145 55 22MB
Polish Pages 316 Year 1921
•>.
KZ
HTZ
^-
MtJSE DE VHfW«H.155
MARJA LESZCZYSKA
WLADySAW OZISKI
YCIE
POLSKIE
w DAWNYCH WIEKACH 241
RyCIN PO CZCI BARWNyCH, 24 NA OSOBNyCH TABLICACH
Z TyCH
PREEJRZA.,
WyOANIE W DZIALE
ORAZ
CZ^!C^ARTE ILLUSTRACyjNyM
UZUPENI
MIECZySAW TRETER
H.
ALTENBERG -GUBRyNOWICZ LWÓW MCMXXI
-aDSyN
// WSZELKIE PRAWA ZASTRZEONE // COPyRIGHT 1920 By H. ALTENBERG, LWÓW KSIGAKNI H. ALTENBEROA
WASNO
WE LWOWIE
851722
ODBITO CZCIONKAMI DRUKARNI NARODOWEJ RySUNEK OKADKI
I
PAPIERU
PRZEDOKLADKOWEGO
W
WYKONAA
KRAKOWIE. WOLSKA P.
A.
.5
HARLAND ZAJCZKOWSKA
OD WYDAWCY ,A to miej na pilnej piecza, aSy czytaf iiedy moesz, 60 widzisz, ii fademu zwyczaj stoi za drugie przerodzenie. Bo jaHo to ze zwyczaju wypadnie, jui potym ksiki wiedz, warczay na' cif, a trudno Mikofaj Rej sif zwyczajowi odj...'
e
Bd
hóre maj to do sieBie, i — wedfe pysznego wyraenia Jm Pana Reja z Nagfowic — „warcz" na czytefni^ów swoicS. Kto raz ta^ ^si^ przeczyta, chtnie do niej myf powraca, czsto do r^ wemie i z trudem oprze si pokusie czstszego jej odczytywania. Do tego rodzaju ksiek nafe te dziefa fiistorycznO''oByczajowe . p. Wfadysfawa oziskiego. I tej wfanie o^oficznoci zawdziczaj szersze sfery pofs^ich czytefników, opowiadania . p. oziskiego o dawnycB zamkacB, pafacacB, o dworacB i dwor^acB staropofskicB, o uBioracB i spfendoracB jakie zdoBify Pofaka wie= ków uBiegfycB, o sposoBie toreszcie ycia szfacBty pofskiej u sieBie w domu i na szeroftim wiecie— w czwartem ju ukazuj si wydaniu. *J Tekst sam niniejszego wydania nie ufegf, rzecz prosta, adnym zasadniczym ztiuanoin. Zmienifa si jednak gruntownie forma zeivntrzua tej ksiki. Podczas gdy Boiviem wydanie trzecie Civ 1C12 r.J Byfo raczej produktem sztuki introfigatorskiej, aniefi drukarskiej — tekst drukowany Byf in extenso, ryciny za na papierze kredowym — tvydanie czwarte jest ju utworem czysto graficznym, na czem niewtpfiwie zyskafa sama ksika. Staraniem wydawcy Byf taki ukad kfisz, aBy reprodukcje nie odrywafy uwagi czytefnika od tekstu, fecz przeciwnie. By ife monoci w cisfym zwizku z tekstem oBjaiiiafy tok opowiadania. WoBec wie/kie/' i/oci kfisz w duych rozmiaracB, woBec trudnoci .'izyBkiego porozumiewania si w dzisiejszych cza' sacB na odfegfo, — ksik drukowano w Krakowie — woBec cafego szeregu wreszcie najrozmaitszycB trudnoci technicznych i koniecznoci oszczdzania szczupfego zapasu papieru — zasada ta nie dafa si przeprowadzi tak konsekwentnie, jak tego yczyf sohie wydawca.
Bywaj
nieraz ksikij
j
e
,
Pozatem dziaf iffustracyjny ksiki ufegf gruntownej rewizji, oraz uzupefniony zostaf oBficie nowemi zupefnie reprodukcjami, nawet m. i. Barw nemi. Bez wzgfdu na ogromne, pofczone z tem koszta. .ycie PofsSie" uiazafo si te iv przeSfadzie niemieckim p. t: W. oziiisRi .Potpergangenen Zeiten', UBertragen von A. v. Guttry, mit 67 BifdBeigaBen (PofniscBe BegrUntfet u. Berausg. uon^Dr. A. v. Gutti^, W. v. Kociefski. I. ABt., 1. Band. MuncBen,
*J Pozatem niscfies
LeBen
in
BiBftotek. Georg MUfferJ.
Bei
VI
w ten spsóB
Zycie Pofs^ie" ukazuje si w nowej poniekd i Bogatszej, nifi poprzednia, szacie, stajc siq dziki zeBranemu w tej ksice materjafowi iffustracyjnemu sui generis „ Ksig Rzeczy PofsicB".
W miejsce
„
indeksu osóB i miejscoipoci,
hory
IJ stron druRu, a w tego rodzaju dziefe, jaB niniejsze, maio Byfprzydatny, daf wydatoca BrótBi i przejrzysty sBorowidz rzeczowy rycin, co niewtpfiwie w podrcznem tej BsiBi uyciu oBae si Borzystniejszem. Ziudne wraenia olniewajcego zBytBu i przepycBu wspaniafego ycia w dawnej Pofsce, rozwiewa sam Autor w trzecim rozdziafe BsiBi, tfómaczc, Byfa to w gruncie rzeczy „Bogata ndza", czemu wiadectwo daje zreszt Wacfaw PotocBi. Rozmifowanie sijednaB w Bujnej zewntrznejformie, a Bodaj w jej pozoracB, powszecBn stanowifo cecB szfacBty ówczesnej i odpowiadafo zaBieraf
e
cBaraBterowi pfastycznemu natury pofsBiej, pefnej fantazji
Gromiono przepycB
i zByteB
—
.A wszako
w dawnej Pofsce opfat specjafnycB od — czymi to i Rej taBe, afe tene sam Imc
tfomaczyf: szfacfjcicowi
a niepotzeBn pyc/jg nie wadzi, Rtóra
temperamentu.
cBod
artyBufów zBytBu jeszcze nie Byfo
Pan Rej z Nagiowic
i
ma
w
pociwemu, hory Bdzie umiaf
soBie nic
ushomi szar
mu nadoBna wspaniafoc"pomiernie
ozdoBiona
By jah krzysztaf przeroczysta, nic do sieBte ani wstecz-
nego ani nieuczciwego nieprzypuszczajc, hora
si zawdy w powanej
i roz-=
myfi cignie jah pihy piomie
Ru górze... tropnej ,A wszaRo te widamy ow zapadf a nikczemn myf, i si te ni nacz doBrego nie przygodzi, gdy cBfop siedzi jako kozie z zawieszon Brod, a ni o czem doBrem nie myli, jedno tyiko jako kozie o kapucie, a tyfko tycB iekkicB rzeczy, a tycB jedno, co przed soB widzi, a które si oczom podoBaj, musi, ju ponuro midzy fudmi pifnuje, i te ju tern kada wspaniafoc ozdoBnemi cBodzi musi. A nacudniejszy ko, gdy go szpetn a zdrapan guni zakryj, tedy i oszpetnieje i nie tak doBrej myfi Bdzie. Take te myf wspi niafa czfowieka pociwego, gdy Bdzie Brudn ponuroci a tpoci pokryta, take te zeszpeinie i znikczemnie musi..."
upa
Nie wesofe Budz te sfowa refieBsje. Smutny to prognostyk dfa nas, potomBów, dfa Btóre z Boniecznoci i z musu,
w
coraz wiBszej
yjc
dzisiejszego poBofenia,
aBnegacji,
ju
wfaciwie
czym doBrym nie myfi, jedno tyfBojaBo Bgzie o Bapucie..." Wic Bodaj rozpamitywaniem minionej przeszfoci wspomagajmy fantazj krzepmy si na ducBuf
„ni o
i
Lwów, 29 padziernika lC2o. Mieczysfaw Treter
PRZEDMOWA AUTORA DO Wy.DANIA PIERWSZEGO
kach, ale
i
sil
i
Rzecz
niniejsza
wród
jakich
wychodzi na wiat
nie
na
pojawi si miaa. Niedostatki
tern jej
DRUGIEGO,
I
miejscu
i
nie
f
w takich
warun=
maj tedy nie tylko wewntrzn
zewntrzn przyczyn. Pierwsza, jako idca wycznie na
karb autora, t. j. na karb niedostatku jego wiedzy, usuwa si z pod jego uwag,- drug, zewntrzn, ju mielej podnie
moe, bo przyczyni si do jego usprawiedhwienia. Oto miaa ta praca wej w skad wielkiego zbiorowego wydawnictwa miaa z góry podyktowane nietylko rozmiary ale cay sposób ujcia wykadu. i
i
i
Takie podwójne ograniczenie tumaczy przynajmniej te braki, które przy pozostaw wieniu autorowi zupenej swobody, wypeniby si byy day.
Wydawnictwo, czasu, jakiego
tylko jego potrzeby
znalaz
si^
jakkolwiek wcale nie zaniechane,
wymaga
warunki, ale
i
tedy wobec
doznao zwoki, a z biegiem si^ mog'nie= naukowe wymagania samego tematu — autor albo skaza swoj przedwczenie gotow prac
bdzie jego ostateczna organizacja, zmieni
wyboru
:
i
w tece, albo ogosi j drukiem, dopóki odpowiada jeszcze czesnemu zasobowi historyczno* obyczajowych róde. na pogrzebanie
Za wyborem nie mylne), i
e
drugiej alternatywy
tej
obyczajow przeszo polsk odda
moe
ciekawym
przeszoci czytelnikom pewne usugi.
w
Zaopatrzenie tekstu
aawnictwa, chocia i
przemawiao przypuszczenie , równai
i
jca si pokaniejszej szlacheckiej fortunie,- w Krasiczynie jeden z sufitów naladowa synn powa z gowami wawelskiego zamku, w Podhorcach Niderlandczyk Jan de Baan ozdobi sufity malowidami swego pdzla,-
w
Kielcach
Zamek Leszczyskich w Goucliowie.
AMKI
ió
i
PAACE
lii Szczegó
puapy
misternie rzebione
i
z
zamku krystynopolskiego.
zocone
suyy
za obramienie wielkim malowidom,
jak np. scenom z wojen pruskich, zburzeniu Troi
Z t.
takiego bogatego
korona z grubo
zw.
i
t
p.
puapu zwiesza si zazwyczaj potny pajk zoconej
miedzi,
najczciej
wrocawskiej,
roboty
czyli
lub
szka weneckiego,- niekiedy za miejsce takiej korony zajmowaa ^^ Meluzyna (zapoyczona od Niemców LeucHterweificBen), wyobraajca albo popiersie fantastycznej postaci niewieciej, zakoczonej olbrzymiemi rogami jelenia trzymajcej w obu wycignitych doniach wieczniki, lub te skom* z barwistego
Meluzyna.
j.
i
Pawiment,
ponowana na temat Judyty z ^o^di^^ Holofernesa lub Amora z ukiem, jak np. w zamku dubieckim Krasickich lub we dworze zotko wickim Korniaktów. Pawiment czyli podoga, jeeli nie miay jej stale pokrywa kobierce, zrobiony by z dbowych, misternie wizanych desek, a celowali w ich wyrobie ukadaniu kieleccy, albo te z pyt marmurowych dwoistego koloru. stolarze dzikowscy Olbrzymi komin by niezbdny w kadej sali. Wysilao si na niekiedy duto znakomitego rzebiarza, a za materja suy marmur lub poledniejszy a obfity w Polsce alabaster. Szcztki takich wspaniaych marmurowych kominów oglda byo mona do niedawna w spalonej czci zamku krasiczyskiego, byo ich kilka w zamku ókiewskim, syn z nich paac wojewody Krasiskiego w War* szawie, gdzie kominy otoczone byy posgami,- miay one wysok warto artystyczn w zamku brzeaskim Sieniawskich, bo wyszy z pod duta znakomitego Pfistera, twórcy grobowych pomników Sieniawskich pomnika Ostróg* sentencje, skich w Tarnowie, Bardzo czsto kominy opatrzone byy w dewizy a suya im za temat symbolika ognia, jak np. w Gouchowie, gdzie nad jednym i
i
Kominy.
.
i
i
kominem czytamy: Jgnem gfadio ne Jocus
et
Sed non
focfias,
a nad drugim:
focus pfacent, nimis urat utergue.
ZAMKI
i. ,1
I
PALCE
'i
Brama wjazdowa zamku
Do
bogatej
21
w
dekoracji sali
w
Krystynopolu.
marmurze, zocie, malowaniu
straja si oczywicie musiay ciany a do cian sprzty.
droszemi materjami
zw.
t.
i
szpalerami.
Uywano
w
i
ciany
rzebie do» Obicia
obijano naj»
do obicia zotogowia, jak
i
szpalery
aksamitu, skóry gdaskiej paacu Adama Kazano wskiego/ adamaszku perskicli altembasów na zotem tle wzorzy^ toczonej, zoconej, jak w ókwi,stycti, jak w Brzeanach,- olbrzymich kobierców wschodnich, t. zw. dywaskich, stref. Szpalery byy to opony jak w Krasiczynie, a wkocu take szpalerów np.
i
i
z kosztownej jedwabnej materji lub mniej
dunych pionowych brytów czerwony
óty, czerwony
i
kosztownego brokatelu,
granatowy, czerwony
i
zoone
z po^^
Wybierano zazwyczaj kolory
odmiennego koloru.
niebieski.
i
Materjc na
opony zamawiano umylnie we Woszech, gdzie bryty adamaszkowe wyrabiano ju z herbami zamawiajcego, jak np. dla Krasickich do Krasiczyna, d. Obijano pokoje take póciennemi kotry^ t. dla Matczyskich do takie
Wara
nami, malowanemi rcznie
leaa od wykonania,
w
i
drzewa, kwiaty
które nie zawsze
warto ich za= artystyczne,- uywano
zwierzta,
i
miewao
zalety
ale
tedy kotryn tylko do poledniejszych pokojów. Ale rzadkoci,
kosztownoci
wysokim artystycznym walorem góroway nad wszystkiemi przytoczonemi zw. dzi niewaciwie gobeliny, to jest tkane wedug kartonów t. wykonanych doni prawdziwego artysty-malarza flamandzkie arrasy. Nazy^ wano je u nas najczciej take szpalerami, bo to bya zbiorowa nazwa opon ciennych, a nie brako ich w adnej wielkopaskiej rezydencji. Byway midzy artystycznej doskonaoci. Podziw niemi okazy pierwszorzdnej technicznej i
rodzajami opon
i
Francuzów, obeznanych przecie dobrze
wywoyway figur
W
których
nic innego
na
w
których
inwentarzach
utworami artystycznego tkactwa,
paacu warszawskim Kazanowskiego, byy one pene
tkanych jedwabiem na
lewski. z
gobeliny
z temi
tle
zotem, a jeden z nich
Janusza
wypywa, moe si ukrywa pod
e
niedokadnego nawet opisu
bowiem
s
nie
wojska wyrobione*,
wyobraa
bankiet kró*
Radziwia spotykamy wielk ilo opon,
»skrzynia,
byy
to
pozycjami,
w
której
przednie jak np.
obicia
arrasy,
»szpalery,
holenderskiego
Arrasy
ZAMKI
22
Dawne
ruiny
I
PAACE
paacu Barbary RadziwittÓY^ny
sztuk 22«, »obicia holenderskiego sztuk 5«
byy
i
w
t.
Wilnie
d.,-
(rys.
N. Orda).
ciany zamku niewieskiego
wyobraajcemi pamitne wypadki z historji rodziny Radziwiów, bya te midzy niemi » wielka sztuka szpalerowej roboty manu«
opite
arrasami,
faktury krajowej«,
wodz
która
przedstawiaa
Zabudowem pod
przegld wojsk pod
hetmana Mikoaja Radziwia. ciany zamku krasiczyskiego obok opon
w waciwem
sowa znaczeniu, z których 150 brytów atasowych ada« bkitnego koloru zdobiy jedn sal, podczas gdy druga maszkowych ótego obita bya strefami kitajkowemi o barwach czerwonej zielonej — obwieszone gobelinami z herbem gospodarza,w opisie rezydencji Wielopolskich byy take tego
i
i
i
w
Tropi spotykamy szpalery z scenami z
Firlejów opony z herbownemi kwartami,
w ókwi
bogato udekorowane Tak wietnie byo jednak przepenienia,-
Sprzty.
i
odpowiedni. Nie
przestrzeniach, poprzestajc na sal
cile
historji
sale
Herkulesa,
w
Ogrodziecu
szpalery przetykane zotem.
musiay posiada take sprzt
przeciwnie lubowano si
potrzebnej iloci sprztów.
w
wolnych
Dokoa duych
biegy awy, pokryte zazwyczaj wschodniemi kobiercami, których
brako nawet
zreszt,
w
skromnych dworkach szlacheckich,- po» zobaczymy, nie stoy marmurowe, hebanowe, a niekiedy cae srebrn blach powleczone, jak np. w zamku ókiewskim,- zamczyste rzebione almarje, sepety skrzynie sadzone, woskie lub niemieckie, stanowiy umeblowanie stosownie do uytkojak to
tne
i
wego przeznaczenia kadej
by
sali
lub
komnaty.
wielce zbytkowny, tem kosztowniejszy,
W
magnackich dworach sprzt
e sprowadza go
gównie z Gdaska, który dostarcza wytwornych
mebli
musiano z daleka,
rzebionych
i
intar*
B
N c
CQ
ZAMKI
24
PAACE
1
Pawilon w^ogrodzie paacu
sjowanych, przedewszystkiem
za
jednak meble, zwaszcza lejsze ziemskich.
szaf
i
w
Krystynopolu.
krzesei obijanych
skór. Sprowadzano
take z najdalszych stron cudzo= Podskarbi koronny Daniowicz w swoim warszawskim domu, który mniejsze,
i
i
wynios kopu cay gin w kolumnach »jakby w lesie jakim «, wedug sów wspóczesnych, mia meble galanterje woskie, francuskie, a nawet hiszpaskie. paacu Adama Kazanowskiego, urzdzonego offa moda e piu commodo, jak si wyraa w roku 1643 Jarzemski w swoim opisie War^ szawy, gdzie byo »piknie jak w raju«, Laboureur, wiadom dobrze zbytków paryskich, olniony by bogactwem bezprzykadn wietnoci urzdzenia/ zdawao mu si, e przeniesiono go we nie do jakiego zaczarowanego przy« bytku. Szafy w tym paacu byy rzebione w caoci wyzacane, stoki zo= mia
cztery pitra,
i
i
W
ZbytkoW''
sprztów,
i
i
i
cist skór pokryte,- wszdzie zoto,
marmur, kosztowne
galanterje.
W
Ra=
dziwiowskim Niewieu, którego skarbiec mia mieci w sobie owych legen» darnych dwunastu apostoów, lanych z szczerego zota, a wysokich na dwie stopy, jedna z sal cay niemal sprzt miaa ze srebra »na)pikniejszej staroytnej roboty «,• duy stó, ogromny pajk u puapu, wysokie gierydony, ramy zwier^ ciadlane, wilki ekrany kominowe byy z lanego lub kutego misternie srebra. brzeaskim zamku byy krzesa zotem srebrem przetykane lub te misternie soniow koci sadzone, inwentarz Ogrodzieca Firlejów wymienia krzesa i
W
i
aksamitne z srebrnemi ozdobami szczodrze zotem
óka byy
i
rzezane,- meble krasiczyskie
ozdobione
byy
miay tam wieki, kaptury gaki srebrne, Podwoje w salach reprezentacyjnych komnatach robione z rzadkiego drzewa zdobne intarsjami,- obramienia z rzebionego mar* porcze
i
srebrem, krzesa
srebrne.
i
i
i
ZAMKI
20
Przekrój
Nadproa.
I
paacu
PAACE
w
Krystynopolu.
muru wieiiczyy t. zw. nadproa czyli sopraporty równie rzebione, a w nie= zamkach artystycznie malowane, jak np. w brzeaskim, gdzie nad kadym kominem nad kademi drzwiami umieszczone byy obrazy sopraporty których
i
i
dobrego pdzla, jak np. sopraport z portretem monarchy, sopraport
tym przez brytany odycem, sopraport z kogutami t. przesadza, kiedy mówi w swojej Rozkoszy wiatowej: i
Srebra, zota
i
pere}
i
p.
z
opadnic=
Poeta Morsztyn nie
kamieni drogicii.
Jedwabiu rozlicznego, Idejnotów chdogicli
Peno wszdy,
orszak sug, pieszczone bawaty, Drogotkane szpalery, rumiane szkaraty,
Wezgowia Materac
teletowe,
z altembasu,
kodry iaftowane. zotem opasane
pokój obity, w nim z srebra litego Wszystko, czego si jedno tkniesz...
oe,-
Sala
stoowa.
sala
Najwaniejsz, a zarazem te najprzestronniejsz sal w zamku bywaa jadalna czyli stoowa, bo jak si wyraa autor Krótkiej Nauki Budowa
»w
wesoa krotochwila, dobra kompania, zabawa z przyjacioy, w niej zgol zaywanie najwiksze dobrego imienia oka= do zaej magnificencji mieszka — a tak susznie ma by wesoa ozdobna okazania pompy sposobna*. Bya to widownia hucznych tumnych bankietów. wic te najdostojniejszym w niej sprztem bya »suba«, czyli po dzisiejszemu serwis lub kredens. Taka suba miewaa olbrzymie rozmiary, skadaa si nictwa z
r.
1659,
niej
(jospitafitas,
i
i
i
i
Suba
czyli
kredens,
z licznych Srebra,
przegród
pod ciarem
sreber,
otwartych
i
zamykanych, pitrzya si pókami
najczciej augsburskiej
i
norymberskiej roboty. \
i
uginaa
Nie
do
Zamek
w
Podhorcach. (Rysunek Jana Matejki)
ZAMKI
28
e
bowiem,
I
PAACE
na magnackich stoach jadano
wego serwisu gromadzono
w
uytkom
szczerego srebra,- oprócz
z
stoowe) cae skarbce przepysznych sreber
sali
dekoracyjnych: mis, prawd, puharów, rostruchanów, dzbanów, nalewek,
w
wie.=
wspaniaych naczy naj* przedniejszej roboty, przybierao w dawnej Polsce cechy prawdziwej namitnoci. Kiedy Stefan Potocki, starosta Feliski, zi hospodara Mohiy, wybiera si na swoj awanturnicz wypraw do Wooszczyzny, skada swoje srebra dla bez= pieczestwa w podziemiach podhajeckiego zamku, a z ich spisu dowiadujemy czników
!
e w
si,
roboty, i
i
p.
t.
Zamiowanie
tym byo
srebrach, gromadzenie
skrzy srebrnego serwisu najkosztowniejszej puzder srebrnych \yiek, 40 duych konwi, okoo 200 puharów
depozycie
lo
rostruchanów
30.000 z., daje
t.
i
w
d.
iz
Hieronim
Sieniawski,
zastaw srebra stoowe, a
lwowski,
starosta
jeli
e
si zway,
cz
poyczajc
zastaw musia
przewysza wartoci swoj przynajmniej o ca trzeci sum poyczon, pewn zbdn czci kredensu e w owych e zastawione srebra byy tylko czasach za tak kwot mona byo kupi znaczne ju dobra ziemskie, bdziemy mie wyobraenie o rozmiarach tego zbytku. Kasztelan lwowski Rafa Gro^ chowski, pod koniec ywota ju niemal zrujnowany majtkowo szlachcic ziemi biaego sto» przemyskiej, pozostawia okoo dziesiciu cetnarów zocistego owego srebra. Po podkomorzym przemyskim Wojciechu Boboli pozostaje sto mis szczerosrebrnych, mnóstwo dzbanów, nalewek, puharów, midzy niemi i
i
take szczerozote ksicia
w
r.
i
Konstantego
1616,
z górnego krysztau. Inwentarz sreber
Wasyla
wojewody
Ostrogskiego,
w
zamku dubieskim spisany
kijowskiego,
obejmuje przeszo 600 sztuk srebra, przewanie duej wagi
i
misterne,
roboty zotniczej, bo kutych au repousse, figuralnie rzebionych, pstrozocistych
strona.
S
tam stoy, wanny
baryy, cae z szczerego srebra. Trzeba si w wielkich domach polskich z pewnym Szlachetniejszym, bo estetycznym niejako instynktem, z pobienych bowiem nawet i
rytowanych.
Artystyczna atoli
przyzna,
e
zbytek ten
i
czy
podaj inwentarze, wnosi mona, densowe miay nietylko warto kruszcu, ale opisów, jakie
i
artystyczn.
Midzy
srebrami wspomnianego
e te kosztowne naczynia kre= wysz moe od niej warto
wyej
kasztelana
Grochowskiego
spotykamy dwanacie tac pozocistych augsburskich cum figuris poeticis, jedn srebrn statu, »wann wielk, na której gryf skrzydlaty stoi, a na jego grzbiecie barya srebrna, na której wierzchu siedzi Bachus, w jednej rce grono zociste wina, w drugiej zocist czar majc«/ w inwentarzu Urszuli Sieniawskiej znaj* dujemy nalewki puhary z jeleniem, kielichy z Fortun, z lewkami, z orem, trzymajcym herb litewski, z Salwatorem, z Samarytank, z Kurcjuszem, z We« ner, z satyrem, który ora trzyma, z gowami mskiemi biaogowskiemi t. p., i
i
czenie tak wysoce
rozwinitej
e
byy to arcydziea sztuki Niemczech. we Woszech
blizkiem jest tedy przypuszczenie,
i
paacu Kazanowskiego znajdowaa si barya wina, przepasana zocistemi obrczami, na której
rego srebra, a nadto
bya w
tej
sali
i
zotniczej,
W
sali
wspó*
stoowej
obejmujca 40 garncy siedzia Bachus równie z szcze-
srebrna,
srebrna fontanna, z której podczas biesiad
AMKl si na
wzbija
w gór
20
Szka
winotrysk. Niekiedy
take
weneckie z
farfury.
wród
barwiste, o fan=
formach
szka
Mu rano —
»chio
tastycznych
z
PAACfi
okci
kilka
ustawiano na subie sreber
I
Mu ran ia ma krysztay*, w
móvMi
jednym
wierszu
swoim Wespazjan Kochów^
—
ski i
chiskie
porcelany
fajansy woskie,
w Polsce dla
wówczas
rzadkoci
tru^'
i
dnoci dalekiego transportu
moe droc
równie drogie, a sze od sreber,
vasa
zapewne owe
porceffana
indica,
wysya Zygmun=
które ks. Baranowski z
Rzymu
towi
królowi
znajdujemy
III/
je
te
po zamkach po znaczniej^ szych dworach, jak np. i
w
w Niewieu,
Tropi,
Ogrodziecu,
naczy
obok
gdzie
z górnego krysztau,
oprawnych w zoto, »ko= kubków z ko* kosów «, t. kosowego orzecha, na kre^ densach stay farfury szka i
j.
i
tak drogocenne,
z
e
najdroszemi
przed
wraz
klejnotami
w Co nas w
zakopywano
zamków
je
szwedzkim
najazdem
ziemi.
urzdzeniu
uderza, to fakt,
podczas gdy pod tonicznym
wycznie
wzgldem lub
wnie sprzty,
e Plan
architekt"
i
ogrodu
w
Krystynopolu.
maj
przewanie pitno woskie, srebra
paacu
i
galanterje
s
to dekoracja ich
wewntrzna, a gó=>
pochodzenia niemieckiego lub
flamandz-
Ossoliscy posuguj si niemieckim malarzem Justem Ammanem, zamek Sieniawskich w Brzeanach dekoruje stukaturami rzebami Wrocawianin Pfister, podhoreckie sale komnaty ozdabia pdzlem Jan de Baan, a w war« szawskim paacu Kazanowskich zastaje Jarzemski ^holendrowe malarze w sze=
kiego.
i
i
Dekoracja malarska.
ZAMKI
3Ó
I
PAACE
Rzut poziomy pafacu
rokich
pludrach«
jak
maluj obrazy.
w
Krystynopolu.
Gdask by
midzy
porednikiem
pol=
rkodzie artystycznych,- Wro» stolic utrzymya miay zawsze bardzo wydatne pole zbytu w Polsce. Mimo
skimi amatorami zbytku a utworami niemieckich
caw, Norymberga
wao cige
Augsburg, z któremi kupiectwo naszych
i
relacje,
dwóch Francuzek na tronie polskim w XVII wieku nie traci u nas przewagi artystyczny przemys niemiecki, dopiero z kocem XVIII wieku wypiera go artystyczna produkcja Francji. z paaców zwycisko smak zamku, powicona kadym wikszym zamku bya kaplica, a jeli wietnoci codziennemu yciu czysto wieckim celom, uderzaa bogactwem i
Kaplica.
w
cz
i
sprztu dlitwy
dekoracji,
i
w
i
o
ile
bardziej
spoeczestwie tak pobonem.
W
nych nam kaplicach, dochowanych jednak tylko najwikszej a to
w
kosztu
czci
bogatej
zamku Krasickich
oono
na
ich
drzewie,- kaplica
w
w
szkielecie
pozbawionym po
niegdy dekoracyi w obrazach, sprztach w zamku Sieniawskich, widzimy dzi i
artystyczne urzdzenie. Kaplica
do dzi dnia imponuje bogactwem rzeb
w
wspaniao
przybytkom modwóch dochowanych dotd a zna-
godzia si
i
zamkowa
ornamentacyj,
a
w
i
aparatach, jeszcze,
ile
Krasiczynie
mianowicie
intarsji
Brzeanach, przeznaczona zarazem na mauzoleum rodziny
Pajk staroytny
czyli
t.
zw. korona z
Grabowa
w
Prusiech Zachodnich.
Zamki
Sieniawskich,
sw
pokryta
bujno okazao
jest
i
paace
yi
rzebami wietnego duta Jana
w
Pfistera,
ca
które
kopule dekoracji prawego skrzyda, kwiatów owoców,- kaplica w zamku obsypujc je rozetami puttami, festonami oleskim, który ju w r. 1664 by na poy ruin, miaa bogat marmurow po* sadzk, sklepienie z »rzezaniem bardzo piknem, z wierzchu zocistem«, jak si wyraaj lustratorowie, otarz misternie rzebiony, awki wykonane subtelnie
przedewszystkiem
i
i
snycersk robot kach
magnackich
i
i
pozacane cae dokoa. Nietylkc
znajdoway si
takie
bogate
w
pierwszorzdnych zam=
kaplice,
spotykamy
je
take
domach zamoniejszej szlachty. We dworze Wielopolskich w Tropi bya kaplica maa, ale po amatorsku wypieszczona, klejnocik modrzewiowej siedziby. Jak wiemy z inwentarza, spisanego r. 1637, kapliczka ta miaa strop kasetowany suto rzebiony,- kaset byo 16 a kad wypenia obraz religijnej treci. Otarz ozdobiony by posgami z alabastru, na uderza bogat snycersk robot cianach wisiao przeszo sto miniatur pargaminowych, awki czyli t. zw. formy byy rzebione zocone — ornaty, mszay, kielichy prawdziwie przednie ko=
w
i
i
i
i
szfowne.
T. zw. Meluzyna.
ZAMKI
I
PAf.ACH
II.
O i
o
wspaniao
ile
wyszym
o
instynkcie kultury,
bya szczer
ile
a
twórcz
potrzeb potniejszych indywi* dualnoci, pragncych stwierdz^ dostojnoci swego rodu nia siy i
i
stanu, a nie
zamków wiadczya o zmyle monumentalnoci
wielkich
wypywaa
•
z po=^
naladownictwa lub prónoci, o tyle bya dodat« nim objawem spoecznym w da*
spolite^o z
nym
czasie
i
danej warstwie
t
kwestja wszake, czyli z
wntrzn wietnoci,
— ze^^
tym materjalnym zbytkiem szed take w parze wzgld na wysze, idealne strony
ycia,
nie
z
zawsze
i
nie
cakiem da si rozstrzygn na korzy czasu ludzi. Dopiero
Bibljoteki.
i
na szarym
kocu
inwentarzy tych
id bibljoteki, nazwa mona pewn
wielkich rezydencyj jeeli tak
ilo
przygodnie zebranych ksi^
ek. Czytamy wprawdzie,
e
na
Baszta zamku rzeszowskiego.
ZAMKI
34
Widok
PAACE
idealny zameczka drewnianego polskiego
(Odtworzyli
zamku brzeaskim bya
I
i
rysowali Kazimierz
i
Tadeusz Moklowscy).
adornowana«, ale nie wiemy, czy Kazanowski mia w swym paacu war*szawskim bibijotek w rónych jzykacti, e w Ogrodziecu Firlejów, wedug sów wojewodziny smoleskiej Petroneli Firlejowej, byo »niemao ksig rozmai^ drog opraw, kupionych za nieboszczykowskie pienidze w cudzych tych
byy
w
niej
»bibIjoteka portretami
ksiki,- wiemy,
e
Adam
i
w
e
to
ich,
wojewoda wileski, Janusz Tyszkiewicz, -pozo*
bya bibljoteka wielka, »z której Szwedzi niemao pobrali*,- e w Dbrowicy byy rkopisy »wybornem pisaniem ko= sztownie oprawne«,- wiemy z aktów procesowych midzy brami Winiowie^'
krajach
i
ckimi z
r.
ojczynie*,
1658,
e
stawi »ksigi róne
wielkiej
wagi
i
szacowan* — ale s to wiadczyy, e zakadano
30.000 z. któreby
dziad
wielkiego szacunku
niemal wyjtki, bibljoteki
czsto
z
i
i
nie
bibljotek najmniej na
mamy te
zamiowaniem,
wskazówek,
systematycznie
wiadomoci o lekkomylnem np. pisze z Parya do matki, aby
z celem,- przeciwnie spotykamy marnowaniu ju istniejcych. Nestor Sapieha » kazaa sprzeda na wag stare szpargay* rodzinne) bibljoteki, bo on » sobie now formuje w Paryu*. We wspaniaym zamku, zbudowanym przez wojewod Marcina Krasickiego, który, jak si wyraao jego epitafjum: Krasiczynum mundo admirandum fecit, bibljoteczka bardzo szczupa jest w niej za« ledwie sto dzie przygodnie zgromadzonych, kilku klasyków staroytnych kilku historyków polskich, dowiadujemy si za to, e niektóre ksigi oprawne i
si^^
z
,-
i
s
o
ca
ZAMKI
3Ó
Ruiny zamku
sztuki.
PAACE
Radziwiów w Mirze na
Litwie. , e Spytek Jordan utrzymuje stosunki z wo= skimi mistrzami, nabywa u Giovan Francesca Carota obraz religijny zamawia synnego swego czasu Bartomieja Ridolfiego do Polski — ale nie brak daleko
W
Dziea
ks.
I
srebro
i
spoczywaj
w skrzyni
aksamitnej
i
liczniejszych
wskazówek,
na materjalnej, sztuki
byy w
ale
dziea doni
na czysto
idealnej
których znaczenie polega
ludzkiej,
wartoci,
e
utwory sztuki jako
nie
czystej
uderzajcej mniejszoci wobec tego nieprzebranego mnóstwa zota,
srebra, klejnotów
i
w
tarza, spisanego
midzy tymi
e
bajecznie r.
i6ói,
skarbami
w
kosztownych sprztów.
e
Wiemy wprawdzie
midzy owym przepysznym
zocie, srebrze
i
z inwen-
»rozlicznym statkiem«,
bogatych tkaninach, które na 150
wo»
zamku Lubomirskich w Winiczu, znajdoway si znakomite dziea sztuki, rzeby obrazy, a midzy niemi dziea takich mistrzów, jak Rafael, Tycjan, Yeronese, Ribera, Bassano t. p., ale tene inwentarz, o ile go z streszczenia tylko znamy, wiadczy przecie, e stanowiy one mniejsz zdobyczy. Hetman Krzysztof Radziwi ma rodzaj domowego muzeum, a syn jego Janusz w listach swych prosi krewnych, aby » obesali ^unszt^amer ojca specjaem jakim*,- w zamku niewieskim jest galerja obrazów. zach
w
r.
1655 wywieli i
upiecy Szwedzi
z
i
i
cz
-=
«
3S
ZAMKI
Paac Sulkowskich
w
I
PAACE
Rydzynie
N. Orda).
piarstwa, a przynaj;=» mnie) jedynym, o któ-
rym
pewnoci
to z
Smakiem
wiemy.
sta
IJ^yksztaccniem
na
i
wyynie wspó=
czcsnej sobie kultury
co wic=
europejskiej, cej,
wyprzedza
nie;=
swoich
kiedy
za=
mistrzów.
chodnich M
Podrónik angielski Coxe zdumiony by
o w
znajomoci
£ "
zumieniem