze trw ały długo, lecz poprzedzono je kilku dekretami, które w sposób dość istotny zm ieniały pew ne najbardziej kłopotliw e niedociągnięcia, m.in. skrócono czas trw ania służby wojskowej z 25 do 15 lat. U staw a o obowiązku wojskowym nosi datę 1 (13) stycznia 1874 i zaczyna się od słów, że „obrona tronu i ojczyzny je st świętym obo w iązkiem każdego obyw atela rosyjskiego” i że cała ludność płci męskiej, bez różnicy stanu, podlega obowiązkowi wojskowem u. Pobór m iano odby w ać corocznie, a podlegali mu m ężczyźni, którzy 1 października danego roku m ieli ukończone 21 lat; spośród uznanych za zdolnych do odbywania służby wyłaniano poprzez losowanie określoną liczbę rekrutów, pozosta łych zaliczano do pospolitego ruszenia, urucham ianego tylko podczas w oj ny. Termin służby w ynosił odtąd 6 lat dla w ojsk lądow ych i 7 lat dla m ary narki, po w ysłużeniu żołnierze przechodzili do rezerw y trw ającej 9 lat w pierw szym w ypadku i 3 lata w drugim . Ustawa zastrzegała nienaruszal ność tych term inów tylko w okresie pokoju. Poborowi m ający wykształcenie uzyskiwali duże możliwości skrócenia term inu służby wojskowej. Już wykształcenie na stopniu podstawowym da wało przywilej czteroletniej służby wojskowej, a wykształcenie wyższe skra cało służbę do sześciu miesięcy, co trochę później m usiano naw et uznać za term in zbyt krótki i przedłużono go do jednego roku. N iektórych po borow ych, np. jedynych żyw icieli rodzin, zw alniano od służby w ojsko wej całkowicie. Ze w zględu na konsekw entne przeprow adzenie w ielu słusz nych zasad i likw idację wielu anachronizm ów reform a w ojskowa m iała w y jątk o w o duże znaczenie i odbiła się'k o rzy stn ie na dalszym rozw oju sił m ilitarnych Rosji, chociaż absolutnie i całkowicie nie zerwano z dawnym sys temem; utrzymały się specjalne szkoły wojskowe, do których nie dopusz czano innych stanów niż szlachecki (organizow ano jed n ak także nowe szkoły wojskowe) itd. Jako całość reform a oddała jednak caratowi duże usługi. Za Aleksandra II wydano również sporo dekretów odnoszących się do oświaty i szkolnictwa, na ogół postępowych i umożliwiających rozwój kul tury w Rosji, chociaż często też m iały miejsce wypadki cofania lub ograni czania pewnych korzystnych dla społeczeństwa pociągnięć w tej dziedzinie. Jed n ąz najważniejszych była ustawa o szkolnictwie wyższym z 1863 r., przy w racająca uniw ersytetom autonomię, tak mocno okrojoną za M ikołaja I. Zaufanie rządu do korporacji profesorskich miało jednak określone granice i dlatego pozostawiono kuratorom okręgów szkolnych prawo kontrolowania zgodności uchwał podejmowanych przez senaty akadem ickie z obowiązują cymi ustawami. Zezwolono na organizowanie tzw. W yższych Kursów Żeń skich, o programie bardzo zbliżonym do uniwersyteckiego. Kursy te, przy gotowujące głównie do zawodu lekarskiego i nauczycielskiego, zaczęły po w staw ać na szerszą skalę od 1869 r. w Petersburgu, M oskw ie i w kilku innych większych miastach. Szczególną renom ą cieszyły się tzw. kursy be-
stużewowskie w Petersburgu, założone w 1878 r. przez profesora historii Konstantina Bestużewa-Riumina. Wzrastała znacznie szybciej liczba szkół średnich - gimnazjów i tzw. szkół realnych. Szkoły realne powstały w 1872 r. z istniejących przedtem (od 1864 r.) gimnazjów realnych; dawały one wykształcenie oparte na przedm iotach m a tematyczno-fizycznych, w odróżnieniu od norm alnych gimnazjów, które da wały wykształcenie klasyczne. Istniały też (od 1864, a od 1870 r. także dla dziewcząt) tzw. progim nazja o niepełnym czteroletnim kursie nauki. N ie zna lazło jednak wówczas szkolnictwo średnie możliwości należytego rozwoju pod względem m erytorycznym, jeśli chodzi o treść nauczania. Udarem nił to jeden z najzacieklej szych reakcjonistów w kołach rządowych, m inister oświa ty w latach 1866-1880, Dm itrij Tołstoj. To on był głównym oponentem Dmitrija M ilutina, gdy podczas przygotowywania reformy wojskowej wyło niła się kwestia skracania term inu służby w zależności od wykształcenia, on również postanowił tak ułożyć system nauczania w szkolnictwie średnim, ażeby wychodzili z niego obywatele jak najbardziej lojalni, nie mający ochoty do rozważań na tematy społeczne ani takiej wiedzy przyrodniczej, która by prowadziła ich np. na manowce materializmu. Ogłoszony w 1871 r. statut pozostawiał tylko gimnazja klasyczne, ze zwiększonym zakresem wykłada nia języków starożytnych i zupełnym zniesieniem przyrodoznawstwa. Gim nazja realne zmieniono na szkoły realne, dające swoim absolwentom prawo wstępu tylko do szkół politechnicznych. Ustalał też statut dość wysokie opłaty za naukę. Strukturę szkół podstawowych uregulowano w 1864 r., oddając je pod kompetencje powiatowych i gubemialnych rad szkolnych, złożonych z przed stawicieli urzędów terenowych i czynnika społecznego - delegatów z ziemstw. Prawo zakładania takich szkół przyznano instytucjom społecznym, oczywi ście także ziemstwom, i osobom prywatnym, pod warunkiem uprzedniego postarania się o odpowiednie zezwolenie. Zarówno program nauczania, jak i skład rad szkolnych gwarantowały w jakim ś stopniu szczególną w agę pier wiastka religijnego i wpływy duchow ieństw a na szkolnictwo; stopień ten ulegnie później znacznemu podwyższeniu. Z ulgą przyjęto początkow o n ow ą ustaw ę o cenzurze (1865). Ogłoszone wtedy przepisy przejściow e znosiły - pod pew nym i warunkam i - cenzurę prew encyjną dla periodyków i określonego typu książek. Jeśli w ydaw nic two było w olne od cenzury prew encyjnej, odpow iadano za ew entualne wy kroczenia przeciw ustawie tylko przed sądem. Przepisy były poza tym dość skom plikow ane: inaczej w yglądała cenzura prew encyjna na prow incji, rnogły być nakładane kary adm inistracyjne, pozostała odrębna cenzura duc 0Wna- W zw iązku ze stałym rozw ojem ekonom icznym m usiało też na stąpić uporządkowanie finansów państw ow ych oraz reorganizacja samego uparatu państwowego. R eform y te polegały na scentralizow aniu wszystc spraw finansow ych w m inisterstw ie finansów, na ujednoliceniu buetu Państwowego i ujawnieniu wszystkich jego elem entów podstawowych
258
259
oraz na utw orzeniu gubem ialnych izb skarbowych. Za niezw ykle w ażną reform ę uważa się zniesienie w iększości kar cielesnych, które nastąpiło w 1863 r. Droga do tego zabiegu napotykała większe może jeszcze trudności niż później przygotowywanie reform y wojskowej, ponieważ od niepamięt nych lat wszyscy przyzwyczaili się do tego, że za byle przewinienie wymie rzano kary chłosty w szeregach wojskowych, w sądach wiejskich, w szko łach, w życiu rodzinnym, nie mówiąc ju ż o samowoli w więziennictwie czy w miejscach odbywania katorgi, o biciu knutem i piętnowaniu przed zsyłką na katorgę i in. M imo zniesienia kar cielesnych utrzym ała się aż do 1904 r. kara chłosty w sądach gromadzkich oraz rózgi dla katorżników i przestęp ców wcielonych do rot aresztanckich. Reforma zm ieniła przepisy, nieprędko jednak mogła zmienić obyczaje i dlatego —mimo zakazu i mimo późniejszej reform y wojskowej —nadal traktowano brutalnie żołnierzy.
XIV. RUCHY SPOŁECZNE PO ZNIESIENIU PODDAŃSTWA. NAROD NICTW O
WIEŚ ROSYJSKA PO REFORMIE
U
w o l n i e n i e chłopów od zależności poddańczej uwarunkowało szybszą stabilizację i dalszy rozwój elementów ukła du kapitalistycznego w Rosji, opartego przede wszystkim na eksploatacji pracy najemnej. Stały wzrost liczby przedsiębiorstw fabrycznych i rozszerzanie się rozmiarów produkcji przemysłowej i kontaktów handlowych pociągały za sobą coraz większy odpływ ludności wiejskiej do miast. Nastąpiły istotne zmiany w strukturze społecznej, wyłoniły się przeciwieństwa m iędzy prole tariatem i burżuazją, która zresztą też nie m iała praw politycznych. Carat nadal sprawował władzę w interesie szlachty obszamiczej i tylko spośród niej rekrutowali się przedstawiciele tej władzy, i głównie oni wchodzili w skład rosyjskiego aparatu państwowego. Utrzymanie wielkiej własności ziemskiej pozwoliło obszarnikom utrzy mać również swoje pozycje ekonomiczne, chociaż ju ż bez tak zdecydowanej supremacj i j ak przedtem - wobec ciągle rosnącego znaczenia produkcj i prze mysłowej i wobec faktu, że dalsza egzystencja wielkiej własności ziemskiej zmuszała posiadaczy mimo wszystko do przekształcania gospodarki na m o dłę kapitalistyczną. Kapitalizm przeniknąć m usiał i do rolnictwa, choć pozo stało w nim tyle przeżytków dawnego systemu, umożliwiających obszarni kom w wielu wypadkach eksploatowanie chłopstwa na starych zasadach. Nie m ożna było jednak egzystować dalej, opierając się tylko na tych zasadach, trzeba było także stosować nowe metody, kupować m aszyny rolnicze, zm ie niać technikę zasiewów i uprawy roli, korzystać z osiągnięć agronomii, naj mować ludzi do pracy za pieniądze, produkować więcej na zbyt. Oczywiście, nie wszystkie gospodarstwa obszam icze m ogły w równej mierze przystosować się do nowych metod, co wymagało zarówno wkładów pieniężnych, jak też - jeśli nie zawsze, to przynajmniej często - osobiste go zajmowania się gospodarką. M iały być na to przeznaczone sumy otrzy mane tytułem wykupu nadziałów chłopskich, w wielu jednak wypadkach ob szarnicy zużyli te pieniądze na inne cele i potem musieli swoją ziemię sprze d a ć , zwykle kupcom i bogatym chłopom. W ciągu 20 lat po reformie obszamiczy stan posiadania skurczył się w rezultacie sprzedaży ziemi o 16,5 min Zlesięcin. Ciągle jednak pozostawało im niemało ziemi i jeszcze bezpośred nio przed upadkiem caratu znajdą się właściciele ponad 100 tys. i więcej dziesięcin.
261
Kapitalistyczne m etody gospodarowania rozwijały się stosunkowo naj słabiej w guberniach czamoziemnych; tam wykorzystywano na szeroką ska lę pozostałości systemu poddańczego, zmuszając chłopów przy oddawaniu im gruntu w dzierżawę do odrobkow, do oddawania połowy lub nawet w ięk szej ilości plonów. Zarówno na tych obszarach, ja k i w guberniach bardziej uprzem ysłowionych, gdzie relikty poddaństwa znikały znacznie szybciej, chłopom wiodło się na ogół kiepsko, pracować musieli bardzo ciężko, po ziom techniki rolnej był ciągle niski, podatki i spłaty wykupowe stawały się ciężkim brzemieniem, niewielkie nadziały często wręcz uniem ożliwiały w y żywienie licznych rodzin. Pogłębiał się proces zróżnicowania chłopów na bogatych i biednych; bogaci skupywali coraz więcej ziemi i w różnych for m ach eksploatowali biedotę, dla której częstokroć jedynym wyjściem stawa ła się wędrówka do miasta na zarobek —proces ten przybierał coraz szersze rozmiary. Chłopstwo rosyjskie, biedne i nie mające właściwie żadnych możliwości rozwojowych, zaczęło dom agać się napraw ienia krzywd. Żądano przede wszystkim zniesienia wszelkich powinności na rzecz obszarników i zwrotu „odcinkow , takie żądania dominowały w nowej fali ruchu chłopskiego na przełomie siódmego i ósmego dziesiątka lat XIX w. M aksymalne postulaty szły o wiele dalej, mieściły się w nich też pretensje chłopskie do całej ziemi obszamiczej (hasło tzw. czarnego podziału). I podobnie jak w okresie przy gotowań do reform y podjęli się reprezentowania żywotnych wtedy intere sów chłopskich przedstawiciele raznoczyńskiej inteligencji, tak samo kilka lat po reformie nowe pokolenie raznoczyńców wystąpiło do walki o interesy ludu. Już nie chodziło o zniesienie poddaństwa, lecz zaspokojenie wygóro wanych i nierzeczywistych chłopskich aspiracji. Działaczy, którzy podjęli tę walkę, nazwano narodnikami (od wyrazu naród - lud), a ruch, będący dru gim i końcowym etapem okresu raznoczyńskiego - narodnictwem.
TEORIE NARODNICKIE
Narodnictwo było rewolucyjnym nurtem rosyjskiej myśli społecznej, który ogarnął szerokie zastępy młodzieży rekrutującej się z różnych warstw socjal nych i - jak żaden inny ruch wcześniejszy - przeniknął do serc i umysłów. Narodnicy chcieli walczyć i walczyli nie tylko słowem, lecz i czynem, rozumiejąc przy tym, że m uszą wystąpić zarówno przeciw wielkiej własności ziem skiej, jak i w ogóle przeciw ustrojowi, że istniejących krzywd społecznych nie można naprawić bez obalenia samowładztwa. Narodnicy byli najbardziej zde cydowanymi przeciwnikami caratu, ich ideologia była demokratyczna, repu blikańska i - w ich rozumieniu - socjalistyczna. W marzeniach ich rysowało się przekształcenie Rosji w państwo o ustroju socjalistycznym, którego zręby — znowu w ich rozumieniu - już istniały; narodnicy dostrzegali je we wspólno cie chłopskiej i dlatego należeli do najgorętszych jej obrońców i orędowników. 262
Łączyło się to z zapatrywaniem narodników na rozwój kapitalizmu. Nie rozumiejąc w pełni praw rządzących rozwojem społecznym, narodnicy pa trzyli na kapitalizm jako na zjawisko przypadkowe; istnienia jego nie nego wali i nie mogli negować, lecz nie bardzo zdawali sobie sprawę z perspek tyw rozwojowych tej formacji, uważając, że kapitalizm rozwija się dlatego, gdyż pragnie tego państwo, i nie dostrzegali rewolucyjnych możliwości pro letariatu fabrycznego, traktując klasę robotniczą właściwie jako część chłop stwa. Pochłaniała ich głównie myśl o wsi i jej przyszłości, wierzyli w nie ograniczony potencjał rewolucyjny chłopstwa rosyjskiego i tylko w oparciu 0 chłopstwo wyobrażali sobie rewolucję. Złożyły się zresztą na taki świato pogląd pewne określone przyczyny, głównie zaś daleka jeszcze od dojrzało ści ówczesna sytuacja społeczno-ekonomiczna Rosji. Nietrudno stwierdzić, że narodnictwo ówczesne nie rozumiało kapitalizmu, ale równie jasne jest, że nie mogło go zrozumieć; kapitalizm rosyjski dopiero zaczynał start ku wielkim osiągnięciom. Ideologia narodnicka miała swoich teoretyków, którzy częściowo różnili się w poglądach na pewne sprawy, głównie na metody prowadzenia walki re wolucyjnej. Pod tym względem można by wyróżnić trzy główne kierunki teo retyczne, przy czym każdy z nich próbowano w jakim ś stopniu realizować w praktyce: bakuninizm, czyli tzw. „buntarstwo”, ławryzm, czyli kierunek propagandowo-agitacyjny, i jakobinizm narodnicki, czyli kierunek spiskowy. Kierunek „buntarski” (buntowniczy) m iał swego teoretyka w osobie M i chaiła Bakunina (1814—1876), jednego z najwybitniejszych w Europie współ twórców doktryny anarchizmu, przeciwnika wszelkich form państwowych w przyszłości, bliskiego przyjaciela Hercena. W 1840 r. Bakunin wyjechał z Rosji za granicę i działał w kołach emigracyjnych; był podobnie jak Hercen szczerym przyjacielem Polski i orędownikiem polsko-rosyjskiego współ działania rewolucyjnego. Niezwykle aktywny w okresie Wiosny Ludów, ode grał dużą rolę zwłaszcza podczas powstania w Saksonii w 1849 r. Potem uwięziony, skazany na śmierć i ułaskawiony, wydany został Rosji, gdzie cze kało go sześć lat więzienia w twierdzy Pietropawłowskiej, w Schliisselburgu 1dożywotnie zesłanie. Pokajawszy się przed m onarchą potrafił następnie uciec z Syberii i przedostać się znowu do zachodniej Europy; tu zajął się działal nością organizacyjną w I M iędzynarodówce, a później także na innych poach. Poglądy swoje wyłożył w kilku pracach, głównie zaś w najbardziej zna nej, pt. Państwowość i anarchia. Pod jego właśnie wpływem młodzież nas° h T ka W R ° S^ przejęła się wiarą, że rew olucja będzie m ogła nastąpić SZy °> że uciskane i nieustannie krzywdzone chłopstwo jest do niej w pełni gotowe, że wystarczy w tym celu pójść na wieś i wezwać chłopów do buntu tstąd nazwa „buntarstwo”). ch Dm§i kierunek reprezentował Piotr Ław row (1823-1900), uczestnik ruUc]U revV°lucyjnego w latach sześćdziesiątych, potem zesłany - zdołał także p s f , w } 870 r. W pracy pt. Listy historyczne, opublikowanej legalnie (pod u onimem), Ławrow wysunął „teorię krytycznie myślących jednostek”,
rozumiejąc przez nie postępową, skłonną do działania rewolucyjnego inteli gencję. Poniew aż inteligencja w szystko zawdzięcza ludow i i jego pracy, wszystko powinna poświęcić dla wyrównania tego „długu społecznego”, tzn.' powinna wziąć na siebie ciężar walki o realizację sprawiedliwości społecz nej. Na emigracji Ławrow wydawał w Zurychu czasopismo „W pieriod” („Na przód”), występując na jego łam ach przeciw „buntarstwu” Bakunina i postu lując dłuzszą, bardzo cierpliwą pracę propagandową i agitacyjną wśród chłop stwa, które tylko w ten sposób m ożna przygotować do rewolucyjnego zrywu. Również i Ławrow wywarł wielki wpływ na praktyczną działalność narodników, którzy zaczęli stosować zalecane przez niego metody, gdy zawiodła ich wiara w m ożliwość rewolucji natychmiastowej. Teoretykiem kierunku spiskowego, .jakobińskiego”, był Piotr Tkaczow (1844-1885), także więziony przez carat za udział w ruchu rew olucyjnym i zw o ln io n y w 1873 r. T kaczow w ydaw ał w G enew ie pism o „N abat” („Alarm ,1875-1881), rozwijając myśl o zagarnięciu w ładzy przez grupę rewolucjonistów-spiskow ców. Jego zdaniem państwo jako instytucja jest czymś samym dla siebie, nie reprezentuje niczyich interesów, nie ma żad nego zaplecza klasowego, „wisi w pow ietrzu” i dlatego świadom a swoich celów elita rew olucyjna musi dać sobie z nim radę. W odróżnieniu od in nych teoretyków narodnictw a Tkaczow przykładał daleko m niejszą w agę do siły rewolucyjnej chłopstwa. Tylko przez spiski - tw ierdził - wiedzie droga do zw ycięstwa, a na w prow adzanie różnych nowych, prawdziwie re w olucyjnych urządzeń będzie czas po tym zwycięstwie. K oncepcje Tkaczowa zachęcać m usiały do bardziej zamkniętej pracy organizacyjnej, a tak że do działalności terrorystycznej; od poglądu bowiem , że państwo jako takie jest jedynie oddzielonym od całego społeczeństw a aparatem , krok tylko był do przekonania, że unieszkodliw iając poszczególnych działaczy tego aparatu, rychło się rozbije całość. I dlatego m.in. rew olucyjne narodnictwo w trzecim i ostatnim etapie swojej działalności uchw yci się taktyki terroru indywidualnego. Obok wymienionych kierunków, z których każdy —bez względu na za chodzące między nimi różnice — wskazywał rewolucję jako jedyną drogę działania, istniał jeszcze w narodnictwie nurt legalny, liberalny, obcy w za sadzie wszelkiej walce rewolucyjnej, choć sympatyzujący z jej bohaterami. Przedstawiciele liberalnego narodnictwa działali głównie na niwie naukowej i publicystycznej, propagując hasła rozwoju kultury i oświaty dla ludu i opo wiadając się za spokojną ew olucją stosunków społecznych i urządzeń pań stwowych. Nurt ten rozwinął się szczególnie w ostatnich kilkunastu latach X IX w., liberalni narodnicy wydawali wtedy swoje czasopisma, pisali sporo książek i broszur, zwłaszcza z dziedziny socjologii i ekonomii, prowadzili różne dyskusje i polemiki. Najwybitniejszym przedstawicielem liberalnego narodnictwa był Nikołaj M ichajłowski (1842-1904), redaktor legalnych pe riodyków narodnickich, autor wielu artykułów i studiów, m.in. pracy Co to je s t postęp, opublikowanej w 1869 r. 264
POCZĄTEK DZIAŁALNOŚCI ORGANIZACYJNEJ NARODNIKÓW Pierwsze organizacje narodnickie zaczęły powstawać pod koniec siód mego dziesiątka lat XIX w. Nieco na uboczu stoi wcześniejsza, trzyletnia działalność kółka „iszutyńców”, które w 1863 r. założył w M oskwie student Nikołaj Iszutin. Członkowie tej nielicznej organizacji byli zwolennikami prze kazania całej ziemi państwu i zorganizowania zrzeszeń produkcyjnych, opar tych na zasadzie równego podziału dochodów. Zanim „iszutyńcy” zdążyli przejść do propagowania swoich idei wśród ludu, co leżało w ich zamiarach, nastąpiło wydarzenie, które położyło kres działalności kółka. Jeden z jego uczestników, Dmitrij Karakozow, dokonał w kwietniu 1866 r. nieudanego zamachu na cara Aleksandra II u wejścia do Parku Letniego w Petersburgu. Ujętego na m iejscu Karakozowa skazano na śmierć i stracono, a jednocze śnie rozgromiono całą organizację. Wyroki wydano niezwykle surowe; przy wódcę organizacji, Iszutina, po skazaniu go na śmierć i ułaskawieniu więzio no w Schliisselburgu, a później zesłano do jednego z zabajkalskich więzień katorżniczych nad Karą, gdzie um arł w 1879 r. W rok po zamachu Karako zowa do Aleksandra II strzelał podczas oficjalnej wizyty cara w Paryżu pol ski emigrant Antoni Berezowski - również niecelnie. W 1869 r. powstała w Petersburgu pierwsza właściwie organizacja narodnicka, założona przez studenta Siergieja Nieczajewa. Nieczajew, człowiek bar dzo zdolny i ambitny, choć nie bez skłonności do krańcowego despotyzmu organizacyjnego i do przesady w wychwalaniu własnych sukcesów i zamie rzeń, pozostawał w kontakcie z najwybitniejszymi działaczami emigracyjnymi, głównie z Bakuninem i Hercenem. Organizacja nosiła nazwę Zemsta Ludu (Narodnaja Rasprawa). Nieczajew ułożył „katechizm rewolucyjny”, precyzu jąc w nim postulaty pod adresem działaczy; żądał od rewolucjonistów, aby się wyrzekli wszystkiego: rodziny, szczęścia osobistego, wykształcenia i kariery, ażeby dosłownie wszystko poświęcili dla dobra ludu. Członkowie organizacji, podzieleni na konspiracyjne „piątki”, zobowiązywali się do bezwzględnego posłuszeństwa i zachowywania wszystkiego w absolutnej tajemnicy. Gdy jeden z nich, Iwan Iwanow, zawiódł zaufanie - nie wiadomo zresztą, czy rzeczy wiście, bo dokładnie tego nie sprawdzono - skazano go na śmierć i wykonano wyrok. W tedy policja wpadła na trop całej grupy i rozpoczęły się aresztowa nia. Nieczajew zdołał się przejściowo uratować uciekając do Szwajcarii, lecz niedługo potem, wydany władzom rosyjskim, skazany został na wieloletnią atorgę. Carat uznał Nieczajewa za tak groźnego więźnia, że wbrew wyrokowi zymano go w twierdzy Pietropawłowskiej, obawiając się, iż może uciec z zes ania. Obawy te raczej nie były płonne; Nieczajew potrafił, dzięki nieprawdoP° °bnemu wprost talentowi wywierania wpływu na innych ludzi, przecią gnie na swoją stronę prawie całą straż więzienną i nawiązać za jej pośrednicem łączność z członkami działającej wówczas organizacji rewolucyjnej, aznicy byli nawet gotowi ułatwić mu ucieczkę, lecz wszystkiemu położyła es zdrada. Nieczajew umarł w twierdzy w listopadzie 1882 r. Ocena jego
działalności, postawy i światopoglądu budziła i budzi zasadnicze kontrower sje. Nieczajewa wielbili zawsze skrajni radykałowie, wiele z jego dorobku zapożyczył Lenin, włącznie z pojęciem tzw. rewolucyjnej moralności. Krytycy> przede wszystkim pośród historyków zachodnich, dopatrują się w nim z kolei antycypacji wszystkich tych negatyw nych cech, które odróżniały po tem socjaldemokratów rosyjskich od socjalistów niemieckich czy francuskich. Tak jak Nieczajew zginąć m iało wielu innych jeszcze działaczy narodnickich, przywódców i członków kółek, grup i różnych m niejszych i większych organizacji, które w latach siedem dziesiątych powstawały w różnych m ia stach Rosji. W łaśnie w tedy rewolucyjna m łodzież rosyjska najsilniej wierzy ła, że prowadząc propagandę rewolucyjną na wsi będzie m ożna szybko w y wołać przewrót. Szczególną aktywnością pod tym względem miało się w y różnić petersburskie kółko studenckie „czajkowców”, założone przez Nikołaja C zajkowskiego i M arka Natansona w tym samym roku, co Zem sta Ludu. W skład tej organizacji w eszły osoby, które później odegrały najwybitniej szą rolę w historii narodnictwa: Piotr Kropotkin, uczony dużego kalibm i obok Bakunina dragi rosyjski teoretyk anarchizmu, późniejsza bohaterka Woli Ludu Sofia Perowska, jeden z pierwszych wykonawców akcji terrorystycznych i hi storyk ruchu narodnickiego Siergiej Krawczinski. „Czajkowcy organizowali tajne kółka samokształceniowe i rozpowszech niali wśród m łodzieży broszury socjalistyczne, przygotowywali się także do bezpośredniego zetknięcia się z ludem, oczywiście w przekonaniu, że praca ta da szybkie efekty rewolucyjne. W jeszcze wyższym stopniu hołdowali „buntarskiej” ideologii członkow ie organizacji założonej w 1872 r. przez Aleksandra Dołguszyna („dołguszyńcy”) i działającej głównie w Moskwie. Prócz tego istniały różne inne grapy narodnickie i kółka filialne w miastach prowincjonalnych - wszystkie przygotowywały się do poniesienia ideałów socjalistycznych na wieś. Nie cofnięto się mimo aresztowań, które w tym czasie przerzedziły szeregi głównie „czajkowców” (sam Czajkowski wyco fał się z działalności już w 1873 r.); kulm inacyjny punkt całej akcji przypadł na połowę 1874 r. - było to tzw. szalone lato. Liczne grapy m łodych zapaleń ców, m ężczyzn i kobiet, ogarniętych entuzjazm em i wierzących w niemal natychm iastowe odrodzenie się Rosji, ruszyły do ośrodków wiejskich w cen tralnych guberniach Rosji, na Powołżu i Ukrainie. W szystko zakończyło się fiaskiem; niepiśmienni, mało jeszcze świadomi i nieufni chłopi głusi byli na słowa wypowiadane z pasją, lecz zwykle niezrozumiałe i tające w sobie nie bezpieczeństwo. Rzecz nie m ogła się ukryć przed władzami —i znowu nastą piła fala aresztowań, tym razem na skalę aż nazbyt wielką. Setki ludzi trzy mano długo w aresztach śledczych, a centralny proces odbył się dopiero po upływie trzech lat. Przed sądem stanęło w tedy aż 193 uczestników tej „wę drówki w lud” - wyroki zapadły stosunkowo łagodne i tylko jeden z oskar żonych, Ippolit Myszkin, który odważył się wygłosić na sali sądowej ostre i piętnujące przemówienie, skazany został na 10 lat katorgi. Zesłany nad Karę M yszkin znalazł się potem znowu w Schliisselburgu, gdzie w 1885 r. roz 266
strzelano go za uderzenie dozorcy. W tym samym roku um arł w Schliisselburgu Aleksandr Dołguszyn.
d r u g a z ie m ia i w o l a
Ani niepowodzenie „wędrówki w lud”, ani represje nie wstrzymały dal szego rozwoju działalności narodników, zw łaszcza że w więzieniu raczej zahartowały się charaktery i umocniły poglądy. W nowej sytuacji spontanicz ny entuzjazm musiał jednak ustąpić miejsca zamierzeniom bardziej ostrożnym i obliczonym na dłuższe działanie. W 1876 r. utworzono now ą organizację re wolucyjną, która później otrzym ała nazwę Ziem ia i Wola, podobnie jak sto warzyszenie z początku lat sześćdziesiątych. W śród członków jej znaleźli się znowu M ark Natanson, Siergiej Krawczinski i Sofia Perowska, młodzi, lecz bardzo utalentowani działacze Aleksandr Michajłow, Gieorgij Płechanow, Andriej Żelabow i inni. W program ie Ziemi i Woli domino waty jeszcze tendencje anarchistyczne („anarchia i kolektywizm ” - jako cel ostateczny), lecz w praktyce od razu zaczęto od nich odstępować. Postanowiono raczej prowadzić dłuższą pracę agitacyjną wśród ludu, zwracając przy tym uw agę na codzienne potrzeby i troski chłopa, nie zaś jak uprzednio na zbyt abstrak cyjne ideały. Rozumiano przy tym, że dla zapewnienia takiej pracy agitacyj nej należytych wyników trzeba będzie przebywać w środowisku chłopskim znacznie dłużej i dlatego członkowie Ziemi i Woli osiedlali się w m iejsco wościach w iejskich jako nauczyciele, pisarze, felczerzy czy rzemieślnicy. I te akcje jednak, prowadzone z m niejszym ju ż znacznie zapałem niż przed tem, spotkały się z całkowitym niepowodzeniem i musiano sobie uśw iado mić, że żadna ze stosowanych dotąd metod nie nadaje się do kontynuowania. Nie było zresztą pod tym względem jednolitości w organizacji, choć ogólnie dopatrywano się bezpośredniej przyczyny niepowodzeń w panującym w ów czas systemie - w terrorze policyjnym, który praktycznie uniem ożliwiał dzia łalność propagando wo-agitacyj ną. W takich w arunkach zaczęła torować sobie drogę koncepcja prowadzenia walki za pom ocą podobnej broni - terroru indywidualnego. Pewnym prece densem było zdarzające się sporadycznie likwidowanie agentów i donosicie li, a z początkiem 1878 r. nastąpiło wydarzenie, które wywarło duży wpływ na zwolenników zmiany taktyki rewolucyjnej. W dniu 24 stycznia (5 lutego) tego roku jedna z działaczek rewolucyjnych, Wiera Zasulicz, dokonała zamą cą u rewolwerowego na naczelnika m iasta (gradonaczalnika) Petersburga ora Trepowa. Wiera Zasulicz nie powiadom iła organizacji o swoim za mierzeniu; działała sama, nie będąc przy tym zw olenniczką terroryzmu, chciaJe nak ukarać brutalnego i powszechnie znienawidzonego Trepowa za to, na jego rozkaz wychłostano jednego z w ięźniów politycznych. Trepów prz110^ W zamac^u ciężką ranę; Zasulicz sądził 31 m arca (12 kwietnia) sąd ęgłych, wydając wyrok uniewinniający, co wywołało ogrom ną kon-
Wypadki powyższe wpłynęły ostatecznie na rozłam w Ziem i i Woli - nie mogło ju ż być mowy o uzgodnieniu poglądów obu grup: terrorystycznej i opo wiadającej się za kontynuowaniem poprzednich metod działania, a więc pra-
v wśród ludu. Zwolennicy terroru ujednolicili ostatecznie swoje stanowisko na zjeździe w Lipiecku (w czerwcu; na północ od Woroneża), po czym nastą pił zjazd wszystkich członków organizacji w W oroneżu, gdzie zapadła osta teczna decyzja. Ziemia i Wola rozpadła się na Czarny Podział i W olę Ludu (Narodnaja Wola) w 1879 r. pierwsza z tych organizacji, bardzo zresztą nieliczna, działała krótko i nie wniosła żadnych nowych elementów do ruchu narodnickiego. W ażniejsze jest, iż jej członkowie, wśród nich Plechanow i Wiera Zasulicz, ju ż po roku odeszli od narodnictwa, przechodząc na pozycje marksistowskie. Wola Ludu, organizacja znacznie liczniejsza i niezwykle prężna, przystąpiła ju ż do zde cydowanej działalności terrorystycznej, rozumiejąc j ą jednak nie jako cel, lecz jako środek. Pod innym względem działalność Woli Ludu stanowi punkt kulminacyjny rozwoju rewolucyjnego narodnictwa, także jeśli chodzi o zna czenie rosyjskiej myśli społeczno-politycznej. Narodowolcy doceniali m ia nowicie znaczenie walki politycznej, walki o zdobycie swobód demokratycz nych i politycznych, które mogłyby poważnie ułatwić życie całemu społeczeń stwu i umożliwić przekształcenie ustroju na konstytucyjny. Nie oznaczałby on zakończenia etapu walki, trzeba by ją nadal kontynuować aż do zwycięstwa socjalizmu, tylko że byłoby to znowu w takim ustroju o wiele łatwiejsze. Bez określonych przem ian politycznych nie może być rewolucji społecznej. Do realizacji tych poglądów chcieli jednak narodowolcy dojść wyłącznie poprzez taktykę „spiskową” i terror indywidualny. Ich główne wysiłki skie rowane zostały właściwie od razu przeciw samemu carowi, na którego K o mitet Wykonawczy Woli Ludu (był to najwyższy organ tej partii, często też nazywanej tylko Kom itetem W ykonawczym) wydał oficjalny w sensie orga nizacyjnym wyrok śmierci. W skład Kom itetu wchodzili najwybitniejsi re wolucjoniści: Aleksandr Michajłow, Andriej Żelabow, Sofia Perowska, Wiera Figner, główni teoretycy partii - Nikołaj Morozow, Lew Tichomirow i Nikołaj Kibalczicz, ten ostatni także bardzo zdolny chemik, oraz kilku jeszcze innych, jak Aleksandr Kwiatkowski i Michaił Frolenko. Czołowe miejsce zajmował Michajłow, a po jego aresztowaniu w listopadzie 1880 r. - Żelabow. Od jesieni 1879 r. przez półtora roku trwały nieustające próby dokonania zamachu na Aleksandra II, powtarzane uporczywie mimo bardzo dotkliwych strat osobistych, które - zwłaszcza w ostatniej fazie tego okresu - ponosiła partia w wyniku aresztowań i egzekucji. Ofiary poniesione przez W olę Ludu i osobisty heroizm jej działaczy do dziś budzą największy podziw. W ystar czy przyjrzeć się losom w ym ienionych członków Kom itetu W ykonawczego, z których tylko Tichomirow porzucił w 1889 r. działalność rew olucyjną i stał SN ultrareakcyjnym monarchistą. Z pozostałych - Perowska, Żelabow, K i balczicz i Kwiatkowski zostali straceni, M ichajłow um arł w więzieniu, Wie ra Figner, M orozow i Frolenko spędzili w więzieniu (głównie w twierdzy schlusselburskiej) ponad 20 lat. Ci przynajmniej przetrwali te nadludzkie cier pienia i żyli potem jeszcze długo; Frolenko um arł w 1938, W iera Figner w 1942, M orozow w 1946 r. Przykłady te nie są jedyne, nie wym ieniono tu
268
269
stem ację w kołach rządowych, a radość wśród społeczeństwa i za granicą. Czyn W iery Zasulicz wywarł tak wielkie wrażenie, iż zw olennicy metod ter rorystycznych zaczęli działać śmielej. O fiarą nowych zamachów padali donosiciele i prowokatorzy, a także nie które wyżej postawione osobistości z aparatu żandarmerii i prokuratury. Po licja również nie próżnowała, rewolucjoniści stawiali przy aresztowaniach zbrojny opór, zaczęto wydawać i wykonywać wyroki śmierci. Najgłośniej szy oddźwięk wywołał czyn Siergieja Krawczinskiego, który zasztyletował w biały dzień - 4 (16) sierpnia 1878 - na jednej z ulic stolicy szefa III O d działu, generała Nikołaja Mieziencowa. W następnym roku zabito m.in., rów nież na ulicy, gubernatora charkowskiego Dm itrija Kropotkina i dokonano nieudanego zamachu na następcę M ieziencowa -A leksandra Drentelna. Zamachów tych było zresztą daleko więcej. W zaostrzającej się walce mię dzy rewolucjonistami i rządem musiała też pojawić się idea carobójstwa, spon tanicznie przed 13 laty podjęta przez Karakozowa. Dyskusje na ten temat w or ganizacji długo nie prowadziły do żadnych rezultatów, ale w grę weszło zno wu wystąpienie indywidualne. Na początku 1879 r. przybył do Petersburga nauczyciel prowincjonalny Aleksandr Sołowiow i nawiązał kontakt z Ziemią i Wolą, przede wszystkim zaś z Aleksandrem Michajłowem, który wysunął się wtedy zdecydowanie na czoło tej organizacji jako jeden z najczynniejszych działaczy, także w środowisku robotników fabrycznych, i najlepszy znawca metod konspiracyjnych. 2 (14) kwietnia 1879, gdy car przechadzał się obok Pałacu Zimowego, Sołowiow strzelił do niego kilkakrotnie; wszystkie strzały chybiły, Sołowiowa ujęto na miejscu i w dwa miesiące później stracono. Po zamachu rząd postanowił wznióc jeszcze bardziej system represyjny, rozszerzając go na wszystkie niebezpieczne ośrodki. W yposażono w nad zw yczajne pełnom ocnictw a trzech urzędujących generał-gubernatorów (w Moskwie, Warszawie i Kijowie) i powołano trzech nowych z takimi sa mymi szerokimi uprawnieniami; wszyscy mieli stopnie generalskie (było to zresztą nieodzowne przy takich nominacjach) i wszyscy odznaczyli się w ja kiś sposób podczas niedawno ukończonej wojny z Turcją. Trzy ośrodki uzna no za najbardziej zagrożone: Petersburg, gdzie władzę objął Iosif Hurko, póź niejszy wielkorządca Królestwa; Charków, gdzie generał-gubematorem został Michaił Loris-Melikow, i Odessę, objętą przez Edvarda Totlebena, tego same go, który podczas wojny krymskiej umacniał fortyfikacje Sewastopola. Pełno m ocnictwa obejmowały prawo aresztowania i deportowania wszystkich po dejrzanych, zawieszania czasopism oraz ingerencji w sprawy urzędów i szkół.
POWSTANIE WOLI LUDU
W ten sposób określono nieco później w jednym z nielegalnych czaso pism Woli Ludu zapoczątkowany po w ydarzeniu lutowym now y kurs polity ki wewnętrznej. W tydzień po zamachu Aleksander II pow ołał Najw yższą Kom isję Zarządzającą do Spraw Zachowania Ładu Państwowego i Spokoju Publicznego i mianował jej przewodniczącym bohatera wojny tureckiej generał-gubem atora charkowskiego Loris-M elikowa. Nadane m u pełnom oc nictwa były bardzo szerokie, podporządkowywały mu właściwie nawet urzędy m inisterialne, i w tym sensie m ożna okres następny - do m arca 1881 r. uznać za okres dyktatury Loris-M elikowa, przy jednoczesnym utrzymaniu w pełni wszystkich elementów samowładztwa i nadrzędnej roli cara. Loris-M elikow zabrał się do pracy z niem ałą energią, wprowadzając stop niowo w życie różne liberalizujące pociągnięcia, odbijające na ogół korzyst
nie od działalności poprzedniego reżim u - stąd też określenie jego rządów jako „dyktatury serca” i wyraźna niechęć do niego ze strony kół konserwa tywnych. Odeszli najbardziej reakcyjni m inistrowie, w śród nich D ym itr Toł stoj z resortu oświaty, ułożono bardziej powściągliwie budżet M inisterstwa Spraw Wewnętrznych, złagodzono cenzurę i poprawiono w pewnym stop niu straszne warunki panujące w więziennictwie. W sierpniu zniesiono znie nawidzony ogólnie III Oddział i zlikwidowano też sam ą N ajw yższą Kom isję Zarządzającą; powołana do załatwienia najpilniejszych spraw doraźnych, stała się już niepotrzebna, a Loris-M elikow objął stanowisko ministra spraw w e wnętrznych, i tak najwyższe w kraju po monarsze. System dyktatury utrzy mywał się nadal, Kom isję zaś zniesiono, ażeby nie przedłużać pozorów ja kiegoś nadzwyczajnego działania. Dla rewolucjonistów pozostawała „wilcza paszcza” . Loris-M elikow, zda jąc sobie sprawę z tego, że dotychczasowe zmiany m ają zakres raczej nie wielki i że w ten sposób nie m ożna będzie lawirować bez końca, zdecydował się pójść jeszcze o krok dalej. Chcąc skontrolować działalność władz tereno wych i zbadać dokładniej potrzeby różnych części Rosji, zarządził przepro wadzenie tzw. rewizji senatorskich w kilku guberniach (odbywano je od cza su do czasu i przedtem); w ślad za nimi m iały w przyszłości pójść następne. Najważniejszym zaś aspektem działalności Loris-M elikowa miało być na kłonienie cara do przyjęcia pewnego dalej idącego projektu. Chodziło o w łą czenie Części społeczeństwa do współpracy nad przygotow ywaniem w aż niejszych aktów ustawodawczych. Istotą jego projektu, noszącego datę 28 stycznia 1881, a nazywanego po tem „K onstytucją” Lorisa-M elikowa, było powołanie w Petersburgu dwu Komisji, które by rozpatrywały określone z góry zagadnienia przy udziale wybieralnych przedstawicieli ziemstw i niektórych miast; projekt przew idy wał również włączenie pewnej liczby najbardziej doświadczonych działaczy społecznych do składu Rady Państwa. Jako całość „K onstytucja” nie nosiła wcale charakteru radykalnego, lecz m ożna j ą było wykorzystać do pokaza nia społeczeństwu zamierzeń rządu. Z różnych przyczyn, także ze względów rodzinnych (w 1880 r. car ożenił się po raz drugi, ze sw oją wieloletnią metresą, popełniając tym samym mezalians), Aleksandrowi II zależało na zam a nifestowaniu takiego stanowiska i dlatego zgodził się w zasadzie z projek tem; ironią losu dosięgną! go on jednak dosłownie w przededniu opubliko wania odnośnego manifestu. Rok 1880 był okresem wytężonej pracy dla Woli Ludu, która zajm owała się nie tylko przygotow aniam i terrorystycznym i. Od połow y tego roku zaczął stopniowo zwiększać się krąg oddziaływania partii w Petersburgu i na prowincji, gdzie powstawały liczne grupy filialne lub też organizujące się samorzutnie kółka wiązały się z ośrodkiem stołecznym. Organ partii, perio dyk „Narodnaja Wola”, wydawano ju ż od jesieni 1879 r., pojawiały się też sporadycznie druki pod innym tytułem. M om entem najważniejszym była intensywna praca propagandowa wśród robotników petersburskich i w ko-
270
271
nawet wszystkich członków Komitetu W ykonawczego - w ielu jeszcze dzia łaczy poniosło śmierć na szubienicy, wielu zginęło w więzieniach lub na ka tordze. Byli i inni, którzy przetrwali, ale też po latach pobytu w celi więzien nej lub na katorżniczym zesłaniu. Zamachy na Aleksandra II nie dawały rezultatu, m.in. nie udała się próba wysadzenia w powietrze pociągu carskiego. Pod koniec 1879 r. przystąpiono do realizacji fantastycznego wręcz projektu —wysadzenia w powietrze części Pałacu Zimowego. Z m yślą taką wystąpił i podjął się jej wykonania Stiepan Chałturin, jeden z wybitniejszych działaczy robotniczych, który przeszedł z ru chu robotniczego do działalności w Woli Ludu. Chałturin był stolarzem i dzię ki temu uzyskał pracę przy robotach remontowych w Pałacu, gdzie pozwolono mu nawet przejściowo mieszkać. Przez długi czas przynosił do swojej izby i starannie w niej ukrywał dynamit; 5 (1 7 ) lutego 1880 spowodował wybuch, zdoławszy przedtem wyjść niepostrzeżenie na ulicę. Eksplozja nastąpiła do kładnie w momencie rozpoczęcia pory obiadowej i zniszczyła jedno skrzydło pałacu, gdzie znajdowała się jadalnia carska. Aleksander II ocalał, spóźniwszy się zupełnie wyjątkowo na obiad, zginęło jednak przy tym wiele osób. Zamach w Pałacu Zim owym wprawił koła rządowe w przerażenie, tym bardziej że od roku z górą działalność terrorystyczna Woli Ludu, ciągle w zra stający ruch robotniczy i dość aktywna postaw a liberałów w ziem stwach wytworzyły takie napięcie, że można w tym czasie mówić o ukształtowaniu się w Rosji drugiej sytuacji rewolucyjnej (pierwsza w ia ta c h 1859-1861). Przekonano się, iż samymi represjami nie zdoła się tej sytuacji opanować, i dlatego nie rezygnując z najsurowszego traktowania wystąpień antyrządo wych postanowiono zliberalizować nieco politykę wewnętrzną. Carowi cho dziło o pozyskanie sobie za w szelką cenę nierewolucyjnej części społeczeń stwa, w której coraz wyraźniej zaczęły występować sym ptomy chwiejności, niezdecydowania i braku zaufania do organów władzy.
POLITYKA „WILCZEJ PASZCZY I LISIEGO OGONA”
łach wojskowych - w rezultacie tych wysiłków pow stała nawet oddzielna organizacja wojskowa Woli Ludu. Z drugiej znowu strony, w tym sam ym okresie zaczęły spadać na Wole Ludu coraz cięzsze ciosy. Pod koniec 1880 r. zginęli na szubienicy, skazani w tzw. procesie szesnastu, Aleksandr Kwiatkowski iA ndriej Priesniakow a także aresztowany został Michajłow. Z początkiem następnego roku poli cji udało się pochwycie kilku innych działaczy - także M orozowa i 27 lutego (11 marca) samego Zelabowa. Stało się to w m omencie ostatecznie już za awansowanych przygotow ań do now ego zamachu na cara. W wynajętym specjalnie lokalu przy ulicy Małej Sadowej w Petersburgu otwarto sklep z se rem i stamtąd urządzono podkop pod ulicę, ażeby w e właściwym mom encie za ozyc tam minę. Niezależnie od tego przygotowano też zamach bombowy wyznaczając do mego czterech ochotników. Mimo strat poniesionych na sku tek aresztowań reszta członków Kom itetu Wykonawczego postanowiła się ju z nie cofac. W m edzie ę, 1 (13) m arca 1881, gdy car przejeżdżał wzdłuż
“
f
ar
nSkleg°i i d21l Kanał im ‘ Gribojedowa), jeden z „miotaczy”,
ołaj Rysaków, rzucił bombę, która jed nak tylko uszkodziła pojazd carski x wywołała oczywiście straszny popłoch. W kilka chwil później padła druga bomba, rzucona przez zniszczonego Polaka Ignacego Hryniewickiego Zm a sakrowany w wyniku eksplozji car um arł po upływie godziny, nie przeżył rowm ez tego dnia ciężko ranny sprawca zamachu. Śledztwo dało rezultaty aż nadto szybkie, zw łaszcza że bardzo m łody Rysaków wyda wszystkie znane sobie szczegóły, sądząc, że w ten sposób uratuje życie. Niebawem aresztowano Perow ską i Kibalczyca, szybko prze prow adzono postępow anie sądowe i w ydano wyrok. Żelabow, Perow ska ibalczicz, Rysaków, Timofiej M ichajłow 0'eden z wyznaczonych „miotay ) esia Helfman skazani zostali na śmierć przez powieszenie. Egzeku cję przeprowadzono publicznie na nie istniejącym ju ż dzisiaj placu Siemionowskim w Petersburgu. Uniknęła jej tylko z powodu ciąży Hesia Helfman, zmarła jednak później w więzieniu. Narodowolcy wierzyli głęboko, że zabójstwo cara wstrząśnie umysłami w całej Rosji, wywoła natychm iast szeroko zakrojone ruchy społeczne i spo w oduje przewrót, przynajm niej w sensie zm iany urządzeń politycznych Ale Rosja ani drgnęła. Zam ach wywarł wrażenie, ale nie spowodował żadne go ruchu masowego. W prost przeciwnie, szybko zakończyć się miała polity ka Lonsa-M elikow a i nastąpił naw rót do nieokiełznanej reakcji W łaśnie zabójstwo dowiodło całej m eistotności zamierzeń narodnickich i całej ab surdalności terroru indywidualnego. Żadnego oddźwięku nie wywołał też n S T S o S Va? KOm'tetU Wykonawczego do nowego cara Aleksandra III (1881-1894); w liście sugerowano ogłoszenie powszechnej amnestii i zw o łanie Zgromadzenia Narodowego, proponując w zamian za to przerwanie dzia łalności rewolucyjnej. Przez długi czas narodnicy okresu Woli Ludu dążyli do uwieńczenia suk cesem swojego najważniejszego zamierzenia, a właśnie od momentu jego 272
zrealizowania musiała się zacząć faza upadku całego ruchu. Ten pozorny paradoks był nieuchronnym następstwem faktu, że nie zrozumiano koniecz ności stosowania zupełnie innych form walki w celu usunięcia istniejących konfliktów społecznych. Jak we wszystkich poprzednich okresach rozwoju rosyjskiego ruchu re wolucyjnego, tak i w działalności organizacji narodnickich nie brakowało Polaków. Ze względu na specyficzną sytuację w Królestwie - odm ienną struk turę wsi, szerzenie się haseł „pracy organicznej” - ideały narodnickie nie były tu rozpowszechnione, sama jednak w alka narodników zawsze przem a wiała żywo do wyobraźni i sumienia. Na terenie Rosji natom iast Polacy brali dość liczny udział w działalności narodników. W okresie nieco późniejszym umocniły się kontakty międzyorganizacyjne, tak np. w 1884 r. doszło naw et do zawarcia specjalnej umowy o współdziałaniu między polską partią Prole tariat i W olą Ludu. Istniały wreszcie w poszczególnych m iastach Rosji różne kółka polskie, które z reguły przybierały nazwę „socjalistycznych”, lecz były niewielkie i prowadziły działalność w ograniczonym zakresie. Dokonania Aleksandra II, panegirycznie zwanego przez współczesnych „carem-wyzwolicielem”, są od lat przedm iotem zasadniczych, wręcz ideolo gicznych sporów. Obóz radykalny i rewolucyjny w ytykał połowiczność tych dokonań, w stronniczej krytyce uwypuklając zw łaszcza brak rozwiązań po litycznych, które mogłyby stanowić zwornik reform, a także represywność systemu. Ten punkt widzenia przyjęła i rozwinęła historiografia sowiecka. Liberałowie, a także nacjonaliści podkreślali z kolei znaczenie „wielkich re form”, które zmieniły w sposób zasadniczy bieg dziejów Rosji, nadając im nowy, kapitalistyczny, a zarazem dem okratyczny impuls. Uważa się tutaj, nie bez racji, iż winnymi zatrzym ania procesu reform owania państw a byli narodniccy terroryści, ich to bowiem bom by opóźniły wprowadzenie w R o sji instytucji przedstawicielskich o 25 lat. Warto też zwrócić uwagę na aspekt psychologiczny całego zagadnienia, sprzeczności pom iędzy filozofią nowych instytucji, a nawykam i adm inistracji i samego Aleksandra. Trafnie ujął to polski historyk Jan Kucharzewski: „D elikatne ucho cara i dygnitarzy nie mogło przywyknąć do obyczajów pierwszego okresu emancypacji, do m a nier i praktyk pierwszego pokolenia poddanych, wyzwalających się na oby wateli”.
XV. POW ROTNA FALA REAKCJI
SYTUACJA PO ZAMACHU
/
J a b ó j s t w o Aleksandra II nie spowodo wało żadnej wyrwy w działalności aparatu rządowego —nowy car objął wła dzę w tym samym dniu, w którym um arł jego ojciec. M imo to nastąpił dwu miesięczny okres niezdecydowania; Loris-M elikow nadal pozostawał u ste ru M inisterstwa Spraw Wewnętrznych, choć w tym okresie ju ż nie może być mowy o jego „dyktaturze”. Utrzymywało się również jeszcze przy władzy kil ku bardziej liberalnych ministrów i zwolenników jego linii politycznej, wśród nich tak wpływowy przedtem Dmitrij Milutin. Aleksander III już za życia zmar łego cara znany był z przekonań na wskroś reakcyjnych i, jako zwolennika jak najsurowszego systemu rządów, powszechnie uważano go też za właściwego przywódcę całej dworskiej reakcji. A przecież nie od razu opowiedział się nowy car za radykalnym zerwaniem z dotychczasowymi metodami działania, wprost przeciw nie, niektóre z je g o w ypowiedzi św iadczyły naw et o możliwości kontynuowania linii Loris-Melikowa. Podczas uroczystego przyjęcia 2 marca car powiedział: „Będę starał się iść za'sw oim ojcem i zakończyć to, co on zaczął”. Tak więc nie było wcale jasności co do dalszych poczynań rządu i społeczeństwo z napięciem śledziło przebieg częstych narad ministrów i in nych dostojników państwowych pod przewodnictwem cara. W sytuacji tej m iały jednak również m iejsce pewne niepokojące objawy. Liberalnych ministrów nie usuwano i wysłuchiwano ich w dyskusjach, lecz głos podnieśli również, i to z wielkim impetem, przedstawiciele najczarniej szej dosłownie reakcji: Konstantin Pobiedonoscew, od 1880 r. oberprokurator Synodu, jeden z byłych nauczycieli cara, fanatyczny orędownik samowładztwa; bardzo stary ju ż wtedy generał Siergiej Stroganow, przed laty w y chow aw ca carewicza M ikołaja (najstarszy syn A leksandra II i następca tronu, um arł na gruźlicę w 1865 r.), i były m inister spraw wewnętrznych Lew M aków, który w sierpniu 1880 r. m usiał ustąpić m iejsca Loris-M elikowowi i zadowolić się resortem poczt i telegrafów. N a posiedzeniu Rady M inistrów 8 (20) m arca 1881 Pobiedonoscew w ystąpił z p asją przeciw „K onstytucji” Loris-M elikow a stwierdzając, że każda konstytucja to „na rzędzie” niespraw iedliw ości i „intryg”, że Rosja zawsze była silna dzięki samo w ładztw u i że ziem stw a tylko oddzielają cara od ludu. Stanowisko jego poparło kilku innych dostojników, znalazła jednak też obrońców pozy cja Loris-M elikowa i car decyzji nie powziął. Podjęcie jej odwlokło się w ogó
274
le na wiele tygodni, podczas których nie ustawały zacięte starcia słowne m ię dzy zwolennikami liberalniej szego systemu i grupą Pobiedonoscewa. Trud no było zdać sobie sprawę z tego, kto bierze górę, a w drugiej połowie kw iet nia mogło się nawet wydawać, że car zaaprobuje projekt Loris-Melikowa. Rozwiązanie przyszło nagle i stanowiło niespodziankę dla większości spo łeczeństw a. W szelkie w ątpliw ości ro zp ro szy ł m an ifest A leksandra III z 29 kwietnia (11 maja) 1881: „Głos Boży rozkazuje nam stanąć zdecydowa nie u steru rządów z ufnością w opatrzność Boską, z wiarą w siłę i prawdę wła dzy absolutnej, którą jesteśm y powołani utwierdzać i dla dobra ludu chronić od wszelkich na nią zakusów ... wzywamy wszystkich naszych wiernych pod danych, ażeby służyli wiarą i prawdą nam i naszemu państwu w celu wytępie nia nikczemnej i hańbiącej ziemię rosyjską«kramoły» [buntu, buntownictwa]”.
PIERWSZY ETAP REAKCJI Po ogłoszeniu manifestu, nazwanego w historii manifestem o niewzruszoności samowładztwa, nie pozostało ju ż miejsca na żadne niedomówienia - sytuacja stała się najzupełniej jasna. Loris-M elikow i M ilutin podali się do dymisji; usunięto również znienawidzonego przez cara stryja w.ks. Konstan tego M ikołajewicza, zwolennika dalszych reform i umiarkowanego „konsty tucjonalistę”, oraz zastępcę przewodniczącego Komitetu M inistrów Wałujewa, liberalnego konserwatystę, również opowiadającego się za ewolucyjny mi zm ianam i system u. M inistrem spraw w ew nętrznych został z poręki Pobiedonoscewa Nikołaj Ignatiew, doświadczony i zręczny dyplomata w sen sie przenośnym i dosłownym, bo był długo posłem w Konstantynopolu; na stanowisku tym działał tak przebiegle, że Turcy nazwali go „ojcem kłam stwa”. Rządy Ignatiewa trwały rok - był to mimo wszystko ciągle jeszcze okres pewnego lawirowania i bardzo zresztą oględnego kokietowania społe czeństwa; nie chciano przede wszystkim od razu i jaw nie cofnąć perspektyw wciągania działaczy terenowych do jakiejś doradczej współpracy z najw aż niejszymi organami. Przystąpiono natomiast do zdecydowanej walki z na strojami rewolucyjnymi id o umocnienia systemu policyjnego. Do 1883 r. trwała działalność Świętej Drużyny, utworzonej nieoficjalnie, lecz za w iedzą najwyższych czynników; w skład jej wchodziły osobistości bardzo różnego autoramentu, głównie jednak przedstawiciele młodszego pokolenia arystoacji. Zadaniem Świętej Drużyny było dezawuowanie działalności rewolucyjnej, przede wszystkim za granicą, za pom ocą takich m etod, jak szpiego wanie, prowokacje i wydawanie pism o treści pozornie rewolucyjnej. N ie wiele z tego wszystkiego wyszło, ale sam fakt tolerowania i subsydiowania §o rodzaju awanturniczych przedsięwzięć stanowił wystarczające świadec0 rzeczywistych zamierzeń reżimu. W sierpniu 1881 r. car zatwierdził uchw ałę Komitetu M inistrów „o środc mających służyć ochronie porządku państwowego i ładu społecznego” . 275
N ow y dekret upow ażniał w ładze do w prow adzania stanu w yjątkow ego („wzm ocnionej lub nadzwyczajnej ochrony”) w guberniach czy m iastach zagrożonych przez działalność rewolucyjną. W szystkie organy policyjne otrzym ywały w takich wypadkach daleko idące pełnom ocnictw a - prawo aresztowania i zsyłania podejrzanych oraz zamykania gazet, szkół i przed siębiorstw. Dekret m iał być ważny trzy lata, nie cofnięto go jednak aż do rewolucji lutowej 1917 r. W ścisłym związku z tym zarządzeniem pozosta wało utworzenie oddziałów ochrony porządku państwowego i ładu społecz nego, zwanych zwykle w skrócie oddziałam i ochrany, m ówi się też ogólnie o ochranie jako o całym systemie, ograniczonym początkowo do Petersbur ga, M oskwy i Warszawy i dopiero potem rozbudowanym. Głównym zada niem ochrany było tropienie i wykrywanie przestępstw o charakterze poli tycznym - później sprawy przechodziły do resortu sądownictwa. Ze w zglę du na tajemnicę, ja k ą otaczano jej działalność, i na specyficzne m etody tej działalności - szpiegowanie obywateli, opłacanie donosicieli i prow okato rów, przenikanie do organizacji rewolucyjnych celem rozsadzania ich od wewnątrz - ochrana była instytucją tak samo nienaw idzoną i budzącą grozę, ja k dawniej III Oddział. Zresztą zniesienie III Oddziału przez Loris-M elikow a też nie oznaczało całkowitego zerwania z samymi metodami. Fachowcy w dziedzinie wywiadu przeszli z III O ddziału do Departam entu Policji w M i nisterstwie Spraw Wewnętrznych, który stał się najw yższą władzą policyjną w Rosji. Ponieważ jednocześnie nadal istniał, nawet rozbudowany i w pew nym stopniu zreorganizowany, Korpus Żandarmów, dość było zatem ogniw aparatu, przy którego pom ocy carat m ógł walczyć z wszelkimi niepożądany m i wystąpieniami. I rzeczywiście, w łaśnie za Aleksandra III aresztowano i osadzono w twier dzy Pietropawłowskiej i w Schliisselburgu wielu wybitnych działaczy narodnickich, rozpraw iano się z ruchem robotniczym , tłum iono bezw zględnie wszelkie próby antypaństwowych wystąpień. W połow ie lat osiem dziesią tych grupa studentów petersburskich podjęła próbę zorganizowania terrory stycznej frakcji Woli Ludu; jednym z aktywniejszych członków tej grupy był starszy brat Lenina, Aleksandr Uljanow. Młodzi rewolucjoniści postanowili w 1887 r. dokonać zamachu na cara w tym samym dniu, w którym zginął Aleksander II. Zam ach udaremniono i 15 osób, z Bronisławem Piłsudskim, bratem Józefa, postawiono przed sądem, który na pięciu z nich, łącznie z Uljanowem, wydał w yrok śmierci. W okresie rządów Ignatiewa w ydano jeszcze kilka dekretów dość waż nych dla ludności chłopskiej. Z końcem 1881 r. obniżono wysokość spłat wykupowych i zarządzono - w spom nianą już - przym usow ą likwidację sta nu czasowego zobowiązania z term inem ostatecznym 1 stycznia 1883. Za częto przygotowywać zniesienie wprowadzonego jeszcze przez Piotra I po datku pogłównego; realizacja tego projektu przeciągnęła się jednak o 3 lata. Założono też W łościański Bank Rolny, który m iał się zająć skupowaniem ziem i obszamiczej i udzielaniem chłopom pożyczek na zakup gruntów; po
wołanie do życia tej instytucji zainteresować m usiało jednak przede w szyst kim chłopów lepiej sytuowanych. Przez cały 1881 r. żywiono jeszcze w kołach liberalnych pewne nadzieje na zwołanie jakiegoś przedstawicielstwa społecznego i w tym duchu często wypowiadano się i układano odpowiednie m em oriały na niektórych zebra niach ziemskich. Nie dem entował takich pogłosek i sam Ignatiew, chcąc za wszelką cenę utrzymać się w roli liberała, bo go początkowo dość powszechnie za takiego uważano. Reputacja ta zatarła się jednak szybko, zw łaszcza że zaczęto go obwiniać o dwuznaczną postawę wobec zakrojonych ria niepoko jącą skalę ekscesów antysem ickich, które w 1881 r. wybuchły w różnych miastach Rosji, a w latach następnych przynieść m iały jeszcze o wiele w ię cej zła i nieszczęścia. Z początkiem 1882 r. Ignatiew zdecydował się w resz cie przedstaw ić carowi plan zw ołania Soboru Ziem skiego z udziałem aż 3 tys. osób; miałoby to nastąpić podczas uroczystości koronacyjnych na Krem lu. Projektu nie przyjęto, a zaniepokojony tym obóz reakcjonistów zaczął naciskać na cara, ażeby dał dym isję Ignatiewowi. W połowie 1882 r. Rosja miała ju ż nowego m inistra spraw wewnętrznych - jednego z najbardziej za ślepionych w swoim fanatyzmie przeciwników wszelkiego postępu; był nim Dmitrij Tołstoj. Z objęciem przez niego resortu spraw wewnętrznych Rosja carska w eszła w fazę najskrajniejszej reakcji politycznej.
276
277
POLITYKA WEWNĘTRZNA DMITRIJA TOŁSTOJA Reakcja ta odzwierciedlała się w różnych oficjalnych wypowiedziach oraz w wydawanych niemal co roku reskryptach i dekretach, które albo ograni czały krąg działania szeregu pożytecznych instytucji, albo wprowadzały w ży cie jakieś nowe i niekorzystne dla społeczeństwa przepisy i postanowienia. Zamiast zwoływać Sobór Ziemski podczas swojej koronacji, co zresztą w ni czym nie naruszałoby samowładztwa, car wykorzystał te uroczystości, aże by rozwiać resztki złudzeń tlących się jeszcze w śród chłopstwa od ostatniej sytuacji rewolucyjnej. Uroczystości koronacyjne odbyły się w Moskwie w ma ju 1883 r. W ich trakcie urządzano różne przyjęcia, a jedno z nich wydano dla kilkuset wójtów gromadzkich i wtedy car wygłosił przemówienie, oświad czając m.in.: „Słuchajcie rad waszych marszałków szlachty i nie wierzcie nonsensownym plotkom o nowym podziale ziemi, o dodatkowych bezpłat nych przydziałach itp. Pogłoski te rozpuszczają nasi wrogowie” . Enuncjacja m oskiewska Aleksandra III miała podw ójną wymowę: z jedneJ strony dementowała pogłoski i kładła kres żywionym dotąd nadziejom, 2 drugiej zaś stwierdzała jeszcze raz, że Rosja jest m onarchią szlachecką i su premacja tej klasy nie może ulegać wątpliwości. Niedługo potem nastąpiły Jeszcze bardziej znamienne pod tym względem pociągnięcia. W 1885 r. upły wało 100 lat od wydania przez Katarzynę II przyw ileju zasadniczego. Z tej °kazji wydany został reskrypt do szlachty rosyjskiej: car stwierdzał w nim
z wdzięcznością, że szlachta zawsze była dla władców Rosji głów ną oporą w kierow aniu sprawam i państw ow ym i i w obronie kraju przed w rogiem zewnętrznym. Car dawał wyraz przekonaniu, że najkorzystniejsze dla intere sów państwa jest właśnie pierwszeństwo szlachty w sprawach związanych z dow odzeniem w ojskam i, z sam orządem terenow ym i sądow nictw em , z utwierdzaniem zasad wiary i wychowania m łodego pokolenia. Reskrypt zapowiadał również podjęcie kroków um ożliwiających szlachcie stałe prze bywanie w swoich dobrach w celu bardziej intensywnego i osobistego zaję cia się gospodarką. Chodziło przy tym po prostu o zapobieżenie pewnym nieuchronnym następstwom reformy chłopskiej, w tym wypadku - zm niej szaniu się szlacheckiego stanu posiadania. Dlatego znalazła się w reskrypcie zapowiedź utworzenia Szlacheckiego B anku Ziem skiego, w cielona zaraz potem w życie. Bank ten rozwinął szeroką akcję udzielania właścicielom ziem skim pożyczek na niski procent, co um ożliwiało pokrywanie długów czy też dokonywanie najniezbędniejszych inwestycji gospodarczych; zaciągając taką pożyczkę, ziemianin odsuwał od siebie konieczność sprzedaży ziemi. Rząd pomyślał nie tylko o materialnym zabezpieczeniu obszarników na wypadek ewentualnych trudności finansowych. Bodaj że jeszcze ważniejszy był problem siły roboczej w gospodarstwach szlacheckich. W prawdzie z ty tułu różnych dzierżaw niektórzy chłopi nadal musieli pełnić powinności od robkowe, lecz to już nie mogło wystarczać; po zniesieniu czasowego zobo wiązania trzeba było w znacznie szerszym niż dotąd zakresie posługiwać się pracownikam i najemnymi. Robotnicy rolni pracowali bardzo ciężko i otrzy mywali m izerne wynagrodzenie, tak że choćby tylko w związku z tym m o gły się zdarzać różne trudności i kłopoty; w ostateczności najemny robotnik rolny m ógł po prostu pracę porzucić. Ażeby temu zapobiec, wydano w 1886 r. specjalny dekret o najmie na roboty rolne. Odtąd robotnikowi nie wolno było naruszyć warunków najm u —za odmowę kontynuowania pracy przed upły wem określonego w um owie terminu, w przypadku niepodjęcia pracy, a na wet za nieposłuszeństwo groziła odpowiedzialność kam a. Dekret wyliczał szczegółowo okoliczności, które mogły usprawiedliwić nieobecność robot nika, odnośne dane m usiały jednak zostać zatwierdzone przez organy poli cyjne. N a niewłaściwe postępowanie najem cy można było wprawdzie zano sić skargę do sądu, lecz naw et wtedy robotnik nie m ógł się uchylić od obo wiązków sprecyzowanych w umowie; przepis ten nie łagodził zatem wcale treści całego zarządzenia. N astępstw a reakcyjnej polityki dały się szczególnie silnie odczuć w dzie dzinie oświaty. Za spraw ą właściwego kierownika całej polityki wewnętrz nej Dm itrija Tołstoja, który nieco wcześniej sam kierował tym resortem, oraz ówczesnego ministra oświaty Iwana Dielanowa rozszerzano coraz bardziej wpływy duchowieństwa na szkolnictwo podstawowe, m.in. przez ham owa nie rozwoju sieci szkół świeckich i zakładanie kolejnych szkół parafialnych. W 1884 r. znowu zniesiono autonomię uniwersytetów (przypomnieć warto, że po raz pierwszy stało się to za M ikołaja I), a w latach następnych wprowa 278
dzono do szkolnictwa wyższego dalsze ograniczenia: konieczność przedsta wiania zaświadczeń ze średniej szkoły o „sposobie m yślenia”, podw yższe nie opłat za naukę, zmniejszenie do minimum liczby żeńskich zakładów na ukowych, z w yjątkiem kursów bestużew ow skich w Petersburgu. Jeszcze gorzej ukształtowała się sytuacja w szkolnictwie średnim, gdzie nie cofnięto się naw et przed wydaniem zarządzenia praktycznie zamykającego dzieciom ludzi niższego stanu drogę do tych szkół - chodzi tu o głośny w historii okól nik ministra Dielanowa do kuratorów z 1887 r., nazwany ironicznie cyrkularzem „o dzieciach kucharek”. Powołując się na troskę o skład uczniów w gim nazjach i progim nazjach Dielanow polecał przyjmować do nich tylko dzieci znajdujące się pod opieką osób, które w dostatecznym stopniu gwarantow a ły „należyty nadzór dom owy”. Po sprecyzowaniu takich założeń okólnik stw ierdzał dalej w yraźnie i niedw uznacznie, że w ten sposób gim nazja i progim nazja uw olnią się od konieczności przyjm owania dzieci stangretów, lokai, kucharzy, praczek, drobnych sklepikarzy i innych osób tego pokroju. Dzieci takich rodziców powinny pozostać w swoim środowisku, w przeciw nym bowiem wypadku zaczynają pogardzać rodzicami i stają się niezadowo lone ze swoich warunków życiowych, co z kolei przekształca się w nienawiść do istniejącej i nieuniknionej nierówności majątkowej między ludźmi. Znowu zaostrzyły się znacznie przepisy dotyczące cenzury. Stosowano najrozmaitsze szykany i utrudnienia w odniesieniu do prasy, m.in. system ostrzeżeń; po otrzym aniu trzeciego ostrzeżenia redakcja danego czasopisma musiała przedstawiać do ocenzurowania tekst numeru najpóźniej do godziny 23, co nie dawało ju ż możliwości zamieszczania informacji o wydarzeniach z ostatniej chwili. Były jednak i o wiele gorsze sankcje; zespół czterech m i nistrów - spraw wewnętrznych, oświaty, sprawiedliwości i oberprokurator Synodu - upoważniony został do podejmowania decyzji w sprawie zamykania czasopism. Los ten spotkał w 1884 r. „Otieczestwiennyje Zapiski”, jeden z naj bardziej znanych i zasłużonych periodyków rosyjskich w XIX w. Z bardzo szerokich m ożliwości korzystała natom iast prasa reakcyjna. Największy wpływ wywierały „M oskowskije W iedomosti”, redagowane od lat przez Katkowa; nazwisko jego łączyli współcześni stale z Pobiedonoscewem i Dmitrijem Tołstojem, tych trzech właśnie ludzi uważając za sztanda rowe postaci całego system u wstecznictwa. Katkow uchodzi za inicjatora i twórcę nowoczesnego nacjonalizmu rosyjskiego, który zainspirował pod czas powstania styczniowego i którem u nadawał przez lata ideowy kierunek. Miał on w tej sytuacji oczywiście szowinistycznie antypolski charakter. W la tach intensywnej działalności narodnictwa Katkow dowodził, że w szystkie mu winni są Polacy, bo rzekomo inspirują nawet zam achy terrorystyczne w Rosji. Niezależnie od swojej postawy wobec sprawy polskiej i Polaków Katkow naświetlał od strony jak najbardziej reakcyjnej wszystkie najw aż niejsze wydarzenia z dziedziny polityki wewnętrznej i posuwał się naw et do Krytyki niektórych poczynań rządu, jeśli wydawały m u się za mało konsewentne; szczególnie zaś intensywnie propagował ideę rusyfikacji innych 279
narodów Rosji i dlatego ponosi w dużej mierze współodpowiedzialność za to, czego na tym polu dokonał reżim Aleksandra III. Katkow um arł w 1887 r., ale „M oskowskije W iedomosti” podtrzym ywa ły jego tradycje także za następnych redaktorów i do marca 1917 r. były jed nym z najbardziej reakcyjnych dzienników rosyjskich. Do innych periody ków tego pokroju należał „G rażdanin” („O byw atel”), w ydaw any przez ks. W ładimira M ieszczerskiego, aferzystę nie liczącego się ani z prawdą, ani z etyką, mającego jednak duże wpływ y na dworze i m ożliwości osobistego kontaktowania się z carem. Dużą poczytnością cieszył się petersburski dzien nik „Nowoje W riem ia” („Nowe C zasy”), wydawany przez jednego z naj bardziej znanych i ruchliwych wydawców rosyjskich, Aleksego Suworina. Pismo to, początkowo raczej umiarkowane, odznaczało się później przez wiele lat obliczem wyraźnie prawicowym. Rząd Aleksandra III przystąpił do tak ostrej polityki rusyfikatorskiej, że w porównaniu z nią naw et działalność M ikołaja I wydaje się znacznie łagod niejsza. Nowy kurs odbił się szczególnie dotkliwie na ludności polskiej w Kró lestwie; wprowadzał go z bezwzględną stanowczością Iosif Hurko, m iano wany tam generał-gubematorem w 1883 r. Za czasów Hurki wprowadzono język rosyjski do wszystkich urzędów, szkół i sądownictwa, a nawet do przed siębiorstw prywatnych. Utrzymywały się w całej rozciągłości wszystkie za rządzenia Murawiowa-W ieszatiela na Litwie i analogiczne na Ukrainie, w tym zakaz nabywania ziem i przez Polaków, z wyjątkiem dziedziczenia w linii prostej, co w przeciągu kilkudziesięciu lat doprowadziło do znacznego skur czenia polskiej własności na Ziem iach Zabranych. W obawie przed zniena w idzoną „łacińskością” posuwano się riawet do takich wyczynów, jak strasz na m asakra ludności w Krożach na Żmudzi, przeciwstawiającej się zamknię ciu tamtejszego kościoła, co wywołało protesty w całej Europie. Rozpoczęły się najcięższe lata dla ludności żydowskiej w imperium: po grom y w 1881 r., a potem coraz dalej idące ograniczenia, przede wszystkim w przyjmowaniu do szkół i w możliwościach osiedlania się. W prowadzono przepis, na mocy którego ludność żydow ska mogła zasadniczo mieszkać tyl ko w tzw. strefie osiedlenia, w guberniach zachodnich —i w związku z tym wysiedlono z M oskwy 20 tys. Żydów. Represje skierowano i przeciwko in nym narodowościom. Gdy w 1892 r. znaleziono we wsi Stary Multan, w gu berni wiackiej, ciało nieznanego mężczyzny, władze wszczęły sprawę o po pełnienie mordu na tle rytualnym - wieś zamieszkiwali Wotiacy, z których część nie przeszła jeszcze wówczas na chrystianizm. Sąd uwolnił wprawdzie oskarżonych, lecz stało się to tylko dzięki prowadzonej przedtem i szeroko zakrojonej akcji społecznej, w której odznaczył się szczególnie pisarz W ła dim ir Korolenko. Za Aleksandra III wydano też zarządzenia zwrócone prze ciw Niemcom, czego w Rosji na ogół nigdy nie robiono. Chodziło przede w szystkim o ograniczenie dalszego osiedlania się w Rosji Niemców, do któ rych ju ż należało sporo ziemi w Królestwie, na Wołyniu i w guberniach noworosyjskich, a także nad środkową Wołgą, gdzie tysiące ich osiedliło się
Ostatnie lata panowania Aleksandra III przyniosły jeszcze kilka zmian bardzo niekorzystnych dla społeczeństwa; nazwano je kontrreformami, po nieważ w prowadzały ograniczenia do trzech wydanych poprzednio ustaw o reformach: ziemskiej, miejskiej i sądowej. Poprzedza je chronologicznie dekret z 1889 r. o ustanowieniu funkcji naczelników ziemskich. N azw a ta nie dotyczyła „ziem stw” jako organów samorządowych, lecz „ziem i” w sen sie określonego terenu, pewnego okręgu administracyjnego. Poszczególne powiaty rozdzielono na mniejsze okręgi, liczące od 10 do 30 tys. m ieszkań ców, i w każdym z tych okręgów gubernatorzy mianowali naczelników ziem skich, wybierając ich spośród kandydatów, którzy musieli spełniać określo ne warunki. Naczelnikiem ziemskim m ogła zostać tylko osoba m ająca szla chectwo dziedziczne i odpowiadająca prócz tego pewnemu cenzusowi wieku, wykształcenia i majątku. N aczelnik ziemski otrzym ywał władzę nad samo rządową adm inistracją gromad chłopskich, m ógł ingerować w sprawy będą ce przedmiotem debat na zgromadzeniach gminnych, mógł też zawieszać ich uchwały. W kom petencjach naczelników ziem skich leżało nakładanie kar pieniężnych na chłopów do 6 rubli i aresztu do 3 dni. Przyznano im też pew ne uprawnienia w zakresie sądownictwa wiejskiego, należące przedtem do sędziów pokoju; same sądy pokoju zaczęto wszędzie likwidować. W prowa dzenie instytucji naczelników ziem skich przywracało w znacznym zakresie dawną, patriarchalno-policyjną w ładzę ziem ian nad chłopami i dlatego spo tkało się na wsi z w ielką niechęcią, a niejednokrotnie też stawało się dodat kową przyczyną różnych zaburzeń. Kontrreforma ziemska (1890) um ożliwiała znaczne zwiększenie liczby radnych szlacheckich w ziemstwach, co uzyskano dość łatwo poprzez obni żenie cenzusu majątkowego dla ziemian. Chłopi tracili prawo bezpośrednie go wybierania swoich radnych; odtąd ustalali ju ż tylko kandydatów, a wybo
280
281
jeszcze za Katarzyny II. Osadnicy niem ieccy na ogół szybko dochodzili do zamożności, niechętnie jednak, stosowali się do obowiązujących ustaw, czę sto nie przyjmowali obywatelstwa rosyjskiego, zdarzały się naw et takie nie bardzo normalne sytuacje, że synowie ich wyjeżdżali do Niem iec dla odby cia służby wojskowej. Sprawy te budziły z różnych powodów zaniepokoje nie, zwłaszcza że pogorszyły się wtedy stosunki rosyjsko-niemieckie; oba wiano się, że podczas ewentualnej wojny zbyt liczne kolonie niemieckie w za chodniej części im perium m ogą stać się ogniskam i akcji dywersyjnych. Ostatecznie wprowadzono pewne ograniczenia, gdy chodziło o m ożliwość przekazywania ziemi w spadku, a tak samo zakazano Niemcom adm inistro wania majątków w Królestwie. W 1893 r. wprowadzono język rosyjski jako wykładowy zamiast niemieckiego na uniwersytecie dorpackim; nazw ę m ia sta zmieniono oficjalnie na Juriew.
KONTRREFORMY
ru radnych spośród nich dokonywały organy administracyjne. W ten sposób wprowadzono właściwie z powrotem zasadę stanowości do instytucji ziem skich i uzależniono je w znacznie silniejszym stopniu niż przedtem od władz gubemialnych. Według ustawy z 1864 r. gubernator m iał prawo nadzoru nad zgodnością uchwał ziemskich z prawem, kontrreforma pozwalała mu rów nież kontrolować ich celowość. N ow a ustawa o miastach z 1892 r. jeszcze bardziej ograniczała krąg tych m ieszkańców miast, którzy mieli prawo brać udział w wyborach do organów samorządu miejskiego. Ustawa faworyzowała właścicieli nieruchomości, eli m inując mniej zamożny element handlowy i przem ysłowy oraz całkowicie Żydów. Tylko w stanowiących strefę osiedlenia guberniach zachodnich mo gli być w dumach miejskich radni żydowscy, lecz nie wybrani, tylko miano wani przez władze administracyjne, i to w liczbie nie przekraczającej jednej dziesiątej całego składu osobowego. Nie zdołano przeprowadzić konsekwentnie kontrreformy sądowej, cho ciaż wydano kilka zarządzeń ograniczających dotychczasowe pozytywne stro ny sądownictwa. Najbardziej niekorzystne było wyjęcie spraw politycznych spod kompetencji sądów przysięgłych, zmiana cenzusu w trybie powoływa nia sędziów przysięgłych - chodziło o to, ażeby liczniej był reprezentowany wśród nich czynnik szlachecki, oraz ograniczenie jaw ności przewodów są dowych. Do kontrreformy sądowej m ożna także zaliczyć dekret o naczelni kach ziemskich, którzy przejęli znaczną część uprawnień sędziów pokoju. Aleksander III um arł po niespełna czternastoletnim panowaniu, w listo padzie 1894 r. Car m iał niezwykle silną budowę fizyczną i cieszył się zawsze jak najlepszym zdrowiem, które pogorszyło się na skutek obrażeń wewnętrz nych doznanych podczas katastrofy kolejowej w 1888 r. Obok stacji Borki na linii K ursk-C harków spadł z nasypu pociąg, w którym znajdow ał się m onarcha z żoną i innymi członkami rodziny; wszyscy ocaleli, chociaż in nych ofiar było dużo. Rządy Aleksandra III uznawane są na ogół za wstecz ne; wielu upatruje w zainicjowanych podówczas kontrreformach jeden z czyn ników sprawczych późniejszych w ydarzeń rewolucyjnych, choć ostatnio pogląd ten został poddany rewizji. W polityce zagranicznej nastąpił całko w ity przewrót, związany z nawiązaniem sojuszu z Francją. Warto też zauwa żyć, iż był to jeden z nielicznych władców, który za swego panowania nie prowadził żadnych wojen, co przyniosło m u przydomek „uśmierzycie!” (mi ro tworiec). Następca Aleksandra III, Mikołaj II (1894-1917), ostatni car Rosji, po stanowił trzymać się nadal systemu wprowadzonego przez ojca i nie odstę pować ani na krok od samowładztwa. Z wyjątkiem pewnych zm ian perso nalnych, np. wycofania Hurki ze stanowiska generał-gubematora Królestwa, reakcyjny system utrzym ywał się w całej rozciągłości i dopiero wypadki re wolucyjne 1905 r. m iały zmusić carat do zasadniczych ustępstw.
XVI. RUCH ROBOTNICZY
POCZĄTKI ROSYJSKIEJ rI KLASY ROBOTNICZEJ ^ Z astosowanie maszyn w produkcji i roz wój ośrodków przemysłowych pociągać musiały za sobą stały wzrost liczby robotników najemnych. Proces ten uwidoczniał się wyraźnie ju ż w pierw szej połowie XIX w., choć nie m ożna jeszcze wtedy mówić o proletariacie przemysłowym, bo znaczną część ogólnej liczby robotników stanowili chło pi czynszowi, najm ujący się często do pracy w manufakturach i fabrykach. Pierwsze wskaźniki ilościowe nie m ogą imponować: w 1799 r. było w Rosji około 33 tys. robotników najemnych, w 1825 r. - 115 tys., lecz w przededniu reformy 1861 r. - ju ż pół miliona. Robotnik rosyjski pracował w typowych dla ówczesnego kapitalizmu surowych warunkach, musiał kontentować się m izerną płacą, znosić różne szykany i nadużycia, mieszkać w najgorszych pomieszczeniach. Nie istniało żadne ustawodawstwo fabryczne, do nikogo właściwie nie m ożna było się odwołać, nawet w wypadku nie zawinionych nieszczęśliwych wypadków sprawa odszkodowania zależała wyłącznie od dobrej woli przedsiębiorcy. W sytuacji takiej rodzić się musiały różne formy protestu. Początkowo m iały one charakter skarg i suplik przesyłanych pod adresem różnych osób, od właściciela przedsiębiorstwa do m inistra spraw wewnętrznych, czasem próbowano też pisać petycje do sam ego cara. Stosunkowo wcześnie, już za Aleksandra I, dochodziło też czasem do zaburzeń lokalnych, głównie w ośrodkach górniczych i górniczo-hutniczych; w ładze m usiały wzywać wojsko, a winnych karano knutem i zesłaniem. Dopóki w stosunkach społecznych Rosji dominowało prawo pańszczyź niane, bardziej dojrzałe formy protestu nie mogły się rozwinąć. Po zniesieniu poddaństw a sytuacja szybko zaczęła się zm ieniać. Produkcja w zrastała we wszystkich gałęziach przemysłu, i to nie tylko w rozwiniętych ju ż ośrod kach (Petersburg, niektóre gubernie centralne, później Ural); powstawały zupełnie nowe rejony przemysłowe, np. w Zagłębiu Donieckim i Krzywym Rogu, potem także okręg naftowy z głównym ośrodkiem w Baku. W zrost wydobycia węgla i rud oraz rozwój hutnictwa w ym agały coraz większej ilo ści różnych maszyn i coraz gęstszej sieci komunikacyjnej, toteż stale zw ięk szała się liczba zakładów budowy maszyn, przede wszystkim w Petersburgu, a w dziedzinie kolejnictwa i transportu wodnego też notowano szybkie po stępy. Do 1880 r. budowano przeciętnie 1000 km linii kolejowej rocznie, 283
potem zdarzały się lata, w których przyrost ten był znacznie większy. Tylko jednak w określonych częściach Rosji europejskiej udało się zbudować sto sunkowo gęstą sieć kolejową, w Azji sytuacja wyglądała inaczej - do budo w y kolei transsyberyjskiej miała Rosja przystąpić dopiero w ostatnim dzie siątku lat XIX w. W każdym razie rozwój kolejnictwa wiązał z sobą ściślej poszczególne rejony Rosji, a jednocześnie musiała stale wzrastać produkcja nowych parowozów, szyn i innych urządzeń kolejowych. W okresie reformy pracowało w transporcie kolejowym tylko 11 tys. osób, liczba ta wzro-sła pod koniec stulecia do 350 tys. Ogólna liczba robotników zatrudnionych w prze myśle, górnictwie i kolejnictwie dochodziła w 1890 r. do półtora miliona, a w na stępnych dziesięciu latach zwiększyła się jeszcze prawie o milion. Przemysł Rosji podlegał oczywiście tym samym prawom ekonomicznym, co przem ysł zachodni i nie mógł uniknąć np. kryzysów w latach 1872-1873, przez pewien czas po 1880 r. i najcięższego przesilenia na początku XX w. Produkcja rosła jednak w zasadzie stale. Bezpośrednio przed wejściem w życie reform y chłopskiej wydobywano rocznie około 300 tys. ton węgla, 200 tys. ton rudy żelaza i bardzo niewielką ilość ropy; liczby te zwiększyły się pod koniec stulecia do 16 m in ton węgla, 6 m in ton rudy i 10 min ton ropy. Wytop surówki wzrósł w tym samym okresie z 300 tys. do 3 min ton.
POŁOŻENIE KLASY ROBOTNICZEJ PO REFORMIE Nieustanny dopływ nowych ludzi ze wsi do m iast zwiększał podaż siły roboczej i staw iał przedsiębiorców fabrycznych w korzystnej sytuacji. Co więcej, ze względu na tańsze koszty utrzym ania robotnika często nawet przenoszono pewne zakłady przemysłowe lub budowano nowe fabryki w re jonach wiejskich - zjawisko szczególnie charakterystyczne dla Centralnego Okręgu Przemysłowego (gubernie: moskiewska, włodzimierska, jarosław ska, kostromska, kałuska, twerska i smoleńska). Nie norm owany żadnymi przepisam i dzień pracy wynosił przeciętnie 14 godzin, nawet gdy chodziło o kobiety i dzieci; czasami zmuszano robotników nawet do pracy dłuższej. W ynagrodzenia wypłacano nieregularnie, obniżając je aż nadto często za rze czywiste i urojone wykroczenia - ten system egzekwowania kar pieniężnych wywoływać m iał najostrzejsze formy protestu. Część zapłaty wydawano czę sto towarami, które pochodziły ze sklepów fabrycznych. N ikt nie zmuszał przedsiębiorcy do ulepszania warunków pracy czy też zapewnienia robotni kom większego bezpieczeństwa. W pierwszym dziesięcioleciu po reformie ruch robotniczy był jeszcze słaby, choć i wtedy nie brak zasługujących na uw agę wystąpień. Zaliczyć można do nich zaburzenia wśród robotników uralskich w latach 1861-1863 czy strajk w tzw. Manufakturze Nikolskiej, w m iejscowości Nikolskoje koło Oriechow a (na wschód od M oskwy - dziś Oriechowo-Zujewo) w 1883 r. Zaburzenia na Uralu miały jednak w większości charakter specyficzny i wiązały się bez 284
pośrednio z niekorzystnymi następstwami reformy chłopskiej. Pierwszy ruch strajkowy na w iększą skalę nastąpił w 1870 r. w petersburskiej Przędzalni Newskiej, obejmując 800 robotników; wybuchł na tle szczególnie ciężkich warunków pracy, przyczyną bezpośrednią była odm owa na prośbę o pod wyżkę płac. Bardziej aktywnych uczestników strajku aresztowano i posta wiono przed sądem, który po zaznajom ieniu się ze spraw ą skazał ich jednak tylko na kilkudniowy areszt. Zaniepokojone tym władze centralne zaleciły wtedy gubernatorom, ażeby unikając w m iarę m ożności dopuszczania do przewodów sądowych, działali przede wszystkim w trybie administracyjnym. Kolejna potężna akcja strajkowa, w wielkiej M anufakturze Kreenholmskiej pod N arw ą (1872), ogarnęła ju ż ponad 4 tys. robotników, którzy w ysu nęli żądanie podwyżki płac, skrócenia czasu pracy dla m łodocianych, zmian w systemie nakładania kar pieniężnych i usunięcia najbardziej brutalnych przedstawicieli administracji. Podczas strajku robotnicy okupowali fabrykę i ustąpili dopiero po czynnej ingerencji oddziałów wojskowych.
PIERWSZE FORMY ORGANIZACYJNE Zataczający coraz szersze kręgi ruch robotniczy nie m ógł się ju ż ograni czać tylko do samorzutnych wystąpień; na tle dotychczasowych akcji m usia ło dojść do-ukształtowania się pierwszych form organizacyjnych. Pracę w tym kierunku zaczęły najpierw mniejsze kółka robotnicze, zakładane w dużych ośrodkach przemysłowych: w Petersburgu, M oskwie, Charkowie i Odessie. Działacze kółkowi, rekrutujący się także spośród propagandystów narodnickich, wygłaszali prelekcje dla robotników i prowadzili z nimi rozmowy i dys kusje, propagowali broszury i książki oficjalnie zakazane. W 1872 r. pojawił się rosyjski przekład pierwszego tom u Kapitału M arksa; autorem tego prze kładu był należący ideologicznie do kierunku narodnickiego socjolog i pu blicysta Nikołaj Danielson. O niektórych pracach M arksa i Engelsa pisano też w legalnych gazetach rosyjskich. Oprócz tych kółek robotniczych zasługiwałaby na uwagę grupa działa czy, która w 1875 r. zajmowała się przez kilka m iesięcy szerzeniem propa gandy wśród robotników moskiewskich. Grupa m iała właściwie charakter narodnicki, członków jej nazywano „m oskwiczam i”, dokładna zaś nazwa organizacji brzmiała: W szechrosyjska Organizacja Socjalno-Rewolucyjna. Działalność „moskwiczów” przerwały aresztowania, po czym nastąpiło śledz two i tzw. „proces pięćdziesięciu” w 1877 r., głośny w historii ze względu na dwa odważne przem ówienia po raz pierwszy demaskujące publicznie polity kę władz i wyzysk robotników. Wygłosili je Sofia Bardina i robotnik tkacz Piotr Aleksiejew, skazany potem na dziesięć lat katorgi. Pierwszą sensu stricte organizacją robotniczą był Związek Robotników Południowej Rosji, założony w 1875 r. w Odessie przez studenta Jewgienija
Zasławskiego. Związek liczył kilkudziesięciu członków, prawie wyłącznie 285
robotników, i zajm ował się pracą propagandow o-agitacyjną w fabrykach. W statucie tej organizacji znalazły się sformułowania jakobińskie - np. że robotnicy m ogą wywalczyć należne sobie praw a tylko drogą przewrotu, któ ry zlikwiduje wszystkie dotychczasowe przywileje klas posiadających. Zwią zek miał swoje grupy fdialne w Rostowie, Taganrogu i w kilku innych m ia stach południa Rosji; propagandę prowadzono w sposób ostrożny i rozsąd ny, wysuwając początkowo na plan pierwszy cele ekonomiczne, głównie zaś sprawę podniesienia poziomu życiowego robotników. W działalności prak tycznej najważniejszy był współudział w akcjach strajkowych. Organizacja przetrwała tylko do końca 1875 r. i została rozgrom iona przez policję. N aj bardziej aktywnych działaczy sądzono w połow ie 1877 r. w Petersburgu; skazany na 10 lat katorgi Zasławski umarł ju ż rok później. W ostatnich dniach 1878 r. (wg nowego stylu - na początku 187.9) po wstała w Petersburgu, w oparciu o kółko działające od 1876 r., druga z kolei organizacja robotnicza, założona przez Wiktora Obnorskiego i późniejszego terrorystę narodnickiego Stiepana Chałturina - Północny Zw iązek Robotni ków Rosyjskich. Celem Związku było organizowanie akcji strajkowych i pro wadzenie walki politycznej, program zawierał postulaty obalenia niespra wiedliwego ustroju politycznego i ekonomicznego, przekształcenia prywat nej w łasności ziem skiej na gm inną oraz oddania narzędzi i w ytw orów produkcji robotnikom. Przyszłą Rosję wyobrażano sobie jako w olną federa cję gmin, z całkow itym rów noupraw nieniem politycznym i sam orządem wewnętrznym; deklarowano również w program ie solidarność z zachodnio europejskim ruchem robotniczym. W założeniach program owych Związku odzwierciedlały się zatem i wpływy narodnickie, znalazło się też sformuło wanie o charakterze religijnym: „zamierzamy wskrzesić w ielką naukę Chry stusa o braterstwie i równości”. Mimo to Zw iązek szedł o wiele dalej w swoich zam ierzeniach niż do tychczasowe organizacje, a postulat prowadzenia walki politycznej zasługu je na specjalne podkreślenie. Bardziej szczegółowe żądania obejm owały tak że wolność słowa i dmku, prawo do odbywania wieców i zebrań, bezpłatne i obowiązkowe nauczanie, zakaz przyjm owania dzieci do pracy w fabrykach, zniesienie praw i przywilejów stanowych. Do Związku przyjm ować miano tylko robotników, organem kierowniczym był dziesięcioosobowy komitet; ogółem Związek liczył około dwustu członków. Brali oni czynny udział w organizowaniu akcji strajkowych, m.in. już w styczniu 1879 r. podczas strajku 700 tkaczy w Nowej Przędzalni. W lutym aresztowano Obnorskiego na skutek donosu prowokatora, a wydarzenia stycz niowe też pociągnęły za sobą straty; mimo to Związek nadal kontynuował działalność, starając się rozszerzyć ją poza granice Petersburga, choć w tym zakresie udało się zorganizować tylko jeden oddział w M oskwie. Podjęto również starania o uruchom ienie własnego organu, co udało się osiągnąć dopiero po wielu miesiącach. W lutym 1880 r. wydano jedyny num er pisma „Raboczaja Zaria” („Jutrzenka Robotnicza”). W krótce potem policja wykry 286
ła organizację i aresztowała prawie w szystkich działaczy; aresztowanego przedtem Obnorskiego skazano na dziesięć lat katorgi. Inne organizacje robotnicze, które powstawały w tym samym czasie, głów nie na południu, m iały charakter efemeryczny i znaczenie tylko lokalne. N ie zależnie od tego, lata osiemdziesiąte przyniosły dalszy istotny w zrost ruchu. Z początkiem tych lat zaczął się drugi z kolei kryzys w przem yśle rosyjskim, co pociągnęło za sobą obniżenie płac i m asowe zwalnianie robotników z pra cy, a w rozwijających się coraz bardziej ośrodkach przemysłowych na tere nach językowo nierosyjskich dołączał się do tego jeszcze ucisk narodowościo wy. Dalsza walka klasy robotniczej nie mogła zatem ulec zahamowaniu. Od 1881 r. strajkowano wielokrotnie w Petersburgu, w różnych ośrodkach fa brycznych guberni petersburskiej, w Moskwie i guberni moskiewskiej, w K i jow ie i w miastach Królestwa. Największym i najlepiej zorganizowanym wy stąpieniem był strajk w M anufakturze Nikolskiej w styczniu 1885 r. Ogrom ne to przedsiębiorstw o stanow iło własność znanego m ilionera Tim ofieja Morozowa, a warunki pracy należały tam do najcięższych. W strajku wzięło udział 8 tys. robotników; w pierwszych dniach zdemolowano kilka m agazy nów fabrycznych i dwa m ieszkania urzędników, szybko jednak zapanował porządek, a robotnicy okupowali pom ieszczenia fabryczne. C ałą akcją kie rowało kilku aktywniejszych działaczy, wśród nich były członek Związku Północnego Piotr M oisiejenko, który po powrocie z zesłania podjął pracę w zakładach Morozowa. Robotnicy żądali przywrócenia zm niejszonych przedtem stawek wynagrodzeniowych i zlikwidowania systemu kar —administracja nie chciała wyra zić na to zgody. Wezwano oddziały wojskowe, po kilku dniach użyto siły i za częły się aresztowania. Kilkuset robotników wysłano z Oriechowa, 33 oddano pod sąd. Proces odbył się w 1886 r. we W łodzimierzu; po zapoznaniu się w toku przewodu sądowego z warunkami pracy w M anufakturze Nikolskiej przysięgli wydali werdykt uniewinniający. Strajk „m orozowowski” dał po ważny impuls wielu innym akcjom strajkowym i zmusił koła rządowe do poważniejszych kroków w dziedzinie ustawodawstwa fabrycznego. Pierwsze dekrety odnoszące się do pracy robotników w fabrykach poja wiły się w 1882 r. Powołano wówczas do życia instytucję inspektorów fa brycznych i wydano zakaz zatrudniania dzieci podczas nocnych zmian. Dwa lata później nałożono na fabrykantów obowiązek organizowania nauki szkol nej dla pracujących w fabrykach m ałoletnich robotników, a w 1885 r. rozcią gnięto zakaz pracy nocnej także na kobiety i m łodocianych. Bezpośrednio Po zakończeniu procesu uczestników strajku w M anufakturze Nikolskiej wydano dekret ustalający m aksym alną granicę kar pieniężnych, których nie Wolno już było fabrykantom sobie przywłaszczać; sumy egzekwowane z kar Pieniężnych musiano zużywać tylko na potrzeby samych robotników. W latach 1885—1889 zanotowano około 300 wystąpień strajkowych, głów nie w guberni petersburskiej i w Centralnym Ośrodku Przemysłowym, ale a e na U krainie i w Transkaukazji. Nie brakowało i wielotysięcznych akcji 287
strajkowych, np. strajk 4 tys. tkaczy w M anufakturze Twerskiej (1885) czy 5 tys. tkaczy w miejscowości Szuja w guberni włodzimierskiej (1889). N atę żenie ruchu stawało się coraz większe, nie odpowiadały m u ju ż jednak do tychczasowe formy organizacyjne.
PIERWSZE ORGANIZACJE MARKSISTOWSKIE W 1880 r. wyemigrował za granicę jeden z wybitniejszych działaczy or ganizacji narodnickich Ziem ia i Wola oraz Czarny Podział - Gieorgij Plechanow. Osiedliwszy się wraz z kilku towarzyszami (Pawieł Axelrod, Wiera Zasulicz, Leon Deutsch) w Szwajcarii, Plechanow założył w 1883 r. w Ge newie pierw szą rosyjską organizację m arksistow ską - W yzwolenie Pracy. Ta niewielka grupa, i to pozbawiona m ożliwości bezpośredniego oddziały wania na ruch robotniczy w kraju, odegrać miała jednak znaczną rolę w sze rzeniu ideologii marksistowskiej. Jej członkowie pisali artykuły i broszury, a także tłumaczyli na język rosyjski prace M arksa i Engelsa. Najcenniejsze studia naukowe i prace publicystyczne w yszły spod pióra Plechanowa, który w dziełach swoich formułował podstawowe zasady socjalizm u i poddawał ostrej krytyce doktrynę narodnicką {Socjalizm i walka polityczna, Nasze roz bieżności), przedstaw iał m arksistow ski system filozoficzny (.Przyczynek do zagadnienia rozwoju m onistycznego pojm ow ania dziejów ) i ukazywał dorobek historyczny rosyjskiej myśli społecznej, m.in. Czem yszewskiego i Hercena. Plechanow był również autorem 'dwóch programów W yzwolenia Pracy, opublikowanych w latach 1884 i 1888, które odegrały dużą rolę w procesie późniejszego rozwoju założeń program owych socjaldemokracji rosyjskiej. Drugi z kolei tekst programu podkreślał znaczenie proletariatu przemysło wego jako klasy, która m a wywalczyć socjalizm w Rosji i w e wszystkich innych krajach. Poszczególne organizacje socjaldemokratyczne - podkreślał Plechanow - m ogą się w swoich program ach nieco różnić, gdyż różne m ogą być warunki lokalne: oto np. m asy pracujące w Rosji znosić m uszą podwój ny ucisk - przedsiębiorców kapitalistycznych i ciągle jeszcze istniejącego starego systemu. Grupa W yzwolenie Pracy prowadziła w ogóle szeroką działalność w y dawniczą. Wiele popularnych broszur i ważniejszych tekstów (np. tekst prze m ówienia Piotra Aleksiejewa przed sądem w 1877 r.) w ydano w specjalnej serii zatytułow anej „B iblioteka R obotnicza” . D ziałalność grupy trw ała 20 lat, do zjednoczenia rosyjskiego ruchu robotniczego w 1903 r. Od 1883 r. zaczęły również powstawać w samej Rosji różne grupy robot nicze, nazywane ogólnie kółkami marksistowskimi, poniew aż członkowie ich stawiali sobie m.in. za ceł propagandę socjalizmu poprzez pracę w robot niczych kółkach sam okształceniow ych. P ierw szą grupę m arksistow ską na terenie Rosji założył z końcem 1883 r. w Petersburgu student prawa, B uł 288
gar Dimitrij Błagojew. Grupa Błagojewa, nazwana Partią Rosyjskich Socjal demokratów, działała głównie wśród metalowców; potrafiła też uruchomić tajną drukarnię, w której wydrukowano dwa num ery czasopisma „Raboczij”. Założenia program owe grupy uznano po konsultacji z Wyzwoleniem Pracy za niewłaściwe i wtedy przyjęła ona program organizacji genewskiej. D zia łalność Partii Rosyjskich Socjaldemokratów skończyła się na skutek licz nych aresztowań w 1886 r.; ju ż przedtem jednak rozpoczęło pracę inne kółko marksistowskie - Stowarzyszenie Robotników Petersburskich, utworzone przez Polaka Pawła Toczyskiego. Gdy z kolei rozgrom iono i tę organizację, powstało Towarzystwo Socjal demokratyczne, na którego czele stał student Instytutu Technologicznego w Petersburgu M ichaił Brusniew. Grupa Brusniewa m iała o wiele ściślejsze kontakty z robotnikami, działacze jej stale pojawiali się w fabrykach, kol portując ulotki i proklamacje i organizując składki pieniężne na rzecz straj kujących. Uczestnicy grupy zapoczątkowali organizowanie majówek, które przekształcały się w wiece z politycznymi przemówieniami. Pierwszą zor ganizowano 1 maja 1891, wygłoszone wtedy przemówienia powielono w celu dalszego rozpowszechniania, a rok później wydrukowano je w Genewie. Już rok wcześniej, w 1890 r., urządzono pochód pierwszom ajowy w Warszawie; od majówki urządzonej w Petersburgu przez grupę B rusniew a odbywano corocznie w tym dniu nielegalne wiece lub - później - jaw ne demonstracje. Grupa Brusniewa działała do 1892 r. Spośród kółek prowincjonalnych większe znaczenie m iały kółka kazańskie, kierowane w iatac h 1888-1889 przez Nikołaja Fiedosiejewa. W jednym z tych kółek pracow ał też Lenin (W łodzimierz Uljanow). Późniejszy przywódca bolszewików urodził się w Symbirsku 10 (22) kw ie tnia 1870 jako syn inspektora szkolnego zatrudnionego w ziemstwie symbirskim. Jego zasługą miało być wyprowadzenie rosyjskiego ruchu robotnicze go ze stadium kółkowości i utworzenie partii marksistowskiej. Najpoważniejszym osiągnięciem Lenina z tego okresu jest krytyka po glądów ekonomicznych, platform y politycznej i taktyki ówczesnego narodnictwa. Przeprowadził j ą w swojej pracy Kto to są przyjaciele ludu i ja k oni walczą przeciw socjaldemokratom (napisana w 1894 r.) dowodząc, że narodnictwo przekształciło się z rewolucyjnego w liberalne i że wyraża obecnie tylko interesy chłopstwa bogatego, gdy dawniej wyrażało interesy chłopstwa w ogóle. W tejże pracy Lenin wysunął tezę o hegemonii proletariatu w w al ce rewolucyjnej, o sojusznikach proletariatu w tej walce i o konieczności utwo rzenia jednolitej partii robotniczej. W połowie ostatniego dziesiątka lat XIX w. rozpowszechnił się wśród hberalnej inteligencji rosyjskiej i stał się na pewien czas m odą w tych kołach tzw- »marksizm legalny” . Jego główny przedstaw iciel, filozof i publicy sta Piotr Struve (1870-1944), wydał w 1894 r. książkę pt. Uwagi krytyczne do zagadnienia ekonomicznego rozwoju Rosji, która rozeszła się bardzo szyb ko i wywołała żywy oddźwięk w salonach Petersburga i Moskwy, gdzie za 289
interesowanie budziła ekonomiczna strona marksizmu. Rozwój przemysłu, powstawanie nowych fabryk, kwestia robotnicza - wszystko to od dawna widziano ja k na dłoni i trudno było to ukrywać przed własnym środowiskiem. Struve podkreślał w Uwagach, że kapitalizm nie musi prowadzić do ciągłe go zaostrzania się tkwiących w nim przeciwieństw, że m oże osiągać szcze ble coraz większego postępu bez rewolucji. Zaatakował również poglądy li beralnego narodnictwa, które nadal kurczowo trzym a się gm in wiejskich i tyl ko z nimi wiąże przyszłość Rosji. Rosja jest krajem zacofanym, ale kapitalizm w niej zwyciężył i trzeba pójść właśnie do kapitalizmu „na naukę”, ażeby rozwój i postęp mogły poczynić dalsze postępy. Takie same poglądy głosili i inni legalni marksiści, przede wszystkim wybitny ekonomista Michaił Tuhan-Baranowski, autor pracy Fabryka rosyjska w przeszłości i teraźniejszo ści, a także Nikołaj Bierdiajew, później jeden z głównych przedstawicieli rosyjskiej filozofii, oraz Siergiej Bułhakow, autor książki Kapitalizm i rol nictwo, po latach duchowny na emigracji. Zapatrywania legalnych marksistów negowały potrzebę i sens walki poli tycznej. Bardzo żywa była przy tym działalność publicystyczna tej grupy myślicieli - periodyki rosyjskie wciąż zamieszczały nowe artykuły Struvego i jego towarzyszy. Z tego powodu Lenin w ystąpił przeciw legalnemu m ark sizmowi w artykule pt. Treść ekonomiczna narodnictwa i jeg o krytyka w książ ce p. Struvego, a także w innych artykułach, wymierzonych m.in. przeciw tezom Bułhakowa. Tekst ten, jak wiele innych w bogatej spuściźnie Lenina, wyróżniał się nie tyle oryginalnością poglądów, co jadowitym i napaściami na przeciwnika.
NA DRODZE DO ZJEDNOCZENIA Praktyczna działalność Lenina po przyj eździe w 1893 r. do Petersburga polegała początkowo na kierowaniu pracą kółek marksistowskich i prowa dzeniu indywidualnych dyskusji z robotnikami. Pośród licznych i różnorod nych kółek petersburskich wysunęły się w 1895 r. na plan pierwszy dwie grupy: „starych”, do których zaliczał się i Lenin, oraz „m łodych” . Pod ko niec tego roku aktywiści z obu grup nawiązali z sobą ścisłe kontakty, po czym nastąpiło utworzenie jednolitej organizacji, która nieco później przybrała nazwę Związek Walki o W yzwolenie K lasy Robotniczej. Potrafiła ona jako pierwsza z rosyjskich grup socjaldemokratycznych zespolić marksizm z dzia łalnością praktyczną wśród mas; dlatego powstanie Związku Walki stanowi początkow ą datę nowego etapu w rosyjskim ruchu rewolucyjnym - etapu proletariackiego. Trzon Związku stanowiła kilkunastoosobowa grupa centralna, w ramach której działał organ kierowniczy - pięcioosobowe Biuro Organizacji; w skład Biura wchodzili m.in. oprócz Lenina: M artow (pseudonim Julija Cederbauma) i Gleb Krzyżanowski. Członkowie Związku prowadzili agitację w za 290
kładach przem ysłowych i w szkołach niedzielnych, wydawali ulotki i pro klamacje oraz organizowali akcje strajkowe. Najgłośniejszą z nich był po wszechny strajk tkaczy petersburskich w lecie 1896 r. W ślad za petersburskim Związkiem Walki zaczęły pow staw ać takie same organizacje i w innych miastach, przybierając nazwę „Związków” lub „Komitetów” socjaldemokra tycznych. Organizowanie strajków w 1896 r. odbywało się już bez udziału Lenina, aresztowanego w grudniu 1895 r. wraz z wielu innymi członkami organizacji. Miesiąc później nastąpiła druga seria aresztowań, a następnie więcej niż rok śledztwa i z początkiem 1897 r. - zesłanie. Lenin spędził je w osiedlu Szuszenskoje nad górnym Jenisejem. Ukończył tam największe swoje dzieło - Rozwój kapitalizmu w Rosji. Zesłanie Lenina zakończyło się w styczniu 19Q0 r. W okresie tym nadal powstawały w całej Rosji różne kółka, grupy i więk sze organizacje socjaldemokratyczne i socjalistyczne. Istniały ju ż od 1892 i 1893 r. na terenie Królestwa i Litwy PPS oraz SDKPiL, tworzyły się niele galne organizacje w Gruzji, Armenii i na Łotwie; w 1897 r., na gruncie przy gotowanym przez działalność żydowskich kółek socjalistycznych w tzw. Kraju Północno-Zachodnim (gubernie litewskie i białoruskie) i w Królestwie, po wstała duża organizacja pod nazw ą Bund (W szechrosyjski Żydowski Zwią zek Robotników w Rosji, w Polsce i na Litwie). Działalność Bundu obejm o wała organizowanie zebrań i strajków, prowadzenie propagandy, tworzenie oddziałów samoobrony dla przeciwstawiania się pogromom oraz szeroką akcję wydawniczą. W Bundzie przeważały tendencje do wyłącznego reprezento wania proletariatu żydowskiego; na zjazdach tej organizacji wysuwano po stulat przekształcenia Rosji w federację autonomicznych narodów i także na zasadzie federacji wyrażano chęć wstąpienia do przyszłej ogólnorosyjskiej partii socjaldemokratycznej. Na początku XX w. wpływy Bundu m iały się jeszcze ugruntować dość silnie na Ukrainie. W ostatnich latach XIX w. podjęły działalność inne jeszcze organizacje nielegalne. W Petersburgu, Kijowie, Wilnie i Białymstoku powstały koła gru py Raboczeje Znam ia (Sztandar Pracy), która wydawała też gazetę pod tą samą nazwą. W stolicy ukonstytuow ała się grupa Raboczaja Mysi (M yśl Robotnicza) i w latach 1897-1902 wydała 16 num erów pism a pod tymże tytułem. W 1897 r. powstał w Kijowie Związek Walki, przy czym utworzono oddzielną grupę wydawniczą „Raboczaja Gazieta”. Nadmierna liczba luźnie z sobą złączonych grup i kółek wykluczała jednolitą i bardziej intensywną działalność, toteż z coraz w iększą siłą zaczęły się ujawniać tendencje zjed noczeniowe. Liczne rozmow y i pertraktacje, do których wciągnięto także r°syjskie organizacje socjaldemokratyczne z zagranicy, otworzyły wreszcie Pewne perspektywy zjednoczenia. Postanowiono je przeprowadzić na zjeździe w M ińsku (1-3 marca 1898). , . 2 jazd doszedł do skutku przy udziale tylko dziewięciu delegatów; sze ściu reprezentowało Petersburg, M oskwę, Kijów i Jekaterynosław, pozostali rzej byli wysłannikami Bundu. N a zjeździe wybrano trzyosobowy Kom itet 291
Centralny nowej partii, którą po dłuższej dyskusji nazwano Socjaldemokra tyczną Partią Robotniczą Rosji - SDPRR (w skrócie rosyjskim RSDRP). N a polecenie zjazdu wydano nieco później m anifest głoszący konieczność walki o swobody polityczne i dający wyraz nadziei, że proletariat zrzuci ja rz mo samowładztwa i potem rozprawi się też z kapitałem. Autorem manifestu był Struve, który w tym czasie współpracował z niektórymi działaczami so cjaldemokratycznymi na płaszczyźnie teoretycznej. Niedługo potem jednak nastąpiły aresztowania, przestał istnieć w ybrany w M ińsku Kom itet Central ny i do rzeczywistego zjednoczenia nie doszło. Mimo to Zjazd miński uw a żany jest oficjalnie za pierwszy zjazd SDPRR. N a tle rozdrobnienia organizacyjnego w ruchu socjaldem okratycznym szybko zaczęły się szerzyć i zdobywać grunt tendencje „ekonomistyczne”, wyrażane najpierw na łam ach petersburskiej „Raboczej M yśli”, a wywodzą ce się teoretycznie z kierunku, którego głównym przedstawicielem w Euro pie Zachodniej był Eduard Bernstein. Ekonom izm stał się poglądem grupy nie związanych z sobą organizacyjnie działaczy i publicystów; uważali oni, że klasa robotnicza nie powinna zajmować się zdobywaniem swobód poli tycznych, lecz tylko i wyłącznie w alką o polepszenie swoich warunków by towych. Sytuacja sprzyjała wówczas rozpowszechnianiu się takich poglą dów, bardzo ciężkie warunki życiowe robotników mogły ich skłaniać do za niechania walki politycznej - i rzeczyw iście, ekonom izm szybko zaczął przenikać do organizacji robotniczych. Z początkiem 1899 r. Rosja zapoznała się z bardzo osobliwym dokumen tem ekonomistów, przywiezionym z zagranicy przez działaczkę tzw. Zagra nicznego Związku Socjaldemokratów Rosyjskich, Jekatierinę Kuskową. Było to głośne Credo napisane przez Kuskow ą przed przyjazdem do Rosji (tytuł nie pochodzi od autorki), formułujące określone postulaty pod adresem kla sy robotniczej Rosji: nie tworzyć własnej partii politycznej, lecz kontynu ować walkę ekonomiczną i podtrzymywać tę walkę polityczną, którą prow a dzi z caratem burżuazja liberalna. Credo dotarło też do grup rewolucyjnych na zesłaniu, gdzie nastąpiła je d nak zdecydowana kontrakcja. Lenin opracował Protest socjaldemokratów rosyjskich, opublikowany w tym samym 1899 r. za granicą, m.in. na łamach organu Zagranicznego Związku Socjaldemokratów Rosyjskich - „Raboczeje Dieło” („Sprawa Robotnicza”); zespół redakcyjny tego periodyku sam zresz tą ulegał wpływom ekonomizmu. W kw ietniu 1900 r. Lenin znalazł się w Pskowie, gdzie doszło do nara dy działaczy socjaldem okratycznych, z udziałem także Struvego i Tuhana-Baranowskiego. Ustalono tam, że w najbliższym czasie przystąpi się do w y dawania ogólnorosyjskiej gazety w celu prowadzenia systematycznej walki z ekonomizmem i przygotowania gruntu dla utworzenia partii. Struve i Tuhan-Baranowski przyrzekali współpracę z przyszłym periodykiem , choć nie godzili się z jego rew olucyjnym kierunkiem . W lipcu Lenin w yjechał za granicę i zaczął przeprow adzać rozm ow y z W yzwoleniem Pracy i z inny
mi rosyjskim i organizacjam i; rezultatem rozm ów było p o jaw ienie się Iskry”- W kolegium redakcyjnym znaleźli się Lenin, Plechanow, Martow, Axelrod, W iera Zasulicz i A leksandr Potriesow. Pierwszy num er „Iskry” wyszedł 11 (24) grudnia 1900 w Lipsku, potem „Iskra” w ychodziła też w M onachium, Londynie i Genewie - do października 1905 r. - łącznie wyszło 112 numerów. „Iskra” poruszała bardzo szeroką tematykę, poczynając od zagadnień tak tycznych i program owych oraz artykułów ogólnych o kwestii robotniczej. Zespół redakcyjny był właściwie także organizacją polityczną, prowadzącą konkretną działalność w celu oderwania poszczególnych organizacji socjal demokratycznych w Rosji od ekonomizmu. N a rzecz „Iskry” pracowali w Ro sji emisariusze („agenci, którzy objeżdżali główne ośrodki organizacyjne, prowadzili dyskusje z działaczami i stopniowo likwidowali nastroje przychyl ne ekonomizmowi. N a przełom ie roku 1902 i 1903 zwolennicy ekonomizmu w Rosji nie posiadali ju ż większych wpływów. „Iskrę” przewożono do Rosji różnymi drogami i przy użyciu różnych spo sobów. Agenci zajmowali się także organizacją transportu i kolportażem , pomagali przy zakładaniu tajnych drukarń (czasem przedrukowywano w nich „Iskrę”) i organizowali tzw. grupy współdziałania. Jednocześnie, po kilku latach względnego spokoju, zaczęły stopniowo od 1900 r. przybierać coraz bardziej na sile wystąpienia robotnicze. N ajw cze śniejszą oznaką nowego ożywienia w ruchu robotniczym była wielotysięcz na demonstracja pierwszomajowa w Charkowie, podczas której władze m u siały wprowadzić do akcji oddziały wojskowe, przy czym aresztowano oko ło 200 osób. Także w in n y ch m iastach R o sji o d b y ły się w tym dniu demonstracje i masówki. W sierpniu strajkowało w Tyflisie 3 tys. robotni ków zatrudnionych w tamtejszych warsztatach kolejowych, w październiku nastąpiły zaburzenia w Z agłębiu Donieckim. Rok 1901 przyniósł dalszy wzrost ożywienia. Gdy w olbrzymich Zakładach Obuchowskich w Peters burgu zwolniono z pracy 26 osób, nie stawiło się 7 m aja 1901 r. do pracy 4 tys. robotników; po wezwaniu oddziałów policyjnych nastąpiło starcie z ro botnikami zgromadzonymi na szosie w pobliżu fabryki, po czym robotnicy przejściowo się rozbiegli; dla ostatecznego opanowania sytuacji musiano jed nak użyć oddziałów wojskowych. „Obrona obuchowska” była pierwszym poważnym starciem proletariatu rosyjskiego z policją i wojskiem. Do najgłośniejszych wystąpień robotniczych należał też strajk w Rosto wie nad Donem w listopadzie 1902 r. Przyczyną były stale powtarzające się nadużycia przy wypłacie wynagrodzeń w warsztatach kolejowych; przystę pując do strajku, kolejarze zażądali jeszcze skrócenia dnia roboczego do 9 godzin i podwyżki płac. Zaraz potem włączyli się do akcji robotnicy z in nych zakładów przemysłowych i strajk przekształcił się w powszechny. Przez 10 dni z rzędu robotnicy znajdowali się nieustannie na ulicach, a perm anent ne wiece nie przechodziły bez haseł i żądań o charakterze politycznym. I m i nio że władze opanowały wreszcie sytuację po ściągnięciu oddziałów w oj
292
293
skowych i rot kozackich, strajk ten stanowi cezurę, od której postulaty poli tyczne w wystąpieniach robotniczych będą grały coraz w iększą rolę. W 1903 r. wystąpienia robotnicze zaczęły osiągać punkt kulminacyjny. G dy w m arcu doszło do konfliktu m iędzy robotnikami huty w miejscowości Złatoust w guberni ufijskiej i adm inistracją przedsiębiorstwa, żołnierze zm a sakrowali tłum na rozkaz gubernatora, zabijając 31 osób i raniąc 250. W lecie strajki objęły całe południe Rosji —Transkaukazję, Jekaterynosław, Jelizawetgrad, Kijów i Odessę, w jesieni doszło do wystąpień robotniczych na w et w T om sku, na początku 1904 r. znow u zastrajkowano w Tyflisie i Batum, zanotowano także zaburzenia w guberniach nadbałtyckich.
II ZJAZD SDPRR Ostatnie wydarzenia nastąpiły już po zjednoczeniu socjaldemokracji ro syjskiej. Przygotowania do zjednoczenia musiały trwać dość długo - komitet organizacyjny wybrano na konferencji partyjnej w Białym stoku (w marcu 1902 r.) przy udziale przedstawicieli „Iskry”, Zagranicznego Związku So cjaldem okratów Rosyjskich, Bundu i kilku kom itetów krajowych. W tym samym czasie pojawiła się praca Lenina pt. Co robić, powtarzająca tezę Nieczajewa o partii rewolucyjnej jako podziemnej i zmilitaryzowanej struktu rze, składającej się z zawodowych rewolucjonistów, co w zasadniczy sposób odbiegało od modeli i zasad organizacyjnych zachodnioeuropejskiej socjal demokracji. Wybory na II Zjazd przyniosły sukces zwolennikom kierunku reprezento wanego przez Lenina i „Iskrę”. Wśród 43 delegatów znajdowało się tylko 3 zwo lenników ekonomizmu, poza tym 5 bundowców i około 10 tzw. chwiejnych. Zjazd obradował w dniach 17 (30) lipca-10 (23) sierpnia 1903 najpierw w Brukseli, a potem w Londynie. Odrzucono na nim sugestie Bundu w spra wie utworzenia partii na zasadzie federacyjnej. Zaproszeni na zjazd delegaci SDKPiL żądali uchwalenia rezolucji, która by stwierdzała, iż proletariat pol ski nie m oże brać udziału w walce o odbudowę państwa polskiego; wniosek ten też nie spotkał się z przychylnym przyjęciem. Po rozpatrzeniu szeregu innych jeszcze zagadnień zajęto się najważniejszym problemem: programem i statutem partii. Przyjęto program formułujący tezę o rewolucji socjalistycz nej i o dyktaturze proletariatu, co oznaczało istotny przełom. Uwzględniono również tzw. program-minimum, w którym wyszczególnione zostały najbliż sze zadania partii: obalenie samowładztwa i przekształcenie Rosji w republi kę demokratyczną, równouprawnienie wszystkich narodowości, w prow adze nie ośm iogodzinnego dnia pracy i likwidacja wszystkich przeżytków daw nego system u na w si. Z nalazło się ponadto w program ie stw ierdzenie dotyczące taktyki partii w najbliższym okresie - że SDPRR nie odmówi swego poparcia także innym formom ruchu rewolucyjnego i opozycyjnego, jeśli ruch ten skierowany będzie przeciw panującem u w Rosji ustrojowi. 294
Ostrą dyskusję wywołało sformułowanie pierwszego punktu statutu. Le nin i jego zwolennicy bronili tezy, że członkiem partii może być tylko ten, kto uznaje bez zastrzeżeń jej program, popiera j ą m aterialnie i co najważniejsze _ bierze osobisty udział w pracy jednej z organizacji partyjnych. Według poddanego również pod dyskusję sform ułowania M artow a nie był koniecz ny ten osobisty udział, lecz „regularna współpraca osobista pod kierow nic twem jednej organizacji”. Przyjęto go w brzm ieniu odm iennym niż propozy cje leninowskie (28 głosami przeciw 22, przy jednym wstrzymująęym się). Zwolenników Lenina, którzy zyskali akceptację dla większości swych mniej istotnych postulatów i wygrali wybory, nazywano odtąd na skutek zręcznej propagandowej manipulacji bolszewikami (od bolsze - więcej), jego prze ciwników zaś - mienszewikami. Różnice między bolszewikami i mienszewikami, początkowo mało istotne z wyjątkiem zapatrywań na kwestie człon kostwa partii, później m iały się znacznie pogłębić. Niedługo po zjeździe zaczęły się spory na tem at składu redakcji „Iskry”. Lenin w efekcie stanow iska zajętego przez Plechanow a ustąpił i „Iskra” od 52 num eru stała się pism em m ienszewickim. Partia znalazła się w sta dium impasu - wyjście z niego mogło nastąpić tylko poprzez zwołanie kolej nego zjazdu, na co mienszewicy nie chcieli się zgodzić. Walka o zwołanie III Zjazdu trwać miała jeszcze przez cały rok 1904.
PARTIA SOCJALISTÓW REWOLUCJONISTÓW Mimo że pod koniec X IX stulecia narodnictwo rewolucyjne przestało już istnieć, nie wygasły całkowicie idee narodnickie ani pam ięć po bohaterach Woli Ludu, którzy albo zginęli, albo znajdowali się wówczas w Schlusselburgu. Dlatego ciągle jeszcze powstawały organizacje i kółka pragnące kon tynuować m yśl narodnicką. Grupy te tw orzono w ostatnim dziesiątku lat XIX w. w różnych m iastach Rosji; przyjm owały one z reguły nazwę socjalrewolucyjnych. Również za granicą, głównie w Szwajcarii, zaczął się kształ tować ośrodek złożony z przebywających na emigracji działaczy narodnickich. Organizacje krajowe pojedynczo były słabe i nie m iały szerszych w pły wów, ale powstawało ich coraz więcej i dlatego dość szybko podjęto pierwsze próby w kierunku zjednoczenia całego ruchu. Proces ten zakończył się w za sadzie w 1901 r. i od tego czasu m ówi się o PSR - Partii Socjalistów Rewoucjonistów, i o eserowcach - jej członkach. Program PSR, zatwierdzony zresztą przez zjazd partyjny dopiero po killatach, przew idyw ał prow adzenie w alki rewolucyjnej w celu obalenia solutyzmu i przekształcenia Rosji w republikę dem okratyczną na zasadzie eracyjnej. W ażną rolę w program ie odgrywała kwestia agrarna; eserowcy zgodnie z tradycjami narodnickimi przywiązywali do niej dużą wagę i w ogóle cenili chłopstwo najwyżej jak o siłę rewolucyjną. Ich założenia program owe ew idyw ały uspołecznienie wielkiej w łasności ziem skiej i utrzym anie
wspólnot gminnych. Pracę swoją musieli, przynajmniej początkowo, prow a dzić jednak głównie w ośrodkach m iejskich, większe wpływy na wsi mieli zdobyć dopiero znacznie później. Jednym ze środków bezpośredniego dzia łania rewolucyjnego m iały być akty terrorystyczne. Spośród byłych działaczy narodnickich znaleźli się w szeregach PSR: Jekatierina Breszko-Breszkowska, M ichaił Gotz i Osip Minor, z młodszych Nikołaj Awksientiew, Ilja Bunakow-Fondaminski i głów ny teoretyk partii W iktor Czemow. Organem partii była „Riewolucjonnaja Rossija”, w ycho dząca za granicą w latach 1901—1905, dobrze redagowana i przynosząca in form acje o sprawach chłopskich, o w ydarzeniach w ew nętrznych w Rosji i o działalności terenowych komitetów PSR. Pod koniec 1901 r. powstała w ram ach PSR oddzielna Organizacja B ojo wa (BO - Bojewaja Organizacja), dysponująca odpowiednimi środkami m a terialnym i i mająca dużą samodzielność w działaniu. N a czele jej stanął G ri gorij Gerszuni, przedtem działacz w środowisku proletariatu żydowskiego w Mińsku. Dziełem BO był udany zam ach na m inistra spraw wewnętrznych Dm itrija Sipiagina w 1902 r. oraz zabójstwo wicegubem atora Ufy, Nikołaja Bogdanowicza, sprawcy masakry robotników złatoustowskich, w 1903 r. Z a raz potem Gerszuni został aresztowany i skazany na bezterm inową katorgę. N a czele BO stanął w tedy Jewno (Jewgienij) Azef, od lat pozostający na usługach ochrany, jeden z najbardziej nikczem nych prowokatorów w dzie jach rosyjskiego ruchu rewolucyjnego. Przez wiele lat A zef odgrywał tę po dw ójną rolę - zdemaskowano go dopiero pod koniec 1908 r.
XVII. POLITYKA ZAGRANICZNA W DRUGIEJ POŁOW IE XIX W IEKU
ZMIANA POSTANOWIEŃ TRAKTATU PARYSKIEGO
T '* M
X o r a ż k a w w ojnie krymskiej uniem ożli wiła Rosji prowadzenie aktywnej polityki zagranicznej w odniesieniu do spra wy cieśnin czy też w ogóle do zagadnień czarnom orskich i bałkańskich. Ro sja utraciła w znacznej mierze swój prestiż m iędzynarodowy i m usiała się poddać uciążliwym warunkom traktatu paryskiego. W takiej sytuacji tylko zniesienie postanowień z 1856 r. o restrykcjach na M orzu Czarnym mogło wprowadzić rosyjską politykę zagraniczną na pożądane tory. Zrealizowanie takiej koncepcji nie przedstawiało się bynajmniej łatwo. Ze zrozumiałych przyczyn nie m ogła wchodzić w grę now a wojna, pozosta wały jedynie zabiegi dyplomatyczne, a Rosja po zawarciu pokoju znalazła się w wyraźnej izolacji. Anglia i Francja należały do zwycięskiej koalicji, Austria także w trakcie wojny zaznaczyła niejednokrotnie swoje nieprzychylne względem Rosji stanowisko. M usiano działać ostrożnie i liczyć się z tym, że wyjście z kręgu izolacji nie nastąpi zbyt szybko, przynajmniej dopóty, dopóki nie znajdzie się odpowiednich sojuszników. I w tym kierunku poszły starania dyplomacji rosyjskiej, kierowanej przez nowego ministra spraw za granicznych, księcia Aleksandra Gorczakowa; jego poprzednik, Karl N essel rode, ustąpił w 1856 r. po 40 latach przebywania u steru tego resortu. Gorczakow postanow ił przede w szystkim w ykorzystać pewne coraz w y raźniej zarysowujące się rozbieżności m iędzy głównym przeciwnikiem Rosji - Anglią, i Francją, w której interesach nie leżało ani nadm ierne osłabienie Rosji, ani zbytnie um ocnienie pozycji Anglii. N a horyzoncie politycznym Europy zarysow yw ały się wówczas perspektyw y w ojny francusko-austriackiej - N apoleon III chciał j ą wywołać, ażeby doprow adzić do zjednoczenia Włoch i osłabić Austrię. N a w ypadek takiej w ojny sojusz z Rosją, a p rzy najmniej neutralność Rosji nabierały dla Francji szczególnie dużej w arto ści. Przesłanki te um ożliw iły obopólne zbliżenie; podczas osobistego spo tkania w 1857 r. w Stuttgarcie N apoleon III i A leksander II uzgodnili czę ściowo swoje poglądy, zajm ując m.in. przychylną postaw ę wobec tendencji do Połączenia się obu księstw naddunajskich w jedno państw o rum uńskie. 0r°żniła ich natom iast ju ż w tedy sprawa polska, nie na tyle jed n ak jeszCze>żeby to m iało w ykluczyć dalsze rozmowy. Trw ały one prawie dw a lata 1 zakończyły się w 1859 r. tajnym układem , na m ocy którego Francja przy rzekała poparcie dla zabiegów Rosji o zniesienie klauzuli w sprawie neu
tralności M orza Czarnego, Rosja zaś —neutralność w konflikcie zbrojnym Francji z Austrią. W tym samym jednak roku nastąpiło rozluźnienie z takim trudem m onto wanego sojuszu. Wojna z A ustrią trw ała krótko i zakończyła się szybkim zwycięstwem Francji i częściowym zjednoczeniem Włoch; ponieważ jedno cześnie przypadły Francji w udziale pewne nabytki terytorialne, Napoleon III uznał ten kompleks spraw za wyczerpany i przestał się aktywnie zajmować koncepcją sojuszu z Rosją. Nie odniósłszy na tym polu sukcesu, Gorczakow skierował swoje wysiłki w stronę Prus. M ożliwości porozumienia były teraz 0 tyle większe i bardziej realne, że zarówno Rosja, jak i Prusy odnosiły się negatywnie do jakichkolw iek prób podnoszenia sprawy polskiej. Zaraz po wybuchu powstania styczniowego, w lutym 1863 r., podpisano w Petersbur gu konw encję upow ażniającą wojska obu stron do przekraczania granicy każdego z państw w trakcie działań przeciw powstańcom. Układ ten, zwany także konwencją Alvensłebena (od nazwiska przedstawiciela Prus, który go podpisał), zawarto głównie z inicjatywy Bismarcka. Kanclerz pruski chciał nawet pójść jeszcze dalej i zaoferował Rosji współdziałanie zbrojne w walce z Polakami, czemu jednak się w Petersburgu musiano przeciwstawić ze wzglę dów prestiżowych. Następstwem konwencji były noty dyplomatyczne wielu państw europejskich w sprawie polskiej; Rosja odpowiedziała na nie na po czątku wymijająco, potem odmownie, co było niepowodzeniem dyploma tycznym przede wszystkim dla Napoleona III, który sprawę polską najbar dziej eksponował. W ypadki 1863 r. oznaczały oczywiście także zerwanie Rosji z Francją. Zacieśniać się natom iast miała odtąd stale przyjaźń rosyjsko-pruska, świet nie wykorzystywana przez Bismarcka, który przygotowywał się do zjedno czenia Niemiec pod hegem onią Prus. Po zwycięskich wojnach z Danią (1864) 1A ustrią (1866) Bism arck postanowił usunąć ostatnią przeszkodę i rozgro mić Francję. Na spotkaniu w Ems (miejscowość uzdrowiskowa w pobliżu Koblencji) Aleksander II obiecał królowi pruskiem u W ilhelmowi I, że w w y padku wojny prusko-francuskiej Rosja nadal pozostanie neutralna, co wię cej, nie dopuści do udzielenia pomocy Francji przez Austrię; w zamian za to Prusy przyrzekły Rosji poparcie w zabiegach o zmianę postanowień traktatu paryskiego. Niebawem nastąpiły działania wojenne, seria ciężkich klęsk m i litarnych Francji i wzięcie do niewoli Napoleona III. Po kilkunastu latach starań dyplomacja rosyjska uznała ten moment za naj odpowiedniejszy i 19 (31) października 1870 Gorczakow rozesłał do wszyst kich państw europejskich notę cyrkularną z zawiadomieniem, że Rosja prze staje uznawać klauzulę traktatu paryskiego o neutralności M orza Czarnego, motywując to faktem, że inne państwa naruszały niejednokrotnie warunki tego układu. Odpowiedzią na notę były protesty ze strony Anglii, Francji i Włoch; realnie mógł się liczyć tylko protest angielski, lecz w ówczesnej sytuacji A n glia nie m iała poważniejszych sojuszników w Europie. Francja nie liczyła się, znaczenie W łoch było jeszcze niewielkie, Prusy stały po stronie Rosji, 298
Austria obawiała się występować przeciw Prusom. Ostatecznie załatwiono całą sprawę na konferencji w Londynie z początkiem 1871 r. Rosja uzyskała z powrotem prawo utrzym ywania floty wojennej na M orzu Czarnym i budo wania umocnień na wybrzeżach, a prawo udzielania zezwoleń na przepusz czanie okrętów przez cieśniny pozostawiono Turcji. Przyjaźń rosyjsko-niemiecka utrzym ywała się jeszcze przez pew ien czas i po zjednoczeniu Niemiec, dla których w związku z dalszymi planam i B is marcka neutralność Rosji ciągle m iała w ielką wagę. Coraz ściślej też wiązały się z polityką Berlina poczynania dyplomatyczne Austrii, tak że najbliższe lata miały przynieść zacieśnienie więzów między tym i trzema państwami. W 1873 r. doszło do podpisania kilku aktów dyplomatycznych, m.in. kon wencji wojskowej rosyjsko-niem ieckiej w Petersburgu i rosyjsko-austriackiej w Schónbrunnie i dlatego m ówi się zwykle, choć nie całkiem ściśle, o ukonstytuowanym wtedy „sojuszu trzech cesarzy”. I mimo że sojusz ten ulegnie jeszcze potem dalszemu zacieśnieniu, ju ż około 1875 r. zarysowały się poważne pęknięcia w dość jednolitej dotąd budowie. N a tle zamierzeń Bismarcka, dążącego do powtórnej wojny z Francją, oraz przeciwieństw au striacko-rosyjskich na Bałkanach - utrzymanie jednolitej linii politycznej stało się niem ożliwe, zw łaszcza gdy nastąpiły kolejne kom plikacje polityczne w Turcji europejskiej.
ROSJA I STANY ZJEDNOCZONE AMERYKI Stosunki polityczne R osji ze Stanam i Zjednoczonym i datują się ju ż od pierwszych lat egzystencji nowego państwa na kontynencie am erykań skim. Początkowy etap - rzecz szczególnie charakterystyczna w porów na niu z długim okresem późniejszym - ukształtował się pod nie najlepszymi auspicjami. Już w 1781 r. zjawił się w Petersburgu dyplom ata amerykański, Francis Dana, podejmując zabiegi o uznanie przez Rosję. Ani energia, ani cierpliwość nie pomogły jednak, bo chociaż Dana ponawiał swoje próby przez dwa lata, Katarzyna II nie wyraziła zgody, nie chcąc podważać dobrych sto sunków Rosji z W ielką Brytanią. Sytuacja zmieniła się pod tym względem dopiero za Aleksandra I, za to jednak radykalnie i trwale. W stąpiwszy na tron w aureoli liberalnego w ład cy, dla którego największe znaczenie m ają dobrobyt i szczęście poddanych, Aleksander nawiązał korespondencję z Thomasem Jeffersonem, prezyden tem Stanów w latach 1801-1809; wymieniane listy świadczą o wielkim sza cunku i głębokiej admiracji wzajemnej obu mężów. Później, gdy Aleksander zwiąże się ściśle z reakcyjnymi monarchami Europy w Świętym Przymierzu>zapał i uwielbienie Jeffersona ostygną; nie będzie on już jednak wtedy
Prezydentem. Niemal jednocześnie z pierwszymi rozmowami politycznymi zaczęły doc odzić do głosu potrzeby coraz bliższych związków ekonomicznych, chociaż 299
i na tym polu miała się pojawić niejedna trudność. Przełom XVIII i XIX w. był dla Rosjan okresem ustabilizowania się na Alasce. Zaczęły tam wówczas powstawać pierwsze osiedla rosyjskie, słabe jeszcze liczebnie, zaopatrywa ne z niemałymi trudnościami i działające w atmosferze nieustannego niebez pieczeństwa, które zagrażało przede wszystkim od strony plemion m iejsco wych. Alaska przynosiła jednak też krociow e dochody. Korzystało z nich zresztą nie tyle państwo, ile założona w 1799 r. Kom pania Rosyjsko-Am ery kańska; nazwa nie oznacza, że w skład jej wchodzili także Amerykanie była to po prostu kom pania rosyjska do spraw związanych z posiadłościami amerykańskimi. Z jej ramienia długo i sprężyście rządził A laską i Aleutami w latach 1790-1819 „m ały car”, Aleksandr Baranów, jeden z wybitniejszych i na pewno bardzo oryginalnych działaczy w historii śmiałych wyczynów Rosjan na Pacyfiku. W 1808 r. podjęto nawet próbę osiedlenia się w Kalifor nii, na terytorium wówczas politycznie hiszpańskim. Po czterech latach do szło tam rzeczywiście do założenia osiedla rosyjskiego, zwanego „Ross” (osie dle Ross lub Fort Ross), które przetrwało do 1848 r. Osiedla rosyjskie na Alasce mogły stać się przyczyną poważnych kon fliktów - zarówno Anglicy, jak i A m erykanie z niechęcią obserwowali dzia łalność Kompanii i sami myśleli o jak najaktywniejszym włączeniu się do eksploatacji terenów północnych. Dość szybko wziął jednak górę rozsądek polityczny i jeszcze za Aleksandra I podpisano dwa układy: szczególną wagę m iała konwencja rosyjsko-amerykańska (1824), która oprócz problemów że glugi i połowu ryb regulowała także sprawy terytorialne, ustalając, że połu dniow ą granicą posiadłości rosyjskich będzie 54 równoleżnik. Rok później zawarto analogiczny układ z Anglią. Kolejny traktat m iędzy Rosją i Stanami Zjednoczonymi w sprawie han dlu i żeglugi morskiej podpisano w Petersburgu (1825). W układzie tym po ręczono sobie nawzajem prawo w pływania statków do tych wszystkich por tów na terenie drugiego państwa, w których była w ogóle dozwolona w y miana towarowa z zagranicą. Obie strony uzyskiwały też prawo utrzymywania swoich konsulów i ajentów handlowych w portach partnera. Traktat pozo stawał w mocy do końca 1838 r„ a także i później, gdyby go nie wypowie dziano na rok przed ewentualnie żądanym terminem. Układ ten okazał się wyj ątkowo żywotny - dopiero w 1913 r. wypowiedział go rząd Stanów Zj ednoczonych, zresztą na tle konfliktu o innym charakterze. Jasną jest rzeczą, że w stosunkach Rosji ze Stanami postawa Anglii mu siała mieć bardzo istotne znaczenie. Bywało pod tym względem różnie, ni gdy jednak Anglia i Rosja nie walczyły przeciw sobie i dopiero w ojna krym ska przyniosła przełom. Anglia znalazła się w koalicji przeciwrosyjskiej, a jej najbardziej wpływowy minister, Henry Palmerston, w ystąpił - co prawda nieoficjalnie - z postulatem oderwania od Rosji kilku prowincji Finlandii z W yspami Alandzkim i, guberni nadbałtyckich, Krym u i Gruzji. W takiej sytuacji zacieśnienie więzów przyjaźni ze Stanami Zjednoczonymi stawało się oczywiście nakazem chwili. Tylko postawa Stanów Zjednoczonych mo
gła ham ować tem peram ent ówczesnych kierow ników polityki angielskiej, a we wzajemnych stosunkach Stanów i Anglii było niemało punktów spornych. Dlatego też w szystkie rozm ow y rosyjsko-am erykańskie odbyw ały się ■wówczas w atmosferze zaufania i wyraźnej sympatii; przejawem jej była m.in. podjęta w połow ie 1854 r. przez Stany próba pośrednictw a w likwidacji konfliktu między Rosją a koalicją. Starania te nie dały rezultatu, ale przyczy niły się do um ocnienia stosunków. Za najważniejszy przejaw przyjaźni ro syjsko-amerykańskiej podczas wojny krymskiej uw aża się ten bardzo zna mienny fakt, że Stany Zjednoczone ostrzegły podobno Rosję o m ającym na stąpić napadzie floty sojuszniczej na Pietropawłowsk Kamczacki. Sprawa nie jest zbyt jasna i przedstawia się ją różnie, w każdym jednak razie co naj mniej dobre intencje ze strony amerykańskiej nie m ogą przy rozpatrywaniu genezy tych wydarzeń budzić wątpliwości. Jeszcze w ciągu całego 1855 r. nadal wchodziło w grę ewentualne po średnictwo Stanów Zjednoczonych w toczącej się wojnie krymskiej - także bez konkretnych rezultatów. Nie pociągnęło to jednak za sobą żadnego rozdźwięku w stosunkach między Stanami i R o sją nawet wprost przeciwnie: obie strony jeszcze bardziej zbliżyły się do siebie w trakcie częstych konsul tacji. A gdy minęło parę tylko lat od zakończenia tej wojny, nastąpiły z kolei w Ameryce wydarzenia, które jeszcze bardziej podniosły rangę stosunków amerykańsko-rosyjskich. Wybuch wojny domowej w Stanach Zjednoczonych, zwanej także secesyjną lub abolicjonistyczną zapoczątkował długotrwałe napięcie na arenie międzynarodowej. Tylko że sytuacja jak gdyby się odwró ciła: teraz ju ż nie Rosja, lecz Amerykanie potrzebowali poparcia. Ponieważ stany południowe m iały za sobą sympatie Anglii i Francji, Unia północno amerykańska pokładać m ogła nadzieję głównie w Rosji. Nie było to jednak takie proste, m.in. ze w zględu na odmienność urzą dzeń państw ow ych i społecznych; konserw atyw ne ziem iaństwo rosyjskie mogło bardziej sympatyzować ze stanami południowym i, plantatorskim i obie strony stosowały przecież podobne m etody w gospodarce i taką samą niechęć wykazywały do postępu społecznego. Zadecydować jednak musiały siła i znaczenie międzynarodowe, a tymi walorami legitymowała się tylko Unia, a nie stany południowe. Dlatego jasne było, że Rosja stanie po stronie Unii, dlatego ambasador rosyjski rezydował podczas wojny w Waszyngto nie, a nie w Richmondzie. Co prawda, Rosja mimo wszystko zachowywa ła długo ścisłą neutralność i nie rezygnowała z prób nakłaniania obu stron do zgody. W yraźnie zmieniło się wszystko dopiero w 1863 r., gdy współdziałanie rosyjsko-am erykańskie nabrało konkretnego charakteru; szkoda tylko, że i sprawa polska odegrała przy tym rolę jednego z czynników. Stany Zjedno czone nie przyłączyły się do protestów Anglii i Francji przeciw polityce Ro sji w okresie powstania styczniowego. Nie był to czynnik najważniejszy ani też jedyny - jeśli chodzi o inne, trudno nie wspom nieć o zniesieniu poddań stwa w Rosji w 1861 r. i niewolnictwa w Stanach w 1862 r.
300
301
W drugiej połowie 1863 r. rząd rosyjski podjął akcję bardzo śm iałą i bar dzo oryginalną: w portach amerykańskich pojawiły się wtedy jednostki floty rosyjskiej. We wrześniu wpłynęła do Nowego Jorku eskadra dowodzona przez admirała Stiepana Lesowskiego, a w październiku znalazły się w San Fran cisco statki rosyjskie z Oceanu Spokojnego; dowodził nimi admirał Andriej Popow. M otywy obu tych pociągnięć były bardziej skomplikowane, niżby się mogło w y d aw ać-R o sjan o m chodziło m.in. o koncentrację własnych je d nostek, ażeby nie dać nieprzyjacielowi możliwości napadu na rozdrobnione siły. Niezależnie jednak od różnorodności celów słusznie uznano to w A m e ryce za akt prawdziwej i szczerej przyjaźni. Podkreślić jeszcze trzeba, że te manewry floty rosyjskiej wywołały oczywiście także w Londynie odpowiedni rezonans. Po dwóch latach od zakończenia wojny secesyjnej, w 1867 r., zrealizowa na została oryginalna transakcja: Rosja sprzedała Stanom Zjednoczonym Alaskę i W yspy Aleuckie. Nie było już wtedy Kompanii Rosyjsko-Amery kańskiej, uprawnienia jej wygasły ostatecznie w 1862 r. i nie zostały w zno wione. Powodów sprzedaży Alaski da się wyliczyć sporo: trudności w utrzy m aniu i przede wszystkim w zaopatrywaniu tak odległych punktów, wyraź nie zmniejszona dochodowość z eksploatacji (nie wiedziano jeszcze o złocie), kłopoty finansowe Rosji, chęć utrzym ania dobrych stosunków ze Stanami Zjednoczonymi. W brew temu, czego m ożna by się spodziewać, Amerykanie nie bardzo kwapili się do tej transakcji i rząd musiał używać różnych środ ków, żeby wreszcie do niej doprowadzić. W ogóle zaś stosunki Rosji ze Sta nami wkroczyły wtedy w fazę bardzo długiej i silnej stabilizacji.
W okresie wzmożonych akcji dyplom atycznych na Zachodzie Rosja nie przestawała się zajmować intensywnie sprawami azjatyckimi. Uw agę zw ró cono przede wszystkim na Kraj Nadam urski, rozległe tereny na północ od Amuru, należące od zawarcia traktatu nerczyńskiego w 1689 r. nominalnie do Chin, a w rzeczywistości raczej bezpańskie i mimo znacznych bogactw naturalnych, głównie leśnych, bardzo słabo zaludnione. Powrót do północ nej części dorzecza Am uru zapewniał Rosji nowe tereny kolonizacyjne, m oż ność eksploatacji tam tejszych bogactw i znacznie dogodniejsze wyjście na Ocean Spokojny; posiadane dotychczas wybrzeże M orza Ochockiego i Be ringa m iały znaczenie o wiele mniejsze. W latach 1849-1855, podczas ekspedycji kierowanych przez Giennadija Niewielskiego, dokonano ważnych ustaleń geograficznych w rejonie północ nego Sachalinu i ujścia Amuru. Stwierdzono wówczas ostatecznie, że Sa chalin jest w yspą i zaczęto zakładać pierwsze osiedla rosyjskie nad Am u rem, wśród nich Nikołajewsk w pobliżu ujścia tej rzeki. W 1853 r. Rosjanie opanowali północny Sachalin; do południowego rościli sobie pretensje Ja
pończycy, lecz oddali go Rosji w 1875 r. w zamian za Wyspy Kurylskie. Spra wę Kraju Nadam urskiego rozstrzygnięto w pertraktacjach z Chinami, które zm uszone tru d n ą sy tu acją w ew nętrzną, traktatem zaw artym w Aj gunie (w M andżurii, na prawym brzegu Amuru) w 1858 r. musiały wyrazić zgodę na przejęcie przez Rosję terytoriów leżących na lewym brzegu Amuru. Że glugę na trzech głównych rzekach tamtejszych, na Am urze i jego dopływach, Sungari i Ussuri, zastrzeżono w yłącznie dla statków rosyjskich i chińskich. Nieco potem podpisały obie strony korzystny dla Rosji traktat handlowy, a w 1860 r. układ w Pekinie, na m ocy którego Rosja otrzymała jeszcze Kraj Ussuryjski, między Ussuri a wybrzeżem. W tym sam ym roku założono w po łudniowej części tego kraju W ładywostok, który bardzo szybko nabrać miał wyjątkowego znaczenia handlowego i strategicznego. Po wojnie krymskiej ukształtowały się również realne możliwości eks pansji w kierunku Azji Środkowej. Istniały tam od dawna trzy organizmy państwowe: największy - chanat kokandzki (Kokand), na południe od ste pów kazachskich, między M orzem Aralskim a Chinami; chanat chiwański (Chiwa), na południe od M orza Aralskiego, i em irat Buchary na granicy z Afganistanem. M iędzy Chiwą, Bucharą, Afganistanem i Persją rozciągały się stepy turkmeńskie, zaludnione głównie przez koczowniczych Turkm e nów. Ludność państw środkowoazjatyckich była bardzo różnorodna. N aj wyższy poziom kultury materialnej i duchowej reprezentowali Uzbecy i Ta dżykow ie, którzy prow adzili życie osiadłe i zajm ow ali się rolnictw em , ogrodnictwem i rzemiosłem; głównym zajęciem innych plem ion - Kirgizów, Kazachów i Karakałpaków - była hodowla bydła. Zacofany ustrój patriarchalno-feudalny, despotyzm władców i ciągłe walki wewnętrzne między ugru powaniami feudalnymi uniem ożliwiały rozwój ekonomiczny. Istniało rów nież oficjalnie niewolnictwo. Rosja utrzym ywała ożywione stosunki ekonom iczne z państwami Azji Środkowej od początku XIX w., zakupując od nich głównie baw ełnę i w y wożąc tam tkaniny i różne przedm ioty codziennego użytku. Z końcem lat trzydziestych zaczęły się próby opanowania Afganistanu przez Anglię i w te dy towary angielskie pojawiły się na rynkach środkowoazjatyckich. Rywali zacja z Anglią groziła Rosji utratą tych rynków i dlatego już przed w ojną krymską przygotowywano się w Petersburgu do ekspansji politycznej na Azję Środkową. Zbyt wielkich sił nie m ożna było w tym celu uruchomić z pow o du wiążących Rosję wydarzeń w Europie i konieczności przemarszów przez okolice pustynne i bezwodne; dlatego postanowiono działać stopniowo, eta pami, z przygotowywaniem odpowiedniego zaplecza. W 1853 r. Rosjanie zdobyli kokandzką twierdzę Ak-M eczet na prawym brzegu Syr-Darii i zaczęli budować linię umocnień wzdłuż tej rzeki, równolegle do granicy z K okandem . Jednocześnie budow ano tak ą sam ą linię Po wschodniej stronie Azji Środkowej, posuwając się od Semipałatyńska na Południe; w 1854 r. założono w tym rejonie w arownię Wiemyj (dziś Ałma~Ata), niedaleko od północno-wschodnich granic Kokandu. Lata następne
302
303
EKSPANSJA NA DALEKI WSCHÓD I AZJĘ ŚRODKOWĄ
przyniosły zahamowanie dalszej ekspansji, lecz gdy wszystkie przygotowa nia ukończono, rozpoczął się w 1864 r. dwudziestoletni okres, w którym przy łączono całą Azję Środkową. W 1865 r. padło jedno z głównych miast Kokandu - Taszkient, potem działania wojenne przeniosły się również na tery torium Buchary. W 1868 r. Kokand i Buchara uznały sw ą zależność od Rosji, tracąc jednocześnie część terytoriów, z których utworzono generał-gubematorstwo turkiestańskie. W 1873 r. przyszła kolej na Chiwę; musiała ona pod pisać taki sam układ, odstąpić część swoich terenów, przyznać Rosji daleko idące przywileje handlowe i zapłacić kontrybucję. Buchara i Chiwa pozosta ły aż do końca istnienia caratu państwami wasalnymi wobec Rosji; Kokand jako chanat zlikwidowano zupełnie po powstaniu z 1875 r. i resztę teryto rium kokandzkiego przyłączono do Rosji jako obwód fergański. Zdobywcą i uśm ierzycielem Azji Środkowej był pierwszy generał-gubem ator turkiestański Konstantin von Kauffmann, który uprzednio wykazał się, jak już o tym wspominano (por. s. 254), w Wilnie, wybitnym talentem rusyfikatorskim. W walkach odznaczył się również „biały generał” - M ichaił Skobielew, zdobywca kluczowej warowni Geok-Tepe. N a zwycięstwa rosyjskie złożyły się głównie przewaga techniczna i do bre wyszkolenie wojsk. Te same czynniki odegrały decydującą rolę w akcji podboju stepów turkmeńskich, prowadzonej od końca ósmego dziesiątka lat XIX w. i zakończonej w 1884 r. zdobyciem centrum Turkmenii - oazy Merw, a w 1885 r. - afgańskiej twierdzy Kuszka. W ydarzenia te omal nie stały się przyczyną wybuchu wojny rosyjsko-angielskiej, ponieważ Anglicy nie bardzo chcieli się pogodzić z utratą moż liwości ekspansji politycznej w kierunku na północ od Afganistanu i oba wiali się też ewentualnej, chociaż nie zamierzonej, dalszej penetracji Rosjan na południe. Ostatecznie udało się jednak rozładować bardzo napiętą sytu ację: na mocy porozumienia zawartego w 1885 r. w Petersburgu doszło do zadowalającego obie strony wytyczenia granicy rosyjsko-afgańskiej, która m iała być jednocześnie linią rozgraniczającą wzajemne strefy wpływów. Podbój Azji Środkowej przez Rosję m iał wszelkie cechy ekspansji kolonial nej, z wszystkimi plusami i minusami tego zjawiska. Przyniósł co prawda tam tejszym narodom takie niewątpliwe osiągnięcia, jak położenie kresu nie ustannym walkom wewnętrznym, zniesienie niewolnictwa, określony roz wój ekonomiczny i budowę dróg kolejowych; z drugiej jednak strony, twar dy i bezwzględny reżim wojskowy utrzymywano w Turkiestanie celowo przez w iele lat; urzędnicy carscy egzekwowali brutalnie wszelkie należności skar bowe i niemal na każdym kroku wymuszali łapówki w pieniądzach i naturaliach; ludnością m iejscową pogardzano i tłumiono bezlitośnie każdy odruch niezadowolenia. Do najbardziej spektakularnych doszło podczas I wojny świa towej, latem 1916 r., a wywołał je nieprzemyślany ukaz „o rekwizycji (!) innoplem ieńców”, mobilizujący do prac na zapleczu frontu ok. 400 tys. osób spo śród ludności miejscowej, obraźliwy w formie i naruszający dotychczasowe swobody, w tym zwolnienie jej od wszelkich powinności wojskowych. M a 304
sowe demonstracje przekształciły się rychło w zbrojny opór, przybierając formę powstania, na czele którego stanął Amengałady Imanow. Ponieważ mianowany generał-gubematorem turkiestańskim Aleksiej Kuropatkin uto pił rebelię we krwi (kilkadziesiąt tysięcy ofiar), a złagodzenie niefortunnego ukazu spacyfikowało po części nastroje, sytuację zdołano ustabilizować.
WOJNA Z TURCJĄ U padek prestiżu politycznego Rosji po wojnie krymskiej musiał spowo dować również osłabienie wpływów rosyjskich wśród znajdujących się pod panowaniem Turcji narodów bałkańskich. Nie trwało to jednak długo, bo ruchy wyzwoleńcze na Półwyspie Bałkańskim rozwijały się z coraz w iększą siłą; w dążeniach tych można było liczyć głównie na pomoc Rosji, jedynego niepodległego państw a słowiańskiego i od lat zainteresowanego w wyparciu Turków z Europy. Interesy polityczne Rosji zbiegały się całkowicie z w alką Bułgarów, M acedończyków, częściowo także jeszcze Serbów, Rum unów i Greków. Ani Serbia, ani Rumunia nie m iały całkowitej niepodległości. G ar nizony tureckie znajdowały się jeszcze w niektórych miastach autonom icz nego księstwa serbskiego, niewielkiego zresztą i nie obejmującego w szyst kich ziem zamieszkanych przez Serbów. Pozostawała pod zw ierzchnictwem sułtana i Rumunia, chociaż Turcja nie mogła przeciwstawić się jej utworzeniu: w 1859 r. M ołdawia i W ołoszczy zna wybrały tego samego księcia, Aleksandra Jana Cuzę, który z końcem 1861 r. proklamował unię obu księstw. Pod bezpośrednim panowaniem Tur cji znajdowały się jeszcze także ziem ie greckie, np. Epir, Tesalia, Kreta. Wszystkie narody bałkańskie, w szczególności Bułgarzy, Serbowie i M a cedończycy, liczyły na pomoc Rosji. Oprócz przesłanek ściśle politycznych niemałą rolę odgrywała religia — Słowianie bałkańscy byli w przeważającej większości prawosławni —także pokrewieństwo językow e i wspólność alfabe tu. Dochodził do tego jeszcze jeden element: w samej Rosji zajmowano się czynnie problemem Słowian pozostających pod panowaniem tureckim, ota czano rzeczywistą opieką wychodźców, uciekinierów i emigrantów politycz nych z Bułgarii i Serbii, udzielano w różnorodnych formach pomocy studiują cym w Rosji Bułgarom, Macedończykom i Serbom. W niektórych miastach Rosji powstały nawet w tym celu specjalne komitety słowiańskie. Niejeden zgrzyt wywoływała tylko działalność, głównie publicystyczna, niektórych słowianofilów rosyjskich, zaczęto bowiem w tych kołach wysuwać ideę wielkomocarstwowego panslawizmu i szerzyć m.in. pogląd, że wszyscy Słowianie Powinni się jednoczyć tylko na gruncie prawosławia i że osobom innego wy znania nie powinno się udzielać praw obywatelskich. Nie te poglądy przecież zadecydowały o wypadkach.
Turcja nie zamierzała jednak dobrowolnie rezygnować ze swojej pozycji w Europie i utrzymywała ją nadal bezwzględnie i nieustępliwie. Kompliku
warunkach. Jeszcze ciągle odgrywały rolę pewne następstwa wojny krym skiej, jeszcze nie zakończono reorganizacji armii po przeprowadzeniu refor my wojskowej. Dowództwo rosyjskie składało się z ludzi częściowo nawet bardzo zdolnych, w większości jednak mało energicznych i przyzwyczajo nych do starych metod w operacjach bojowych. Dołączyły się do tego po ważne kłopoty z dostawami i nadużycia w intendenturze. Plany rosyjskie zakładały przemarsz przez Rumunię, sforsowanie Dunaju i później możliwie najszybsze posuwanie się w kierunku Konstantynopola. Dowództwo turec kie postanowiło zastosować taktykę obronną - głów ną linią obrony m iał być Dunaj z kilku silnymi twierdzami na prawym brzegu. Nie udało się jednak Turkom utrzym ać tej linii, chociaż wojska rosyjskie przeprawiły się przez Dunaj nieco później, niż początkowo zamierzano. Z koń cem lipca generał H urko obsadził najważniejsze przejście w Górach Bałkań skich - przełęcz Szypkę, i zaraz potem próbował rozwijać ofensywę dalej w kierunku południowym, spotkał się jednak z niezwykle silnym kontrata kiem armii tureckiej i musiał odstąpić z powrotem za Bałkany. Szypki R o sjanie nie oddali, musieli jej jednak bronić przez parę miesięcy z najwięk szym poświęceniem, ponieważ Turcy chcieli zdobyć tę przełęcz za wszelką cenę. Obie strony poniosły bardzo duże ofiary, Turcy w swoich nieustannych atakach, a Rosjanie z powodu ciężkiej zimy - w okopach na Szypce zam arz ło kilka tysięcy żołnierzy rosyjskich. W tym. samym mniej więcej czasie, gdy Hurko docierał do Bałkanów, inne oddziały rosyjskie podeszły pod najsilniejszą twierdzę turecką w Buł garii - Plewnę (dziś Plewen, na północny wschód od Sofii). Niewielka zw ło ka w podjęciu decydującego uderzenia umożliwiła Turkom znaczne um oc nienie garnizonu Plewny, tak że niepodobna ju ż było wziąć jej szturmem, mimo że próbowano go trzykrotnie. Plewna, świetnie broniona przez Osmana-paszę, odpierała wszystkie ataki z tak wielkimi stratami dla szturm ują cych, że wywołało to poważne zaniepokojenie w Rosji. Dowództwo rosyj skie postanowiło ostatecznie przejść do długotrwałego oblężenia: po w yczer paniu zapasów żywności Osman-pasza usiłował wyjść z twierdzy i przedrzeć się przez pierścień blokady, lecz nie było to możliwe i 28 listopada (10 grud nia) 1877 Rosjanie weszli do Plewny. W ielką i zasłużoną w walkach sławę zyskał tam, wyniesiony przez prasę do rangi bohatera narodowego, generał Michaił Skobielew, nazywany „białym generałem”.
jąca się ciągle na Bałkanach sytuacja doprowadziła w 1875 r. do powstania w Bośni i Hercegowinie, a zaraz potem wybuchły silne ruchy antytureckie w Bułgarii. Powstanie wywołało szczególnie żywy oddźwięk w Europie, za równo na dworach, ja k i w szerokich kręgach społeczeństwa. Przybywali naw et do Bośni ochotnicy z różnych krajów, najwięcej z Rosji; jest rzeczą charakterystyczną, że znalazło się wśród nich sporo działaczy narodnickich, którzy dali w ten sposób przykład, że chcą walczyć nie tylko o wolność wła snego ludu. Turcy dławili surowo wszystkie ruchy powstańcze. Nie na wiele zdały się próby mediacyjne podejm owane przez Rosję, która proponowała przyznanie Bośni i Hercegowinie szerokiej autonomii, i przez Austrię, o wiele bardziej pow ściągliwą w swoich wysiłkach. Turcja nie chciała przyjąć dalej idących propozycji, powstańców nie mógł oczywiście zadowolić projekt austriacki. Anglia godziła się tylko na minimalne ustępstwa na rzecz Bośni, nie chcąc w żadnym wypadku dopuścić do dalszego osłabienia Turcji. Okrucieństwa tureckie w Bułgarii stały się przyczyną nowych powikłań: w połowie 1876 r. Serbia i Czarnogóra wypowiedziały w ojnę Turcji. W tym czasie zmieniły się także ju ż poważnie nastroje na dworze petersburskim - zaczęto coraz śmielej mówić o wojnie i wywierać w tym kierunku nacisk na cara. Nie chciał dopu ścić do wojny Gorczakow i na razie też do niej nie doszło, rozwinięto nato m iast szeroką kam panię pom ocy na rzecz Serbii. Wyjechało tam kilka tysię cy ochotników rosyjskich, a naczelne dowództwo armii serbskiej objął gene rał M ichaił Czemiajew, zdobywca Taszkientu w 1865 r. Jednocześnie zaczęły się pertraktacje rosyjsko-austriackie. Rosji chodzi ło o zapewnienie sobie neutralności ze strony Austrii na wypadek wojny z Tur cją, coraz bardziej prawdopodobnej. Obie strony zawarły w czerwcu 1876 r. porozumienie w Reichstadt (Zakupy, w północnych Czechach) i podpisały w styczniu 1877 r. tajną konwencję w Budapeszcie. N a mocy układu reichstadzkiego Rosja i A ustria postanowiły na razie przestrzegać neutralności w konflikcie Turcji z Serbią i Czarnogórą, na wypadek zaś zwycięstwa Tur cji przeciwdziałać aktom przemocy i skłonić Turcję do wprowadzenia re form w Bośni. Austria zastrzegała sobie prawo do aneksji pewnej części Bośni i tureckiej Chorwacji, gdyby Turcja wojnę przegrała; Rosja otrzymać miała wtedy z powrotem południowąBesarabię. W konwencji budapeszteńskiej była ju ż m owa o okupacji Bośni i Hercegowiny przez Austrię, która zobowiązy wała się do neutralności podczas przyszłej wojny rosyjsko-tureckiej. W tym czasie zarządzono w Rosji częściową mobilizację, a próby skło nienia Turcji do wprowadzenia instytucji autonomicznych w Bośni, Herce gowinie i Bułgarii nie dały rezultatu. Serbia musiała kapitulować, tak że już jedna tylko m ała Czarnogóra kontynuowała wojnę z Turcją. W takiej sytu acji Rosja, pozostając nadal neutralną, ryzykowała cały swój autorytet w śró d Słowian bałkańskich; nie było już innego wyjścia i w kwietniu 1877 r. wypo wiedziano Turcji wojnę. R osja zaczynała kolejną wojnę z Turcją w nie najbardziej korzystnych
Dalsze działania wojenne rozwijały się ju ż bardzo szybko i pomyślnie dla Wo)sk rosyjskich —w styczniu 1878 r. kapitulował Adrianopol i jeszcze w tym samym miesiącu Rosjanie dotarli prawie do samego Konstantynopola. Sytu u j ą Turcji była beznadziejna, zwłaszcza że na froncie zakaukaskim, gdzie toczyły się walki, Rosjanie stale odnosili sukcesy; ju ż w pierw szych
306
307
TRAKTATY pokojo w e
tygodniach wojny wzięto Bajazet i Ardahan, w listopadzie 1877 r. Kars, a w lu tym 1878 r. nawet Erzerum. Nie mogąc już liczyć na żadne nadzwyczajne okoliczności, które by spowodowały jakiś zwrot w wojnie, Turcja wyraziła zgodę na zawarcie pokoju. Pertraktacje ukończono bardzo szybko, co leżało także w interesie Rosji, gdyż zaniepokojona jej zwycięstwami Anglia zaczę ła ju ż grozić wojną. Rosjanie zrezygnowali więc z zamiaru opanowania Kon stantynopola; 19 lutego (3 marca) 1878 podpisano traktat pokojowy w San Stefano (na południowy zachód od Konstantynopola). Rosja otrzymywała Ardahan, Bajazet, Kars i Batum w Transkaukazji oraz zw rot południowej Besarabii. Turcja uznaw ała w całej pełni niezawisłość Serbii, Czarnogóry i Rumunii, wyrażając jednocześnie zgodę na powiększe nie terytorium tych państw: Serbii o tzw. Starą Serbię (Nowy Bazar i Nisz), Czarnogóry o część Hercegowiny, Rumunii o Dobrudżę. Powstawało auto nomiczne, oddzielne księstwo bułgarskie, nominalnie tylko zależne od Tur cji, a obejmujące terytorium od Dunaju do M orza Egejskiego, łącznie z Mace donią. Turcja zobowiązywała się do bezzwłocznego wprowadzenia reform w Bośni i Hercegowinie. Ani Anglia, ani A ustria nie chciały jednak zaaprobować tego traktatu, niewątpliwie korzystnego dla Rosji, lecz przede wszystkim dla Słowian bał kańskich. Sytuacja znów się zaostrzyła, znowu zaczęto w Anglii mówić o woj nie. Bism arck uchylił się od bezpośredniego poparcia i Rosja m usiała się zgodzić na zwołanie konferencji, która miała się zająć rewizją traktatu w San Stefano. Zrobiono to na kongresie w Berlinie z udziałem Niemiec, Anglii, Rosji, Austrii, Francji, W łoch i Turcji. Akt ostateczny, podpisany 1 (13) lipca 1878, wprowadzał zmiany bardzo niekorzystne przede w szystkim dla naro du bułgarskiego. M ocarstwa wyraziły wprawdzie zgodę na utworzenie Buł garii, ale okrojonej do obszaru między Dunajem i Bałkanami, bez dostępu do M orza Egejskiego i bez Macedonii, która pozostawała przy Turcji; przyszły książę bułgarski m iał być lennikiem sułtana. Południowa część terytoriów bułgarskich przekształciła się w autonom iczną prowincj ę - Rum elię W schod nią, przy czym była to tylko autonomia administracyjna, a w ładzę polityczną i w ojskow ą nadal sprawować m iała Turcja. Zarówno w Bułgarii, jak i we Rumelii Wschodniej pozostawał do określonego terminu rosyjski korpus oku pacyjny. Zmniejszano serbskie i czarnogórskie nabytki terytorialne, przyznane obu tym krajom na m ocy traktatu w San Stefano, nastąpiło jednak też wresz cie uznanie całkowitej niezawisłości Serbii, Czarnogóry i R um unii przez Turcję i wszystkie państwa biorące udział w kongresie berlińskim. Postanowienia dotyczące Rosji zmieniły się w stosunkowo niewielkim stopniu, choć j ej dyplomatyczna klęska była bolesna i prestiżowa. Rosj a otrzy m ywała południową Besarabię, między dolnym Prutem i północnym ramie niem delty Dunaju, a w Transkaukazji - Ardahan, Kars i Batum; Bajazet wracał do Turcji. Bośnia i Hercegowina przechodziły pod administrację Austro-Węgier, które m iały wprowadzić tam swoje wojska; po 30 latach okupa cja ta zostanie zamieniona po prostu na aneksję.
Turcja poniosła zatem dość duże straty, utrzym ała jednak jeszcze w swo im posiadaniu w schodnią część Półwyspu Bałkańskiego m iędzy M orzem Egejskim i Bałkanami, a poza tym północne prowincje greckie, terytorium albańskie, M acedonię i wysunięty najdalej na północny zachód sandżak nowobazarski, wciśnięty między Serbię, Hercegowinę i Czarnogórę. N ajw ięk szym osiągnięciem było utworzenie Bułgarii, zwłaszcza że ani jej zależność lenna od Turcji, ani sztuczna egzystencja Rumelii W schodniej nie trwały długo. Księciem bułgarskim został Aleksander Battenberg, syn księcia H e sji, który dość szybko zmienił początkową orientację prorosyjską i zbliżył się do Austrii. Stosunki z R osją popsuły się ostatecznie, gdy w 1883 r. Buł garia zawarła z A ustrią um owę w sprawie budowy linii kolejowej z Wiednia przez Belgrad i Sofię do Konstantynopola; Rosja natomiast usiłowała nakło nić rząd bułgarski do budowy linii biegnącej od Dunaju ku Bałkanom, która mogła mieć duże znaczenie strategiczne. W 1885 r. wybuchło powstanie we Wschodniej Rum elii i zaraz potem książę Aleksander proklamował połącze nie tej prowincji z Bułgarią. W tedy Rosja zaprotestowała przeciw temu, jako przeciw naruszeniu postanowień kongresu berlińskiego - oczywiście tylko dlatego, że Bułgaria zbliżyła się do Austrii. Doszło nawet do konferencji ambasadorów w K onstantynopolu i decyzji o konieczności przestrzegania tych postanowień, lecz w praktyce nie dało się to przeprowadzić. Pod naci skiem Anglii Turcja m usiała zrezygnować ze W schodniej Rumelii, a Austria zagroziła Rosji w ojną na wypadek interwencji rosyjskiej w Bułgarii. D yplo macji rosyjskiej udało się tylko doprowadzić do przew rotu wewnętrznego w Bułgarii i obalenia Aleksandra Battenberga, po czym rządy objęła partia rusofilska; trwało to jednak krótko - ostatecznie zwyciężyły i ugruntowały się w Bułgarii, a także w Rumunii i Serbii wpływy austriackie.
POLITYKA ZAGRANICZNA PO KONGRESIE BERLIŃSKIM Kongres berliński zapoczątkował poważne zmiany w dotychczasowym układzie sił politycznych Europy. Nastąpiło przede wszystkim ochłodzenie stosunków niem iecko-rosyjskich, które bardzo szybko odzwierciedliło się także w pociągnięciach natury ekonomicznej. W rok po kongresie rząd B i smarcka zamknął granice Niem iec dla importu rosyjskiego bydła i podniósł cło na wwożone z zagranicy zboże, co nam szało głównie interesy ziemian rosyjskich. W tym że 1879 r. Niem cy zawarły ścisły sojusz z Austrią, a po Przystąpieniu do niego W łoch w 1882 r. ukonstytuowało się tzw. trójprzym ierze. Mimo to Niem cy i Rosja potrzebowały się jeszcze nawzajem: dla Niemiec ciągle w ielką cenę m iała neutralność Rosji w zamierzonej przez Bismarcka rozprawie z Francją, a Rosja tylko z Niem cam i mogła jeszcze pro wadzić rozmowy o sprawach bałkańskich i tureckich. Przesłanki te um ożli wiły w 1881 r. restytucję „sojuszu trzech cesarzy” . Odnośny układ mówił 0 neutralności poszczególnych stron, gdyby jedna z nich znalazła się w sta 309
nie wojny, i poruszał też pewne kwestie związane z cieśninami i z układem sił na Półwyspie Bałkańskim. Sojusz zawarto na trzy lata i przedłużono go tylko jeden raz. Gdy upłynął ostateczny termin, w 1887 r., Rosja i Niem cy zawarły tzw. układ reasekuracyjny, zobowiązując się w nim nawzajem do neutralności na wypadek w oj ny, ale nie bez wyjątków; układ nie obowiązywał w razie w ojny Niemiec z Francją lub Rosji z Austrią, pozostawać m iał natom iast w mocy, gdyby w ojnę zaczęła Francja czy Austria. Nie na wiele się jednak ju ż to wszystko przydało - układu reasekuracyjnego, zawartego też na trzy lata, nie przedłu żano, a stosunki rosyjsko-niem ieckie pogarszały się z każdym rokiem . W dziedzinie kontaktów ekonom icznych doszło w pew nym m omencie do prawdziwej wojny celnej między obu państwami, a Niemcy - w brew poczy nionym w układzie zobowiązaniom - nie popierały polityki rosyjskiej na te renie Bułgarii. W 1890 r. dostał dym isję Bismarck, który mimo wszystko zawsze dbał o poprawne stosunki z R osją (zawsze chodziło m u zresztą także o sprawę polską i o zapewnienie Niemcom bezpieczeństwa od strony wschod niej na wypadek wojny z Francją), i wtedy Rosja zwróciła się ku Francji. Już wcześniej rząd francuski udzielił Rosji znacznej pożyczki, co poważnie ułatwiło rozmowy, które rozpoczęły się w 1891 r. Głównym elementem for malnym kształtującego się sojuszu była wym iana not dyplomatycznych mię dzy francuskim i rosyjskim ministrem spraw zagranicznych; tym ostatnim był wówczas Nikołaj Giers, zresztą germanofil, który wiele zrobił przedtem dla podtrzymania dobrych stosunków z Niemcami. Prócz tego obie strony opracowały konwencję wojskową, podpisaną w Petersburgu w 1892 r., ale zatwierdzoną dopiero z końcem roku następnego. Konwencja stwierdzała wy raźnie, że jeśli N iem cy lub przy ich poparciu W łochy uderzą na Francję, Rosja wystąpi przeciw Niem com z całą siłą, jaka będzie do jej rozporządze nia; do tego samego zobowiązała się Francja - w wypadku napadu Niemiec lub przy ich poparciu Austrii na Rosję, Francja miała wystawić przeciw Niem com 1,3 min żołnierzy, a Rosja 700-800 tys., i to jak najszybciej, tak żeby Niem cy od razu musiały prowadzić wojnę na dwu frontach. Pod koniec XIX w. zaktywizowała się znacznie działalność dyplomacji rosyjskiej na Dalekim Wschodzie. W latach 1894-1895 Chiny toczyły nie pom yślną dla siebie w ojnę z Japonią i po jej zakończeniu m usiały oddać Japonii Formozę, leżące na zachód od niej wyspy Peskadory oraz półwysep Liaotung na M orzu Żółtym; na południowym cyplu tego półwyspu znajdo wały się dwa ważne porty: Talien i Port Artur. W wyniku zbiorowej inter wencji mocarstw Japonia m usiała zrezygnować z aneksji Liaotungu, ale Chi nom pozostała do zapłacenia bardzo wysoka kontrybucja; dzięki pośrednic tw u Rosji udzielono im pożyczki w Paryżu. Rosja od dawna utrzymywała dość ożywione stosunki handlowe z Chinami, a w tym mom encie postano wiła przejść do silniejszego nacisku ekonomicznego; politykę taką mocno popierał ówczesny rosyjski m inister finansów Siergiej Witte; za jego sprawą utworzono m.in. bank rosyjsko-chiński. W 1896 r. oba państwa zawarły so 310
jusz obronny przeciw Japonii, przy czym Chiny wyraziły zgodę na poprowa dzenie transsyberyjskiej linii kolejowej (budowanej od 1891 r.) przez M an dżurię. W 1897 r. nastąpiły wypadki, które umożliwiły rozszerzenie wpływów rosyjskich, dotąd w zasadzie tylko ekonomicznych. W listopadzie tego roku Niem cy zagarnęły port Tsingtao w zatoce Kiao-Czao, a zaraz potem, jeszcze przed końcem roku, rosyjskie desanty morskie opanowały Talien i Port A r tur. W 1898 r. Chiny zgodziły się na wydzierżawienie Rosji półwyspu liaotuńskiego i na budow ę bardzo ważnego dla Rosji w takim układzie odgałę zienia kolei transsyberyjskiej - od Charbina do Portu Artura. Jednocześnie i inne mocarstwa poczyniły na wybrzeżu chińskim określone zdobycze, w od powiedzi na co wybuchło w Chinach „powstanie bokserów” zwrócone prze ciw zaborcom. M ocarstwa stłumiły je działając solidarnie, a w toku tych dzia łań wojska rosyjskie znalazły się na terytorium M andżurii. Nie wywołało to zadowolenia w Tokio, lecz Japonia chciała jednak uznać M andżurię za ro syjską strefę wpływów - pod warunkiem, że Rosja uzna takie same prawa Japonii w Korei. Rząd rosyjski nie przyjął tej propozycji, w Petersburgu bo w iem zyskiwali coraz większą przewagę zwolennicy agresywnej polityki na Dalekim W schodzie, popierani przez bardzo w pływ ow ą wówczas klikę afe rzystów, którym marzyły się olbrzymie dochody z eksploatacji bogactw Ko rei. W tedy Japonia zaczęła się przygotowywać do wojny i w 1902 r. zawarła sojusz z Anglią. Carat nie wyciągnął żadnych wniosków z sytuacji i coraz intensywniej realizował „wielki program azjatycki, mimo że w nowym układzie z China mi, 26 marca (8 kwietnia) 1902, Rosja zobowiązywała się wycofać wojska z Mandżurii w ciągu kilkunastu miesięcy. W 1903 r. dostał dym isję Witte, zwolennik pokojowej penetracji w Chinach, i utworzone zostało oddzielne namiestnictwo Dalekiego W schodu, obejmujące tereny generał-gubematorstwa amurskiego (Kraj Nadamurski, Kraj Ussuryjski, wybrzeże M orza Ochoc kiego, Sachalin, Kamczatka i Półwysep Czukocki) oraz obwód kwantuński (Liaotung). Namiestnikiem został zwolennik agresywnej polityki, admirał Jewgienij Aleksiejew. Utworzenie nam iestnictwa spowodowało jeszcze większe zadrażnienie w stosunkach z Japonią. Dopiero poniewczasie zorientowano się, że warto pójść na jakieś ustępstwa, bo wynik wojny nie musi być korzystny dla Rosji, było już jednak za późno. 27 stycznia (9 lutego) 1904 Japończycy uderzyli niespodziewanie, bez w ypow iedzenia wojny, na znajdujące się w Porcie Artura jednostki floty rosyjskiej, przyprawiając j ą o ciężkie straty. Zaczęła S19 bardzo ciężka i bardzo kosztowna wojna z Japonią.
XVIII. ROSJA NA PRZEŁOM IE XIX I XX WIEKU
OSTATNIE LATA XIX WIEKU
XI
a s t ę p c a Aleksandra III nie zmienił do tychczasowego kursu politycznego, nie żywił też żadnych zamiarów w tym kierunku. Car Mikołaj II był człowiekiem przeciętnym, nieprzygotowanym należycie do sprawowania rządów i mało energicznym. Mimo że w wielu sytuacjach wykazywał nawet daleko idący upór, ulegał na ogół łatwo i czę sto wpływom zewnętrznym, zwłaszcza tym, które wychodziły ze środowi ska bardzo rozgałęzionej i licznej rodziny Romanowów. W pierw szym dzie sięcioleciu rządów największy wpływ wywierali na niego dwaj stryjowie (sy nowie Aleksandra II), wielki książę W łodzimierz i wielki książę Sergiusz, wieloletni generał-gubemator Moskwy, znienawidzony przez społeczeństwo za swoją ultrareakcyjną postawę, brutalne obchodzenie się z ludźmi i skan daliczne życie osobiste. Z biegiem czasu rosło też znaczenie dwu innych Ro manowów, wielkich książąt M ikołaja i Piotra M ikołajewiczów (linia wywo dząca się od trzeciego syna M ikołaja I), oraz ich małżonek; były nim i siostry Anastazja (Stana) i Milica, córki księcia czarnogórskiego M ikołaja (małżeń stwo M ikołaja M ikołajewicza ze Staną zawarte zostało dopiero w 1907 r.). W najsilniejszym stopniu poddawał się car wpływom żony, Alicji heskiej, po przyjęciu prawosławia - Aleksandry Teodorówny. W szystkie wymienione osobistości odznaczały się dużą energią i skłon nością do nieustannego działania, same zresztą też ulegały różnym postron nym wpływom, nie dającym chlubnego świadectwa dworowi carskiemu w je go schyłkowym okresie. Za pośrednictwem wielkich książąt i ich małżonek robili fantastyczne interesy aferzyści i spekulanci najróżnorodniejszego au toram entu, uzyskując najbardziej intratne koncesje i milionowe pożyczki. Docierali na dwór lub działali poza dworem, korzystając przy tym z bezkar ności, oszuści, szarlatani i znachorzy; dzięki carowej i „Czam ogórkom ” (lud rosyjski stale tak nazywał żony Mikołaj ewiczów) zacząć m iał później swoją działalność i prowadzić j ą aż do końca 1916 r. aż nadto znany w historii Ro sji Grigorij Rasputin. W sensie politycznym wszystkie te wpływy były zde cydowanie ujemne, na wskroś reakcyjne, i nieustannie spychały Rosję w do słownym sensie na skraj przepaści. Nie tylko zresztą krąg Romanowów trze ba tu brać pod uwagę, odgrywali swoją rolę także reakcjoniści spoza tego środowiska, jak choćby Pobiedonoscew, jeden z wychowawców cara i nie mal do końca swego życia (zm. 1907) ciągle wpływowy doradca.
J- N
312
Panowanie M ikołaja II zaczęło się pod bardzo złymi auspicjami. Podczas uroczystości koronacyjnych w M oskwie, w maju 1896 r., nastąpiła przeraża jąca w skutkach katastrofa na tzw. Polu Chodyńskim, w zachodniej części miasta. W oczekiwaniu na zwyczajowe rozdawnictwo podarków stłoczyły się tam masy ludzi, oczywiście także mnóstwo kobiet i dzieci. Teren wybra no źle, pole było pełne wybojów i otoczone z jednej strony rowem, w dodat ku prowadzono tam jeszcze różne roboty ziemne. W potwornym tłoku dep tano się nawzajem i ponad tysiąc osób straciło życie. Opinia publiczna słusz nie przypisywała w inę władzom miasta, które nie poczyniły zawczasu żadnych kroków zabezpieczających. Fatalne wrażenie zrobiło również to, że car w ie czorem tego samego dnia wziął udział w uroczystym przyjęciu u am basado ra francuskiego. Polityka w ewnętrzna biegła takim samym torem ja k poprzednio, jeśli nie liczyć pewnych zm ian personalnych, jak odwołanie Hurki z Królestwa; przy czynić się to musiało do złagodzenia ucisku narodowościowego, zwłaszcza że kolejni generał-gubematorzy, Pawieł Szuwałow i Aleksandr Imeretyński, próbowali nawiązywać kontakty z arystokracją polską i oświadczali się z chę cią wprowadzenia pewnych zm ian na lepsze w systemie zarządzania Króle stwem. Ministrem spraw wewnętrznych był od 1895 r. Iwan Goremykin, prze ciętnego kalibru działacz państwowy, który przedtem piastował stanowiska wicegubem atorskie i gubem atorskie w Polsce, dbały nade wszystko o do chodowość własnego majątku. Toteż w okresie jego rządów nie działo się nic szczególnego; wyjątek stanowić może w ysunięty przez niego projekt wprowadzenia ziem stw w dziew ięciu guberniach zachodnich i w czterech innych, m.in. w archangielskiej i astrachańskiej. Sprawa nie należała do zbyt prostych, bo chciano za w szelką cenę uniknąć przewagi elementu polskiego w ziemstwach, i dlatego Goremykin proponował szerokie zastosowanie sys temu nominacji. Ostatecznie projekt upadł, znalazłszy zbyt wielu oponen tów; był wśród nich i jeden z wybitniejszych rosyjskich mężów stanu, od 1892 r. minister finansów Siergiej Witte, który w 1897 r. przeprowadził grun tow ną reform ę finansową, opierając kurs m bla na parytecie złota. Z upad kiem projektu Goremykina skończył się również ten okres kariery jego tw ór cy; z końcem 1899 r. ministrem spraw wewnętrznych został Dmitrij Sipiagin, bardzo energiczny i aktywny realizator drastycznie reakcyjnego kursu.
EKONOMIKA ROSJI U PROGU XX STULECIA W 1897 r. ludność imperium wynosiła, według pierwszego powszechne go spisu ludności, ponad 126 min, przy czym najw iększą gęstość zaludnienia 'wykazywały zachodnie i centralne terytoria Rosji europejskiej, częściowo także np. Transkaukazja. Pod koniec XIX w. więcej niż 2 m in ludzi pracow a ło w fabrykach i kopalniach, a liczbę tę należałoby znacznie powiększyć, gdyby się wzięło jeszcze pod uw agę robotników budowlanych, zatrudnio 313
nych w transporcie, przy budowie dróg kolejowych i różnych pracach sezo nowych. Produkcja przem ysłow a rosła nieustannie, osiągając w ostatniej dekadzie XIX w. 126% wzrost, dwa razy szybszy niż w N iem czech i trzy razy szybszy niż w Stanach Zjednoczonych. Budownictwo kolejowe szło np. dosłownie milowymi krokami naprzód, mimo trudnych warunków geogra ficznych, nieodłącznych afer, spekulacji i wysokich kosztów. Najwięcej robotników pracowało w przem yśle włókienniczym - około 650 tys.; potem szedł przemysł ciężki - 550 tys., spożywczy - 225 tys. i ce ramiczny - około 150 tys., reszta zatrudniona była w przemyśle drzewnym, papierniczym i w różnych innych, mniej istotnych gałęziach przemysłu. N aj silniejszymi ośrodkami przemysłowymi były Zagłębie Donieckie i ze względu na ropę Transkaukazja, a przede wszystkim okręg bakiński; nie traciły też znaczenia starsze centra przemysłowe: okręg centralny, okręg petersburski, a nawet Ural. W skaźniki ilościowe produkcji, jeśli chodzi o najważniejsze jej dziedziny, przedstawiały się następująco: w 1900 r. wydobyto 630 min pudów (10 320 tys. ton) ropy naftowej i 1 mld pudów (16 380 tys. ton) w ę gla, wytopiono około 180 min pudów (3 min ton) surówki i wyprodukowano około 135 min pudów (2,2 min ton) stali. Datujący się od tegoż roku kryzys ekonom iczny spowodował niekiedy obniżenie liczb produkcyjnych, które potem znowu zaczynają się podnosić - i to w im ponującym amerykańskim tempie, osiągając najwyższy poziom w momencie wybuchu wojny. Od po czątku wieku poziom produkcji wzrósł aż o 75%. Wydobycie w ęgla docho dziło w tym okresie aż do 36 min ton, wytop surówki do 4 m in ton, produk cja stali do 3,5 m in ton. W ydobycie ropy utrzym ywało się do 1904 r. na poziomie mniej więcej 11-11,5 m in ton; że pisze wiersze, podkreślano jego muzykalność, fascynację jazzem i zna jomość angielskiego. Ciężko chory na nerki i zdany na dializy, wiedział jednak, że ma niewiele czasu na przeprowadzenie reform , jakim i chciał uzdrowić system. A by za pewnić pożądany kurs, pozbył się z Politbiura K irilenki (Pelsze zm arł),
512 513
Za paradoks uznać można, że zarządzany przez starzejącą się oligarchię i pogrążający się w głębokim kryzysie wewnętrznym ZSRR doszedł na prze łomie lat 70. i 80. do największej w swej historii potęgi na arenie m iędzyna rodowej. Złożyło się na to wiele czynników, w tym kolejne błędy amerykań skiej polityki, zręczna, długofalowa i konsekwentna dyplom acja Gromyki i widoczny wzrost sowieckiej potęgi militarnej. Strategia następców Chruszczowa polegała na um iejętnym sprzężeniu zwrotnym pokojowej retoryki, spektakularnych inicjatyw rozbrojeniowych, konsekwentnej ekspansji w Trzecim Świecie, zwłaszcza w regionach o naj większym znaczeniu strategicznym, i doprowadzeniu do stopniowej erozji
świata zachodniego i jego systemu wartości, poprzez wspieranie wszelkich tendencji destrukcyjnych i odśrodkowych, włącznie z terroryzmem. Głównym strategicznym problem em i w dalszej perspektywie przeciw nikiem ZSRR w dekadzie B reżniew a stały się kom unistyczne Chiny. Pod wpływem w ydarzeń w ew nętrznych (tzw. rewolucja kulturalna rozpoczęta w 1965 r.), celem rozładowania narastających napięć, ich kierownictwo spro wokowało w 1969 r. cykl incydentów zbrojnych nad prawobrzeżnym dopły wem Amuru, graniczną rzeką Ussuri; w największym z nich, regularnej bitwie o wyspę Damanski, zginęło 58 oficerów i żołnierzy sowieckich, 94 zaś zostało ciężko rannych. Choć niebezpieczeństwo przerodzenia konfliktu w otw artą wojnę udało się oddalić, wzajemne stosunki stały się lodowate, a w wielu krajach Trzeciego Świata dochodziło wręcz do bezpośredniej sowiecko-chińskiej rywalizacji (np. w 1979 r., gdy wojska promoskiewskiej Socjalistycznej R epubliki W ietnam u obaliły propekiński ludobójczy reżim Czerw onych Khmerów w Kambodży). Norm alizacja wzajem nych stosunków nastąpiła dopiero kilka lat po śmierci konfrontacyjnie nastawionego Mao Tse Tunga. Obawy przed ekspansywną polityką władz ChRL stały się jednym z m o torów kursu zbliżenia z Zachodem, a szczególnie Stanami Zjednoczonymi, w początku lat 70. pod postacią polityki détente - odprężenia. Drugim skła niającym do tego powodem było postępujące uzależnienie sowieckiej go spodarki od importu technologii i żywności oraz związane z tym potęgujące się potrzeby kredytowe. Apogeum tej polityki stała się Konferencja B ez pieczeństwa i Współpracy w Europie (z udziałem Stanów Zjednoczonych). Pierwsza jej tura w Helsinkach, a następnie Genewie, zakończyła się w 1975 r. podpisaniem Aktu Końcowego KBWE. Potwierdzono w nim, na czym zale żało stronie sowieckiej, nienaruszalność poczdamskich granic i swobodę prze pływu informacji naukowo-technicznych, w zamian jednak za tzw. trzeci koszyk - zobowiązanie do przestrzegania „wolności myśli, sumienia, wy znania i przekonań”, co miało w perspektywie okazać się śmiertelnie groźne dla reżimów komunistycznych. Dyplomacja amerykańska, hołdująca w początku lat 60. teorii konwer gencji (której współautorem był Pitrim Sorokin), upodabniania na skutek obiektywnych procesów ekonomicznych i społecznych obydwu systemów politycznych, co zakładało wspieranie tendencji liberalnych w państwach bloku wschodniego, a następnie teorii „rozmiękczania komunizmu” (Zbignie wa Brzezińskiego, Polaka z pochodzenia), wedle której należało katalizo wać w nich tendencje dezintegracyjne, zaczęła skłaniać się do formalnej po prawy stosunków z ZSRR. Początkowo nie była ona jednak możliwa, gdyż za prezydentury Lyndona Johnsona (w latach 1963-1969) Stany Zjednoczo ne uwikłały się w beznadziejną, zakończoną haniebną klęską, wojnę w iet namską. Związek Radziecki wspierał co prawda, także militarnie, reżim pół nocno wietnamski, jednak - na skutek trudności stwarzanych przez Chiny, uzurpujące sobie hegemonistyczną pozycję w tym rejonie świata - w stop niu mniejszym, niż było to możliwe. Odnowę amerykańskiej polityki w du-
514
515
w prow adzając do centralnych władz kilku m łodszych działaczy: na człon ka B iura Alijewa, ów cześnie już I wiceprem iera, na sekretarzy KC zaś N ikołaja Ryżkowa, wywodzącego się z aparatu gospodarczego, i Jegora Ligaczowa, dynamicznego aparatczyka partyjnego. N a czele KGB, w miejsce przesuniętego do M SW Fiedorczuka, postawił Wiktora Czebrikowa, równie zaufanego, a znacznie bardziej sprawnego. Andropow zdołał także w yrów nać rachunki ze Szczołokowem, który zwolniony ze stanowiska, a następnie zagrożony aresztowaniem, zastrzelił się, oraz klanem Breżniewów, uderza jąc w zięcia Leonida Ilicza, wiceministra spraw wewnętrznych Jurija Czurbanowa, od lat prowadzącego z żoną G aliną ciemne interesy —na skraju pod ziem ia gospodarczego - o charakterze mafijnym (kilka lat później skazano go na 12 lat więzienia). N a dalsze działania zabrakło mu czasu: wyłączony od września 1983 r. z czynnego życia i przykuty do łóżka, zmarł na początku lutego roku następnego. Po jego spodziewanej śmierci alternatywą dalszych i znacznie energiczniej szych zmian stało się zachowanie status quo. Pierwszą możliwość uosabiał forowany przez zmarłego jako sukcesor, podobno nawet testamentamie, Gor baczow („młody człowiek”, jak z lekkim przekąsem określali go koledzy z Politbiura), drugą - cień Breżniewa - skrupulatny i usłużny partyjny biurokrata „Kostia” Czemienko. Wybór tego ostatniego, na wniosek Ustinowa i Tichonowa, pomyślany był jako rozwiązanie paliatywne, mające zablokować niewcze sne reformy i przygotować czas na wyłonienie nowego kandydata. Jeśli ostatnie lata rządów Breżniewa przypom inały tragikom edię, a pa now anie Andropowa m iało wym iar dram atu, okres gdy na czele KPZR stał C zem ienko był żenującą farsą. Sam gśn sek był m iernotą; nie m ając żadne go politycznego talentu, a na dodatek bardzo ju ż chory, praktycznie nie był w stanie wypełniać naw et obowiązków reprezentacyjnych. Spędzający w ięk szość czasu w szpitalu, um arł na m arskość wątroby w m arcu 1985 r. Od tej chwili Związek Radziecki m iał wkroczyć w nową, burzliw ą i ostatnią epo kę w swych dziejach.
POLITYKA „DÉTENTE” I NARODZINY ŚWIATOWEGO IMPERIUM
chu odprężenia zrealizował Richard N ixon (1969—1974), który zakończył w ojnę w Wietnamie. Polegała ona jednak nie tylko na ociepleniu stosunków ze Związkiem Radzieckim, ale i ignorowaną do tej pory ChRL, co w ytw o rzyło w stosunkach globalnych system trójbiegunowy, a także aktywizacji w Trzecim Świecie. Linia Breżniewa trium fow ała za krótkiej prezydentury Geralda Forda (1974-1977), gdy Zw iązek Radziecki czerpał najwięcej profitów z trakto wanej instrumentalnie polityki détente. Jimmy Carter (1977-1981), polityk nieudolny, potrafił jednak dostrzec pod wpływem Brzezińskiego, ówcześnie doradcy ds. bezpieczeństwa, płynące stąd zagrożenia; w 1979 r. nakazał za instalowanie w Europie rakiet średniego zasięgu pershing, co było odpowie dzią na wprowadzenie na uzbrojenie nowych sowieckich pocisków tej klasy SS 20, i przeciwstawił się agresji na Afganistan (por. niżej). Jeszcze tw ard szy kurs zaprowadził Ronald Reagan (1981—1989) —w początkowym okre sie jego prezydentury doszło do faktycznego nawrotu do „zimnej w ojny”. Określając publicznie ZSRR jako „im perium zła” i nadając wzajemnej, bar dzo ostrej rywalizacji, podbudowę ideologiczną, proklam ował w 1984 r. roz poczęcie gigantycznego, ja k się zresztą miało okazać i wirtualnego, progra mu zbrojeniowego „gwiezdnych wojen” (SDI, Strategie Defence Initiative). Andropow, stojący ju ż wówczas na czele KPZR, zareagował na am erykań skie wyzwania, do których Związek Radziecki był technologicznie nieprzy gotowany, również zaostrzając swoje stanowisko, czego świadectwem stało się zerwanie rozmów rozbrojeniowych w sprawie ograniczenia i redukcji broni strategicznych w Europie, po to, aby wznowić je ewentualnie z pozycji siły. Innym - brutalnym - przejaw em n o y e j konfrontacyjnej tendencji w poli tyce zagranicznej stało się zestrzelenie w 1983 r., z p ełn ą prem edytacją, południow okoreańskiego Boeinga 747 z 269 pasażeram i i członkami zało gi na pokładzie, który naruszył przestrzeń pow ietrzną ZSRR. Po latach w ydało się, że propaganda sowiecka, oskarżająca CIA o w ykorzystywanie tego i podobnych lotów do celów szpiegowskich, m iała w tym wypadku wyjątkow o rację. Narzędziem polityki Breżniewa stała się zainicjowana niekonsekwentnie przez Chruszczowa polityka rozbrojeniowa. Była ona atrakcyjna również i dla Zachodu. Powodów było kilka: oba supermocarstwa osiągnęły taki stopień nasycenia arsenałów jądrow ych, że dalsza ich rozbudowa mogła dać jedynie minim alne korzyści przy ogromnych kosztach (przy niższym poziomie PKB Związek Radziecki dla dotrzymania kroku rywalowi m usiał wydawać rela tywnie dwukrotnie więcej środków); zamrożenie zbrojeń dawało szansę utrzy m ania druzgocącej przewagi, jaką uzyskały nad innymi; zarówno ZSRR, jak i Stany Zjednoczone obawiały się też atomowych aspiracji Chin, które od rzucały wszelkie układy; rozprzestrzenienie broni termojądrowej w Trzecim Świecie mogło grozić niekontrolowanym konfliktem o wymiarze nie tylko lokalnym. Kolejno zawierano zatem porozumienia o „pokojowym wykorzy staniu przestrzeni kosm icznej” (1967) - całkowicie papierowe, mające je d 516
nak utrudnić ekspansję w kosmosie innym państwom, „o nierozprzestrzenia niu broni atom owej” (1968), wreszcie układy SALT I (Strategie Arm s Limitation Talks, 1972) i SALT II (1979), dotyczące ograniczenia zbrojeń strate gicznych. Ich uroczyste podpisywanie dawało zazwyczaj dodatkową okazję do tzw. szczytów sowiecko-amerykańskich, które weszły od początku lat 60. na stałe do kalendarza dyplomatycznego. Przywódcy sowieccy epoki „zastoju” traktowali swe siły zbrojne jako in strument odstraszania i szantażu politycznego, w przeciwieństwie bowiem do Chruszczowa, krytykowanego za balansowanie na krawędzi wojny, wyklu czali możliwość rozpoczęcia globalnej konfrontacji jądrowej, tym bardziej że inne środki walki z imperializmem okazały się, ich zdaniem, dostatecznie sku teczne. Mimo ogromnego potencjału uderzeniowego, armia sowiecka posia dała jednak słaby punkt; utrzymywane w N R D potężne zgrupowanie wojsk pancernych, podobnie jak rakiety średniego zasięgu wycelowane w Europę Zachodnią, potęgowały co prawda „równowagę strachu”, czyniąc z niej swo istego zakładnika, ale nie rozwiązywały kwestii konfliktów lokalnych, w któ rych broń atomowa, a nawet czołgi nie odgrywały żadnej roli. Pierwszy do strzegł to najwybitniejszy sowiecki strateg doby powojennej admirał Siergiej Gorszkow, długoletni dowódca marynarki wojennej (1956-1985), który zdo łał przeforsować gigantyczny, wieloletni plan rozbudowy floty wojennej, skła dającej się nie tylko z okrętów podwodnych, ale również lotniskowców, do których nie bez trudu udało mu się przekonać konserwatywnych zw ierzchni ków, krążowników rakietowych itd. W efekcie w połowie lat 80. sowiecka flota, chroniąc rozsianych po całym świecie sojuszników, zaczęła poważnie zagrażać amerykańskiej hegemonii morskiej, podważając aksjomat strategii Stanów Zjednoczonych i ich pozycję światowego żandarma. W ymierny sukces Zw iązkowi Radzieckiem u przyniosła trw ająca przez cały okres powojenny w ojna wywiadów. KGB i GRU oraz podporządko wane im służby specjalne państw kom unistycznych, znacznie bardziej bez w zględne i dysponujące większym i środkami, a nadto praktycznie nieza leżne od jakiejkolw iek kontroli, potrafiły um ieszczać swych agentów w naj bliższym otoczeniu zachodnich przyw ódców (kanclerza RFN W illy ’ego B randta i prem iera W ielkiej B rytanii H arolda W ilsona, podejrzew anego zresztą o działalność na rzecz ZSRR) lub wręcz werbować ludzi z najw yż szych kręgów w ładzy (francuskiego m inistra obrony C harles’a Hernu). Wiele uwagi, na osobiste polecenie Andropowa, poświęcano budow ie po tężnej agentury wpływu, np. przez w erbunek dziennikarzy oraz infiltracje organizacji m iędzynarodow ych, ze szczególnym uw zględnieniem ONZ. Tajne służby w coraz w iększym stopniu pozostaw ały też nadal nieocenio nym źródłem najnowszych, nie tylko zbrojeniow ych technologii, których dopływ um ożliwiał podtrzym ywanie coraz bardziej zapóźnionego technicz nie przem ysłu sowieckiego. Przemyślana polityczna ofensywa w krajach Trzeciego Świata m iała w y raźne cele: zdobycie baz wojskowych w newralgicznych rejonach strategicz 517
nych. Prosowieckie reżim y ustanowiono kolejno w Jem enie Południowym (1967) i Somalii (1969—1977), a potem w Etiopii (1977), blokujący drogę m orską z Europy na Bliski Wschód. Zwycięstwa „m arksistowskich” ugru powań w M ozambiku i Angoli w 1975 r., podtrzymywanych następnie, w o bec zaciekłego oporu, przybierającego formy walki partyzanckiej, przez speł niające rolę najemników regularne formacje kubańskie, pozwalały na okrą żenie Republiki Południowej Afryki, gdzie opłacane przez sowieckie tajne służby ruchy wewnętrzne zmierzały do podważenia stabilności systemu po litycznego opartego na zasadzie apartheidu. Wyklarowała się także ostatecznie sytuacja na B liskim Wschodzie. Zw ią zek Radziecki udzielając szerokiej pom ocy militarnej państwom arabskim i wysyłając do nich wielotysięczne m isje wojskowe, znalazł się autom atycz nie w ostrym, pogłębiającym się konflikcie politycznym ze wspieranym przez Stany Zjednoczone Izraelem. Co praw da po kolejnej przegranej z nim w oj nie Egipt w 1976 r. wypowiedział sojusznicze pakty zawarte z ZSRR, ale rekompensowały to bliskie stosunki z Irakiem i Syrią, a także Libią. Wiele uwagi poświęcono także poparciu Organizacji W yzwolenia Palestyny, która nie bez co najmniej pośredniej inspiracji ze strony sowieckiej przeszła do działań terrorystycznych. W związanym z ZSRR układami o przyjaźni, choć monarchicznym A fga nistanie w 1978 r. doszło do zamachu stanu, w którego wyniku obalono kró la i proklamowano republikę - na jej czele stanął kom unizujący N ur M o ham m ed Taraki. W krótce zastąpił go Hafizullah Amin, równie radykalny, ale obawiający się zbytniej sowieckiej dominacji. Niesprawdzone, uzyskane ka nałami wywiadowczymi pogłoski o możliwości pojawienia się w kraju A m e rykanów, wywołały nerwowe reakcje przywództwa Zw iązku Radzieckiego, które traktowało już Afganistan jako kolejnego członka wewnętrznego im perium. Zgodnie z obowiązującą doktryną Breżniewa (por. s. 520) należało w takiej sytuacji interweniować zbrojnie. D ecyzjęw tej kwestii podjęła w grudniu 1979r. faktycznie rządząca „trój ka” —Andropow, U stinow i Gromyko. Początkowo wydawało się, że inter wencja kierowana przez I zastępcę m inistra obrony, m arszałka Siergieja So kołowa, przebiegnie modelowo: w brawurowej akcji kom andosów Specnazu zabito Amina i całe jego otoczenie, a poprzedzane przez spadochroniarzy i kom andosów czołówki pancerne wkroczyły do Kabulu. Intronizowano tam wypróbowanego i przygotowanego do roli tej Babraka Karmala, wywodzą cego się z mniejszości tadżyckiej. Okazało się jednak, że interwencja rozbu dziła niesnaski plemienne, wywołując opór dominującej grupy pasztuńskiej, a zaprowadzane jeszcze przez Tarakiego reformy w duchu socjalistycznym i laickim, m.in. rolna, wzburzyły tradycyjne społeczności. Reakcją na te dzia łania był potęgujący się ruch partyzancki, wspierany przez Amerykanów i ich sojuszników. Ekspedycja interwencyjna przekształciła się w angażującą co raz większe siły wojnę neokolonialną, „sowiecki Wietnam”, wyjątkowo okrut ną, krw aw ą i politycznie beznadziejną. 518
Reakcja Stanów Zjednoczonych na wydarzenia w Afganistanie była nie spodziewanie ostra; prezydent Carter, napiętnował agresję i zastosował wie le bolesnych retorsji, w postaci ograniczenia przepływu niektórych techno logii i zawieszenia podpisania faworyzującego stronę sowiecką porozum ie nia SALT II. Inną konsekwencją interwencji afgańskiej stało się wycofanie Stanów Zjednoczonych z planowanej z niebywałym rozmachem i przepychem prestiżowej imprezy - XXII Igrzysk Olimpijskich w Moskwie w 1980 r. Sto lica, podniesiona przez samego Breżniewa do rangi „wzorcowego m iasta so cjalistycznego”, z czym wiązało się wiele barbarzyńskich decyzji urbanistycz nych, miała stać się wizytówką systemu. Olimpiada bez rywalizacji z A m e rykanami traciła na znaczeniu i wartości propagandowej. N iew ielką pociechą był w ramach retorsji bojkot przez ZSRR i jego sojuszników kolejnych igrzysk w Los Angeles w 1984 r. Pierwsza próba zdobycia przyczółka na kontynencie amerykańskim za kończyła się fiaskiem. Dojście do władzy w Chile w 1970 r. lidera Frontu Ludowego lewicowego socjalisty Salvadora Allende, wspieranego przez m iej scowych komunistów klasycznego „poputczika”, stwarzało nadzieje na usta nowienie tam trwałego przyjaznego ZSRR reżimu. Kraj przed postępującą anarchią i nieuchronnym skomunizowaniem uratował trzy lata później woj skowy zamach stanu, przeprowadzony przez generała Augusto Pinocheta. Kolejnym obiektem sowieckiej penetracji stała się Nikaragua. Po obaleniu w 1979 r., w wyniku długoletniej wojny partyzanckiej, anachronicznego re żimu Somozów rządy przejął tam i utrzymał ultrarewolucyjny Front W yzwo lenia Narodowego im. Sandino, choć nowy system władzy, wzorowany na modelu kubańskim, wywołał powszechne powstanie, kierowane przez finan sowany przez Amerykanów ruch Contras. Nie powiodła się za to próba prze chwycenia kontroli nad maleńką, ale w ażną strategicznie, antylską wysepką Grenada, gdzie powstały w wyniku zamachu stanu marionetkowy prokubański reżim obaliła w 1983 r., na osobisty rozkaz prezydenta Reagana, inter wencja amerykańska. Sukcesy w walce o Trzeci Świat były bezsporne, granice bowiem impe rium zewnętrznego objęły Etiopię, M ozambik i Angolę. Wielu politologów uważało, że ZSRR na początku lat 80. zyskał w walce o globalną dom inację trwałą przewagę nad Zachodem. Pomoc wojskowa dla egzotycznych reżi mów, często marnotrawiona, także z racji niskiej kultury technicznej, w ym a gała jednak wielkich nakładów finansowych. Ponoszono je także dla gospo darczego podtrzym ania wasalnych państw, których przywódcy otrzymane środki często defraudowali (niedoścignionym m istrzem w tym procederze był przywódca Ludowo-Demokratycznej Republiki Etiopii pułkownik Mengistu Hajle Mariam). Największych kłopotów Związkowi Radzieckiemu przysporzyli w okre sie Breżniewa najbliżsi sojusznicy. W 1967 r. w Czechosłowacji rozpoczął SN opóźniony o co najmniej dekadę proces destalinizacji i demokratyzacji, który wyniósł do władzy umiarkowanego reform atora Alexandra Dubćeka,
uważanego początkowo w Moskwie za człowieka zaufanego, ponieważ w y chowywał się w ZSRR i tam studiował. Tym większe było rozczarowanie, a potem i wściekłość sowieckich przywódców, gdy zaczął, jak ongi N ag y ustępować pod naciskiem społecznych nastrojów (Kosygin nazywał go „ka nalią pierwszej rangi”). Kamieniem obrazy stały się postulaty kwestionujące ideologiczną świętość - kierowniczą rolę partii. Sowieckie kierownictwo, pom ne nauk węgierskich, postanowiło działać prewencyjnie, tym bardziej,5 ze nalegali na to przyw ódcy innych krajów bloku, z wyjątkiem Rumunii! Do bezkrwawej interwencji wojskowej doszło 21 sierpnia 1968. N a teryto rium Czechosłowacji wkroczyły liczące 500 tys. wojska sowieckie dowo dzone przez generała armii Iwana Pawłowskiego, kontyngenty polskie oraz symboliczne jednostki bułgarskie, węgierskie i Ludowej Arm ii NRD. Dubćek i inni członkowie czechosłowackiego kierownictwa zostali porwani i zm u szeni po 5 dniach do podpisania w M oskwie układu, sankcjonującego stacjo nowanie w kraju wojsk sowieckich i zapowiadającego wycofanie się z reform przeprowadzonych podczas „praskiej wiosny”. Wkrótce, sterując ruchami ka drowymi, doprowadzono do ustanowienia nowych, całkowicie uległych na czelnych władz partyjnych i państwowych. Jako podzwonne interwencji „Praw da” ogłosiła artykuł programowy, wykładający now ą sowiecką doktrynę, na zw aną na Zachodzie doktryną Breżniewa, określającą charakter podległości państw imperium zewnętrznego. Odwołując się do leninowskiej teorii klaso wego charakteru prawa, również międzynarodowego, stwierdzano, że w imię „interesów socjalistycznej wspólnoty” (czyli Związku Radzieckiego), m a ona prawo interweniować wszędzie na swym obszarze, jeśli tylko zagrożone zo staną ustrojowe pryncypia. Stany Zjednoczone, a zw łaszcza ich europejscy sojusznicy, zapatrzeni w tym czasie w możliwości, jakie mogło przynieść odprężenie w stosunkach z ZSRR, przeszły praktycznie i nad inwazją, i nad ogłoszeniem doktryny Breżniewa, notabene kodyfikującej jedynie niepisane zasady podziału Europy ustalone jeszcze podczas II w ojny światowej, do porządku dziennego. Kolejnym źródłem niepokoju przywódców sowieckich stała się Polska. W 1970 r. dyskretne sugestie Breżniewa i Kosygina przyczyniły się do zaże gnania grożącej rozpaleniem wojny domowej rewolty na Wybrzeżu i w y m iany ekipy. Nowy kryzys, który w ybuchł w sierpniu 1980 r. i doprowadził do powstania NSZZ „Solidarność”, m ógł przynieść najgorsze skutki - prze niesienie polskiego eksperymentu ustrojowego do innych krajów socjalistycz nych. Przedstawiciele kwadrumwiratu wielokrotnie interweniowali u polskich przywódców, napominając ich, aby powściągnęli kontrrewolucję „własnymi rękam i . Interwencję zbrojną, zwłaszcza wobec angażowania coraz potęż niejszych sił w Afganistanie z jednej i spodziewanych retorsji amerykańskich (łącznie z inwazją na Kubę) z drugiej strony, traktowali jako ostateczność, jed nak, jak się zdaje, w odpowiednim momencie nie uchyliliby się i przed nią. Generała Wojciecha Jaruzelskiego, I sekretarza KC PZPR, ostatecznie skło niono do proklamowania w grudniu 1981 r. stanu wojennego szantażem eko
nom icznym - groźbą drastycznego obcięcia dostaw surowców energetycznych, bez których gospodarka Polski załamałaby się totalnie. Sukces ten sowieccy przywódcy starali się wykorzystać, aby na zasadzie powielenia rozwiązań zastosowanych w Czechosłowacji silniej podporządkować kraj swej kontro li. Pomimo wsparcia ze strony ultrakonserwatywnych sił w polskiej partii, nie udało się to jednak, na skutek umiejętnej obstrukcji generała Jaruzelskie go, który zawiódł na tym polu ich oczekiwania. Z narastaniem kryzysu w Polsce wiązał się zam ach na Jana Paw ła II do konany w Rzymie w 1981 r. Po ujęciu terrorysty zachodnie służby specjalne rozpoczęły poszukiwania jego inspiratorów; tzw. bułgarski ślad okazał się jednak niewypałem. Uprawniona jest hipoteza, że był specjalnie sfabryko wany, aby przykryć nim m achinacje KGB, które mniej czy bardziej,sekretnie od lat wspierało wszelkie, szczególnie lewackie, organizacje terrorystyczne, zwłaszcza w Europie Zachodniej. Równie użyteczne były tam, jak o element nacisku, różnej maści ruchy pokojowe, dogłębnie infiltrowane przez sowiec ką agenturę, jak np. organizacja Greenpeace. Wyraźne odchodzenie KPZR od pryncypiów ideologii i jej skrajny prag matyzm w bieżących działaniach stał się osią sporu, który wybuchł w połowie lat 70. w światowym ruchu komunistycznym. Wywołała go silna fronda zjed noczona wokół Komunistycznej Partii Włoch, wyznająca zasady doktryny eurokomunizmu, w 1977 r. przedstawione przez przywódcę Komunistycznej Partii Hiszpanii Santiago Carillo. Założywszy policentryczny charakter ruchu w wymiarze międzynarodowym, z perspektywy M oskwy „staczał się na po zycje socjaldemokratyczne”, negując walkę rew olucyjną na rzecz zaakcepto wania reguł demokracji parlamentarnej.
KRYZYS NAUKI I OFICJALNEJ KULTURY „Partyjność” nauki, o którą walczył jeszcze Lenin, oznaczała skrajne ogra niczenie swobody poszukiwań, nawet w badaniach podstawowych. Podejmo wano te i tylko te, które miały perspektywy wdrożeniowe, zwłaszcza w prze myśle zbrojeniowym. Ponieważ początkowo np. nie ogarniano roli i znacze nia cybernetyki, definiowano j ą oficjalnie jako „burżuazyjną pseudonaukę”; podobnie potępiano w swoim czasie genetykę. Narzucone ograniczenia po wodowały np. stosunkowo niewielką, wobec potencjalnych możliwości, liczbę Nagród N obla w zakresie nauk ścisłych. W okresie 1945-1990 otrzym ało je 9 uczonych sowieckich wobec blisko 150 amerykańskich. Laureatami byli: w dziedzinie fizyki - Pawieł Czerienkow, Ilia Frank i Igor Tamm za opraco wanie teorii tzw. prom ieniowania Czerienkowa (1958); Lew Landau, były zek (1962), i nestor nauki sowieckiej Piotr Kapica (1984), obaj za badania nadciekłości helu; Nikołaj Basów i Aleksandr Prochorow (1964) za prace nad elektroniką kwantową; oraz w zakresie chem ii - Nikołaj Siemionów (1956) za badania dotyczące kinetyki chemicznej. Nadto Nobla w zakresie 521
ekonomii otrzymał Leonid Kantorowicz za zastosowanie do prognozowania ekonomicznego m etod matem atycznych (1975). Oczywiście wielki poten cja! intelektualny, a także znaczne środki powodowały, że w określonych dyscyplinach nauka i technika sowiecka tworzyły ścisłą czołówkę światową, niekiedy nawet stanowiąc, jak przez pew ien okres w kosm onautyce (por. s. 499) czy energetyce atomowej, jej awangardę. Radziecki program kosmiczny załamał się jednak w połowie lat 60. Jesz cze w końcu 1964 r. dokonano pierwszego lotu dwuosobowego statku „Woschod 1”, z którego, aby umożliwić zainstalowanie trzyosobowej załogi (W ła dim ir Komarow, Konstantin Fieoktistow i Boris Jegorow), zdjęto wszelkie instalacje zabezpieczające i ratunkowe, kilka zaś miesięcy później, w początku 1965 r., Aleksiej Leonow odbył pierw szy „spacer” w Kosmosie („Woschod 2”). K lęską stała się nieoczekiwana śm ierć Koralowa w 1966 r., konstrukto ra, który wyprzedził epokę i dzięki swemu autorytetowi potrafił przeciwsta wiać się wszelkim naciskom, także z najwyższego szczebla, zapewniając pro wadzonym badaniom pełną autonomię. Katastrofą i śmiercią Komarowa, z po w odu awarii lądownika, zakończył się rok później lot „Sojuza 1”, pierwszego statku nowej generacji. Kłopoty z rakietą nośną spowodowały, że Związek Radziecki przegrał z Amerykanam i wyścig o lądowanie kosm onautów na Księżycu. Aby wykorzystać posiadany niemały potencjał, skoncentrowano się na program ie budow y załogowych stacji orbitalnych. W jego ram ach w 1975 r. doszło w epoce najbardziej ożywionej détente do wspólnego lotu „Sojuz 19”/ „Apollo 18” mieszanej załogi sowieckiej (Leonow i Walerij K u basów) i amerykańskiej. Później w kosm os zabierano kolejno kosmonautów z krajów „obozu socjalistycznego”, w śród nich, jako drugiego, Polaka, M i rosława Hermaszewskiego (1978). Inną wizytówką Związku Radzieckiego był przem ysł lotniczy, chlubiący się pokaźnym eksportem, gdzie działali konstruktorzy takiej klasy, jak A lek siej Tupolew, Siergiej Iljuszyn, Aleksandr Jakowlew, Artiom M ikojan (brat Anastasa) czy Pawieł Suchoj, twórcy powszechnie znanych i znakomitych samolotów tu, ił, jak, m ig i su. Jego potęgę budowano wszelkimi środkami: w sytuacji wystąpienia luk technologicznych bez żenady i najmniejszej tro ski np. o patenty sięgano do obcych osiągnięć, uzyskanych metodami szpie gowskimi, naddźwiękowy samolot pasażerski Tu-144 był niemal dosłowną repliką francusko-brytyjskiego concorde’a; z tego powodu zwano go zresztą półoficjalnie „konkordiańskim”. Kradzież w tym wypadku nie wyszła je d nak na dobre, prototypowa maszyna bowiem rozbiła się w 1973 r. podczas prestiżowych pokazów lotniczych w Le Bourget pod Paryżem. N auki społeczne traktowane były zawsze w ZSRR w sposób wysoce in strumentalny. Miały pełnić rolę wychowawczą, propagując obowiązujący kult partii komunistycznej i Lenina, i ideologiczną, tocząc bezustanne kampanie przeciw ko „falsyfikatorom ” nauki w każdej jej dziedzinie. Przedmiotami obowiązkowymi na wszelkich kierunkach studiów były filozofia marksistow ska, sprowadzająca się do egzegezy rzekomo filozoficznych pism „W ielkie 522
go Wodza Rew olucji Październikow ej” i historia K om unistycznej Partii Związku Radzieckiego. Jak obliczano, w schyłkowym okresie uprawianiem tego rodzaju kultowych obrzędów zajmowało się ok. miliona ludzi, obdarza nych tytułami naukowymi i godziwie opłacanych. Ideologizacja badań wywołała głęboki, perm anentny kryzys w hum ani styce. Trwał od początków lat 30., w związku ze stopniowym odsuwaniem i odchodzeniem, także z powodów biologicznych, przedrewolucyjnej kadry uczonych. Jako norm ę badawczą stosowano fałszowanie źródeł, poprzez usu wanie niewygodnych fragmentów lub nawet zastępowanie ich innymi. Zasa dą interpretacyjną było zachowanie poprawności politycznej, polegającej na dostosowaniu wyników badań do aktualnie obowiązującej linii partyjnej. Niewygodne fakty pomijano lub zastępowano wymyślonymi. Najjaskraw szym tego przykładem było uprawianie historii Związku Radzieckiego „od czasów najdawniejszych”, co budziło efekty komiczne, gdy w najpoważniej szych z punktu widzenia formalnego syntezach w ykład rozpoczynano od czasów wspólnoty pierwotnej. Nawet ci uczeni, którzy posiadali jakiś dorobek i zdolności, ja k np. nie wątpliwie utalentowany historyk Jewgienij Tarle (1874-1955), byli zmusza ni do podejm owania badań firmujących meandry polityki sowieckiej: jego biografia Bismarcka służyła uzasadnieniu przyjaźni sowiecko-niemieckiej, a Wojna krymska i Napoleon dowodziły, że nawet carska Rosja potrafiła sta wić czoła mocarstwom zachodnim. Wykwitem historiografii kom unistycz nej była trzytom owa Historia Wielkiego Października (1967-1973) akade mika Isaaka M inca (1896-1991), która co prawda ju ż nie musiała upowszech niać m itu Stalina - organizatora przewrotu bolszewickiego, ale doszczętnie zakłamywała, zgodnie z utartą tradycją, rolę Trockiego i relacje bolszewi ków z innymi partiam i i społeczeństwem. N ieliczne wartościowe pozycje powstawały w rzadkich chwilach ideologicznych odwilży, np. książka Alek sandra Niekricza (1920-1993) 1941. 22 czerwca (1965), która w uczciwy na tamtym etapie sposób usiłowała przedstawić przyczyny sowieckich klęsk w pierwszym okresie wojny, co zresztą ściągnęło na autora, po dojściu do władzy Breżniewa, bezprzykładne ataki neostalinowców. Innym sposobem było ukrycie się w swego rodzaju ideologicznych niszach, obszarach, które w danym okresie budziły mniejsze zainteresowanie partyjnych nadzorców nauki, wspomnieć należy tu np. studia najwybitniejszego bodaj historyka porewolucyjnego Piotra Zajonczkowskiego (1904-1983), poświęcone dzie jom wewnętrznym Rosji za panowania Aleksandra II i Aleksandra III, prace poruszającego się na pograniczu historii literatury i kultury, znawcy średnio wiecznej Rusi Dmitrija Lichaczowa (1906-1999), w młodości w ięźnia Sołowek, czy dzieła kulturoznawców M ichaiła Bachtina (1895-1975) i Jurija Łotmana (1922-1993), także światowej klasy filologa, twórcy „tartuskiej szkoły lingwistycznej”. Nawet jednak najuczciwsi badacze musieli okraszać gęsto swe prace odwołaniami do, w swoim czasie, Stalina, a później obowiązkowo Lenina, M arksa i Engelsa oraz dbać, aby ich ogólna wymowa była zgodna 523
z anachronicznymi lub nawet błędnymi z naukowego punktu widzenia po glądam i „klasyków” . Nie mogąc tworzyć w kraju, wybitni humaniści sowieccy w latach 70. i 80. korzystali z możliwości emigracji. Niekricz, obłożony w ojczyźnie ana temą, opublikował Utopię u władzy (1982), jedną z najciekawszych syntez dziejów Związku Radzieckiego. Jej współautorem był M ichaił Heller (19221997), mający już w swoim dorobku doskonałą pracę Św iat obozów kon centracyjnych a literatura sowiecka (1974), em igrant, który w yjechał na Zachód przez Polskę i był długoletnim współpracownikiem paryskiej „K ul tury” . Byli partyjni aparatczycy, Abdurachm an Awtorchanow (1908-1997) i M ichaił Woslenski (ur. 1920), stw orzyli socjologiczno-historyczny obraz kształtow ania się i funkcjonow ania politycznego system u sow ieckiego w fundam entalnych pracach Technologia władzy (1959) i N om enklatura (1984). N iektórzy z historyków, pozostający w ZSRR , publikow ali swe dzieła w tamizdacie: choćby dwaj synowie funkcjonariuszy partyjnych, ofiar represji z lat 30., Roj M iedwiediew (ur. 1925) i A nton A ntonow-O wsiejenko (ur. 1920). Pierwszy opisał w duchu X X II Zjazdu przebieg wielkiej czyst ki {Pod osąd historii, 1965), drugi opracow ał o w iele bardziej krytyczną biografię Stalina {Portret tyrana, 1984). Podobnie było z socjologią czy ekonom ią (gdzie stworzono dziwoląg poję ciowy, jakim była „ekonomia polityczna socjalizmu”). Gorzej jeszcze rzeczy m iały się w psychiatrii, którą od lat 60. zaczęto wykorzystywać na m asową skalę na potrzeby KGB. Praktyka ta, porównywalna do najbardziej zbrodni czych eksperymentów lekarzy niem ieckich w okresie II wojny światowej, spowodowała w 1983 r. wykluczenie ZSRR ze Światowej Organizacji Psy chiatrycznej. N a rosnącą samodzielność środowisk twórczych władze zareagowały do ciskaniem cenzuralnej i politycznej śruby, czego wyrazem stało się odwołanie Twardowskiego z funkcji redaktora naczelnego „Nowogo M ira” w 1970 r. Cztery lata później nieformalna wystawa plastyków awangardzistów w je d nym z moskiewskich parków została rozjechana buldożerami. Co ciekawe, Andropow, walcząc o władzę i pragnąc zaskarbić sobie przychylność opi niotwórczych środowisk tak w kraju, ja k zwłaszcza za granicą, wykonał pod ich adresem kilka drobnych gestów; zgoła inaczej poczynał sobie, objąwszy stanowisko sekretarza generalnego. W oficjalnym obiegu szeroko propagowano pisarzy dyspozycyjnych, z au torami wielotomowych grafomańskich fresków historycznych utrzymanych w neostalinowskim klim acie Aleksandrem Czakowskim (ur. 1913) i Iwanem Stadniukiem (ur. 1920) na czele. Większej miary literatem był Konstantin Simonow (1915-1979), zawsze bliski władzy koniunkturalista, który w ielką popularność zdobył w trakcie wojny prostym i, ale przemawiającymi do uczuć m asowych czytelników lirykami, a ugruntował ją trylogią wojenną, zapo czątkowaną najlepszą w niej powieścią Żywi i martwi (1959), ukazującąz nie wielkim i tylko upiększeniam i tragiczne lato 1941 r. W niejakiej opozycji
pozostawała grupa twórców, którzy usiłowali godzić nakazy i zakazy cenzuralne z własnym sumieniem. Najwybitniejszym jej przedstawicielem był Ju rij Trifonow (1925-1981), autor utrzymanych w klimacie czechowowskim powieści ukazujących rozterki i kompromisy sowieckich inteligentów jego pokolenia; najbardziej znaną z nich był chwilami autobiograficzny Dom nad rzeką M oskwą {Dom na nabierieżnoj, 1976). System zakazów i nakazów, jakie obowiązywały w oficjalnym obiegu literackim, udało się w znacznej mierze obejść braciom Arkadijowi (1925-1991) i Borisowi (ur. 1933) Strugackim, ukrywającym swe na wskroś współczesne i polityczne powieści pod kostiumem literatury fantastyczno-naukowej, której klasykiem w Związku Radzieckim był Polak, Stanisław Lem. W inny sposób kulturalnej „breżniewszczyźnie” poddawali się filmowcy, a to dlatego że z natury rzeczy byli o wiele bardziej zależni od państwowego m ecenatu i nie mieli alternatywy. N a ekranach kin królował Jurij Ozierow (ur. 1921), piewca oficjalnego patriotyzmu w imponującym tylko rozmachem in scenizacyjnym cyklu Wyzwolenie (1970-1972), przedstawiającym, wedle ak tualnych wytycznych ideologicznych, przebieg wojny sowiecko-niemieckiej, oczywiście ze szczególnym udziałem roli Breżniewa. Ulubieńcem publiczno ści telewizyjnej stał się Wiaczesław Tichonow (ur. 1928), odtwórca roli so wieckiego podwójnego agenta Stirlitza, działającego w sercu tajnych służb Trzeciej Rzeszy, w zręcznie zrealizowanym serialu Siedem naście mgnień wiosny (1973). Z innej, o wiele bardziej prawdziwej, ludzkiej perspektywy do problematy ki Wojny Ojczyźnianej odnieśli się przedwcześnie zmarła w wypadku samo chodowym Łarissa Szepitko (1938-1979) we Wniebowstąpieniu (1977) i jej mąż Elem Klimów (ur. 1933) w obrazie Idź i patrz (1985). Wasilij Szukszyn (1929-1974), syn zamordowanego w czasie kolektywizacji „kułaka”, pisarz, reżyser filmowy i aktor, zasłynął obyczajowym filmem Kalina czerwona (1974), ukazującym nicość, byłejakość i brak perspektyw sowieckiego życia wiejskie go, na przykładzie historii zwolnionego z łagrów kryminalisty, w którym, wraz z partnerującą m u żoną Lidią Fiedosiejewą (ur. 1938), zagrał główną rolę. Nie wyczerpuje to listy osiągnięć: godne uwagi dzieła zanotow ały kine matografie republikańskie, z których wyróżniała się gruzińska, szukające od powiedzi na tem at własnej narodowej tożsamości. Najwybitniejszym reży serem z kręgu nierosyj skiego był Ormianin Siergiej Paradżanow (1924-1990), działający na Ukrainie, autor znakomitych Cieni zapomnianych przodków (1965), ekranizacji tamtejszego klasyka M ychajły Kociubyńskiego, przed stawiającej odwieczną historię niemożliwej do spełnienia miłości młodych na tle folkloru huculskiego z początków wieku. Gdy wdał się jednak w poli tykę, występując w obronie jednego z ukraińskich dysydentów, potraktowa no go bez litości zsyłając, jako homoseksualistę, do łagru. Bardzo podobny tematycznie i równy artystyczną klasą był przejmujący, tragiczny romans, osadzony w środowisku Cyganów Tabor wędruje do nieba (1976) m ołdaw skiego reżysera Em ila Lotianu (ur. 1936). 525
W optyce światowej kino sowieckie zdominował jednak Andriej Tarkow ski (1932-1986), uznany powszechnie za najwybitniejszego twórcę od cza sów Eisensteina. Talent pierwszej próby zdradzał ju ż jego na poły autobio graficzny film Dziecko wojny (Iwanowo dietstwo, 1962). Arcydziełem był A ndriej Rublow (1971), w którym w ochronnym kostium ie historycznym szukał odpowiedzi na pytania o granice wolności i zniewolenia, najwyższe zaś uznanie międzynarodowe i laury przyniosły mu Solaris (1972), wedle utworu Lema, intelektualny autoportret Zwierciadło (1975) i Stalker (1978), na kanwie powieści Strugackich. Represyjna polityka władz wywołała twórczy i pozytywny w istocie fer m ent wśród literatów. Najwybitniejsi z nich, wobec braku innych m ożliwo ści, rozpoczęli współpracę z samizdatem i tamizdatem. Drogę wytyczył Sołżenicyn, który po uniemożliwieniu druku kolejnych powieści Oddziału cho rych na raka i K ręgu pierw szego, opublikow ał je w ia ta c h 1968-1969 na Zachodzie. Akadem ia Szwedzka nie bez satysfakcji i politycznej prem e dytacji przyznała m u za nie literacką Nagrodę Nobla w 1970 r. Zdwoiło to ataki na pisarza, który jednak nie załam ał się i nadal zbierał materiały do zamierzonej od dawna magistralnej powieści faktu Archipelag GUŁag, po święconej sowieckim obozom koncentracyjnym. W 1973 r. wydał w Paryżu pierw szy z jej trzech tomów. W ysiedlony z kraju, ju ż na emigracji dokończył swoje dzieło, a następnie opublikował kolejne, utrzym ane w tej samej m a nierze, pozycje z dziesięciotomowego cyklu Czerwony krąg, przedstawiają cego drogę bolszewików do władzy (1971-1991, m.in. Sierpień 1914, Lenin w Zurychu). Jego twórczość odegrała ogrom ną rolę w ostatecznym zdem a skowaniu istoty sowieckiego systemu W oczach łatwowiernego świata. Sam, w przeciwieństwie do wielu innych emigrantów, zachował niezależne poglądy i nie popadł w zachwyt nad Zachodem i jego instytucjami, poddając je w wie lu publicznych wystąpieniach pryncypialnej krytyce i wskazując, że Rosja m usi szukać własnej drogi rozwoju. Warłam Szałamow (1907-1982), wieloletni zek, był tw órcą o większej jeszcze sile talentu literackiego. Jego Opowiadania kołymskie (1979), pisane po zwolnieniu z obozu, bez najmniejszej nadziei na druk, rozpowszechniane następnie w samizdacie, niewątpliwe arcydzieło —jedna z najważniejszych książek XX w., są porażająco w iernym i wstrząsającym ludzkim zapisem GUŁagu. Zapłacił za nie, spędzając ostatni rok życia w szpitalu psychiatrycz nym. Do samizdatu trafiali również pisarze dotychczas obiegu oficjalnego: W iktor Niekrasow ze swymi pam iętnikami i pośmiertnie Wasilij Grossman (1905-1964) z antystalinowskąpowieścią-rzeką Wszystko płynie (1970) i epo peją Życie i los (1980). Wybitne talenty literackie pojawiły się również w pokoleniu lat 60., pu blikując swe przesycone goryczą i ironią demaskujące teraźniejszość i prze szłość utwory niemal wyłącznie w tamizdacie. Gieorgij W ładimow (ur. 1931) stworzył w noweli Wierny Rusłan (1975) przejmujący obraz życia łagiem ego opisany z perspektywy doświadczeń służącego w oddziałach ochronnych
tytułowego psa. Jako jeden z nielicznych, którzy po rozpadzie ZSRR i po wrocie do kraju potrafił stworzyć w ielką epicką powieść - Generał i jego armia (1994), m alującą utrzym aną w tradycji tołstojowskiej panoram ę Wiel kiej Wojny Ojczyźnianej. Nawiązywał do niej, w niespotykanym dotąd jed nak tonie groteski, W ładim ir W ojnowicz (ur. 1932), który w Życiu i niezwy kłych przygodach Iwana Czonkina (1975) stworzył postać sowieckiego Szwej ka, obalając przy okazji w szystkie m ity i tabu. N ieco starszy, Aleksandr Zinowiew (ur. 1922), z zawodu logik i filozof, w utrzymanych w tonie saty rycznego pam fletu współczesnych powieściach Przepastne wyżyny i Świe tlana przyszłość (1976) rozliczał się z mitem „człowieka sowieckiego”. O dzi wo, po latach, z zagorzałego krytyka przedzierzgnął się w jego równie zacie kłego obrońcę, czego dowody dał po powrocie do Rosji w latach 90. Wedle W ieniedikta Jerofiejewa (1938-1990) jedynym środkiem znieczulającym na sowiecką rzeczywistość m ogła być wódka, co wyłożył w niezwykle po pularnej i sugestywnej powieści M oskwa-Pietuszki (1973); diagnozie tej pi sarz pozostał w iem y i w życiu osobistym. Z nielicznych prac o charakterze programowym i politycznym obok ma nifestów Sołżenicyna List otwarty do przyw ódców ZSRR (1973) i N ie żyć w kłamstwie (1974) broszury Sacharowa Rozważania o postępie, pokojowym współistnieniu i wolności intelektualnej (1968) na uwagę zasługuje przeni kliwa w swej prognozie rozprawa Andriej a Amalrika (1938-1980), C zy Zwią zek Sowiecki przetrw a do roku 1984 (1969), w której prorokował nasilenie konfliktów narodowościowych i nieuchronny rozpad ZSRR, co w momen cie publikacji zakrawało na fantazję. W w yniku mniej lub bardziej bezpośrednich represji, a także szczucia i panującej w kraju atmosfery oraz warunków praktycznie uniem ożliwiają cych jakąkolw iek am bitną działalność artystyczną, a nawet naukową, na Za chodzie znalazła się niemal cała radziecka elita kulturalna i intelektualna. Obok Sołżenicyna byli to pisarze Niekrasow, Nikołaj Siniawski, Władimow, Zino wiew i Wasilij Aksionow, poeci Iosif Brodski (skazany w 1964 r. na 5 lat łagru za „pasożytnictwo”, wysiedlony w 1972 i nagrodzony w 1987 r. literackąN agrodą Nobla) i Natalia Gorbaniewska, publicysta Amalrik, historyk Niekricz, reżyserzy Tarkowski i Lubimow, dyrygent Rostropowicz, znakomity tancerz Michaił Barysznikow, szachiści W iktor Korcznoj i Boris Spasski (w 1976 r., po porażce w walce o tytuł m istrza świata) i dziesiątki innych. Szczególny charakter m iał wyjazd z kraju W ładimira Bukowskiego. Znienawidzony przez władzę, jako pierw szy bowiem przedstawił na Zachodzie dowody krym inal nych praktyk sowieckiej psychiatrii, i osadzony w łagrze, został, niczym szpieg, w ym ieniony na przyw ódcę Kom unistycznej Partii Chile. Dało to asum pt do pow stania popularnej czastuszki, wyrażającej uczucia narodu przede wszystkim wobec Sekretarza Generalnego: „Pomieniali chuligana na Luisa Corvalana, gdie najdiotie takoj blad’, cztoby Lońku pom ieniat?” (Wy mienili chuligana na Luisa Corvalana, gdzie znajdziecie taką k..., aby w y mienić Lońkę [Breżniewa]).
526
527
Nieoczekiwanym rezultatem tej przymusowej emigracji stał się niezwy kły rozwój tamizdatu, którego produkcja sięgała w połowie lat 70. kilkuset t^ u łó w rocznie. Wydawano zarówno teksty przem ycone z ZSRR, jak i ory ginalne, powstałe ju ż na emigracji, np. świetną utopię historyczną Aksionowa Wyspa Krym (1981), przedstawiającą losy Krymu, który oszczędzony przez Arm ię Czerwoną w czasie wojny domowej i nadal zarządzany przez „bia łych stał się sąsiadem sowieckiej Rosji. N a emigracji rozpoczęto wydawa nie kwartalników „Kontinent” (1974, redaktor - prozaik W ładim ir M aksi mów), ściśle współpracującego z polską paryską „Kulturą”, oraz secesjonistycznego „Sintaxis” (1978, Siniawski i M aria Rozanow a). Tym samym tworzył się zamknięty krąg: wydawnictwa tam izdatu trafiały do ZSRR, czę sto przewożone przez turystów, a nawet dyplomatów zachodnich, gdzie wy chodziły w kopiach lub edycjach powielaczowych w ramach samizdatu.
Zapoczątkowane przez Chruszczowa niespójne reformy gospodarcze roz regulowały mechanizmy ekonomiczne. We wrześniu 1965 r. za sprawą Andropowa i z poparciem Kosygina, który był zwolennikiem ostrożnej modernizacji systemu, przeprowadzono specjalne plenum KC poświęcone tej problematy ce. Uchwalono na nim zniesienie Sownarchozów i przywrócenie centralnego zarządzania gospodarką, ale jednocześnie zmniejszanie liczby wskaźników dyrektywnych i wprowadzenie do wytypowanych przedsiębiorstw, tytułem eksperymentu, modelu ekonomicznego prof. Jewsieja Libermana. Zwolnione z wszystkich odgórnych zarządzeń miały działać opierając się jedynie na ka tegorii zysku. Pomysły pogłębiania reform gospodarczych napotkały m ur nie chęci, toteż wyspy gospodarki rynkowej, jakie stanowiły eksperymentalne za kłady, musiały z czasem pogrążyć się w morzu ogarniającej je zewsząd biuro kracji. Pod koniec dekady liczba ministerstw „gospodarczych” osiągnęła liczbę blisko 60, co wbrew pozorom nie sprzyjało koordynacji, a tylko wzmagało partykularyzmy międzyresortowe i gałęziowe. Ze stagnacją i marazm em usiłował zerwać Andropow. M iał on od dawna przygotow any program reform atorski. Jego fundam entem m iało stać się zwiększenie porządku i dyscypliny społecznej (w wielkich m iastach rozpo częły się obławy na „bumelantów” przebywających w godzinach pracy poza jej miejscem) oraz w alka z patologiami społecznymi, w tym alkoholizmem. Jednocześnie rozpoczęto z w ielką ostrożnością próby modernizacji systemu; kierownictwo powołanej specjalnie komisji KC powierzono Gorbaczowowi i Ryżkowowi. Balastem dla gospodarki stało się rolnictwo, pochłaniające ponad ’A ca łych nakładów inwestycyjnych (relatywnie pięciokrotnie więcej niż w Sta nach Zjednoczonych). Nawiązując do niezrealizowanych projektów Chrusz czowa wprowadzono gigantyczny program jego „chem izacji”, polegający na
masowym, przesadnym zastosowaniu nawozów sztucznych (ZSRR osiągnął w ich produkcji pierw sze miejsce na świecie) i środków owadobójczych, prowadzącym jednak do szybkiego jałow ienia ziemi. Kontynuowano proces powolnej likwidacji kołchozów, co zwiększało biurokrację i zabójczą w tej dziedzinie dyrektywność i pogłębiało kryzys, nie zdołano bowiem zapewnić odpowiedniego parku maszynowego. Jego braki powodowały m.in., że pro duktywność gospodarstw rolnych była nadal przeraźliwie niska. I choć so wieckie rolnictwo zatrudniało, w przeliczeniu na obszar upraw, trzykrotnie więcej ludzi niż przed rew olucją i dziesięciokrotnie więcej niż w Stanach Zjednoczonych, jeden robotnik rolny wytwarzał dwunastokrotnie mniej zbo ża, cztem astokrotnie mniej mięsa i czterokrotnie mniej m leka niż farm er amerykański. Do tego znaczną część zbiorów, wedle ostrożnych szacunków nie mniej niż połowę (!), tracono w wyniku fatalnej organizacji pracy, trans portu i magazynowania. Ratunkiem pozostawały tradycyjnie działki przyza grodowe, które na powrót w pełni zaakceptowano. Ponieważ jednak nie były w stanie dostarczać zbóż, rynek sowiecki pozostawał nadal, niejako ju ż tra dycyjnie, zależny od ich importu, a żywność, aby utrzym ać strukturę cen i płac, musiało w coraz większym stopniu subwencjonować państwo. Zgodnie z przyjętymi od zarania Związku Radzieckiego założeniami głów ny w ysiłek inwestycyjny, także w epoce Breżniewa, koncentrowano na prze myśle ciężkim i surowcowym. Próba uprzywilejowania tzw. grupy „B” (prze m ysłu rynkowego) podjęta w IX pięciolatce (1970—1975) miała, wobec opo ru powiązanego z nim aparatu, wym iar jedynie deklaracji intencji. Starano się skupić na zaniedbanych dotąd gałęziach: powstawały kolejne kosztowne giganty, takie jak elektrownie Bracka i Krasnojarska czy Bajkalsko-Amurska M agistrala Kolejowa (BAM). Doinwestowano również przem ysł m oto ryzacyjny, budując na licencji włoskiego Fiata fabrykę samochodów oso bowych w Togliatti (do 1964 Stawropol), a także, za amerykańskie kredyty, K am skie Z akłady Sam ochodow e (1976), produkujące superciężarów ki kamaz. W yczerpywanie surowców energetycznych w europejskiej części ZSRR powodowało konieczność ich poszukiwania i urucham iania wydoby cia na Syberii, co ze względu na trudne warunki znacznie wydłużało okres zwrotu poniesionych nakładów wstępnych. Dochodziła do tego niska wydaj ność wciąż słabo wykwalifikowanej siły roboczej: robotnik sowiecki w y twarzał 2/s tego, co produkował robotnik w Stanach Zjednoczonych, a także straszliwe marnotrawstwo: obliczono później, że w przem yśle maszynowym przy produkcji odpady stanowiły 'A i więcej stali, z której część oczywiście wykorzystywano w tzw. ekonomii równoległej. Dzięki rozlicznym pow iąza niom aparatu partyjnego i administracyjnego korupcja gospodarcza rozple niła się do tego stopnia, że ekonomista Grigorij Jawlinski określił później okres breżniewowski jako lata „panowania mafii w warunkach formalnego zachowania reżimu komunistycznego” . Wielce kapitałochłonne inwestycje, do tego rozciągnięte niebywale w cza sie (proces budowy zakładu przemysłowego był dziesięciokrotnie dłuższy niż
528
529
STAGNACJA GOSPODARCZA
na Zachodzie), umacniały coraz bardziej anachroniczny model gospodarki ty powo ekstensywnej - opartej na dominacji w produkcji półsurowców i prefa brykatów kosztem artykułów nowoczesnych technologicznie i w wysokim stop niu przetworzonych. Tymczasem jednak, na skutek procesów demograficz nych, zaczął wyczerpywać się konieczny rezerwuar siły roboczej, co jako pierwsze, jeszcze za Chruszczowa, odczuło rolnictwo. Związek Radziecki z po wodów organizacyjnej niemocy nie m ógł wziąć udziału w transformacji infor matycznej systemu gospodarczego. W kraju, w którym nie istniała sprawna łączność telefoniczna i pocztowa, trudno było marzyć o komputeryzacji. Prze ciwstawiano się jej także, z wyjątkiem wydzielonych zakładów „specjalnego znaczenia , z powodów zarówno ideologicznych, perspektywa bowiem do puszczenia do obrotu komputerów osobistych oznaczałaby kres policyjnej kon troli rozciąganej nad każdym obywatelem i jego izolacji, jak i praktycznych. M aszyny obliczeniowe uderzały bowiem w interesy gospodarczej nomenkla tury, demaskując oparte na księżycowej sprawozdawczości papierowe plany oraz sprawozdania i utrudniając nieformalny obieg surowców i produktów. Problemem, do którego przykładano wiele wagi, była tzw. integracja go spodarcza w ramach RWPG, skupiającej wszystkie kraje imperium zewnętrz nego. Wbrew pozorom osiągnięcia na tym polu były mniejsze niż konkuren cyjnej Europejskiej Wspólnoty Gospodarczej, zarówno z racji silnych partykularyzm ów państw członkow skich, ja k też regulow ania w zajem nych zobowiązań w całkowicie wirtualnej walucie, tzw. rublu transferowym. Zadowałającą koordynację wysiłków udało się uzyskać jedynie w przemyśle zbro jeniowym , a to dlatego, że w lwiej części oparty był na licencjach sowieckich. Skomplikowany, przez dłuższy czas bezgotówkowy, system rozliczeniowy po wodował również, iż bilans handlu zagranicznego Związku Radzieckiego w ra m ach bilateralnych stosunków „wspólnoty socjalistycznej” nie był nigdy i dla nikogo w pełni klarowny; niewątpliwie jednak drogą tą, z drugiej ręki, udawa ło się pozyskiwać pewne technologie zachodnie, udzielane na zasadzie prefe rencji politycznych niektórym krajom satelickim. Podstaw ą sowieckiego eksportu była ropa naftow a (pierwsze m iejsce w produkcji) i złoto (drugie miejsce w produkcji) oraz broń, wywożona je d nak często na zasadach preferencyjnych. Co prawda światowy kryzys ener getyczny w połowie lat 70. i związany z tym napływ dewiz pozwoliły na ja kiś czas oddalić widmo nadciągającego kryzysu, ale był on oczywisty: w okre sie rządów Breżniewa tempo przyrostu dochodu narodowego spadło ponad trzykrotnie, a wzrostu produkcji przemysłowej prawie trzykrotnie.
„HOMO SOVIETICUS” W 1970 r. ZSRR liczył 242 m in obywateli, a 9 lat później ju ż 263 min. Oznaczało to przezwyciężenie demograficznych skutków II wojny świato wej. M imo dobrego jeszcze, choć niższego od zakładanego, tempa wzrostu 530
i tu rysowały się niepokojące tendencje. Ich sygnałem był gwałtowny wzrost śmiertelności niemowląt i zarazem znaczący spadek długości życia, wskazu jące na pogłębiający się gwałtownie kryzys system u opieki zdrowotnej. Naj szybszy przyrost naturalny odnotowywano w republikach środkowoazjatyckich, najwolniejszy i stale spadający - w RFSRR. Negatywne, nasilające się procesy: wyludnianie z powodu rosnących dysproporcji w poziom ie życia wsi oraz potęgujący się wśród obydwu płci alkoholizm, zaczęły grozić wręcz biologiczną degradacją narodu rosyjskiego (szacowano, że w całym państwie na chorobę alkoholową cierpi ponad 20% populacji!). Pesymistyczne pro gnozy przewidywały, że w połowie XXI w. przewagę demograficzną w Związ ku Radzieckim uzyskają narodowości „m uzułm ańskie”. Nie mogło to nie niepokoić kierownictwa politycznego, groziło bowiem zachwianiem dotych czasowej struktury narodowościowej i namszało niepisany jeszcze stalinow ski aksjomat kadrowej i kulturowej dominacji Rosjan, a także Ukraińców i Białorusinów, w pozostałych republikach. Od czasów Chruszczowa poddawane były one pełzającej rusyfikacji, trak towanej jako czynnik ułatwiający pełną unifikację i sowietyzację. W związ ku z ogłoszeniem nowej konstytucji związkowej w roku 1977, usiłowano podważyć zagwarantowaną dotąd rolę języków narodowych jako, formalnie przynajmniej rzecz biorąc, urzędowych na Zakaukaziu. Publiczne demonstra cje w najbardziej bodaj czułej na tym punkcie Gmzji doprowadziły do ponie chania tych projektów. Protestującym w tej samej sprawie „nacjonalistom” or miańskim przypisano terrorystyczny zamach bombowy w moskiewskim me trze w 1977 r.; wiele wskazuje, że była to prowokacja KGB, które chciało mieć pretekst do rozpętania represji przeciwko grupom stającym w obronie zagro żonej i gwałconej tożsamości narodowej, zwłaszcza na Zakaukaziu, Litwie (gdzie protesty m iały również podtekst religijny) i Ukrainie. Specyficzne reperkusje w polityce narodowościowej wywołało zaanga żowanie ZSRR w konflikcie bliskowschodnim po stronie państw arabskich: walka z „syjonizm em ”, który staraniem sowieckim został uznany przez ONZ za formę rasizmu, spowodowała pojawienie się w polityce wewnętrznej ak centów antysemickich. Od 1974 r. zyskały one rangę w pewnej m ierze urzę dową, a jednocześnie zaczęto stosować zakulisowe ograniczenia i szykany wobec obywateli pochodzenia żydowskiego (przenoszenie na niższe stanowi ska, ograniczenia w przyjęciach na studia itp.). Spowodowało to emigrację wielu radzieckich Żydów do Izraela, co było zresztą jedyną praktycznie możliwością opuszczenia „ojczyzny światowego proletariatu”. Władze zezwalały na tego rodzaju wyjazdy, ale nie wszystkim i po długim oczekiwaniu. Mniej problem ów dostarczały kwestie religijne. W ładza w 1965 r. poszła nawet na pewne ustępstwa, zawieszając przepisy prawne pozwalające na jaw ną dyskryminację wierzących; ateizacja postępowała jednak nadal, tyle że z poniocą szkoły i mediów. Cerkiew, całkowicie uległa państwu, nie stanowiła zagrożenia, próba zaś frondy przeciwko reprezentującemu kurs ugodowy pa triarsze Aleksijemu została stłumiona w zarodku przez KGB, podobnie jak
działania ojca Gleba Jakunina, który w 1976 r. założył Komitet Obrony Praw Ludzi Wierzących. Więcej trudności nastręczał Kościół katolicki na Litwie, gdzie cieszył się jako instytucja narodowa powszechnym poparciem; aby nie zadrażniać nadmiernie sytuacji, zezwolono tam nawet na druk w nakładzie 10 tys. egzemplarzy (!) Nowego Testamentu, w Rosji i na Ukrainie trakto wanego jako prohibit. Ideologia kom unistyczna, którą sam Breżniew, będący pragmatykiem, określał w zaufanym gronie jako „duby smalone”, nabrała za sprawą Susłowa cech wybitnie schołastycznych. Im bardziej stawała się jednak jałowa, tym szerzej rozpowszechniano i propagowano jej zewnętrzne atrybuty: Zwią zek Radziecki pokrył się wzdłuż i wszerz obskurnymi pomnikami Lenina i lokalnych komunistycznych bohaterów. Tym pilniejsza stawała się potrzeba odnalezienia idei, która potrafiłaby zmobilizować całe społeczeństwo. Wobec buńczucznych zapowiedzi Chruszczowa o przejściu do budowy komunizmu, co znalazło na domiar złego od zwierciedlenie w kanonicznych i nieomylnych programach partyjnych, spe cjaliści w zakresie ideologii musieli znaleźć wyjście z tej wielce kłopotliwej sytuacji. Okazało się ono iście Salomonowe i stanowiło niewątpliwy wkład w teorię gospodarki socjalistycznej, szkoda tylko, że z definicji papierowy. W 1966 r. Fiodor Burłacki ogłosił w „Prawdzie”, że ZSRR wszedł w epokę „rozwiniętego społeczeństwa socjalistycznego”. Dla uproszczenia w języku propagandy owo barokowe określenie zastąpiono za sprawą Susłowa term i nem „realnego socjalizmu”, co miało stawiać sowieckie osiągnięcia ponad innymi systemami, w których osiągnięto,co najwyżej socjalizm bezprzymiotnikowy. Wymagało to ożywienia polityki społecznej; w 1966 r. wprowadzo no w kołchozach miesięczne pensje, a w rok później ogłoszono powszechne przejście na pięciodniowy tydzień pracy. Kilka lat później zlikwidowano cał kowicie ju ż anachroniczny przeżytek doby stalinowskiej, wydając kołchoź nikom dowody osobiste, co było równoznaczne ze swobodą opuszczenia wsi. W sumie niewiele to jednak pomogło: codzienna rzeczywistość nijak miała się do propagandowych haseł. W związku z pogarszającą się sytuacją eko nom iczną widocznem u zahamowaniu uległ wzrost stopy życiowej. Średni dochód p e r capita kształtował się na poziomie dwunastokrotnie niższym niż w Stanach Zjednoczonych. Coraz bardziej dokuczliwe stały się permanentne ju ż kłopoty z nabyciem podstawowych towarów; braki tłumaczono koniecz nością pomocy „bratniej Polsce” czy innym satelitom. Społeczeństwo so wieckie w epoce Breżniewa miało zatem niewiele powodów do radości; jego m orale podbudowywano stale mitem zwycięstwa w Wielkiej Wojnie Ojczyź nianej oraz krzepiącą w izją supermocarstwa dyktującego swą wolę światu. Równie silnym czynnikiem konstytuującym tożsamość po straszliwych do świadczeniach II wojny światowej był szczery pacyfizm, podsycany wizją atomowej apokalipsy. Tym głębsze reakcje, podobne do tych, jakie podcięły w olę walki Ameryki w okresie wojny wietnamskiej, wywoływał syndrom służby w Afganistanie, dokąd zaczęto pędzić kolejne roczniki poborowych.
W 1974 r. niestrudzona „Prawda” opisała powstawanie nowego, w yższe go gatunku człowieka - człowieka sowieckiego. Dwa lata później, na kolej nym Zjeździe KPZR, Breżniew ogłosił to oficjalnie, jako największe osią gnięcie bolszewików od czasu rewolucji. Homo sovieticus (terminu tego użył po raz pierwszy w ironicznym znaczeniu Aleksandr Zinowiew w 1982 r.) miał wyróżniać się sowieckim patriotyzmem, jaki w m ilitarystycznym w y daniu kształtowano od najmłodszych lat przez w ychowanie szkolne i uczest nictwo w organizacjach pionierskich i komsomolskich, bezgraniczną lojal nością wobec państw a i odrzuceniem konsumpcjonizmu. Wyższość obywateli sowieckich nad zdegenerowanymi ludźmi Zachodu propaganda głosiła przy każdej okazji. Terenem zaciekłej walki politycznej, ukazywanej w m anichejskich kategoriach walki dobra ze złem, stały się na wet szachy. Porażka w meczu o mistrzostwo świata w tej dyscyplinie, w któ rej radzieccy sportowcy dzierżyli niekwestionowany prymat, poniesiona przez Spasskiego w 1972 r. nabrała, wobec wcześniejszej kampanii propagando wej, wymiarów klęski narodowej. Czary goryczy dopełniał fakt, że zw ycięz ca, Bobby Fischer, reprezentował Stany Zjednoczone. Tytuł odzyskał dla ZSRR walkowerem w 1975 r. wzorcowy pod każdym względem komsomolec Anatolij Karpow, stając się niekwestionowanym bohaterem, tym bardziej że na stępnie dwukrotnie (1978 i 1981) udało m u się stawić skutecznie czoła, nie bez pomocy doradców z KGB (!), wygnanemu ze Związku Radzieckiego arcymistrzowi Korcznojowi. Gdy w 1984 r. do walki o prymat stanął kolejny preten dent - Garri Kasparow - pochodzący z mieszanej żydowsko-ormiańskiej ro dziny, władze zrobiły wszystko, aby uniemożliwić m u jego zdobycie. Uchwalona w 1977 r. nowa konstytucja sankcjonowała istniejący stan rze czy: kierow niczą rolę partii i wiele ograniczeń werbalnie nieskrępowanych obywatelskich swobód. Na uwagę zasługuje podkreślenie ogólnonarodowe go charakteru państwa sowieckiego, co zrywało z doktryną o jego „klasowym” charakterze: inteligencja stawała się równoprawną grupą społeczną. Wynikało to z procesów zachodzących w łonie KPZR. Partia od śmierci Stalina wzrosła liczebnie z 5,9 min członków do 17,5 m in w 1981 r. i stawała się w coraz więk szym stopniu wyrazicielem interesów już nie tylko wyższej, ale i średniej war stwy kierowniczej. Za czasów Breżniewa należała do niej 'A ludzi z wyższym wykształceniem, podczas gdy udział robotników i chłopów procentowo malał. Obie te warstwy w procesie zmian, jakim podlegało państwo i społeczeństwo, stawały się z punktu widzenia interesu ogólnego wstecznymi i hamującymi postęp. M asowość KPZR i powszechny akces do niej doprowadziły do fak tycznego ukształtowania się partii wewnętrznej, która obejmowała w łaściw ą nomenklaturę, czyli łącznie ok. 100 tys. osób. Ta sprawująca władzę grupa zapewniła sobie wiele przywilejów socjalnych i ekonomicznych, niektórych 0 charakterze dziedzicznym. Jej interes polegał na stabilizacji istniejących stosunków, czemu m.in. służyło natychmiastowe, na XXVI Zjeździe, obale nie zaprowadzonej przez Chruszczowa zasady rotacji aparatu. Jednym z pierwszych kroków nowego breżniewowskiego kierownictwa
stało się przyhamowanie wykraczającej niebezpiecznie daleko, poza granice zadekretowanej na XXII Zjeździe, destalinizacji. Wielu czołowym polity kom sowieckim wydawało się, że nawrót do bliskiej im przeszłości będzie panaceum na bezowocne próby poszukiwania nowej ideologii. W 1969 r., w którym, wedle oficjalnych danych, przypadała 90. rocznica urodzin Stalina, na posiedzeniu Biura Politycznego doszło do gwałtownej polemiki pomiędzy zw olennikam i uczczenia jej odpow iednim okolicznościow ym artykułem w „Prawdzie” a przeciwnikami tej idei - Kirilenką, Pelsze i Podgomym. Kom promisowe załatwienie sprawy, co znalazło szybkie odzwierciedlenie w linii mediów, neostalinowców rozczarowało, zwolenników zaś dalszej demaskacji „kultu jednostki” wzburzyło. Po raz dragi próba nawrotu do stalinowskich korzeni nastąpiła za krót kich rządów Czemienki. Kryjąca się za jego plecami „stara gwardia” przy gotowywała nostalgiczne déjà vue. W tym celu uroczyście oddano legityma cję partyjną wciąż jeszcze żyjącemu M ołotowowi; przygotowania do sym bolicznego przywrócenia Stalingradowi jego opromienionej sław ą nazwy udarem nił zgon genseka. Rozczarowani wyraźnym odwrotem od polityki reform, ja k ą próbował realizować Chruszczów, chaotycznych i niekonsekwentnych, liderzy tzw. po kolenia lat sześćdziesiątych (szestidiesiatniki), pierwszego, jakie wychowało się w m iarę norm alnych warunkach i które, co gorsza, zaznało smaku wol ności, rozpoczęli angażować się, zgodnie ze starą tradycją rosyjską, na styku działalności politycznej i społecznej. Zachętą stały się obrady KBW E i akt helsiński. Formujący się nieskoordynowany ruch opozycyjny, o obliczu w y raźnie inteligenckim, podzielił się z czâsem na trzy wyraźne nurty: narodowo-konserwatywny, którego wyrazicielem stał się Sołżenicyn, a po jego emi gracji - znakomity matem atyk Igor Szafarewicz, liberalno-demokratyczny, za którego lidera uznawano prof. Sacharowa, oraz neokomunistyczny, gło szący potrzebę powrotu do źródeł leninizmu, którem u przewodzili bracia Roj i Jaurès Miedwiediewowie. Jego cechą charakterystyczną było trzymanie się granic prawa, bez względu na późniejsze fałszujące stan rzeczywisty inter pretacje władz bezpieczeństwa i organów sądowniczych. Jedyny poważniej szy akt terrorystyczny, nieudany zamach na Breżniewa w 1969 r., dokonany przez podporucznika Wiktora Ilina, miał charakter indywidualny (terrorystę osadzono w zakładzie psychiatrycznym). Inaczej potraktowano komandora podporucznika Walerija Sablina, który w 1975 r. opanował fregatę rakietową „Storożewoj” i wysunął żądania polityczne: ograniczenia w ładzy oligarchii partyjnej i przywrócenia demokracji. Po stłumieniu buntu został oskarżony o zdradę ojczyzny i rozstrzelany, a całą sprawę okryto najgłębszą tajemnicą. Pierwszym grupowym w ystąpieniem dysydentów była zorganizowana w 1966 r. pod pom nikiem Puszkina w M oskwie niem a demonstracja, mająca zwrócić uwagę na wypadki notorycznego łam ania konstytucji. W początku 1968 r. zaczęto publikować w samizdacie almanach „Kronika Wydarzeń Bie żących” („Chronika Tiekuszczich Sobytij”, łącznie 64 numery), który po
czątkowo redagowała Gorbaniewska. Latem tego roku, kilka dni po agresji na Czechosłowację, grupka dysydentów (Gorbaniewska, Pawieł Litwinow i pięcioro innych) usiłowała wyrazić swój protest przeciwko niej na Placu Czerwonym, tuż pod murami Kremla. Trwalsze ram y organizacyjne nurt dysydencki, zwany Ruchem Dem okra tycznym, zaczął przybierać pod koniec lat 60. Staraniem kom itetu organiza cyjnego, w którego skład wchodzili m.in. Gorbaniewska, W olpin-Jesienin i Siergiej Kowalow, w 1970 r. powołano kierowany przez Sacharowa, Wale rija Czalidzego i Andrieja Twierdochlibowa Komitet Praw Człowieka. Rok póź niej w Moskwie powstała radziecka filia organizacji Amnesty International. W miarę możliwości dysydenci starali się alarmować m iędzynarodową opi nię publiczną; działał tak np. Sacharow, zw ołując konferencje prasowe. W 1975 r. przyznano mu pokojow ą Nagrodę Nobla. W tymże roku, z inicja tywy Jurija Orłowa, powstały obywatelskie grapy nadzorujące wypełnianie porozumień helsińskich (nieszczęsnego z punktu widzenia władzy „trzecie go koszyka”). Andropow, zgodnie ze swoimi przekonaniami i oczekiwaniami Politbiura, postanowił przeprow adzić bezlitosną rozpraw ę z całym środowiskiem dysydenckim. W 1966 r. przed sądem postawiono dwu pisarzy Andrieja Siniawskiego (ps. Abram Terc) i Julija Daniela (ps. Nikołaj Arżak), oskarżo nych o publikację „antysowieckich” tekstów literackich w ośrodkach em i gracyjnych; obydwu skazano odpowiednio na 7 i 5 lat łagru. Wyrok wywołał liczne protesty, czego przykładem list blisko 300 artystów i uczonych do naj wyższych władz, z prośbą o zwolnienie ich za odpowiednim poręczeniem. Setki dysydentów wsadzono na wiele lat do osławionychpsichuszek (szpi tali psychiatrycznych) lub wprost do łagrów. Niektórzy ginęli, ja k robotnik (co było w tym środowisku rzadkością) - Anatolij M arczenko, który zmarł w wyniku protestacyjnej głodówki, a wcześniej jeden z wyroków otrzymał za „szkalowanie ustroju sowieckiego”, polegające na twierdzeniu, że ZSRR przegra ze Stanami Zjednoczonymi wyścig na Księżyc. Z najbardziej prom i nentnymi, głośnymi na Zachodzie dysydentami, z obawy przed m iędzynaro dowymi protestami rozprawiano się na inne sposoby. Nieugięty Sołżenicyn w 1974 r. został wbrew swej woli ekspatriowany ze Związku Radzieckiego; w ślad za nim w podobny sposób usunięto jeszcze kilkanaście innych osób, w tym Niekrasowa, Zinowiewa i Korcznoja. Z kolei akademika Sacharowa, którego z racji posiadanych tajemnic sowieckiej bom by atomowej nie chcia no usuwać za granicę, w 1980 r., w raz z wiernie w spierającą go żoną Jeleną Bonner, w odwet za protesty w sprawie Afganistanu, zesłano do zamknięte go miasta Gorki, gdzie oboje odcięto od wszystkich kontaktów zewnętrz nych i praktycznie internowano. Jako odpowiedź na wywrotowe inspiracje i ideologie płynące z Zachodu rozpoczęto od 1979 r. proces izolowania społeczeństwa sowieckiego, wpro wadzając utrudnienia w zamawianiu międzynarodowych rozmów telefonicz nych (łączonych tylko ręcznie, co ułatwiało podsłuchy), zagłuszanie rosyj-
534
535
skojęzycznych audycji radiowych i wreszcie faktyczny zakaz kontaktów pry watnych z cudzoziemcami. Równocześnie do absurdu rozwinięto cenzurę, która objęła również w najszerszym wym iarze sferę informacyjną. Trwała zmasowana, dość skuteczna kam pania propagandowa, szkalująca dysyden tów, jako „zdrajców”, „agentów”, „kłam ców” itd. Eksponowano wypowie dzi tych z nich, którzy dali się złamać, jak np. Piotra Jakira. Działania te przyniosły sukces, środowiska opozycyjne bowiem, zawsze dość nieliczne, były w połowie lat 80. już na tyle rozbite i zdezintegrowane, że nie odegrały w pierwszym okresie pierestrojki większej roli. Państwo sowieckie w dalszym ciągu zachowało charakter represyjny. Podstawową form ą reedukacji pozostawał łagier. Pod koniec lat 70. liczba więźniów, wśród których, trzeba przyznać, „polityczni” stanowili nikły pro cent, wynosiła 5 min, z tego 2 min skierowanych do prac przymusowych, często na sztandarowych „wielkich budowach socjalizmu”, np. na BAM-ie! W większości byli to drobni przestępcy, chuligani, defraudanci, łapówkarze, kierowcy winni spowodowania wypadków drogowych. Zekom odmawiano wszelkich praw; nowelizacja kodeksu karnego pozwalała od 1981 r. na ska zywanie ich, w trybie zaocznym, na kary dalszego odosobnienia do 5 lat za w szelkiego typu w ypadki nieposłuszeństw a czy braku dyscypliny, czyli w praktyce za jakąkolwiek próbę przeciwstawienia się władzom obozowym.
XXXII. PIERESTROJKA I ROZPAD ZW IĄZKU RADZIECKIEGO
GORBACZOW I WALKA O WŁADZĘ
r T '' I iT . , • .„ . . ., . , -Ł a k z e po śmierci Czermenki kwestia ob sady najwyższego stanowiska w partii pozostała otwarta, choć bezsprzecz nie największe szanse na nie m iał Gorbaczow, nam aszczony ju ż przez Andropowa. Sytuacja nie była jednak klarowna, zw olenników bowiem grom a dzili również doświadczony aparatczyk Griszyn i bardzo rzutki Romanow. Ponieważ Ustinow zmarł w 1984 r., kluczowego znaczenia nabrała postawa ostatniego stalinowskiego m astodonta Gromyki. A by go pozyskać, Gorba czow wysłał jako emisariuszy Aleksandra Jakowlewa i Jewgienija Primakowa, którzy zawarli porozumienie z jego synem Anatolijem. Istotnie wystą pienie Gromyki seniora na posiedzeniu Politbiura, a następnie na obradującym II marca 1985 plenum KC, na których rekomendował wybór Gorbaczowa, rozstrzygnęło wszelkie wahania. Nowy gensek zachował się lojalnie i kilka miesięcy później intronizował Grom ykę na stanowisko przewodniczącego Prezydium Rady Najwyższej. Urząd m inisterialny objął po nim Szewardnadze, co było o tyle zaskakujące, że nie miał żadnego przygotowania ani tym bardziej praktyki dyplomatycznej. Gorbaczow stał się nadzieją na odnowę partii ju ż w m om encie nom i nowania go sekretarzem KC. Urodzony we wsi Priwolnoje w Kraju Stawropolskim w 1931 r., wojnę przeżył pod krótką okupacją niemiecką. Wybitnie zdolny, ukończył w 1955 r. ekskluzywny Wydział Prawa Uniwersytetu M o skiewskiego. Aktywista komsomolski, układny i um iejący przypodobać się zwierzchności, szybko robił karierę. W 1966 r. został I sekretarzem Stawropolskiego Komitetu Krajowego KPZR. Dopuszczony do najwyższego kręgu władzy w 1978 r., umiejętnie budował swój polityczny wizerunek. Ortodoksyjny, aby zasłużyć na poparcie Susłowa, i otwarty na świat, ale pryncypialny, co miało zjednać m u Andropowa, starał się jednocześnie, z wielkim zresztą powodzeniem, ju ż podczas półoflcjalnej wizyty w Wielkiej Brytanii w 1984 r., zaskarbić sobie dobre notowania w prasie i środowiskach politycznych Za chodu. Zbyt szybko znalazłszy się w M oskwie, zachował kompleksy i maniery prowincjusza; m ówił z fatalnym akcentem, rozm awiał niemal bez przerwy gestykulując, co cechuje półinteligentów. W swoim otoczeniu byw ał ordynarny, aż do chamstwa. Powierzchownie wykształcony, nie miał pojęcia nie tylko o historii, ale nawet o ideologii, której chciał z zapałem bronić (prze
wrót październikowy uważał za świt „jutrzenki ludzkości”, choć ofiarami czystek padli później jego dwaj dziadkowie). Przy tym jednak bystry i ela styczny, potrafił dostosowywać się do zm iennych sytuacji i nabył, po kilku bolesnych nauczkach, dawno zapom nianą w sowieckich elitach umiejętność obcowania z nie zawsze przyjaznym tłumem. Brak długofalowej strategii po wodował, że starał się wybierać rozwiązania kompromisowe i zajmować sta nowisko arbitra pomiędzy skrajnymi tendencjami (jego późniejszy rywal Boris Jelcyn określał go jako „miłośnika półśrodków i półkroków”). Lata pierestrojki były szczególnym okresem w politycznych dziejach Związku Radzieckiego. Po pierwsze, Gorbaczow, w przeciwieństwie do swych poprzedników z Breżniewem włącznie, nigdy nie zdobył całkowitej władzy; walka o je j utrzymanie i poszerzenie stanowiła sens jego publicznej aktyw ności, pełnej z tego powodu zakulisowych rozgrywek, chwiejnych sojuszy i połowicznych sukcesów. Odbywało się to jednak w nowej przestrzeni poli tycznej, w której polityka wykroczyła poza ściany kremlowskich gabinetów; pojawiła się opozycja wewnątrzpartyjna, a następnie pozapartyjna, wpływa jąca w coraz większym stopniu na bieg spraw w kraju. Początkowo wydawało się jednak, że wszystko będzie toczyło się utarty mi torami. Pierwszymi decyzjam i kadrowym i Gorbaczowa było wprowa dzenie do Politbiura Czebrikowa i Szewardnadzego i przymusowe emeryto w anie niefortunnego w spółzaw odnika R om anow a (którem u powiedział wprost, że nie widzi dla niego miejsca w kierownictwie). We wrześniu 1985 r. dokonano zmiany na stanowisku premiera - Tichonowa zastąpił Ryżkow. Był sprawnym menadżerem, ale ukształtowanym w sowieckiej rzeczywisto ści, tak więc skłonnym do kosmetycznych zmian, nie zaś generalnych reform. XXVII Zjazd KPZR, pierwszy za rządów Gorbaczowa, zwołano w marcu 1986 r. Obrady różniły się od podobnych spektakli z epoki Breżniewa jedy nie dużo skromniejszym ceremoniałem. Nie przyniosły także rewolucji ka drowej, sekretarz generalny bowiem nie m iał pełnej kontroli nad aparatem. Dlatego nowe Politbiuro składało się zarówno z polityków nowej generacji: Gorbaczowa, Ryżkowa, Czebrikowa, Szewardnadzego, Ligaczowa, premie ra RFSRR Witalija W orotnikowa oraz sekretarza KC ds. przem ysłu obronne go i m aszynow ego Lwa Zajkowa, jak i weteranów: Grom yki, Kunajewa i Szczerbickiego, a także powiązanych z poprzednimi ekipami Alijewa i prze wodniczącego Komisji Kontroli Partyjnej Michaiła Sołomiencowa. W gronie zastępców członków znalazł się Jelcyn, a sekretarzy KC - odpowiedzialny za propagandę Jakowlew. Swoista równowaga kadrowa utrzymywała się na po ziomie Komitetu Centralnego, co było o tyle ważne, że wkrótce przestał być tylko teatrem jednego aktora i zaczął zdradzać własne ambicje i poglądy. Gorbaczow w początkowym okresie oparł się na zespole najbliższych współpracowników i sojuszników, z których kilku wciągnął do Biura Poli tycznego. Byli to na ogół ludzie jego pokolenia, szestidiesiatnikow, ukształ towani, jak on, przez Komsomoł i aparat partyjny, którzy przeżyli zderzenie idei zrodzonych w czasie chruszczowowskiej „odwilży” z realiam i breżnie538
wowskiego „zastoju”. Kluczowymi postaciami w tym gronie stali się Szewardnadze i Jakowlew, uważani za głównych architektów polityki reform a torskiej, Ligaczow, uchodzący za przywódcę frakcji konserwatywnej, oraz Jelcyn. Pierwszy z nich, o dużej politycznej rutynie, ale tylko na szczeblu republikańskim, uchodził za polityka doświadczonego, o ukształtowanych poglądach, a zarazem chytrego taktyka; z racji przedwczesnej siwizny zwa no go „srebrnym lisem”. Będąc wysokim sowieckim funkcjonariuszem, nie zapomniał nigdy, że jest Gmzinem. Ciekawą osobowością był również znie nawidzony przez KGB Jakowlew. Weteran Wielkiej Wojny Ojczyźnianej, ciężko ranny, po ukończeniu studiów historycznych został funkcjonariuszem aparatu partyjnego. W latach „odwilży” po XX Zjeździe odbył dwuletni staż na Uniwersytecie Columbia w N owym Jorku, co dało potem powody do oskar żeń, że wdał się w kontakty z amerykańskimi tajnymi służbami. Jako wyższy rangą funkcjonariusz KC, uważany za członka grupy Szelepina, w 1968 r. był jednym z odpowiedzialnych za polityczne przygotowanie interwencji w Cze chosłowacji. Pięć lat później, po opublikowaniu artykułu przeciwstawiającego się narodoworosyjskiej i antysemickiej linii propagowanej w niektórych pe riodykach i dziełach literackich, został zesłany do Kanady w roli ambasadora. Dostrzegł go tam Gorbaczow, szukający ludzi, na których mógłby się oprzeć, i w 1983 r. sprowadził do kraju, wciągając później ponownie do aparatu. Kariery Ligaczowa i Jelcyna układały się do czasu powołania obydwu do M oskwy niemal bliźniaczo. Inżynierowie trafili do aparatu partyjnego jako przedstawiciele m łodego pokolenia „technokratów ” . Objąw szy sąsiednie obwody (Ligaczow - tomski, a Jelcyn - jeden z największych i najważniej szych w kraju, swierdłowski) rywalizowali poniekąd o względy m oskiew skiej centrali. Jelcyn wsławił się niechlubnie, burząc na jej polecenie niefor m alną narodow ą relikwię - dom kupca Ipatiewa, w którym zamordowano Mikołaja II z rodziną. Ligaczow, okazawszy się sprawnym aparatczykiem, powrócił do KC w 1983 r. z rekomendacji Gorbaczowa i za jego czasów stał się osobistością nr 2 w kierownictwie, odpowiadając za politykę kadrową i prowadząc bezwzględnie zakulisowymi metodami wszelkie rugi personal ne, mające przerwać dotychczasowe na poły m afijne powiązania. Zwalniane stanowiska obsadzał swoimi ludźmi i niebawem stał się wyrazicielem intere sów odnowionej partyjnej nomenklatury. Właśnie Ligaczow polecił gensekowi Jelcyna, który w M oskwie zrobił błyskotliwą karierę: niemal natychm iast z kierownika wydziału i następnie sekretarza KC awansował na sekretarza skorumpowanej za czasów Griszyna do niezwykłych rozmiarów stołecznej organizacji partyjnej, z zadaniem prze prowadzenia w niej gruntownej czystki. Jelcyn urodził się we wsi B utka w obwodzie swierdłowskim w 1931 r., był więc równolatkiem Gorbaczowa. W ychowywany w biedzie, zamiłowa ny siatkarz na poziom ie ogólnosowieckiej ligi, m iał z racji pracy na budo wach, początkowo w charakterze robotnika, bogate doświadczenie życiowe i znajomość prawdziwych realiów ekonom icznych i społecznych. Indywi 539
dualista, obdarzony naturą wodzowską i ambicjami, wykazywał predyspo zycje na ludowego trybuna. W Moskwie zaczął działać niespotykanymi me todami: mieszkał w lokalu komunalnym, jeździł kom unikacją miejską, cho dził do sklepów, a wreszcie przyjm ował petentów, co natychm iast przyspo rzyło m u autentycznej popularności. U jaw niając drugi obieg w handlu spożywczym, naraził się jednak stołecznej mafii, mającej wysokie powiąza nia polityczne. Dynamicznie zmieniająca się sytuacja wym uszała szybkie zmiany kadro we na szczytach władzy. Były nieuchronne, starzy aparatczycy bowiem byli całkowicie bezradni wobec konieczności uprawiania zupełnie nowego stylu polityki; nie umieli ani samodzielnie myśleć, skoro przez lata jedynie wyko nywali dyrektywy, ani naw et przemawiać, skoro zawsze odczytywali cytaty z przemówień aktualnych przywódców partyjnych okraszone cytatami z pism nieomylnego Lenina. W 1987 r. kolejno emerytowano zatem Alijewa i Kunajewa, do Biura zaś wszedł m.in. Jakowlew. Przez pierwsze dwa lata faktycznie poza kontrolą rekonstruującej się par tii pozostawała armia, stanowiąca hamulec zarówno rozm ów rozbrojenio wych (zob. s. 546), jak też niebywałe obciążenie dla budżetu państwa, po chłaniając ok. 30% budżetowych wydatków. W maju 1987 r. zdarzył się kom prom itujący incydent, który um ożliw ił Gorbaczow ow i przeprow adzenie koniecznej z jego punktu widzenia czystki w kierownictwie sił zbrojnych: niemiecki pilot M athias Rust, po bezkarnym przelocie m ałym sportowym dwusilnikowym samolotem Cessna 172 ponad obszarem powietrznym ZSRR, wylądował na Placu Czerwonym. Dało to pretekst do pozbycia się w nagłym trybie m inistra obrony marszałka Siergieja Sokołowa i zastąpienie go gene rałem Dmitrijem Jazowem. Pozbawiony politycznych talentów robił to, cze go od niego oczekiwano: w pierw szych m iesiącach urzędowania zwolnił ponad 120 m arszałków i generałów i nie wtrącał się w bieg rozm ów rozbro jeniowych, podjętych ze Stanami Zjednoczonymi. Podobnej operacji nie przeprowadzono w KGB, które utrzym ało ogrom ne prerogatywy, a wobec postępującej erozji aparatu partyjnego i administra cyjnego wzmocniło nawet sw ą pozycję (ustępstwem na rzecz opinii publicz nej stało się jedynie podporządkowanie szpitali psychiatrycznych państwo wej służbie zdrowia i przeprowadzona nie bez wyjątków amnestia polityczna - dopiero w sierpniu 1990 r. objęto nią wszystkich dysydentów). Gorbaczow, czując się infantem Andropowa i mając wobec kierownictwa KGB, które nadal obsadzali zaufani byłego genseka, długi za pomoc w objęciu władzy, darzył je zaufaniem. Wprowadzonego do Politbiura i sekretariatu KC Czebrikow a zastąpił w październiku 1988 r. W ładim ir Kriuczkow. Uważany na wet wśród podwładnych za miernotę, awansował na coraz wyższe stanowi ska jako totumfacki Andropowa, któremu towarzyszył jeszcze w Budapesz cie. Uchodził za lojalnego i posłusznego wykonawcę. Nieco wcześniej, aby przyhamować zbyt szybkie tempo zmian i zachować polityczną równowagę, Gorbaczow postanowił pozbyć się zbyt samowolnego 540
Jelcyna. Konflikt dojrzewał ju ż od lata 1987 r., gdy wystąpił on otwarcie przeciwko Ligaczowowi. G ensek potraktował to jako wybryk ambicjonata, któremu zarzucił jesienią na plenum KC „hipertrofię egoizmu” . W efekcie przeciw Jelcynowi podjęto starannie wyreżyserowaną nagonkę, zakończoną usunięciem go ze wszystkich funkcji i nominowaniem na synekuralne stano wisko wiceministra budownictwa, co zgodnie z wypróbowanymi schemata mi wróżyło kres kariery politycznej (Gorbaczow zapowiedział, że „nie do puści go więcej do polityki”). Rozczarowujące wyniki gospodarcze, rozpolitykowanie społeczeństwa, co w sposób jasn y groziło ju ż hegemonicznej roli partii, a także ujawnienie narastających przeciwieństw i waśni narodowych, osłabiających monolityczny charakter państwa, spowodowały przegrupowanie sił konserwatywnych, któ rych liderem stał się Ligaczow. Środowisko to, początkowo wspierające Gor baczowa, wobec zagrożeń dla swych pryncypiów postanow iło zm usić go do uległości. Program , jaki zam ierzało przeprowadzić, nie był w yłącznie za chowawczy; zakładano bow iem wdrożenie ostrożnych reform ekonom icz nych, które podźw ignęłyby podupadającą ekonom ikę sowiecką, przy je d noczesnym zachow aniu stru k tu ry państw a i p o litycznych przyw ilejów KPZR, a więc realizację m odelu, który legł u podstaw pierestrojki i który z pow odzeniem prow adził i zrealizował w Chinach Teng Siao-ping. Gdy tylko sprawa Jelcyna zaczęła przycichać, w lutym 1988 r. na łamach dziennika „Sowietskaja Rossija ukazał się list otwarty Niny Andriejewej, docenta chemii z Leningradu. Jego tytuł, N ie mogę wyrzec się zasad, stano w ił ironiczny cytat z wcześniejszego wystąpienia Gorbaczowa. Andriejewa w świetle nasilających się krytyk mężnie broniła „bezprzykładnych sukce sów” sowieckiego społeczeństwa za czasów Stalina i jego samego, odwołu jąc się do „klasowego widzenia świata” i „marksistowsko-leninowskiej teo rii”. Ow neostalinowski m anifest miał swój podtekst: zawierał zakam uflo w aną krytykę kierow nictw a, a zw łaszcza genseka, tryb jeg o publikacji świadczył zaś, co było tajem nicą poliszynela, że atak wspierał Ligaczow, m ający zamiar utemperować Gorbaczowa. C ałą aferę, nad którą obradowało na dwudniowym posiedzeniu (!) Biuro Polityczne, zdołał z największym tru dem wyciszyć Jakowlew. Przełomowy charakter dla nadania życiu politycznem u nowego kontek stu miała obradująca na przełom ie czerwca i lipca 1988 r. XIX Konferencja Partyjna. Po pierwsze, mimo zorganizowanej obstrukcji aparatu, delegatem wybrano Jelcyna. Jego powrót na scenę był efektowny, gdyż w dramatycznym przem ówieniu deklarował co prawda lojalność wobec przyjętego kursu, ale zakwestionował nałożone na niego uprzednio kary i przypom niał zarzuty wobec Ligaczowa, wywołując jego replikę („Borysie, mylisz się!”). Po dru gie, wobec załam ania się planów reform gospodarczych, co przyznał nawet Gorbaczow („nie doceniliśmy rozmiarów deformacji i stagnacji”), zalecono dokonanie zm iany ustrojowej: powołanie Zjazdu Deputowanych Ludowych (nawiązującego do koncepcji rad z wczesnego okresu państwa sowieckie 541
go), mającego w sposób bardziej niż dotąd demokratyczny dokonać obioru nowej Rady Najwyższej. Wobec zamiaru likwidacji jej Prezydium oznaczało to utratę stanowiska przez Gromykę. W zamierzeniu Gorbaczowa i jego oto czenia reforma miała uwolnić partię od administracyjno-nadzorczego balastu, poszerzyć poparcie społeczne dla ekipy i przede wszystkim nadać sowieckiej polityce wewnętrznej w opinii międzynarodowej polom parlamentarnego. Przygotowując się do wyborów, Gorbaczow postanowił ostatecznie oczy ścić przedpole na najwyższym szczeblu - Biura Politycznego. Kolejno opuści li je zramolały Gromyko i Sołomiencow, a później Szczerbicki i Czebrikow. Ich miejsca zajął Kriuczkow oraz kilku aparatczyków młodszej generacji. Wybory na Zjazd, które odbywały się na skomplikowanych zasadach, m.in. korporacyjnych, dające jednak możliwość wystawiania ponadmandatowej licz by kandydatów, przebiegły w sposób nieoczekiwany. KPZR uzyskała co prawda ok. 80% miejsc, ale doznała kilku prestiżowych porażek; mandat uzyskał np. uparty Jelcyn, pomimo szeroko przeprowadzonej przez aparat kampanii nega tywnej, która tylko przydała mu popularności. Niepomyślne okazały się w y niki wyborów na najbardziej narodowo uświadomionych kresach państwa. Par tia poniosła klęskę w republikach nadbałtyckich, gdzie zwycięstwo odniosły antykomunistyczne Fronty Narodowe, wysuwające na razie ograniczone hasła emancypacyjne, oraz na Zakaukaziu, gdzie sytuacja układała się bardzo po dobnie. Dysponujące ok. 15% mandatów środowiska radykalnej inteligencji utwo rzyły M iędzyregionalną Grupę Deputowanych pod przewodnictwem prof. Sacharowa. Wysunięty przez nią program m iał prawdziwie rewolucyjny charak ter: przewidywał wprowadzenie systemu wielopartyjnego i swobód demokra tycznych oraz likwidację monopolu własnościowego państwa. Obrady zjazdu, dzięki transmisjom telewizyjnym, stały się ogólnonarodowym spektaklem i pierwszą w Związku Radzieckim przyspieszoną szkołą demokracji. Dokona na przez opozycyjnych posłów krytyka partii, KGB (legendarny mistrz olim pijski w wadze ciężkiej w podnoszeniu ciężarów, a ówcześnie pisarz i publi cysta, Jurij Własow, nazwał je „podziemnym imperium”), a nawet samego Gor baczowa, zdjęła z systemu sacmm, jakim się cieszył. Gensek okazał się jednak utalentowanym taktykiem, manipulującym delegatami i zjazdem (przerywa jąc np. przemówienie Sacharowa, potraktowanego zresztą przez znaczną część delegatów w sposób obraźliwy, gwizdami i wyciem), zatem bez większego kło potu przeprowadził swój wybór na przewodniczącego Rady Najwyższej. Zgon w grudniu 1988 r. wyniszczonego życiem pod najwyższym ciśnie niem Sacharowa spowodował, że demokraci musieli niezbyt chętnie przystać na przywództwo Jelcyna, któiy w przeciwieństwie do innych w ich obozie dysponował już wielką popularnością, politycznym doświadczeniem i mógł nadto pociągnąć za sobą część, co prawda niewielką, reformatorsko nastro jonej elity władzy. Był już wówczas członkiem Rady Najwyższej, dzięki temu, że jeden z wyznaczonych do składu deputowanych zrzekł się na jego rzecz stanowiska. 542
Sprzyjało to dalszej polaryzacji stanowisk. Gdy w marcu 1989 r. wybory na II Zjazd Deputowanych Ludowych przyniosły klęskę wielu prom inent nym aparatczykom, nom enklatura pod przywództwem Ligaczowa zaczęła żądać od Gorbaczowa energiczniejszych działań. N a plenum KC pełnom oc nictwa członków i zastępców członków Komitetu Centralnego złożyło aż 98 osób, przeważnie wcześniej odesłanych na emeryturę, co pozwoliło nadać najwyższemu organowi partii w yższą dynamikę. W tym czasie demokraci pod wodzą Jelcyna postanowili także przejść do ofensywy. Dla urzeczywist nienia swego program u posłużyli się społecznym naciskiem. N a początku lutego 1990 r. ćwierć miliona mieszkańców M oskwy demonstrowało za znie sieniem 6 paragrafu konstytucji, przyznającego KPZR monopol władzy. W kwietniu plenum KC pod naciskiem genseka musiało się ugiąć. Jednocze śnie utworzono jednak urząd prezydenta. Dawał on Gorbaczowowi, wybra nemu na III Zjeździe Deputowanych Ludowych, 59% głosów w głosowaniu plebiscytamym, formalnie równorzędną pozycję z przywódcami Stanów Zjed noczonych i jednocześnie pozw alał uniezależnić się w pewnym stopniu od dotychczasowego elektoratu —partyjnego aparatu, który zaniepokojony sy tuacją w kraju zaczynał odnosić się doń coraz bardziej krytycznie. Ceną była zgoda na wprowadzenie systemu prezydenckiego w pozostałych republikach. Urząd przewodniczącego Rady Najwyższej, w nowych rozwiązaniach ustro jow ych odpowiadający funkcji szefa parlamentu, objął przyjaciel Gorbaczo wa z lat studenckich Anatolij Łukianow. Ostatni w historii KPZR jej XXVIII Zjazd odbył się na przełom ie czerw ca i lipca 1990 r. W związku z nowym usytuowaniem centrum władzy, rola władz centralnych partii zaczęła wyraźnie maleć. Gorbaczow, poddany pod czas obrad przez frakcję konserwatywną zasadniczej krytyce, zdecydował się zagrać va banque i przeprowadził wniosek o wyborze sekretarza gene ralnego przez ogół delegatów. Głosowanie przyniosło mu druzgocące zwy cięstwo nad Ligaczowem (3567 do 776 głosów), choć ten zarzucał m u nie bez racji „bezm yślny radykalizm i improwizację”. Aby usprawnić kierow nictwo, wysunął na utworzone specjalnie stanowisko swego zastępcy bez barwnego W ładim ira Iw aszkę, uprzednio I sekretarza KC KP Ukrainy. W związku z postępującą nacjonalizacją i regionalizacją partii w skład Politbiura weszli z urzędu wszyscy sekretarze republikańscy. Na pozostałe pięć miejsc nie m ieli szans politycy skompromitowani, zdaniem delegatów, za równo skrajnymi poglądami, ja k też samym uczestnictwem w naczelnych władzach - Szewardnadze i Jakowlew z jednej, ale i Ligaczow, Worotnikow i Kriuczkow z drugiej strony, a naw et centrysta Ryżkow. Zajęli je funkcjona riusze drugiego rzutu, w tym prom owany przez Gorbaczowa przewodniczą cy związków zawodowych Giennadij Janajew i inne jego osobiste odkrycie, dynamiczny aparatczyk Oleg Szenin. W dokonywanych na potrzeby Gorbaczowa reform ach systemu szansę dostrzegł Jelcyn. Jedynym stanowiskiem do jakiego, wobec głuchej niena wiści aparatu partyjnego, m ógł aspirować, był urząd przewodniczącego Rady 543
POLITYKA ZAGRANICZNA. LIKWIDACJA IMPERIUM ZEWNĘTRZNEGO
Najwyższej RFSRR, obsadzany nie z nominacji, a z wyboru deputowanych. Traktowany dotąd w strukturach władzy jako drugorzędny, sprawami bo wiem republiki rosyjskiej kierow ano z Krem la, pod w arunkiem zw iększe nia realnych kom petencji m ógł, ze względu na jej potencjał, nabrać kluczo w ego znaczenia. Rozum iejąc to, Jelcyn zaczął podsycać um iejętnie rosyj ski separatyzm , oparty na niezbyt odległym od prawdy przeświadczeniu, że całe państwo żyje z eksploatacji RFSRR. Upragnione stanowisko objął w m aju 1990 r., zresztą po ciężkiej walce. Ligaczow, który nie utracił jeszcze wówczas wpływów, natychmiast przystąpił do kontrofensywy, inicjując utwo rzenie Komunistycznej Partii Rosyjskiej Federacyjnej Republiki Socjalistycz nej, z natury rzeczy skrajnie konserwatywnej i ortodoksyjnej. Paradoksalnie, zadało to śmiertelny cios KPZR, finalizując proces jej narodowej segmentyzacji. Aby uniezależnić się od rodzimych komunistów, Jelcyn przeprowadził ukaz o zakazie łączenia stanowisk państwowych i partyjnych, a następnie ogłosił swe wystąpienie z partii. Jego głównymi doradcami stali się w tym czasie przenikliwy analityk polityczny Giennadij Burbulis i niezwykle sprawny le gislator Siergiej Szachraj. Głoszone hasło suwerenności Federacji Rosyjskiej stało się nośne i atrakcyjne dla demokratów, pozwalając im dotrzeć do mas. Stąd zdecydowali się związać ostatecznie z Jelcynem. Ich forum stało się założone w październiku masowe ugrupowanie Demokratyczna Rosja, w któ rego skład władz weszli m.in. znakomity polemista, partyjny historyk Jurij Afanasiew, Jakunin, Gawriił Popow (niebawem obrany m erem M oskwy) i etnopsycholog Galina Starowojtowa. Gorbaczow, wobec coraz silniej zarysowujących się podziałów politycz nych i groźnej konkurencji ze strony Jelcyna, zaczął ulegać naciskom apara tu partyjno-państwowego oraz elity wojskowej i policyjnej, porzucając pro jekty dalekosiężnych reform politycznych (pomny syndromu Chruszczowa ju ż przy pierwszym oporze wycofał się w 1987 r. z zamysłu wprowadzenia rotacji w aparacie partyjnym ) i ekonomicznych. Pierwszy ów zwrot dostrzegł Szewardnadze i w dramatycznym, nieoczekiwanym przez nikogo przemówie niu na kolejnej sesji Zjazdu Deputatów Ludowych, w grudniu 1990 r., nie tyl ko złożył dymisję, ale i ostrzegł przed coraz bardziej prawdopodobnym zama chem stanu ze strony sił konserwatywnych. Podobnych przestróg zaczął udzie lać usunięty z KGB generał Oleg Kaługin. M iejsce Szewamadzego w MSZ zajął Aleksandr Biessmiertnych, zawo dowy dyplomata ze szkoły Gromyki. Równocześnie z M SW usunięto zw o lennika kursu reformatorskiego Wadima Bakatina, którego zastąpił ortodok syjny łotewski komunista Boris Pugo. Gdy wreszcie w końcu grudnia cięż kiem u zaw ałow i uległ Ryżkow, urząd prem iera pow ierzono zręcznem u m inistrow i finansów W alentinowi Pawłowowi. Gorbaczow uzupełnił swą now ą ekipę o Janajewa, ograniczonego prym itywa, a do tego alkoholika, wybranego wiceprezydentem, ponieważ nie stanowił dla niego, jak mnie mał, zagrożenia.
Założenia sowieckiej strategii globalnej, o czym mówił zresztą, w nieco tylko zawoalowanej formie, Gorbaczow, pozostaw ały niezm ienne. N ow a sytuacja w ym agała jednak zastosowania nowych środków w polityce zagra nicznej. Jej architektami w znacznej mierze stali się Jakowlew i Szewardna dze. Minister, nie spętany dyplomatyczną rutyną, wkrótce po objęciu teki po jął, że na danym etapie Związku Radzieckiego nie stać ani na wyścig zbrojeń, ani na uprawianie polityki globalnej poprzez wspieranie „postępowych rzą dów” na całym świecie, ani nawet na podtrzymywanie w istniejącym ana chronicznym kształcie imperium zewnętrznego. Problem sprowadzał się do tego, jak przeprowadzając tak głęboką reorientację, nie tylko zminimalizować straty, ale i dostosowując się do nowej sytuacji, ustabilizować parytet strate giczny ze Stanami Zjednoczonymi i uzyskać pomoc ekonomiczną Zachodu. Temu służyła m.in. retoryka pierestrojki, która miała upewnić społeczeństwa zachodnie o szczerości sowieckich intencji i w przyszłości umożliwić dalszą ekspansję m.in. przez planowaną wewnętrzną erozję sojuszu atlantyckiego. Atutem sowieckim była osoba nowego przywódcy. Gorbaczow stał się ulubieńcem zagranicznych mediów, a za ich spraw ą - opinii publicznej. Fe nomen ten określany jako gorbym ania czy gorbyzm m iał racjonalne uzasad nienie. N a Zachodzie na kremlowskich przywódców spoglądano dotąd jak na neandertalczyków, czemu w świetle doświadczeń z Chruszczowem, a na stępnie ze sprawiającym pod koniec życia wrażenie nakręcanej kukły Breż niewem, trudno się zresztą dziwić. Energiczny, dynamiczny, obdarzony esprit „Gorby”, jak familiarnie ochrzcili go dziennikarze, wydawał się na ich tle zjawiskiem z innego świata. Fascynację sowieckim przyw ódcą podzielali wszyscy przywódcy Zachodu, co spowodowało, że aż do kresu jego poli tycznej kariery traktowali Jelcyna, coraz groźniejszego rywala swego ulu bieńca, jedynie jako politycznego awanturnika. Jej m iarą stało się przyznanie Gorbaczowowi w 1990 r. pokojowej Nagrody Nobla, co było o wiele bardziej politycznym gestem niż uznaniem zasług. N iem ałą rolę w kształtowaniu po zytywnego wizerunku przywódcy poza granicami ZSRR odgrywała żona, Raisa, z zawodu wykładowca filozofii marksistowskiej. U rodą i wdziękiem potrafiła oczarować telewizję i prasę, wypadając o wiele korzystniej na tle podstarzałych żon prezydentów Reagana i G eorge’a Busha. W istocie była twardą, o wiele bardziej niż pragmatyczny m ąż ortodoksyjną komunistką, która irytowała niepomiernie obywateli ZSRR swoimi pozami fir s t lady, so biepaństwem i wtrącaniem się do spraw państwowych. Przeprowadzenie programu rozbrojeniowego wymagało poprawy stosun ków ze Stanami Zjednoczonymi, co nie było łatwe, administracja Reagana bowiem przyjęła początkowo sowieckie inicjatywy z uzasadnioną podejrzli wością. Pierwsze spotkanie Gorbaczowa z amerykańskim prezydentem w Ge newie w 1985 r. i następne rok później w Reykjaviku nie przyniosły natych
544
545
m iastowego efektu. Przełom nastąpił dopiero na konferencji w Waszyngto nie, w 1987 r., gdzie podpisano wyważone porozumienie START (Strategie Arms Reduction Talks) o redukcji zbrojeń strategicznych w zakresie rakiet średniego i krótkiego zasięgu: choć przyjęte parytety były liczbowo nieko rzystne dla ZSRR, pakt wzmacniał jednak jego pozycję strategicznąw Euro pie. Kolejny układ parafowano w 1991 r. Dla podtrzym ania stosunków ze Stanami Zjednoczonymi, którym Gorbaczow starał się nadać uprzywilejo wany charakter, nie bez premedytacji pośw ięcił swojego lojalnego sojuszni ka - Saddam a Husajna - nie tylko popierając am erykański atak na Irak w styczniu 1991 r. (operacja „Pustynna B urza”), ale i udzielając mu wspar cia wywiadowczego. W zam ierzeniu nowej polityki sow ieckiej odprężenie w stosunkach z Waszyngtonem miało stabilizować odnowione kontakty z Chinami. W w y niku wizyt sowieckiego przywódcy w Pekinie i Teng Siao-pinga w Moskwie w latach 1989-1990 pogrzebano dawne spory oraz resentym enty i zawarto liczne porozumienia handlowe. Ocieplenie stosunków pozw oliło także na znaczne zmniejszenie liczebności wojsk wzdłuż wspólnej granicy, co oczy wiście było korzystne przede wszystkim dla ZSRR. Polityka wobec Europy Zachodniej była pochodną stosunków z oboma wielkimi mocarstwami. Gorbaczow zakładał perspektywę budow y „wspól nego europejskiego domu”, oczywiście z dom inującą rolą Związku Radziec kiego i w miarę możliwości bez obecności Amerykanów. Konsekw encją no wej strategii militarnej przyjętej przez sowieckiego przyw ódcę i jego dorad cę ds. wojskowych, m arszałka Siergieja Achromiejowa, stało się podpisanie w Paryżu w 1990 r. w ram ach KBW E-traktatu o ograniczeniu zbrojeń kon wencjonalnych w Europie, który uznając zasadę równowagi sił, nakładał na ZSRR i Układ Warszawski obowiązek znacznej redukcji sił na tym obszarze. Kurs wobec Europy Środkowowschodniej miał wedle wstępnych pro jektów polegać na jej powierzchownej „fmlandyzacji”, to znaczy dopusz czeniu wolnej gry sił politycznych, z zachowaniem uprzywilejowanej pozy cji Związku Radzieckiego w zakresie polityki obronnej i zagranicznej. Liczo no także, że odpowiednio poinstruowani naśladowcy Gorbaczowa, działacze partii komunistycznych młodszego pokolenia, zdołają po odpowiednich m o dyfikacjach organizacyjnych i ideologicznych oraz przyjęciu nowych zasad gry utrzymać się przy władzy. Plan ten powiódł się jednak połowicznie. Sowieckie przyzwolenie na podjęcie dialogu z opozycją w Polsce dopro wadziło w krótkim czasie do niespodziewanej utraty władzy przez Polską Zjednoczoną Partię R obotniczą w wyniku pierw szych w olnych wyborów parlamentarnych przeprowadzonych w czerwcu 1989 r. Spowodowało to efekt domina, w trakcie „jesieni narodów” (nazwanej tak później p e r analogiam do wydarzeń z 1848 r.) dotychczasowy model sprawowania rządów odrzuci ły za przykładem Polski kolejno - Węgry, Czechosłowacja, Bułgaria i Ru munia. W co najmniej dwu wypadkach przejęcie władzy przez „siły opozy cji” odbyło się nie bez udziału sowieckich tajnych służb. W Czechosłowacji 546
przeprowadzono m odelową „aksam itną rewolucję”, ale zawiodła draga część scenariusza: nie udało się osadzić na stanowisku prezydenta reaktywowane go do czynnej polityki Dubćeka. Z kolei w Rumunii, której komunistyczny dyktator Nicolae Ceausescu sprawiał politykom sowieckim od dłuższego czasu kłopoty, zainspirowano krwawy przewrót, który doprowadził do władzy łona Iliescu, dziwnym zbiegiem okoliczności przyjaciela Gorbaczowa ze studiów. Zgodnie z planem komuniści zachowali decydujące wpływy także na W ę grzech i w Bułgarii, choć tylko na niespełna rok. Nie do końca zrezygnowa no też z Polski: KPZR udzieliła wysokiej tajnej bezprocentowej przyjaciel skiej pożyczki Leszkowi M illerowi, emisariuszowi przeżywającej kłopoty Socjaldemokracji Rzeczypospolitej Polskiej, spadkobierczyni PZPR. Osobny problem stanowiła Niem iecka Republika Demokratyczna, gdzie rządził od 1971 r. podstarzały Erich Honecker. Gorbaczow, próbujący roze grać kartę niemiecką, przede wszystkim w kategoriach ekonomicznych (li czył na wielkie kredyty z RFN), zdecydował się przyspieszyć upadek jego reżimu, sądząc, że kwestia ewentualnego zjednoczenia kraju, do którego, jako nieuchronnego, parł pozbawiony instynktu wielkoruskiego Szewardnadze, stanie się przedm iotem dłuższych negocjacji i korzystnych targów. Sw ą w i zytą w Berlinie tak jednak ośmielił miejscowych dysydentów i ogół społe czeństwa, że nastąpił proces niekontrolowany: upadek m ura berlińskiego i fak tyczne połączenie obydwu państw niemieckich. Ich formalne zjednoczenie nastąpiło w październiku 1990 r., w wyniku krótkiej konferencji czterech m ocarstw i przy ugodowej postawie ZSRR, którą Gorbaczow objawił już podczas wcześniejszego szczytu z prezydentem Bushem na Malcie. Strona sowiecka zadbała jednak o kilku najwierniejszych ludzi, w tym Honeckera, którzy w obawie przed odpowiedzialnością kam ą za popełnione zbrodnie, znaleźli w ygodny azyl w Moskwie. Podzwonnym dla zm ian zachodzących za sowiecką zachodnią granicą stało się rozwiązanie nieprzydatnych RWPG i Paktu Warszawskiego, co na stąpiło w czerwcu i w lipcu 1991 r. Wcześniej rozpoczęto wyprowadzanie wojsk sowieckich z Czechosłowacji i Węgier. Wycofanie ich z Niem iec i Pol ski (co przyobiecano w końcu 1991 r.) okazało się procesem dłuższym i za kończyło ju ż po rozpadzie ZSRR. Kulą u nogi, i to zarówno w polityce zagranicznej, jak i wewnętrznej, sta ła się ciągnąca się beznadziejnie przy coraz większych stratach wojna afgańska, co dostrzegał ju ż Andropow i rozumieli nawet rozsądnie m yślący woj skowi. Gdy udało się przeprowadzić czystkę w armii, usuwając m.in. tych marszałków i generałów, którzy myśleli o jej kontynuowaniu, ZSRR, po krót kich rokowaniach w Genewie, rozpoczął od m aja 1988 r. wyprowadzanie swych wojsk. Ostatni ich eszelon przekroczył granicę w lutym 1989 r. Pozo stawiony bez pom ocy reżim kom unistyczny rozpadł się jak domek z kart, a cały Afganistan pogrążył się w chaosie. Łącznie interwencja kosztowała Związek Radziecki życie ponad 13 tys. oficerów i żołnierzy, pozostawiając w społeczeństwie poczucie klęski i boleśnie raniąc dum ę mocarstwową. 547
Wycofanie poparcia sowieckiego przesądziło również o upadku, w wyni ku wolnych wyborów, rządów sandinistów w Nikaragui, rządy zaś pułkow nika M ariama w Etiopii znalazły się na skraju przepaści. Inne klientam e dyk tatury - w Angoli i M ozambiku - zmuszone zostały do zm iany polityki i prób poszukiwania kom prom isów z opozycją.
GŁASNOST. WŁADZA A SPOŁECZEŃSTWO Gorbaczow obejmując władzę nie m iał pojęcia o rzeczywistym stanie, w jakim przejm uje państwo, choć wcześniej ju ż Szewardnadze ostrzegał go, że „wszystko przegniło”. Dlatego pierwszym hasłem, zgodnym z wytyczo nym przez Andropowa programem, które rzucił już w m arcu 1985 r., było uskorienie (przyspieszenie). Była to m agiczna formuła, pojawiająca się za wsze w ZSRR w sytuacjach kryzysowych, na zasadzie woluntarystycznego przekonania, że intensyfikacja wysiłków i entuzjazm w yrów nają wszelkie inne braki i w ten sposób, na zasadzie „szturmowszczyzny”, da się odrobić zaniedbania. Tym razem jednak ich ogrom uzm ysłowił konieczność „nowe go myślenia” (termin ten zapożyczył od jednego ze swych doradców Burłac kiego), aby przeprowadzić pierestrojkę (przebudowę), co Gorbaczow obwie ścił w rok później. Trzeci człon triady - głasnost (jawność) - był początko wo traktow any jako sposób przejęcia inicjatyw y ideologicznej, m ający zaspokoić grupę radykalnych inteligentów i uciszyć niektórych dysydentów. Istota programu polegała na chęci poszerzenia bazy rządzenia przez dopusz czenie do udziału we władzy grupy młodszej nomenklatury technicznej i ad ministracyjnej. M odernizacja miała przebiegać przy zachowaniu hegemonicznej roli partii komunistycznej oraz integralności państwa. Sama jednak perspektywa zmian, a z biegiem czasu mniej czy bardziej wymuszone reformy, wzbudziła bierny, a potem i czynny opór nomenklatury i całego aparatu biurokratycznego, który przeżywał swe złote lata za czasów Breżniewa. Warstwa urzędnicza liczyła 18 m in i żyło się jej, przede wszystkim dzięki przywilejom i drugiemu obiegowi gospodarczemu, w którym partycy powała, na tyle dobrze, że była gotowa do obrony status quo za wszelką cenę. Rozbudowana przy tym ponad wszelką m iarę (Rada Ministrów liczyła 115 członków, w tym 3 pierwszych wicepremierów i 12 wicepremierów), w wyni ku krzyżowania się kompetencji i partykularyzmów (działało 11 ministerstw i urzędów centralnych nadzorujących przemysł maszynowy i 9 budownictwo) była praktycznie niezdolna do jakiegokolwiek konstruktywnego działania. Tymczasem poluzowanie cenzury (zniesiono ją dopiero w sierpniu 1990 r.) i początkowo względna jeszcze swoboda wypowiedzi uruchom iły lawinę już nie do powstrzymania. Ogrom ną rolę w kształtowaniu krytycznych nastro jów wywołała tragiczna katastrofa elektrowni atomowej w Czarnobylu na Ukrainie, w kwietniu 1986 r., stając się międzynarodową kom prom itacją całe go systemu. Choć po latach miało okazać się, że ekolodzy, zwłaszcza na Za 548
chodzie, świadomie wyolbrzymili jej skutki, niemniej obnażyła pożałowania godny stan, w jakim znajdowała się najnowocześniejsza gałąź sowieckiego przemysłu, bezwład, który j ą spowodował, i dwulicowość władz (w tym i Gor baczowa), które nie bacząc na konsekwencje, próbowały ukryć awarię. W ramach głasnosti dozwolono początkowo na demaskowanie bolączek dnia codziennego, każdy dzień zatem zaczął przynosić nowe, niewiarygodne wręcz fakty, demaskujące również i ich przyczyny, które najczęściej miały charakter systemowy. W izerunek kraju, jaki wyłaniał się z artykułów nieco tylko dociekliwszych dziennikarzy i reporterów, a także lawiny listów i su plik składanych przez szeregowych obywateli, był iście przerażający, choć niewątpliwie czasem przejaskrawiony. Ukazał go Stanisław Goworuchin we wstrząsającym filmie dokum entam ym Tak dalej żyć nie można (1990, tytuł stanowi cytat z jednego z pierwszych wystąpień Gorbaczowa), obrazie nie kompetencji, biedy i beznadziei, w jakiej pogrążył się cały Związek Radziecki. W stałym demaskowaniu rzeczywistości celował redagowany przez W italija Koroticza tygodnik „Ogoniok”, który stał się w pierwszym okresie trybuną awangardowej pierestrojki. Jego rola była tym istotniejsza, że Gorbaczow zazdrośnie i skutecznie kontrolował telewizję nie dopuszczając do niej żad nych oponentów ani zbyt radykalnych poglądów. Wielki rozgłos zdobyli pro kuratorzy Telman Gdlan i Nikołaj Iwanow, spopularyzowani szeroko przez reformatorsko nastrojone organy prasowe, uczestniczący w śledztwie prze ciwko Czurbanowowi, a następnie przodujący w ujawnianiu totalnej korup cji w Azji Środkowej, o którą ośmielili się oskarżyć samego Ligaczowa i kil ku innych członków Połitbiura. Jak wspominano, szczególnie destrukcyjną z punktu widzenia obrońców „zasad” rolę odegrały też transmitowane na żywo obrady Zjazdów Deputowanych Ludowych, a potem i konferencji, i zjazdów partyjnych. Zimą 1986 r. Gorbaczow wykonał pierwszy z wielu gestów, obliczonych w pierwszym rzędzie na poklask zachodniej opinii - zadzwonił mianowicie do Sacharowa i zawiadomił go o ustaniu wszelkich prześladowań i m ożli wości powrotu do Moskwy. Nie docenił jednak moralnej wagi uczonego, który stał się żyw ą ikoną pierestrojki, symbolem wszystkich grup i frakcji dążących do demokratyzacji systemu. Ogarniająca kraj atmosfera przypom i nała uniesienie, jakie panowało w Rosji w okresie tzw. wiosny sewastopolskiej: jak i wówczas żywiono wielkie nadzieje zmian, licząc, że dokonają się one drogą odgórną z przyzwolenia i inicjatywy władzy najwyższej.
Destrukcyjny wpływ na ideologiczne kanony, co rzutowało później na podawanie w wątpliwość kolejnych tabu, miało uwolnienie historii od bala stu propagandowych kłamstw. Oczyszczanie rozpoczęto od własnego podwór ka, licząc, że uważny i pozbawiony uprzedzeń ogląd przeszłości pozwoli na znalezienie w niej przydatnych analogii i precedensów. Specjalna komisja Biura Politycznego pod przewodnictwem Sołomiencowa, a następnie Jakowewa, miała zająć się dokończeniem przerwanej po 1964 r. akcji rehabilitacyjnej. Już pierwsze jej ustalenia wykroczyły poza zaklęty krąg nazwisk „uczci 549
wych bolszewików”, do których odwoływał się Chruszczów, piętnując „błędy i wypaczenia” Stalina. Ostatecznie przywrócono miejsce w historii wszystkim straconym odstępcom, w tym Zinowiewowi, Kamieniewowi, Rykowowi, Syrcowowi, a nawet Riutinowi. Sensacyjny charakter dla szerszej opinii publicz nej miała zwłaszcza rehabilitacja Bucharina, którą ugruntowały łagrowo-więzienne pamiętniki jego żony Anny Łariny (.Niezapomniane). Dawny „ulubie niec partii” powrócił pośm iertnie do panteonu oficjalnych wielkości, a jego kurs rewolucji bezkrwawej i łagodnej stał się, co praw da na dość krótko, jako próba kontynuacji NEP-u, bieżącą koncepcją polityczną. Wielką rolę w walce o historyczną praw dę odegrało Stowarzyszenie „M emoriał”. Zało żone w 1987 r. przez Lw a Ponomariowa i Lwa Samodurowa, a zarejestrowa ne, nie bez prób obstrukcji ze strony władzy, rok później, przez sam zamysł upamiętnienia ofiar stalinowskich, a potem i bolszewickich represji, odkryło cały bezmiar dokonanych po 1917 r. zbrodni. Ich namacalnym dowodem sta ło się ujawnienie masowych grobów w Kuropatach pod M ińskiem w 1988 r., gdzie leżą dziesiątki tysięcy pomordowanych, a następnie w Bykowni pod Kijowem. Ofiarami w przeważającej większości byli prości ludzie. Wywoła ło to, zwłaszcza w obydwu republikach, prawdziwy szok. Szybko poszerzające się ramy swobód twórczych i równie szybko m ale jący wpływ politycznej cenzury nie zaowocowały wielkimi dziełami sztuki; w środowiskach twórczych bowiem wiele sił poświęcono personalnym roz grywkom, tym ostrzejszym, że w czasach zastoju dopuszczano się w nich mało budujących kompromisów, a wielu artystów wyróżniało się służalczo ścią wobec władzy. Charakterystyczny był tu kryzys czołow ych teatrów: M ChaT-u, który po 89 latach istnienia rozpadł się na dwa zespoły, oraz le gendarnej Taganki, po powrocie z emigracji Lubimowa. Społeczeństwo chłonęło raczej zakazane dotąd dzieła, zarówno sowieckie, jak i emigracyjne (na druk Sołżenicyna, co było sprawą poniekąd prestiżową, zezwolono po zaciekłym oporze dopiero w 1989 r.), a nawet przedrewolucyj ne, oraz obłożone embargiem produkty „zgniłej kultury zachodniej”. Za spra w ą nowego prezesa Związku Filmowców Klimowa zwolniono z cenzuralnego aresztu dziesiątki trzymanych tam od lat filmów. Szczególną rolę polityczną odegrała wstrząsająca Pokuta Tengiza Abuładze, stanowiąca najwyższej arty stycznej miary metaforyczne rozliczenie ze stalinizmem i totalitaryzmem (1987, Złota Palma w Cannes). Obraz nakręcony w 1984 r. trafił natychmiast „na pół ki”; od zniszczenia ocalił go ówczesny I sekretarz KP Gruzji Szewardnadze, późniejszy, w okresie pierestrojki, promotor i polityczny mecenas filmu. Wiel kim zainteresowaniem cieszyła się sztuka Michaiła Szatrowa (siostrzeńca Aleksieja Rykowa) Dalej, dalej, dalej (1987), przedstawiająca w duchu odnowio nego leninizmu przejęcie władzy przez bolszewików i ich politykę w czasie wojny domowej, która zresztą stała się przedmiotem krytyki osławionej Niny Andriejewej. Bestsellerem okazała się zgrabna powieść historyczna Dzieci Arbatu (1987) Anatolija Rybakowa, przedstawiająca losy młodego pokolenia bolszewików w latach wielkiej czystki. Problematyki rozliczeniowej dotykały
również Białe szaty (1987) Dudincewa, książka poświęcona pogromowi śro dowiska genetyków dokonanego po wojnie przez Łysenkę. Strategia Gorbaczowa polegała w pierwszym etapie pierestrojki na prze konaniu, że za pom ocą dyrektyw i uchwał da się rozwiązać wszystkie kolej no wyłaniające się problemy. Dbał przy tym wielce o zachowanie zasad, do puszczając krytykę, ale jedynie konstruktywną, to znaczy nie ta k ą jak a by godziła w autorytet zarówno jego, jak i partii. Poza w szelką dyskusją pozo stawały pryncypia ustrojowe i ideologiczne oraz „wiecznie żywy L enin”. W styczniu 1987 r. gensek zdecydował się poświęcić na ołtarzu coraz bar dziej krytycznej opinii publicznej swego poprzednika i ogłosił epokę rządów Breżniewa „latami zastoju”, co dozwalało na oficjalną krytykę jego i współ rządzącej z nim ekipy. To jednak nie wystarczało i były działacz komsomolski, Aleksandr Cypko, w eseju Źródła stalinizmu, opublikowanym w m ie sięczniku „Nauka i Żyzń” (1988/1989), targnął się jako pierw szy w publicz nej debacie na nienaruszalną dotąd św iętość - zakw estionow ał dorobek Lenina, dopatrując się w nim przyczyn późniejszych deformacji i zbrodni. Przewartościowanie ocen przebiegało odtąd niezwykle szybko i gdy młody ekonomista Jawlinski użył drastycznego porównania - „komunizm to wszawica”, oponenci, prominentni działacze KPZR, dyskutowali z nim jedynie, czy właściwszym określeniem nie byłaby „gruźlica”. Zmiany w sferze ideologii pozwoliły na norm alizację stosunków na linii państwo-Kościół. W ładze rozpoczęły zwrot obiektów kultu. Z czasem pod naporem realiów padł jeden z ideologicznych bastionów kom unizm u - pań stwowy ateizm. Ustawa z 1990 r. O wolności sumienia i organizacjach reli gijnych um ożliwiła swobodne wykonywanie praktyk. Cerkiew prawosławna znajdowała się w stanie głębokiej zapaści, skutkiem wieloletnich prześlado wań i kryzysu moralnego, jaki powodowała stała infiltracja przez KGB. Ob rany w 1990 r. patriarchą W szechrusi Aleksij II (Aleksiej Roediger), do tego czasu wielce lojalny wobec KPZR, rozpoczął próbę odbudowywania autory tetu Kościoła poprzez wsparcie jelcynowskiej irredenty. Warto też podkre ślić, iż w 1991 r. należał do tych, którzy bez wahań potępili sierpniowy pucz. Prawdziwy renesans przeżywały natomiast inne religie, w większym jesz cze stopniu niż Cerkiew poddawane prześladowaniom, a to dlatego, że włą czyły się czynnie do życia publicznego. Kościoły katolickie na Litwie i w A r menii, Cerkiew w Gruzji, formalnie nielegalnie działający grekokatolicy (uni ci) na Ukrainie - znajdow ały się w awangardzie ruchów wolnościowych. Wielkie postępy zanotował także islam w republikach środkowoazjatyckich, gdzie stawał się religią p an u jącą miejscowe władze bowiem zorientowały S19 w czas, że dzięki niemu um ocnią sw ą legitymizację społeczną. Pierestrojka okazała się katastrofą dla znajdującej się w krytycznym po łożeniu gospodarki sowieckiej; szczególnie dotkliwa okazała się dekoniunk tura na rynkach ropy naftowej, która wraz z sektorem energetycznym dawała Połowę wartości eksportu. M im owolną alegorią stosunków ekonomicznych stała się ujawniona w 1986 r. historia Kachowskiej Elektrowni Wodnej na
550
551
Ukrainie, wybudowanej 30 lat wcześniej. Aby j ą uruchomić, zalano ponad 2 tys. km 2 urodzajnych gruntów; gdy jednak okazało się, że pod ziem ią znaj dują się obiecujące pokłady węgla kamiennego, całą uzyskaną energię spo żytkowano na odpompowanie wody. Gospodarkę dodatkowo rozregulowano nieprzemyślanymi, wręcz szaleń czymi i niekonsekwentnymi reformami, mającymi szczytne cele społeczne, ale całkowicie niedostosowanymi do realiów ekonomicznych; w ich lekceważe niu i woluntaryzmie Gorbaczow przypominał swego ideowego mentora - Le nina. Pierw szą była ustaw a O działaniach w zakresie w alki z pijaństw em i alkoholizmem oraz przeciwdziałaniu bimbrownictwu, surowo i literalne wdro żona w życie przez Ligaczowa, głównego orędownika abstynencji, i Sołomiencowa, nakazująca podniesienie o 50% cen detalicznych na wszelkie wyroby alkoholowe, likwidację większości punktów ich sprzedaży i całkowite wyru gowanie wszelkich spirytualiów z życia publicznego. Przy okazji, aby zade monstrować nadgorliwość, wyniszczono wspaniałe winnice na Zakaukaziu i Mołdawii. Jedynym z kierowniczego grona, który od samego początku kry tykował kampanię, był technokrata Ryżkow, rozumiejący, jakie wyrządzi ona szkody ekonomiczne, rujnując budżet państwa. System półprohibicji spowo dował co prawda niemal dwukrotny spadek sprzedaży, ale nie spożycia. Obok samogonu zaczęto bowiem pić, niczym w powieści Jerofiejewa, która z grote ski stała się praktyczną receptą na życie, wszystko, łącznie z filtrowanym do mowymi sposobami denaturatem i pastą do butów. Z akcji wycofano się nie sławnie w 1988 r., a poniesione straty były równoważne z gigantycznymi su mami wydawanymi na import zboża. Drugim wykwitem wczesnej pierestrojki była ustawa O środkach spotę gowania walki z dochodami nie pochodzącym i z pracy rąk własnych, która za m ylącą nazw ą kryła odświeżone chruszczowowskie ustawodawstwo prze ciwko łapownikom i defraudantom, wprowadzające ponownie za najcięższe przestępstwa nawet karę śmierci. Do kategorii tej zaliczono także rolników prowadzących półlegalny obrót pochodzącym i z działek przyzagrodowych płodam i rolnymi, które m iały być teraz odsprzedawane państwu. Efektem stało się załamanie kulejącego i tak rynku żywnościowego. Znajdujące się w stanie permanentnej zapaści rolnictwo nie potrafiło tym czasem spożytkować nawet dobrych urodzajów. Zgodnie z przyjętą prakty k ą musiano zakupywać za granicą ok. 50% znajdujących się w obrocie zbóż. Próbą dynamizacji produkcji był dekret pozwalający arendować ziemię po czątkowo na 2—3, a następnie nawet na 50 lat, z prawem dziedziczenia, co sugerowało odejście, w dalekiej co prawda przyszłości, od aksjomatu kolek tywnej własności. Oburzenie biurokracji i bierny opór tych kołchoźników, którzy nie chcieli i nie potrafili podjąć produkcji na własny rachunek, prak tycznie przekreśliły jednak jego skutki. Padł również rynek towarów konsumpcyjnych. Próba zaprowadzenia ogra niczonych zasad samofinansowania z jednoczesnym zaostrzeniem kontroli, nawiązująca do anachronicznej już, niezrealizowanej reform y kosyginow-
skiej, spowodowała spadek produkcji: zakłady zawieszały wytwarzanie dóbr, które z racji niskiej jakości (innych częstokroć produkować w istniejących warunkach się nie dawało) były albo obkładane dotkliwymi karami, albo odrzucane przez handel. Dwoistość polityki gospodarczej i jej podporządkowanie dogmatom uka zują losy kooperatyw. Zgoda na ich powstanie, przede wszystkim w sferze usług, w 1987 r. miała być triumfalnym otwarciem etapu reform gospodar czych. Skupiając drobnych inwestorów, często na zasadach rodzinnych, szyb ko zaczęły przynosić widoczne dochody. W ładze jednak, aby zaspokoić falę populistycznej demagogii, rozpoczęły po dwu latach przeciwko nim krucja tę; podatki podniesiono niemal dwukrotnie, a większość zakładów po prostu zamknięto za pom ocą środków administracyjnych. Korzyści z tej operacji wynieśli jedynie ci, którzy wykorzystali okazję do pobrania nisko oprocen towanych i nieściągalnych potem praktycznie kredytów bankowych. Lata pierestrojki rozpoczęły proces przem ian własnościowych, określony później m ianem „wielkiej rewolucji krym inalnej” - powszechnej grabieży majątku narodowego. Sprzyjało temu ustawodawstwo, dekret O przedsiębior stwie państwowym z 1987 r. i dalsze akty prawne. Z jednej strony powstawa ły gigantyczne koncerny państwowe w rodzaju „Gazpromu”, z drugiej do konywano na m asow ą skalę oszukańczych prywatyzacji, których beneficjan tami stawali się tzw. oligarchowie. Uwłaszczeni aparatczycy, w symbiozie z bossami działającej w najlepsze gospodarki równoległej i podziem ia kry minalnego, dali początek nowej klasie „noworuskich”, których obecność i rola uwidoczniła się w pełni ju ż po upadku Związku Radzieckiego. Krach ekonomiczny spowodował, że na początku 1990 r. Gorbaczow, szu kając dróg wyjścia z matni, zaczął rozważać wprowadzenie w życie drastycz nej terapii szokowej, „programu 500 dni” jelcynow skich ekspertów, orto doksyjnego liberała Jawlinskiego i Stanisława Szatalina, który obiecywał za prowadzenie w tym term inie w trybie szokowym pełnej i nieskrępowanej gospodarki rynkowej. Ponieważ proponowane zmiany m iały charakter re wolucyjny, także w sferze ideologicznej, i wym agały narzucenia ich tw ardą ręką, prezydent, którego pozycja w tym czasie słabła, odrzucił projekt, zado walając się „planem Pawłowa”, sprowadzającym się do wzmocnienia gospo darczego centrum i doraźnych działań interwencyjnych. Jak bardzo były po trzebne, świadczy podjęta przez Gorbaczowa w maju 1991 r. pielgrzymka po centrach finansowych celem zaciągnięcia pożyczek niezbędnych do załata nia budżetu na najbliższe miesiące; potrzebnych środków jednak nie otrzy mał, warunkiem bowiem, stawianym przez klub najbogatszych państw świata G-7 i niezależnie przez Amerykanów, była stabilizacja polityki wewnętrznej w duchu liberalnym. Do ostatecznej m iny ekonomikę Związku Radzieckiego doprowadziła wojna kompetencyjna, którą wydał centmm gospodarczemu Jel cyn; populistyczne dekrety RFSRR spowodowały nieobliczalne straty w bu dżecie państwa. Społeczeństwo sowieckie znalazło się w trudnym momencie wyboru, w sy
552
553
tuacji potęgujących się kłopotów życia codziennego, powodowanych przez deficyt podstawowych towarów i szybko postępującą inflację, oraz załam a nia dotychczasowej ideologii. Na braki zareagowano potężnym i strajkami 0 podłożu bytowym (do największego doszło w kopalniach węgla w Workucie latem 1989 r.), które dawało się jednak doraźnie gasić. W obec politycznej klęski pierestrojki alternatyw ą - poza próbą ratowania starego systemu m ogły stać się albo nacjonalizm w wydaniu imperialnym, sowieckim bądź narodowym, albo demokratyzacja państwa. W yrazem rozbudzenia, także w społeczeństwie rosyjskim, uśpionego po czucia narodowego stało się powstanie kilku szybko zyskujących wpływy nacjonalistycznych organizacji. Ekspansywny program antykomunistyczny głosiła najbardziej z nich popularna Partia Liberalno-Demokratyczna W ładi m ira Żyrinowskiego, zręcznie stosującego demagogię i odwołującego się do populizmu. Skrajnie prawicowy charakter m iała organizacja „Pam iat'” kie rowana przez Dmitrija Wasiliewa, która propagowała hasła nacjonalistyczne 1 antysemickie. Z braku dostępu do m ediów ich wpływ na bieg wypadków politycznych był jednak dość ograniczony. Grupą, która w okresie pieriestrojki odegrała rolę decydującą, była inteli gencja, skupiająca ok. 30% zawodowo czynnych obywateli. Znaczna jej część, zw łaszcza rosyjska, poparła opcję liberalną; w nasilającym się konflikcie pom iędzy Gorbaczowem a Jelcynem, wobec coraz bardziej rozczarowują cych rezultatów polityki władzy centralnej, nie bez wahań opowiedziała się po stronie tego ostatniego. Przykładem dokonujących się w tym środowisku przewartościowań poglądów może być przypadek Dm itrija Wołkogonowa. Wysokiej rangi politruk, generał pułkównik i zastępca szefa Głównego Za rządu Politycznego, został delegowany na odpowiedzialne pole badawcze historii najnowszej, aby za pom ocą jem u tylko udostępnionych materiałów archiw alnych podbudow ał jej ostrożną partyjną reinterpretację. Pierwsza książka, polityczna biografia Stalina (T rium f i tragedia, 1989), utrzymana była w tonie prawomyślnym, choć krytycznym. Im więcej Wołkogonow do wiadywał się o przeszłości, tym szybciej ewoluowały jego poglądy. Skoń czyło się na tym, że zespół redakcyjny, powołany do nowego opracowania historii Wielkiej Wojny Ojczyźnianej, złożony z najwyższych funkcjonariu szy M inisterstwa Obrony, usunął go w atmosferze skandalu ze swego skła du. Od 1989 r. Wołkogonow przyłączył się do Jelcyna, stając się jego głów nym doradcą ds. wojskowych.
Związek Radziecki w momencie osłabienia władzy centralnej okazał się, co przewidywał w swoim czasie Amalrik, beczką prochu: konflikty narodo wościowe i etniczne stały się jednym z głównych czynników destabilizujących sytuację polityczną i sam ą państwowość. Przebiegały w różny sposób i w róż
nym tempie, najostrzej w republikach o wysokim stopniu świadomości naro dowej, mających własne tradycje państwowe, a z racji odrębności kulturalnej i językowej w większym stopniu odpornych na rusyfikację i sowietyzację. Polityka Gorbaczowa na tym polu nie była konsekwentna. Jego pierw szym i podstaw ow ym błędem było niedocenianie czynnika narodow ego i szczere przekonanie, że narody imperium są z nim ju ż połączone nierozer walnymi więzam i politycznymi i ekonomicznymi. W chwili obejmowania władzy najistotniejsza wydawała mu się wymiana kadr kierowniczych; w wal ce politycznej wokół przywództwa nad całym ZSRR aktyw republikański, tradycyjna klientela urzędującej władzy, mógł odegrać rolę języczka u wagi. Nie wziął jednak pod uwagę, że działacze młodsi będą w większym stopniu podatni na oddolne naciski i identyfikowanie się z współplemieńcami, a dla lokalnych partii kom unistycznych podjęcie problem atyki narodowej stanie się kwestią politycznego bytu, co z konieczności spowoduje zaostrzanie ich konfliktów z Moskwą. Nie zważając na to, Gorbaczow ze względów tak tycznych - konieczność pozyskania głosów w kwestii rewizji konstytucji dokonał istotnego ustępstwa, wyraził zgodę na zaprowadzenie systemu pre zydenckiego w republikach, co wydawało się sprzyjać stabilizacji wewnętrz nej. Wymiana elit i jednocześnie głasnost, która pozwalała odkłamać historię i ujawnić kulisy „dobrowolnej” akcesji do Rosji Sowieckiej, przyspieszyły tymczasem artykułowanie postulatów autonomicznych, przybierających po stać niezbyt określonych deklaracji suwerenności (pierwszą w ysunęła w li stopadzie 1988 r. Estonia), a potem wręcz niepodległościowych. Pojawiająca się coraz realniej perspektywa secesji kolejnych republik z punktu widzenia Moskwy była niem ożliwa do akceptacji, mogła bowiem uruchomić reakcję łańcuchową. Należy także pamiętać, niezależnie od pro blemów społecznych, gospodarczych i narodowościowych (wiele republik miało silne liczebnie mniejszości, nie tylko autochtoniczne, ale i napływowe, głównie rosyjskie), o uwarunkowaniach strategicznych: kluczowe bazy woj skowe i systemy obrony przeciwrakietowej znajdowały się na obszarach po granicznych. Gorbaczow, chcąc stosować politykę siły, miał przy tym nie wielki margines działania - przez wzgląd na m iędzynarodową opinię nie da wało się prow adzić, zgodnie z sow iecką praktyką, regularnych działań pacyfikacyjnych i masowego terroru; nakazane akcje wojskowe przybierały zatem charakter pokazowy, aby zastraszyć zwolenników irredenty. Inną sku teczniejszą m etodą przyjętą przez władze centralne było rozpalanie w repu blikach wewnętrznych waśni etnicznych, w których posługiwano się m niej szością rosyjską, a w jej braku - innymi (np. polską na Litwie). W różnych punktach państwa rozgorzała zatem pełzająca wojna domowa, w której na obszarze całego ZSRR od 1988 r. zginęło co najmniej 35 tys. osób; liczbę wypędzonych szacowano na ok. 800 tys. Awangardę ruchów narodowych stanowiły republiki nadbałtyckie i za kaukaskie. Jeśli jednak procesy emancypacyjne na Litwie przebiegały dyna micznie, to czynnikiem nieco je hamującym na Łotwie i w Estonii były sto
554
555
UWOLNIENIE NARODÓW
sunkowo liczne społeczności rosyjskie (ponad 30%), efekt zarówno proce sów industrializacji, jak i świadomej polityki osadniczej. Bałtowie w walce 0 niepodległość zastosowali wspólną strategię. Pod hasłam i poparcia zacho dzących zm ian powstały tam stosunkowo szybko fronty narodowe, co p o zwoliło stworzyć legalne struktury organizacyjne. N a czoło wysunęła się Litwa, gdzie dążenia niepodległościowe m iały poparcie Kościoła katolickie go. Przyw ódcą „Sajudisu - Ruchu na Rzecz Pierestrojki” został muzykolog Vytautas Landsbergis. Jego taktyka sprowadzała się do zalecania obywatel skiego nieposłuszeństw a i dem onstrow ania nieprzejednanego stanowiska w kwestii niepodległości przy stopniowym potęgowaniu nacisku na władze sowieckie, traktowane jako reżim okupacyjny. Nie na wiele zdało się ugodo we początkowo stanowisko Moskwy, które, po misji informacyjnej Jakowlewa, wyraziło się w obdarzeniu republiki przywilejem uznania litewskiego za język urzędowy. Program pełnej niezależności ujawniono podczas wyborów na Zjazd Deputowanych Ludowych. W krótce potem posłowie „Sajudisu”, którzy zdominowali reprezentację Litwy, powołując się na niezbywalne pra wa narodowe, dem onstracyjnie opuścili obrady zjazdu, co ściągnęło na nich oskarżenia o separatyzm. W 1989 r. nowo obrany I sekretarz Partii Kom uni stycznej Litw y Algirdas Brazauskas w ypowiedział posłuszeństwo KPZR, stając na gruncie niepodległościowym; próba stworzenia przez M oskwę roz łamowej, kolaboracyjnej partii zakończyła się fiaskiem. Aby zyskać m iędzynarodowe poparcie dla niepodległościowych żądań, Litwini, wspierani przez Łotyszy i Estów, domagali się ujawnienia tajnego protokołu do paktu Ribbentrop—Mołotow. W sprawie tej Gorbaczow począt kowo cynicznie łgał w najlepszym sowieckim stylu (podobnie zresztą jak 1 w sprawie Katynia); dokumenty, których rzekomo nie m ożna było odna leźć, spoczywały cały czas bezpiecznie w tajnym sejfie przywódców KPZR. Gdy w przededniu 40 rocznicy podpisania dokumentu Jakowlew, jako pierw szy polityk sowiecki, potwierdził jego istnienie, w Nadbałtyce zorganizowa no pom iędzy Wilnem a Tallinem liczący około 600 km żyw y łańcuch, który utworzyło ok. 'A mieszkańców republik. Układ uznano za nielegalny za sprawą Jakowlewa w marcu 1990 r. na III Zjeździe Deputowanych Ludowych. Decyzja była spóźniona i nawet Gorbaczow, po zakończonej kompletnym fiaskiem wizycie na Litwie, pojął, że secesja Nadbałtyki jest nieuchronna i pozostaje jedynie kwestia uzgodnienia jej warunków. Polityka wobec Zakaukazia była doraźnie skuteczniejsza. M oskiewskie m u centrum udało się uwikłać Armenię i Azerbejdżan w zażarty i długotrwały konflikt o Górski Karabach (Nagomyj Karabach); póki trwał, obydwie repu bliki, zdane na arbitraż władz centralnych, do czasu ograniczały swe roszcze nia niepodległościowe. M iał on swe historyczne tło, gdyż w 1923 r., w celu doraźnego polepszenia stosunków z Turcją, ówczesne władze ZSRR przyłą czyły liczącą4500 km enklawę, zamieszkanąw przytłaczającej większości przez Ormian (ponad 70%), do republiki azerbejdżańskiej. Gdy w związku z postę pującą demokratyzacją miejscowa ludność zaczęła domagać się rewizji arbi 556
tralnej decyzji i włączenia okręgu do Armenii, co poparły masowe dem on stracje w Erywaniu, w kilku miastach Azerbejdżanu, m.in. w Sumgaicie, w lu tym 1988 r. doszło do zaplanowanych z góry pogrom ów Ormian, w których zginęły wedle oficjalnych danych 32 osoby (w rzeczywistości ok. 400). Gor baczow przyjął taktykę zwlekania i udzielał obu stronom daleko idących obietnic; gdy jednak Ormianie zaczęli się niecierpliwić, nakazał aresztowa nie członków obywatelskiego komitetu Karabach. Zaogniło to i tak napiętą sytuację. W styczniu 1990 r. w Baku rozpoczął się kolejny pogrom Ormian i Rosjan; wówczas na osobiste polecenie m arszałka Jazowa (i za w iedzą Gorbaczowa) doszło, bez zgody miejscowych władz, do zdecydowanej in terwencji wojsk dowodzonych przez generała Aleksandra Lebiedzia, która przerwała rzezie. Łączna liczba ofiar wyniosła ok. 600. Tymczasem w enkla wie wybuchło ormiańskie powstanie, które stosunkowo szybko doprowadzi ło do wyzwolenia całego terytorium i proklamowania pod koniec 1991 r. Re publiki Górskiego Karabachu. Inaczej wyglądała sytuacja w Gruzji, gdzie sprawy biegły szybko i gwał townie. Zaogniły j ą wypadki w Tbilisi, gdy w kwietniu 1989 r. niepodległo ściowa, ale pokojowa demonstracja została spacyfikowana przez regularne oddziały wojskowe. Padło co najmniej 19 osób - ofiar użytych gazów bojo wych i saperek. Śledztwo wdrożone na Zjeździe Deputatów Ludowych nie przyniosło efektu, choć ustalono, że dowodzący ekspedycją generał Igor Rodiońow zignorował polecenia republikańskiej administracji; rzeczą ogól nie znaną było, iż rozkazy użycia siły sygnował Ligaczow. Aby sparaliżo wać anty sowieckie nastroje, które podzielali również m iejscowi komuniści, i zachować pozycję arbitra, M oskwa podjudziła do wystąpienia Abchazów (do tej pory m ających sw ą republikę autonom iczną w składzie Gruzińskiej SRR); w lipcu 1989 r. wybuchły zamieszki w Suchumi, w których zginęło 11 osób, konflikt zaś ujawnił się na pełną skalę dwa lata później, zapoczątko wując regularną wojnę. Z podobnych pobudek popierano również tendencje separatystyczne w Osetii Południowej. W ywołana taką polityką wrogość, a nawet nienawiść do władz central nych spowodowały, że w w yborach parlam entarnych w Arm enii i Gruzji zdecydowaną większość zdobyli zwolennicy pełnej niepodległości. Prezyden tami w 1991 r. obrano niedawno uwolnionych dysydentów: Lewona Ter-Petrosjana w Armenii i Zwiada Gamsachurdię w Gruzji, natomiast arbitrem po łożenia w Azerbejdżanie stał się, prowadzący finezyjną politykę, jego dawny przywódca partyjny Alijew. W republikach środkowoazjatyckich problem tkwił nie tyle w dążeniach emancypacyjnych, były one bowiem nikłe, ile w chęci utrzym ania się przy władzy miejscowej nomenklatury, zrośniętej ze strukturami klanowymi i ple miennymi. Dlatego, choć dokonano wym iany kadr, co prawda w stosunku do tempa w całym kraju - powolnej, sama w ładza zachowywała dość stabil ny charakter. Wyjątkiem był Kazachstan. Pozbycie się Kunajewa, z racji wpły wów, jakie m iał w centralnym aparacie władzy, było dla Gorbaczowa sprawą
557
kluczową. Ponieważ chodziło o przeprowadzenie dogłębnej czystki kadro wej, na jego miejsce narzucono aparatczyka Giennadija Kołbina, nie m ające go żadnych związków z krajem, do tego Rosjanina. W ywołało to burzliwe protesty, które w Ałm a Acie przybrały postać masowych ulicznych dem on stracji, stłumionych przez wojsko. Dopiero w połowie 1989 r., ku uspokojeniu nastrojów, Kołbin został od wołany, a jego miejsce zajął Nursułtan Nazarbajew, który jeszcze za kaden cji Kunajewa został, jako członek jego klanu, premierem Kazachstanu. Oka zał się politykiem wybitnym, który w krótkim czasie stał się liderem pozo stałych republik środkowoazjatyckich. Nazarbajew musiał prowadzić wobec M oskwy wyjątkowo subtelną politykę, ponieważ ZSRR, a potem Rosja, m iały w kraju interesy strategiczne: tam w Semipałatyńsku znajdow ał się główny poligon nuklearny, tam też um iejscowiono kosm odrom Bajkonur. Nadto, ponieważ północna część kraju zasiedlona była przez kolonistów rosyjskich (łącznie wraz z Ukraińcami stanowili najw iększą grupę etniczną w całym kraju, 43%!), groziła m ożliwość jej secesji. Nietypowa dla pozostałych republik muzułmańskich sytuacja zaistniała także w Uzbekistanie, gdzie po śmierci, wedle niektórych samobójczej, Raszydowa w 1983 r., sukcesję objął jego polityczny wychowanek Inamżon Usmanchodżajew, zachowując cały feudalno-korupcyjny system władzy. Cieszył się opieką Ligaczowa, dlatego pomimo zmasowanej nagonki moskiewskiej prasy odsu nięto go dopiero w 1988 r. i, za sprawą Gdlana i Iwanowa, wkrótce aresztowa no. Naciski personalne Moskwy wywołały jednak, podobnie jak w Kazachsta nie, napięcia w stosunkach wewnętrznych; podczas zamieszek w Ferganie w lipcu 1990 r. wymordowano ok. 100 Rosjan! Jeszcze inaczej procesy budzenia narodowej świadomości przebiegały na Ukrainie i Białorusi. W pierwszym wypadku istniały dwa ośrodki o sprzecz nych wręcz interesach. Zadnieprze z Kijowem pragnęło podtrzymywania bli skich związków z Rosją z racji nie tylko powiązań historycznych i gospodar czych, ale i mieszanego narodowościowo składu ludności (wschodnie kresy od Charkowa po Dniepropietrowsk i Donieck zostały doszczętnie zrusyfiko wane). Odmienne nastroje panowały w byłej Małopolsce Wschodniej, gdzie żywe pozostały, mimo zaciekłych prześladowań, tradycje OUN/UPA i gdzie koncentrowali się w latach breżniewszczyzny nieliczni, ale bojowo i narodo wo nastawieni dysydenci. Ukrainie groził nadto potencjalny konflikt granicz ny z Rosją z powodu podarowanego jej lekkomyślnie przez Chruszczowa Kry mu, zasiedlonego po deportacji Tatarów w znacznej większości przez Rosjan domagających się secesji; na dodatek znajdowała się tam główna baza Floty Czarnomorskiej - Sewastopol. W rezultacie republika odważniej wysunęła swo je postulaty dopiero pod koniec 1991 r., gdy miejscowa nomenklatura, której reprezentantem był prezydent Leonid Krawczuk, dostrzegła w żądaniu ułoże nia stosunków z Rosją na płaszczyźnie partnerskiej, własny interes. Społeczeństwo Białorusi, reprezentujące stosunkowo niski poziom świa domości narodowej, poddawane było w czasach sowieckich również wyjąt 558
kowo skutecznej w tym wypadku denacjonalizacji, gdyż łatwy, w iążący się z edukacją akces do kultury rosyjskiej oznaczał automatyczny awans cywili zacyjny i zawodowy. Dlatego emancypacja przebiegała tam najwolniej, a tem pa nabrała dopiero po sierpniowym puczu w 1991 r. Po 1989 r. czynnikiem, który zaczął oddziaływać na sytuację narodowo ściową w całym ZSRR, stały się tworzące alternatywne centrum polityczne władze RFSRR skupione w okół Jelcyna. Chcąc maksymalnie usamodzielnić Rosję i dążąc w związku z tym do przekształcenia całego państwa w duchu luźnej federacji, popierały w zasadzie tendencje emancypacyjne innych re publik. Ograniczenie stanowiła jednak kwestia przyszłości zamieszkującej je ludności rosyjskiej, na której przyjęcie, w wypadku masowej emigracji, ojczyzna gotowa nie była. Elementem gry, podjętej przez centrum, a także przez władze rosyjskie, stało się wspieranie jej postulatów. W yrazem tego stały się wydarzenia w M ołdowie (dawnej M ołdawii), której nowo sformo wany narodowy rząd postawił hasło zjednoczenia z Rumunią; latem 1990 r. powstały tam republiki: Gagauska (gdzie większość stanowili poturczeni przed wiekami Bułgarzy) i N addniestrzańska M ołdawska SRR (na terytorium daw nej Mołdawskej ASRR sprzed 1940 r., zamieszkanym przez ludność ukraiń ską i rosyjską), które groziły secesją z republiki. Ostatnie lata pierestrojki przyniosły swobodę wyboru przedstawicielom rozsianych po całym kraju dwu mniejszości - Żydom i Niemcom. Do tej pory nieliczni spośród nich mieli nader ograniczone i wysoce utrudnione moż liwości emigracji. Zniesienie ograniczeń spowodowało, że do końca 1991 r. do Izraela i RFN wyjechało blisko m ilion obywateli ZSRR.
SIERPNIOWY PUCZ I JEGO KONSEKWENCJE W 1991 r. kryzys w Związku Radzieckim zaczął nabrzmiewać do tego stopnia, że wszyscy spodziewali się rychłego przesilenia. Najistotniejsza, i to dla w szystkich stron potencjalnego konfliktu, wydawała się kwestia narodo wa, gdyż określić miała przyszły kształt państwa. Gorbaczow, który - ja k się wydawało —ju ż w poprzednim roku pogodził się z m yślą o konieczności zgody na oddzielenie państw bałtyckich, podjął niespodziewane ostre retorsje wobec Litwy. Niepokorną republikę objęto naj pierw embargiem gospodarczym, a następnie na początku stycznia wzmoc niono na jej terytorium garnizony wojskowe i wprowadzono specjalne jed nostki milicji - OMON, nad którymi ogólne dowództwo sprawował generał Walentin Wariennikow. Pretekstu do działania dostarczył przywódca mario netkowej Komunistycznej Partii Litwy (KPZR) Mikołas Burokjawiczius, któ ry zwrócił się z supliką do Gorbaczowa o objęcie republiki bezpośrednimi rządami prezydenckimi. Akcja rozpoczęła się od zajmowania gm achów pu blicznych; w przeprowadzonym w nocy z 12 na 13 stycznia szturmie na wieżę telewizyjną w Wilnie, która stała się odtąd symbolem walki o niepodległość, 559
zginęło 13 nieuzbrojonych jej obrońców. Do podobnych incydentów, choć na mniejszą skalę, doszło 20 stycznia w Rydze, gdzie oddziały OMON-u zaata kowały posterunek miejscowej milicji. Analogiczna operacja w Tallinie spali ła na panewce - zablokow ał ją dowódca garnizonu, generał Dżochar Dudajew. M oment akcji w ybrany został nieprzypadkowo, świat bowiem zafascy nowany był wydarzeniam i w Iraku (rozpoczynała się operacja „Pustynna Burza”) i spodziewano się, że ZSRR przed jakąkolwiek krytyką będzie immunizowała pomoc, jakiej udzielił prezydentowi Bushowi. Podjęte działania nie m iały jednak żadnych następstw politycznych, co wydaje się wskazy wać, że Gorbaczow potraktował je z jednej strony jako swego rodzaju alibi przed nieprzejednanymi zwolennikami utrzym ania imperium, z drugiej zaś jako manewry przed podobną operacją wojskowo-policyjną na szerszą skalę i w innym miejscu. Bałtowie zachowali się mężnie: pom imo faktycznej oku pacji, nasilając antysowiecką propagandę, starali się kontynuować obrany kurs: z początkiem lutego na Litwie, a miesiąc później na Łotwie i w Estonii referenda potwierdziły chęć całkowitej secesji, co znalazło odzwierciedlenie w uchwałach parlam entów wszystkich trzech krajów sankcjonujących je d nostronnie pełną niepodległość i suwerenność. Gorbaczow, aby odzyskać część społecznego poparcia, w połowie marca przeprowadził referendum w kwestii przyszłości ZSRR, w którym 70% gło sujących opowiedziało się za jego utrzym aniem jako jednolitego państwa federalnego: w plebiscycie nie wzięły udziału ani republiki bałtyckie, ani bli skie niepodległości Gruzja oraz Armenia. Jelcyn wykorzystał okazję i dodał na obszarze RFSRR drugie pytanie, dotyczące wprowadzenia także i tam sys tem u prezydenckiego, uzyskując przytłaczające (70%) poparcie. Kolejnym celem prezydenta stało się pozyskanie lub zastraszenie wewnątrz partyjnych oponentów. Podporządkował sobie formalnie rząd, nadając m u sta tus gabinetu ministrów, co wraz z wcześniej przyznanym prawem wydawania dekretów obdarzało go w istocie dyktatorskimi uprawnieniami. W marcu po wołał Radę Bezpieczeństwa, faktycznie najwyższy organ władzy, w której skład weszli szefowie najważniejszych resortów: Kriuczkow, Jazów i Biessmiertnych, oraz Janajew, Pawłów, szef administracji prezydenckiej Walerij Bołdin, zaufa ny Gorbaczowa, a także uchodzący za zwolenników linii liberalnej Bakatin i Primakow. Ten ostatni, postać pozornie drugiego planu, odgrywał ważną rolę polityczną, koordynując działalność dyplomacji i tajnych służb specjalnych i wypełniając wiele zakulisowych misji. W zmocniwszy sw ą form alną pozycję, prezydent w kw ietniu stawił czoła krytykom na wyjątkowo napastliwym plenum KC; złożona wzorem generała Jaruzelskiego groźba dym isji poskutkowała, co prawda doraźnie, gdyż od rzucono ją, lecz nie jednom yślnie. KPZR wyraźnie słabła i traciła spoistość; w poziom ie podzieliła się na trzy zwalczające się zażarcie frakcje, z których jednak liberalna Platforma Demokratyczna, wobec odpływu rozczarowanych członków, odgrywała m niejszą rolę, w pionie zaś partie republikańskie, pod naciskami elektoratu, w coraz większym stopniu uzależniły się od centrum. 560
Dowodem narastających wątpliwości co do możliwości dalszego przyw ódz twa Gorbaczowa było postawione przez Pawłowa, w czerwcu, na Zjeździe Deputowanych żądanie przyznania gabinetowi ministrów specjalnych peł nomocnictw. W spierał je „czarny pułkownik” W iktor Ałksnis, przywódca frakcji parlamentarnej „Sojuz”, która pod jego w odzą starała się zawrzeć przy mierze z konserwatywnymi elementami obozu władzy. Rysujący się konflikt umiejętnie wyciszono, ale powinien dać on prezydentowi do myślenia. Jelcyn tym czasem wzm ógł nacisk na Gorbaczowa, wzywając go publicz nie w lutym do dymisji, co dało odzew, ponieważ dwa miesiące później straj kujący w związku z podwyżkami cen górnicy na Syberii podjęli hasło. Sam stanął w czerwcu z optymizmem do wyborów prezydenckich w RFSRR. Na wiceprezydenta dobrał sobie popularnego weterana wojny afgańskiej, puł kownika Aleksandra Ruckoja, który zapewnić m iał m u poparcie części w oj ska i środowisk nacjonalistycznych. Choć ekipa Gorbaczowa wystawiła prze ciwko nim m ocnych kontrkandydatów: byłego premiera Ryżkowa i Bakatina, zwycięstwo okazało się bezdyskusyjne (ponad 57% głosów w pierwszej turze). Niespodziewanie trzecie miejsce, po Ryżkowie, zajął Żyrinowski, co poświadczało radykalizację nastrojów. Dowodem powszechnego ju ż odrzu cania bolszewickiego dziedzictwa stało się w czerwcu, po plebiscycie m iesz kańców, przywrócenie „kolebce rewolucji” —Leningradowi —nazwy Sankt Petersburg (podobna akcja objęła całą Rosję: Kujbyszew stał się na powrót Samarą, Gorki - Niżnym Nowogrodem, Swierdłowsk zaś - Jekaterynburgiem). Z początkiem lipca 1991 r. ogłoszono deklarację programową Ruchu R e form Demokratycznych, którą sygnowali m.in. Szewardnadze, Jakowlew, Popow, mer Petersburga Anatolij Sobczak, Szatalin oraz najbliżsi ówcześnie współ pracownicy Jelcyna - wiceprezydent Ruckoj i premier Iwan Siłajew. Najw aż niejszym jej punktem było kompromisowe w istocie żądanie suwerenności politycznej republik, ale w ramach wspólnej ekonomicznej przestrzeni, co przy istniejących nastrojach wydawało się ostatnią szansą ocalenia Związku Ra dzieckiego. W tym samym czasie Jelcyn, po długiej serii rozmów z Gorbaczo wem, ustalił datę podpisania sankcjonującej reformę ustrojową nowej ustawy związkowej na 20 sierpnia. Republiki miały otrzymać daleko idącą niezależ ność, ale w ramach Związku Suwerennych Państw, który reprezentowałby je na arenie międzynarodowej i tworzył wspólne struktury obronne. Organami władzy Związku miały być dwuizbowy parlament i prezydent. W trakcie ostatniego spotkania w Nowo-Ogariewie, z Jelcynem i Nazarbajewem, odgrywającym w imieniu pozostałych przywódców republikańskich rolę m oderatora, nadspodziewanie spolegliwy Gorbaczow, który wobec na rastającej opozycji w łonie KPZR postanowił zwrócić się ku demokratom, pogodził się z argumentami o konieczności zdymisjonowania w najbliższym czasie Pawłowa, Kriuczkowa, Jazowa, Janajewa i Łukianowa. Ponieważ roz mowa była monitorowana przez KGB, zainteresowani dowiedzieli się o tym niemal natychmiast. Przyspieszyło to ich decyzję o podjęciu działań m ają cych uniemożliwić podpisanie nowej formuły związkowej i ułatwić pozby 561
cie się najbardziej liberalnych przeciwników. Motorem działań stał się Kriuczkow, w sparty przez Jazowa, Szenina, który nadzorował politykę kadrową, i Olega Bakłanowa, odpowiedzialnego za kompleks wojskowo-przemysłowy i badania kosmiczne. Dołączyli do nich później Janajew, Pawłów oraz Łukianow, starający się zachować swój udział w spisku w tajemnicy. Plan dzia łań przewidywał „wariant polski” - ogłoszenie stanu wyjątkowego, na wzór stanu wojennego wprowadzonego przez generała Jaruzelskiego w 1981 r. Za kładano, że samo wyprowadzenie wojsk z koszar i prewencyjne aresztowanie głównych przywódców opozycji sparaliżuje wszelki opór w zarodku. Liczo no na znajdujące się w stanie wzburzenia wojsko: Gorbaczowowi miano tam za złe ustępstwa rozbrojeniowe wobec Zachodu (szczególnie bulwersujące stało się pojawienie m iędzynarodowych kontrolnych kom isji w najtajniej szych bazach), tryb wycofywania jednostek z NRD i innych krajów obozu, bez zapewnienia powracającym jakiegokolw iek poczucia stabilizacji, reduk cje stanów osobowych, a wreszcie użycie regularnych jednostek do tłum ie nia m chów narodowych w republikach. Pucz rozpoczął się 19 sierpnia o 4 rano blokadą inform acyjną i łączno ściową Foros, nad M orzem Czarnym, gdzie w wybudowanej na swe żądanie luksusowej rezydencji Gorbaczow przebywał wraz z rodziną na krótkim urlo pie. Do prezydenta udali się Szenin, Bakłanow, Bołdin, generał Wariennikow oraz odpowiedzialny za ochronę przywódców szef IX Departamentu KGB generał Jurij Plechanow. Przedstawiono mu ultim atum przyłączenia się do puczu lub złożenia dymisji. A lternatywę postarał się osłodzić Bakła now, zapewniając, że zamachowcy „odw alą za niego całą czarną robotę”. Gorbaczow tymczasem odmówił kategorycznie - bez w zględu na swój los. Nie chciano go zabić, pozostało więc ogłoszenie, że jest chory, i szczelne odizolowanie go, co skutecznie przeprowadzili ludzie Plechanowa. Spiskowcy obwieścili rankiem 19 sierpnia powstanie K om itetu Państwo wego Stanu Wyjątkowego (Gosudarstwiennyj Komitiet po Czeriezwyczajnomu Położeniu, GKCzP). W jego skład weszli Janajew, Pawłów, Kriuczkow, Jazów, Bakłanow, m inister spraw wewnętrznych Pugo oraz reprezentu jący nom enklaturę adm inistracyjno-gospodarczą przewodniczący Zrzeszenia Przedsiębiorstw Państwowych i Obiektów Przemysłowych, Budownictwa, Transportu i Łączności ZSRR Aleksandr Tizjakow i przewodniczący Związ ku Chłopskiego Wasilij Starodubcew. Chcąc zachować pozory legalności, przewodniczącym i pełniącym obowiązki prezydenta junty obrano Janajewa, który do tej roli nie był w najmniejszym stopniu przygotowany. W opinii społecznej komitet nie posiadał żadnego autorytetu; tw orzący go politycy albo byli uważani za miernoty, albo byli ludźmi niemal anonimowymi. W w y danym orędziu puczyści stwierdzali, że kraj ogarnięty bezprawiem, chaosem i anarchią znalazł się w stanie agonalnej zapaści, na skraju konfrontacji, gro żącej „suwerenności, jedności terytorialnej, wolności i niepodległości” ZSRRAby tego uniknąć, informowano, wobec choroby Gorbaczowa, o przejęciu władzy przez GKCzP i wprowadzeniu stanu wyjątkowego.
Dalszy bieg wypadków przekształcił się w farsę, gdyż członkowie kom i tetu najwyraźniej nie wiedzieli, co m ają czynić dalej. Co prawda Jazów wy wiązał się z podjętych zobowiązań, wprowadzając do M oskwy dwie sławne dyspozycyjne dywizje: Kantem irowską (pancerną) i Tamańską (zmotoryzo waną); łącznie blisko 4 tys. ludzi, 140 wozów bojowych piechoty, 150 trans porterów opancerzonych i 360 czołgów, ale wojsko pozbawione jasnych roz kazów demonstrowało jedynie sw ą obecność. Wobec zorganizowania przez Jelcyna biernego oporu, zamachowcy, aby umocnić swą, na razie \yirtualną, władzę, musieli zdecydować się na energiczniejsze działania. Atak na siedzi bę władz RFSRR, „Biały Dom ”, z wojskowego punktu widzenia powinien zakończyć się sukcesem w ciągu kilkunastu minut, niemniej problem stano wiła żywa osłona, jak ą utworzyły tysiące zwolenników prezydenta Rosji przed budynkiem. Tymczasem było ju ż trzech zabitych, ludzi, którzy świadomie lub przypadkowo, wpadli pod manewrujące po ulicach m iasta czołgi. Obawa przed dalszymi ofiarami i brak koncepcji zaznaczył się zwłaszcza podczas przeprowadzonej wieczorem i zakończonej całkowitym blamażem konferencji prasowej Janajewa, który niezupełnie jeszcze trzeźwy po nocnym trium fal nym pijaństwie, nie potrafił ukryć swego niezdecydowania i słabości. Z nadzwyczajną energią na wiadomość o powstaniu GKCzP zareagował za to Jelcyn. Prezydent wydał orędzie Do obywateli Rosji, w którym potępił reakcyjny przewrót dokonany wbrew konstytucji i wezw ał ludność do straj ku. Strategia, jak ą założył, polegała na biernym obywatelskim nieposłuszeń stwie i sprowokowaniu sytuacji, w której działania puczystów musiałyby wią zać się z rozlewem krwi, dokonanym w obecności korespondentów telewizyj nych na oczach świata. Centrum oporu stał się „Biały Dom”. Na wezwanie Jelcyna przed budynkiem zaczęły gromadzić się tłumy uzbrojonych naprędce moskwian (wedle przesadnych ocen zamachowców do 50 tys. osób), budują cych wokół zapory i barykady. Było jednak oczywiste, że w wypadku profe sjonalnego ataku, np. specjalnej grupy komandosów „Alfa”, nie m a żadnych szans na skuteczną obronę, którą improwizowali Ruckoj i generał Konstantin K obiec, m ianow any przew odniczącym K om itetu Państw ow ego R FSR R ds. Obrony. Zebrani przed budynkiem mogli, z pełną świadomością, jako żywe tarcze, powstrzymać czołgi lub nawet wojsko, ale nie komandosów, zdol nych do rozpoczęcia natarcia choćby z powietrza. N a wypadek złam ania obrony do Paryża delegowano m inistra spraw zagranicznych Andrieja Kozyriewa, aby tworzył tam rząd na wychodźstwie. Sytuacja popraw iła się wkrótce za spraw ą generała Pawła Graczowa. Dowodzący z ramienia Jazowa operacją w M oskwie, ju ż pierwszego dnia zaczął zachowywać się dwuznacznie. Wykonywał wstępne rozkazy, ale je d nocześnie nie uchylił się od kontaktu, jaki nawiązał z nim Jelcyn, i przysłał „dla obrony «Białego Dom u»” batalion spadochroniarzy pod dowództwem generała Lebiedzia, który wraz z pododdziałem czołgów stanowił ju ż siłę wystarczającą, gdyby ktoś inny, poza jednostkam i specjalnymi, zechciał go szturmować.
562
563
Kraj zareagował początkowo na pucz dość pasywnie. Przywódcy repu blikańscy czekali na wyjaśnienie sytuacji, nie angażując się po żadnej stro nie. Z czasem jednak opór zaczął narastać. W Kijowie emisariusz GKCzP generał Wariennikow, pom im o próśb i gróźb, nie zdołał zmusić do działania republikańskich władz. Z kolei w Petersburgu energiczny m er miasta Sob czak nam ówił dowódcę miejscowego okręgu wojskowego generała Wiktora Samsonowa do przyjęcia biernej postawy. Skłaniało się do niej zresztą coraz więcej wyższych dowódców, wymawiając się najwyższym zwierzchnikom brakiem odpowiednich sił. Generał Graczow, jako dowódca wojsk powietrzno-desantowych, i generał Jewgienij Szaposznikow, dowódca lotnictwa, w y powiedzieli ostatecznie posłuszeństwo ministrowi i zapowiedzieli, w razie ataku na „Biały Dom” , odwetowe bom bardowania Kremla. Co ważniejsze, szturmu na twierdzę Jelcyna, po rozważeniu całej sytuacji, odmówił Wiktor Karpuchin, dowódca elitarnej grupy „A lfa” . Czas pracował przeciwko spiskowcom, nie udało im się bowiem prze rwać i zablokować wszystkich kanałów informacyjnych, a płynące z nich wia domości krzepiły opór. Zdjęcie Jelcyna przemawiającego do tłumu swych zwolenników z burty jednego z wozów pancernych (w kamizelce kuloodpor nej pod marynarką) obiegło świat. Trafną ocenę zaistniałej sytuacji dał Jazów, który jako jedyny zachował resztki poczucia honoru i odpowiedzialności: J e żeli umiało się napaskudzić, trzeba umieć ponieść odpowiedzialność”. Zgod nie z tym 21 sierpnia o 3 rano Kriuczkow poinformował Jelcyna o zakończe niu działalności GKCzP. Przed południem rozpoczęto wycofywanie wojsk z Moskwy. Do Foros w charakterze parląmentariuszy udali się, obok marszał ka, Kriuczkow, Bakłanow, Tizjakow oraz Iwaszko i Łukianow. Jelcyn obawiał się, że w ostatniej chwili Gorbaczow może być uprowadzony lub zabity, skie rował więc na Krym Ruckoja, Siłajewa oraz Primakowa i Bakatina, aby bez piecznie eskortowali go do Moskwy. Powrót nastąpił w nocy z 21 na 22 sierp nia. Od rana rozpoczęto aresztowania zamachowców, jednak nie wszystkich. Pugo zastrzelił się, zabijając także swą żonę. Powiesił się (co już samo w sobie budzi wątpliwości) m arszałek Achromiejow, który w pożegnalnym liście pi sał, że „nie potrafi żyć, gdy ginie ojczyzna, a praca całego życia idzie na m ar ne”. W świetle późniejszych wydarzeń nie budzą raczej wątpliwości rzeko me samobójstwa N ikołaja Krucziny i kilku innych funkcjonariuszy odpo wiadających za finanse KPZR i transfer ogromnych sum do zagranicznych banków. Inni depozytariusze partyjnych tajemnic, ja k np. Walentin Falin, były sekretarz KC, zbiegli za granicę. Uwięzieni hierarchowie zostali w 1992 r. zwolnieni, a następnie, w 1994 r., na m ocy decyzji parlam entu Federacji Rosyjskiej, amnestionowani. Przebieg sierpniowego puczu potwierdził znane powiedzenie Marksa, ze historia powtarza sięjako farsa. Przypominał jako żywo październikowy prze wrót z 1917 r.; podobnie jak wtedy arm ia zajęła praktycznie pozycję neutral ną, a członkowie GKCzP zachowywali się biernie niczym Kiereński i jego rząd. R olę siły uderzeniowej odegrał tłum głównie przedstawicieli inteligen 564
cji działających z determinacją, jakiej nie potrafili wykrzesać ich ideowi an tenaci sprzed 74 lat; symboliczny był widok M stisława Rostropowicza z pi stoletem m aszynowym, ochraniającego Jelcyna. Trudna do wyjaśnienia pozostaje rzeczywista rola Gorbaczowa. Czy istot nie, jak opowiadał o tym później, działania puczystów stanowiły dla niego za skoczenie, a godziny spędzone pod strażą w Foros upływały mu na trosce o losy kraju, ale także i osobiste, podejrzewał bowiem najgorszą ewentualność? We dle dość prawdopodobnej wersji prezydent wiedział doskonale o zamiarach zamachowców i w pełni je aprobował, gdyż nie bez powodu utrzymywał ich właśnie na najwyższych stanowiskach w państwie lub w ostatnim czasie na nie wysunął. Nie chcąc zbrukać jego międzynarodowej reputacji, mieli w yko nać, jak powiedział to Bakłanow, „czarną robotę”, aby potem, po powrocie do Moskwy, mógł z czystą kartą rozpocząć samowładne rządy. Dlaczego jednak odmówił im w ostatecznym momencie poparcia? Czyżby zadziałał kompleks Kiereńskiego - obawa, że władzy nie oddadzą?! Taka hipoteza w każdym ra zie tłum aczyłaby zadziwiający upadek ducha Janajewa i jego towarzyszy w pierwszych godzinach zamachu, kiedy wszystko szło dobrze i trzeba było okazać jedynie nieco zdecydowania, żeby zakończyć go sukcesem. Zwycięski Jelcyn, wykorzystując masowe poparcie, jakiego udzielono mu po klęsce puczu, oraz przyznane przez swój parlam ent pełnom ocnictwa nad zwyczajne, przystąpił do energicznych działań. Już 23 sierpnia wydał dekret, zarządzając delegalizację KPZR na obszarze całej RSFRR i konfiskatę jej majątku. Przym uszonemu do milczącej akceptacji Gorbaczowowi nie pozo stawało nic innego, jak ogłosić nazajutrz rezygnację z funkcji jej sekretarza generalnego. Obaj prezydenci, tym razem w pełnym współdziałaniu, dopro wadzili wkrótce do samorozwiązania, pod groźbą rozpędzenia, Zjazdu D e putatów Ludowych. Jednocześnie trwało samorzutne umacnianie niezależnego statusu poszcze gólnych republik, nawet tych, w których dążenia emancypacyjne rozwijały się dotąd stosunkowo wolniej. Federacja Rosyjska przyjęła jako oznakę od rodzonej suwerenności przedrewolucyjne barwy narodowe: biało-niebiesko-czerwone, a następnie carskiego dwugłowego orła —jako herb państwowy. Równie jednoznaczny charakter m iało samorzutne zburzenie pom nika D zier żyńskiego przed siedzibą W C zeK a/G PU /N K W D /K G B na m oskiew skiej Łubiance. Procesy dezintegracyjne posunęły się jednak dalej i ogarnęły rów nież poszczególne narody i grupy etniczne. Jelcyn wzywał przywódców repu blik związkowych i autonomicznych: „Bierzcie tyle suwerenności, ile zdoła cie przetrawić”. Generał Dudajew, z jego poręki, przepędził władze Czeczeńsko-Inguskiej ASRR, które poparły puczystów, potem jednak w listopadzie ogłosił suwerenność kraju jako Iczkerii, a następnie jego secesję z Rosji. Pró ba natychmiastowej militarnej reakcji, której zwolennikiem był wiceprezy dent Ruckoj, spaliła na panewce z racji pojednawczego stanowiska rosyj skiego parlamentu. Gorbaczow usiłował dostosować się do sytuacji, w której Jelcyn i inni 565
przywódcy republikańscy m etodą faktów dokonanych zaczęli ograniczać zakres władzy jego i centralnego aparatu ZSRR, praktycznie mogącego je dynie rejestrować zapadające poza nim decyzje. Pierwsze rozporządzenia kadrowe, jakie prezydent wydał jeszcze samodzielnie, tuż po powrocie do Moskwy, gdy zupełnie nie wyczuwając sytuacji brał dowody solidarności i poparcia za miernik renesansu swej popularności, były niezrozumiałe: m i nistrem obrony mianował generała M ichaiła Mojsiejewa, a p.o. szefa KGB generała Leonida Szebarszyna, jak gdyby nie zdając sobie sprawy, że obaj byli zamieszani w pucz. N acisk Jelcyna był jednak tak przemożny, że niemal natychm iast musiał się z nich wycofać. N ie mając już alternatywy personal nej, z jego porady zwrócił się do polityków, których uprzednio odsunął od władzy: Szewardnadze zgodził się objąć M inisterstwo Stosunków z Zagra nicą (uprzednio na czele dawnego M SZ przejściowo stał am basador w Pra dze Boris Pankin), Bakatin zaś - KGB z m isją rozwiązania komitetu. W krót ce, w listopadzie, w jego miejsce pow stały trzy struktury: M iędzyrepublikańska Służba Bezpieczeństwa, Centralna Służba W ywiadu oraz Komitet Ochrony Granicy Państwowej. Na czele MSB stanął Bakatin, a na stanowisko szefa CSW powołano Primakowa, kierującego już zresztą wywiadem od dwu miesięcy. Ministrem obrony został generał Szaposznikow, jedyny z nielicz nych wyższych dowódców, który w okresie puczu zachował lojalność wobec konstytucyjnej władzy. Była to jednak w znacznej mierze gra pozorów, choć niektóre z nowych struktur przejęło później państwo rosyjskie. Ostatnim ciosem, jaki Jelcyn zadał daw nem u ZSRR, było przejęcie jego aktywów przez Bank Rosji, co pozbawiało urzędy centralne źródeł finanso wania i - co za tym idzie - racji bytu. Równocześnie rozpoczęto intensywne przygotowania do reform y gospodarczej. W nowym rządzie Rosji kierowa nym bezpośrednio przez Jelcyna prowadzić j ą miał wiceprem ier Jegor Gajdar, zwolennik najbardziej radykalnych zmian. A tutem Gorbaczowa pozostała w jego mniemaniu koncepcja Związku Suw erennych Państw, w okół której toczono dość niem raw e negocjacje z udziałem zainteresowanych szefów republik. Potencjalni członkowie nie byli jednak skłonni podporządkowywać się prezydentowi, który nie repre zentował ju ż praktycznie niczego. Najbardziej nieprzejednane stanowisko zajmował, po przeprowadzeniu referendum niepodległościowego (92% gło sów za!), prezydent U krainy Krawczuk. Inicjatywę wziął na siebie Jelcyn, który 8 grudnia spotkał się na konspiracyjnej naradzie w Puszczy Białowie skiej z K uczm ą i przewodniczącym Rady Najwyższej Białorusi Stanisławem Szuszkiewiczem . U stalono tam pow ołanie luźnej struktury - W spólnoty Państw Niepodległych (Sodrużestwo Niezawisimych Gosudarstw, SNG). Pro testy bezsilnego Gorbaczowa („O losie wielonarodowego państw a nie m ogą decydować trzy republiki”) nie zdały się na nic. Początkowo wydawało się, że urzeczywistniony zostanie program Sołżenicyna w yrażony w głośnym eseju Jak uwolnić Rosję, w którym postulował stworzenie nowego państwa przez trzy republiki „ruskie” i Kazachstan, z racji struktury jego zaludnienia. 566
Jednak 13 dni później, w Ałm a Acie, na konferencji założycielskiej WPN, do wspólnoty przystąpiły, pod naciskiem Nazarbajewa, także Kirgistan, Ta dżykistan, Turkmenistan, Uzbekistan oraz Mołdowa, Armenia i Azerbejdżan (Gruzja, gdzie rozpoczęła się wojna domowa, wystąpiła w roli obserwatora). Jej najwyższymi organami stać się miały: Rada Szefów Państw (gdzie decy zje m iały zapadać jednom yślnie), Rada Premierów i Rada M inistrów Spraw Zagranicznych oraz konsultacyjne organy ekonom iczne i parlam entarne. W okresie przejściowym miano zachować zintegrowane siły zbrojne. Broń atomowa pozostała w gestii Rosji z m ożliwością użycia jej także do obrony pozostałych członków WPN. Rosja stała się też państwem sukcesyjnym ZSRR na arenie międzynarodowej, przejmując m.in. miejsce stałego członka Rady Bezpieczeństwa. Gorbaczowa, który został wyłączony z biegu wydarzeń, interesowała już tylko kwestia zapewnienia sobie odpowiedniej odprawy i apanaży oraz orga nizacji fundacji jego imienia. W dniu 25 grudnia złożył oświadczenie o wy gaśnięciu swego m andatu i przekazał Jelcynowi „walizkę atomową”, ostat ni, realny i najważniejszy atrybut władzy. W tym m omencie Związek Socja listycznych Republik Radzieckich odszedł definitywnie do historii.