157 29 2MB
Polish Pages 25
Witold Biernacki
Wojna w Afryce Ostatni akt drugiej wojny punickiej 20-20 r. p.n.e.
Lublin 2005
Wojna w Afryce – Witold Biernacki
SPIS TREŚCI
1. Prolog
3
2. Lądowanie w Afryce
5
3. Bitwa koło Wieży Agatoklesa
7
4. Zniszczenie wojsk kartagińsko-numidyjskich pod Utyką
10
5. Bitwa na Wielkich Polach
12
6. Bitwa nad rzeka Ampsaga
14
7. Bitwa morska pod Utyką
15
8. Bitwa pod Zamą
16
9. Epilog
22
Wybrana bibliografia
24
Spis mapek
25
Spis rysunków i zdjęć
25
Lublin 2005 Wydanie 1.0 Mapki bitew opracował Witold Biernacki Redakcja: Krzysztof Pik © Copyright by Witold Biernacki 2005 WANAX Świat Antycznych Wojowników www.wanax.pl ISBN 83-60314-00-4
-2-
Wojna w Afryce – Witold Biernacki
1. PROLOG W 218 roku przed nar. Chr. w Italii pojawił się na czele niezbyt licznej armii Hannibal Barkas (Piorun), rzucając wyzwanie „Synom Wilczycy”. Po wspaniałych zwycięstwach nad Trebią, jeziorem Trazymeńskim, a wreszcie pod Kannami (w 216 r.), wydawało się, że Rzym legnie pod ciosami wymierzanymi im przez genialnego wodza, jakim okazał się syn Hamilkara Barkasa. Jednakże miasto nad Tybrem, panujące już nad całym terytorium Półwyspu Apenińskiego oraz Sycylią i Sardynią, dysponowało niewyobrażalnymi dla ówczesnych państw świata hellenistycznego zasobami ludzkimi. Mimo ciągłych klęsk, pchało w pole coraz to nowe zastępy. Ponadto o przetrwaniu Republiki zadecydowała wierna postawa jej sprzymierzeńców w Italii oraz mądrość senatu. Zamiast stawać do otwartej walki w polu z niezwyciężonym Hannibalem, zmuszono go walką podjazdową do wycofania się na południowy kraniec Italskiego „buta”.
Siły Punijczyka topniały, gdyż Kartagina nie była w stanie zapewnić mu odpowiedniego wsparcia – na morzu panowała flota rzymska. Ponadto senatorowie rzucili odpowiednie siły do Hiszpanii, gdzie po krwawych bojach, toczonych ze zmiennym szczęściem, ostatecznie młody Publiusz Korneliusz Scypion pokonał tamtejsze siły zbrojne Kartaginy i zmusił ludy półwyspu Iberyjskiego do uległości. Już w czasie wojny w Hiszpanii Scypion planował przeniesienie operacji zbrojnych do Afryki. W tym celu nawiązał wstępne negocjacje z licznymi wodzami numidyjskimi, którym ciążyło zwierzchnictwo Kartaginy. Wśród nich znalazł się Masynissa wódz jednego z koczowniczych plemion - Massyliów. W roku 205 -3-
Wojna w Afryce – Witold Biernacki
sytuacja w Italii znalazła się w impasie. Hannibal okopał się w Brucjum, gdzie w pobliżu świątyni Hery, położonej u Przylądka Lacinium pod Krotonem polecił zbudować wielki ołtarz, na którym umieścił tablicę z napisem w języku greckim i punickim, dającym świadectwo jego czynów wojennych. Tablicę tę widział jeszcze dziejopis grecki, który opisał m. in. drugą wojnę punicką – Polibiusz. Powstały kryzys strategiczny postanowił przerwać zdobywca Hiszpanii Publisz Korneliusz Scypion. Jak pisze Liwiusz - Scypion ogłosił publicznie, że „przystępuje do przeprawy dla wyciągnięcia Hannibala z Italii i przeniesienia wojny do Afryki, by ją tam zakończyć”. Tutaj rzymski historyk puszcza nieco wodze fantazji: odciągnięcie Hannibala z Italii do Afryki mogło być wtedy jedynie tylko pragnieniem Scypiona, skoro Hannibal i Kartagińczycy liczyli ciągle na wzmocnienie ich sił przez akcje Magona, brata Hannibala, w Italii, a w Afryce przeciwstawili Scypionowi Hazdrubala w przymierzu z Syfaksem. „Jak długo Hannibal przebywał w Italii, nikt nie oparł mu się w otwartej walce, i nikt po Kannach nie ważył się wyruszyć przeciw niemu w pole” (Korneliusz Nepos).
hastatus
-4-
Wojna w Afryce – Witold Biernacki
2. LĄDOWANIE W AFRYCE Ponieważ Hannibal Barkas ciągle trzymał się twardo na południu Italii, Publiusz Korneliusz Scypion, niedawny pogromca wojsk kartagińskich w Hiszpanii, zaproponował senatowi rzymskiemu przeniesienie wojny na terytorium kartagińskie, do Afryki. Początkowo senatorowie byli temu przeciwni. Wówczas Scypion zwrócił się wprost do ludu i zjednał go dla swego planu wizją odwetu za spustoszenie Italii. Pomysł nie był oryginalny. Poprzednio posłużyli się nim: tyran Syrakuz Agatokles i konsul rzymski w czasie pierwszej wojny punickiej – Atyliusz Regulus. W tej sytuacji senat w przewidywaniu, że będzie zmuszony ustąpić Scypionowi, upoważnił go do zabrania na wyprawę dwóch legionów, które zostały karnie odesłane na Sycylię oraz tylu ochotników ilu zdoła zebrać. Według Liwiusza rdzeń tej armii tworzyli żołnierze piątego i szóstego legionu, weterani spod Kann, którzy dążyli do rewanżu, aby ostatecznie usunąć zmazę hańby ucieczki z pola bitwy.
Hannibal
Scypion
Koncentracja sił Scypiona nastąpiła w porcie sycylijskim Lilibeum. Tutaj pretor Sycylii Marek Pomponiusz miał zgromadzić, na rozkaz Publiusza, wszystkie transportowce. Zgromadzono tak liczne siły, że jak pisze Liwiusz (XXIX, 24): „ani miasto tego tłumu pomieścić nie mogło, ani port okrętów. A wszystkich ogarnął taki zapał do tej wyprawy do Afryki, że miało się wrażenie, jakby wyprawa szła nie na wojnę, lecz po pewną nagrodę zwycięstwa. Szczególnie ci, którzy pochodzili z resztek wojsk walczących pod Kannami, byli pełni wiary, że pod tym, a nie innym wodzem mogą przez ten dla sprawy publicznej podjęty trud zakończyć swą piętnem niesławy obciążoną służbę wojskową”. Następnie wódz dokonał przeglądu żołnierzy i „tych, którzy mu się wydali nieodpowiedni, pozostawił na miejscu. Zamiast nich włączył w szeregi innych, których przyprowadził z sobą z Italii, i tak uzupełnił te legiony, że każdy z nich miał po sześć tysięcy pieszych i po trzystu konnych”. Latem 204 roku p.n.e. Publiusz Korneliusz Scypion wypłynął z Sycylii w kierunku Kartaginy z silną flotą, która liczyła 40 okrętów wojennych i 400 statków transportowych. Na
-5-
Wojna w Afryce – Witold Biernacki
jej pokładach znajdowała się armia licząca ponad 30 tysięcy piechoty i jazdy. Publiusz Scypion: „zabrał też pociski, broń, różne machiny oblężnicze (prawdopodobnie chodzi tu o materiały na budowę takowych – W.B.) i wielkie zapasy żywności” (Appian, VIII, 13). Z armią tą wylądował bez przeszkód na wybrzeżu afrykańskim, 20 km na północ od Utyki. Rzymianie rozłożyli się obozem na nadmorskich wzniesieniach, ubezpieczając się wysuniętymi posterunkami konnicy. Tymczasem w Kartaginie na wieść o lądowaniu Rzymian wybuchła panika. Miasto nie było przygotowane do obrony, nie było w nim silnego wojska. Natychmiast więc zamknięto bramy, powołano pod broń obywateli, rozstawiono na murach straże, które czuwały przez całą noc, gdyż w każdej chwili spodziewano się ataku armii rzymskiej. Na drugi dzień Kartagińczycy wysłali Hannona z 500 jeźdźcami w celu rozpoznania przeciwnika, jednak oddział kartagiński wpadł na posterunki jazdy rzymskiej i został rozbity. Hannon i wielu Kartagińczyków zginęło w czasie ucieczki. Po tej potyczce Rzymianie spustoszyli najbliższą okolicę. Zdobyte łupy i jeńców załadowali na transportowce i odesłali na Sycylię. W tym czasie przybył do obozu rzymskiego młody książę plemienia Massyliów ze wschodniej Numidii, z którym Scypion jeszcze w Hiszpanii nawiązał porozumienie. Przyprowadził on ze sobą 2 tysiące jeźdźców numidyjskich. Chociaż były to posiłki niewielkie, był pożądanym sprzymierzeńcem, dobrze bowiem znał teren i miejscowe stosunki. Teraz Scypion ruszył pod Utykę i stanął w umocnionym obozie na wzgórzu, około 1,5 km na południowy zachód od miasta. Scypion postanowił zdobyć Utykę, by uczynić to miasto swoją bazą operacyjną, a port łącznikiem z Sycylią, podstawą zaopatrzenia armii rzymskiej.
Masynissa
-6-
Wojna w Afryce – Witold Biernacki
3. BITWA KOŁO WIEŻY AGATOKLESA W tym czasie Kartagińczycy wezwali na pomoc Hazdrubala, syna Giskona, który zaciągał armię w głębi kontynentu, oraz króla numidyjskiego Syfaksa. Jednocześnie w twierdzy Salacea, około 22 km na zachód od Utyki, oficer kartagiński Hannon, syn Hamilkara, zgromadził oddział jazdy, który liczył około 4.000 ludzi. Byli to jeźdźcy z Kartaginy, Libijczycy, ale przede wszystkim Numidowie. Wkrótce Numidowie Masynissy, harcując przed bramami Salacei, zdołali wyciągnąć Hannona i jego konnicę. Wódz punicki miał kłopoty z wyprowadzeniem swoich jeźdźców z miasta, gdyż „jednych jeszcze pijanych i sennych zmuszał do chwytania za broń i kiełznania koni, a innym zastępował drogę, żeby nie wybiegali wszystkimi bramami w rozsypce i nieładzie, nieuszeregowani i bez chorągwi” (Liwiusz, XXIX, 34). Masynissa początkowo likwidował niewielkie oddziałki wpadających nieprzyjaciół. Następnie, gdy Hannon wyprowadził gros swych sił i walka na przedpolu wyrównała się, wywabił przeciwnika spod twierdzy w miejsce, gdzie w przełęczy za wzniesieniami, koło tzw. Wieży Agatoklesa, stała ukryta jazda rzymska pod dowództwem Scypiona. Być może Scypion wziął ze sobą lekkozbrojnych (velites), gdyż Appian (VIII, 13) podaje, prawdopodobnie bezpośrednio z Polibiusza, że wódz rzymski osadził w zasadzce 5.000 żołnierzy. Rzymianie uderzyli na lewe skrzydło rozciągniętej na znacznej przestrzeni kolumny kartagińskiej, podczas gdy Masynissa zawrócił i uderzył na nią od czoła. Oddział tysiąca wyborowych jeźdźców kartagińskich i libijskich, który znajdował się na przedzie kolumny, a którym dowodził Hannon, został otoczony i wycięty. „Wtem – pisze Appian – zjawiła się większa część ukrytych w zasadzce, tak że Libijczycy znaleźli się w środku i zostali obrzuceni pociskami z obu stron i przez Rzymian, i przez Masynissę”. Według Liwiusza Hannon zginął w walce, natomiast według Appiana – został wzięty do niewoli przez Masynissę i wymieniony za swoją matkę, która znajdowała się w rękach Kartagińczyków. Reszta Kartagińczyków rzuciła się do ucieczki, za którymi ruszyła w pogoń jazda rzymska, zabijając albo biorąc do niewoli dalszych tysiąc nieprzyjaciół. Po tym starciu Rzymianie zdobyli Salaceję, mimo że w czasie szturmu ponieśli znaczne straty, a następnie spustoszyli okolicę i wzięli licznych jeńców, z którymi wrócili pod Utykę. „Zaraz potem uderzył Scypion na Utykę od strony lądu i od strony morza. Na morzu kazał na dwóch sprzęgniętych trójrzędowcach wznieść wieże, skąd rzucali na nieprzyjaciół trzyłokciowe pociski i wielkie głazy, wyrządzając im ciężkie szkody; jednak i sam poniósł wielkie straty, kiedy zdruzgotano okręty. Na lądzie wzniósł bardzo wysokie wały, a kiedy się zbliżyli do murów, kazał je rozbić taranami, a kosami zdzierać skóry jako tez inne osłony, jakie na nich były. Obrońcy ze swej strony podkopywali wały, kosy odsuwali pętlami z lin, a siłę uderzeń tarana osłabiali przez zrzucanie poprzecznych belek. Przeciw machinom oblężniczym urządzali wypady z płonącymi żagwiami, kiedy zauważyli, że wieje wiatr w ich stronę. Toteż Scypion straciwszy nadzieję, że zdoła wziąć miasto w ten sposób, odstąpił od oblężenia” (Appian, VIII, 16).
-7-
Wojna w Afryce – Witold Biernacki
Ponieważ nie udało się Scypionowi zdobyć Utyki szturmem, toteż wobec silnych umocnień miasta, a także w związku ze zbliżającą się zimą, rozłożył swoje wojska na leża zimowe na małym przylądku na wschód od Utyki. Scypion obwarował swój obóz nazywając go „Castra Cornelia", wyciągnął galery na brzeg, a ich załogi odkomenderował do robót oblężniczych. Pojedynczym wałem osłonił wojska lądowe i flotę. „Na środku wzniesienia umieścił obóz legionów. Bok północny zajmowały wyciągnięte na ląd okręty i załogi okrętowe, południową dolinę, schodzącą ku drugiemu wybrzeżu, konnica” (Liwiusz, XXIX, 35). W okresie burz zimowych nie mógł utrzymywać łączności z Italią, ale też nie groził mu w tym czasie atak floty kartagińskiej od strony morza. Wojsko rzymskie posiadało dostateczne zapasy żywności, dostarczone z Italii i Sycylii, a także z Sardynii. Brakowało natomiast odzienia zimowego dla legionistów. Niedostatek ten udało się wkrótce uzupełnić. Naprzeciw niego w dwóch obozach rozłożyły się wojska kartagińskie liczące 30 tysięcy piechoty i 3 tysiące jazdy pod dowództwem Hazdrubala, syna Giskona, oraz wojska sprzymierzonego z nim władcy numidyjskiego państwa Masseyliów – króla Syfaksa, które liczyły podobno 50 tysięcy piechoty i 10 tysięcy jazdy. Syfaks ciągnąc pod Utykę zajął miasto Tolus „położone w głębi lądu, w którym Rzymianie mieli swój sprzęt wojskowy i wielkie
-8-
Wojna w Afryce – Witold Biernacki
zapasy żywności, a załogę, która nie chciała się wycofać w drodze układu, kazał wyciąć” (Appian, VIII, 17). Władze w Rzymie postanowiły przedłużyć dowództwo Publiuszowi Scypionowi do zakończenia działań wojennych w Afryce. W roku 203 p.n.e. Rzymianie mieli pod bronią 20 legionów, z odpowiednią liczbą kontyngentów sprzymierzeńców; łącznie około 200.000 żołnierzy, nie licząc kilkudziesięciu tysięcy ludzi, którzy służyli we flocie wojennej.
velites
-9-
Wojna w Afryce – Witold Biernacki
4. ZNISZCZENIE WOJSK KARTAGIŃSKO-NUMIDYJSKICH POD UTYKĄ Wiosną 203 roku p.n.e. Scypion ściągnął okręty na morze, uzbroił je w machiny, a 2 tysiące piechoty wysłał ponownie do obozu pod Utyką. Również Kartagińczycy ściągnęli swoje korabie na morze i trzymali je w pogotowiu, aby przechwycić statki transportowe. Jednocześnie Scypion prowadził rozmowy w sprawie zawarcia pokoju z Syfaksem. Rozmowy te miały być przykrywką dla wznowienia działań wojennych przez Rzymian. W tym czasie zwiadowcy rzymscy donieśli swemu wodzowi, że: „pomieszczenia zimowe Kartagińczyków zbudowane były z materiału zebranego naprędce z pól, niemal w całości z drewna. Szczególnie zaś Numidzi mieszkali w plecionkach z trzciny, pokrytych przeważnie słomianymi matami, w rozrzuceniu, bez jakiegokolwiek porządku, a niektórzy, zajmujący miejsca bez uwzględnienia rozkazu dowództwa, nawet poza rowem obozowym (…) Dało to nadzieję wyzyskania okazji i podpalenia obozu” (Liwiusz, XXX, 3). Na zwołanej w nocy radzie wojennej Scypion powiedział: „Odpowiednia pora na uderzenie jest obecnie, zaraz po tym zebraniu, dopóki jeszcze trwa noc, bo o tym czasie atak wzbudzi większą grozę, przeciwnicy nie będą przygotowani i nikt ze sprzymierzeńców nie będzie mógł przyjść im z pomocą z powodu ciemności” (Appian, VIII, 20). Następnie wykorzystując zaskoczenie przeciwników uzyskane prowadzeniem z nimi pozornych rokowań pokojowych, niespodziewanie uderzył w nocy na dwa obozy. Na obóz Syfaksa natarł z częścią wojsk rzymskich Leliusz razem z Masynissą i jego Numidami, sam Scypion zaatakował obóz Hazdrubala. Wywoławszy tam pożar po podpaleniu szałasów i namiotów, Rzymianie wtargnęli gwałtownie do środka rozbijając oraz zmuszając do ucieczki wojska Hazdrubala i Syfaksa. „Kiedy dzień nastał i jedni z nieprzyjaciół leżeli zabici, inni czym prędzej stamtąd uciekali, puścił się [Scypion] w ślad z nimi zachęciwszy trybunów do męstwa” (Polibiusz, XIV, 5). „Zastosowana w tej sytuacji taktyka Scypiona – pisze Mieczysław Brożek – dowodzi, jak bardzo rzymski sposób prowadzenia wojny stał się elastyczny, jak Rzymianie nauczyli się wykorzystywać sytuację i uciekać do zaskakujących przeciwnika pomysłów”. Jak stwierdza Polibiusz: „I z tego powodu mnie się wydaje, że dla Scypiona z wielu wspaniałych czynów to było najwspanialszym osiągnięciem”. Według przesadzonych danych Liwiusza miało zginąć od miecza lub spłonąć żywcem około 40.000 nieprzyjaciół. Do niewoli miało dostać się 5.000, w tym wielu kartagińskich notablów. W ręce Rzymian dostało się sześć słoni, osiem zwierząt zginęło. W rzeczywistości straty bezpowrotne wojsk Hazdrubala i Syfaksa były znacznie niższe. Większość żołnierzy kartagińskich i numidyjskich zdołało uciec w popłochu.
port wojenny w Kartaginie - 10 -
Wojna w Afryce – Witold Biernacki
Początkowo Hazdrubal zamierzał bronić się w twierdzy Ande. Kiedy jednak zorientował się, że mieszkańcy są wrogo nastawieni wobec Kartagińczyków, na wieść o zbliżaniu się armii Scypiona uciekł stamtąd z 500 konnymi i 2.000 pieszymi żołnierzami. Dowódca rzymski oszczędził Ande, ale dwa pobliskie miasta wydał na łup swym legionistom. Po tym sukcesie prokonsul wrócił pod Utykę.
- 11 -
Wojna w Afryce – Witold Biernacki
5. BITWA NA WIELKICH POLACH Dopiero po trzydziestu dniach udało się Hazdrubalowi sformować na nowo rozbite oddziały. Połączyły się one z zebranymi ponownie siłami Syfaksa, które wzmocnione zostały 4 tysiącami najemnikow celtyberyjskich, na Wielkich Polach w środkowym biegu rzeki Bagradas. Armia kartagińsko-numidyjska liczyła teraz około 30.000 żołnierzy. Na wieść o tym Scypion, który rozpoczął ponownie oblężenie Utyki, ruszył w kierunku Wielkich Pól tylko z częścią sił (około 20.000 żołnierzy) i mimo liczebnej przewagi wroga zdecydował się na bitwę. Scypion ustawił w centrum piechotę, na prawym skrzydle jazdę rzymską („złożoną z Italików” – jak pisze Polibiusz) pod dowództwem Gajusza Leliusza, a na lewym jazdę numidyjską, którą dowodził. Hazdrubal z Kartagińczykami stał na prawym skrzydle, na lewo od nich uszykowani byli Celtyberowie, a na lewym skrzydle Numidowie Syfaksa. Wbrew dotychczasowym opisom, w tym takich wybitnych historyków jak J. Kromayer (Antike Schlachtfelder), trudno utrzymać tezę, że 4.000 najemników celtyberyjskich stało naprzeciwko całej piechoty legionowej! J. F. Lazenby (Hannibal’s War) z kolei przedstawia szyk armii rzymskiej nieco odmiennie niż pozostali badacze; od lewej flanki: Masynissa ze swymi jeźdźcami, następnie lewoskrzydłowa ala, lewoskrzydłowy legion, prawoskrzydłowa ala (sic!), prawoskrzydłowy legion i na prawej flance – kawaleria rzymska i italska pod dowództwem Leliusza.
- 12 -
Wojna w Afryce – Witold Biernacki
Wojska rzymskie zaatakowały przeciwnika i zmusiły Kartagińczyków i Numidów do ucieczki, „jako że po tylu porażkach już z góry brakło im odwagi” (Polibiusz, XIV, 8). Jedynie Celtyberowie stawili zacięty opór lewoskrzydłowemu legionowi. „Nie mogli bowiem – pisze Polibiusz (XIV, 8) – szukać ocalenia ani w ucieczce, bo nie znali tamtych okolic, ani jako żywcem pojmani jeńcy – z powodu wiarołomstwa wobec Publiusza. Nie doznawszy bowiem z jego strony w czasie walk w Hiszpani żadnego wrogiego traktowania czuli, że teraz postępują niesłusznie i wiarołomnie, jeśli przybyli na pomoc Kartaginie przeciw Rzymianom”. Wówczas Scypion rozkazał piechocie legionowej przegrupować się w ten sposób, że manipuły hastati utworzyły zwarte czoło rzymskiej linii bojowej, podczas gdy manipuły drugiej linii boki i uderzyły na flanki i tyły Celtyberów, w rezultacie czego najemnicy znaleźli się w okrążeniu, z którego trudno było się wyrwać. Celtyberowie walcząc wyginęli prawie co do jednego. „Dzięki temu, że wszyscy zwrócili się przeciw nim, Syfaks i Hazdrubal uzyskali trochę czasu do ucieczki. I noc zastała zwycięzców znużonych raczej długą walką niż pościgiem” (Liwiusz, XXX, 8).
W ten sposób Hazdrubal zdołał w porę wyrwać się z pola walki i wycofać w stronę Kartaginy. Również Syfaks uszedł z większością swoich wojsk. Dzięki tej wiktorii Scypion wbił skutecznie klin między tereny zajmowane przez Numidów a Kartaginę, która praktycznie znalazła się w osamotnieniu.
- 13 -
Wojna w Afryce – Witold Biernacki
6. BITWA NAD RZEKĄ AMPSAGA Niezwłocznie po zwycięstwie Scypion zwołał radę wojenną. Sam postanowił wrócić pod Kartaginę i zająć Tunis, chcąc odciąć nieprzyjacielską stolicę od połączeń z wnętrzem kraju. W pościg za Syfaksem ruszył Leliusz z jazdą rzymską i lekką piechotą (być może również z częścią manipułów ciężkozbrojnych legionistów) oraz z jazdą numidyjską. Leliusz i Masynissa likwidowali po drodze nieprzyjacielskie garnizony, lecz dzięki ich oporowi udało się Syfaksowi znacznie oderwać od ścigających. Syfaks nie miał zbyt wiele czasu, by przygotować się do obrony, mimo to zmobilizował dość znaczne siły, ale była to masa wojowników słabo wyćwiczonych i byle jak uzbrojonych. Król numidyjski ustawił swoje wojsko do bitwy nad rzeką Ampsaga, zdecydowany bronić granicy swego państwa. 23 kwietnia 203 roku (Owidiusz, Fasti, VI, 769) doszło do bitwy pomiędzy jazdą Leliusza i Masynissy a przeważającą liczebnie konnicą Syfaksa. „Walczący po obu stronach Numidowie według swego zwyczaju obrzucali się nawzajem mnóstwem pocisków miotanych gromadnie” (Appian, VIII, 26). Po pewnym czasie górę zaczęła brać liczniejsza konnica Syfaksa i jazda rzymska z trudem wytrzymywała napór przeciwnika. Wtedy jednak lekkozbrojna piechota rzymska weszła w wolne odstępy między oddziały swej jazdy i „pod osłoną tarcz” wsparła ją, żołnierze Syfaksa zostali pobici i zmuszeni do ucieczki poza rzekę. Syfaks usiłował poderwać jeszcze raz do walki swoją cofającą się jazdę, kiedy został zrzucony przez swego ciężko rannego konia. Natychmiast otoczono go i schwytano. Wziętego do niewoli króla Masaisyliów przekazano w ręce Leliusza. Zginęło 5.000 żołnierzy Syfaksa, a niemal 2.500 poszło do niewoli w królewskim obozie, do którego schronili się w ucieczce. Reszta zbiegła do pobliskiej Cyrty, stolicy królestwa. Straty zwycięzców były podobno niewielkie. Za zgodą Leliusza Masynissa ruszył przodem z jazdą. Posłowie z Cyrty, widząc Syfaksa w kajdanach, otwarli przed nim bramy. Tymczasem do obozu Scypiona, który spustoszył znaczne obszary należące do Kart Hadaszt i z wielkimi łupami dotarł do Tunisu, dotarły niepokojące wieści, że Kartagińczycy zdobyli się na odważne przedsięwzięcie: otóż postanowili zaatakować flotę rzymska stojąca pod Utyką. Publiusz, który bez walki zajął Tunis (załoga punicka uciekła na wieść o zbliżaniu się armii rzymskiej), nie zwlekając, „mocno zaniepokojony” ruszył więc z pomocą swej flocie.
rzymska pentekontera
- 14 -
Wojna w Afryce – Witold Biernacki
7. BITWA MORSKA POD UTYKĄ W tym czasie flota rzymska złożona z okrętów wojennych oraz transportowców została zaatakowana przez kartagińską armadę koło miasta Utyka. Rzymianie nie zawrócili swoich jednostek szturmujących właśnie mury tego afrykańskiego portu, lecz między własnymi okrętami a zbliżającym się wrogiem ustawili wszystkie transportowce, których było tyle, że utworzyły w poprzek zatoki drewniany mur o czterech rzędach głębokości. Statki połączono powiązanymi masztami i rejami, a na tak powstałym zawieszonym nad wodą rusztowaniu położono deski tworząc wielką pływającą platformę, na którą wprowadzono tysiąc wyselekcjonowanych żołnierzy z mnóstwem pocisków. W wolnej przestrzeni pomiędzy kadłubami ukryto wiele wywiadowczych, małych łodzi wiosłowych - chronione przed ostrzałem przez wiszącą nad nimi platformę, same wypływały w czasie rozgorzałej wkrótce bitwy i harcując wśród wrogich okrętów atakowały je śmiało. Obrona taka okazała się wielce skuteczna, ponieważ poziom naprędce zmontowanego pokładu bojowego wznosił się wysoko ponad burtami jednostek kartagińskich, umożliwiając tym samym swobodny ich ostrzał.
okręt kartagiński (1) Dopiero, gdy Kartagińczycy zaczęli rzucać na rzymskie statki żelazne haki na łańcuchach, których nie można było odciąć, okręty kartagińskie rozerwały w końcu pierwszą linię transportowców tak, że żołnierze rzymscy ledwie mieli czas przeskoczyć z nich na statki stojące w drugiej linii. W ręce Kartagińczyków dostało się ponad 60 statków transportowych, które z tryumfem odholowali do Kartaginy. Gdyby dowódcy kartagińscy działali energiczniej, flota rzymska byłaby bliska zniszczenia.
rzymski onager - 15 -
Wojna w Afryce – Witold Biernacki
8. BITWA POD ZAMĄ W tej niepomyślnej dla państwa sytuacji Rada w Kartaginie uznała, że tylko Hannibal może przynieść ocalenie. Zatem Kartagińczycy „wezwali go do powrotu, by śpieszył czym prędzej z pomocą ojczyźnie zagrożonej przez Scypiona i posłali po niego dowódcę floty Hazdrubala, aby nie zwlekał” (Appian, Wojna hannibalska, 59). Według G. Charlesa–Picarda (Hannibal), to zwycięstwo morskie pod Utyką, mimo iż niepełne, pozwoliło flocie punickiej wyruszyć po Hannibala do Krotony. Podobnie wezwano Magona Barkasa z liguryjskiego wybrzeża. Tak więc po piętnastu latach prowadzenia wojny w kraju nieprzyjacielskim Hannibal opuścił ostatni skrawek Italii, jaki mu pozostał, i z początkiem zimy na przełomie roku 203 i 202 p.n.e. wylądował w Leptis Minor, rozkładając się obozem pod Hadrumentum. „Chociaż nie został pokonany – zaświadcza Kornelisz Nepos – odwołano go z Italii, aby bronił ojczyzny” . Jego brat Magon nie dotarł do Afryki, ponieważ zmarł w drodze z ran odniesionych podczas walk w Ligurii. „Największa bodaj akcja morska Kartagińczyków w tej wojnie to przeprawa armii Hannibala z południowej Italii do Afryki w 203 r. p.n.e. na ratunek zagrożonej przez Scypiona Kartaginie. Pozostaje niewyjaśnioną zagadką, w jaki sposób wódz kartagiński mógł tego dokonać bez przeszkód ze strony floty rzymskiej, królującej wówczas na morzu? Niektórzy historycy tłumaczą ten fakt podstępem ze strony Kartagińczyków. Prowadzili oni wówczas rokowania pokojowe ze Scypionem i uzyskawszy rozejm, nakazali Hannibalowi szybki powrót z armią do Afryki, podczas gdy Rzymianie, związani układem, nie podejmowali żadnych działań, ani na lądzie, ani na morzu. Inni przypisują powodzenie przeprawy szczęściu Hannibala lub twierdzą, że udała się ona jedynie dzięki zaskoczeniu i szybkości całej akcji. Hannibal już od pewnego czasu zamierzał opuścić Italię i przeprawić się na brzeg afrykański. Przebywając w Krotonie, skrzętnie przez dłuższy czas gromadził statki transportowe, aby wreszcie na wezwanie z Kartaginy dokonać śmiałej przeprawy swej około 15-tysięcznej armii. Pozostaje jednak otwarte pytanie, dlaczego Rzymianie, spodziewając się przecież próby wycofania wojsk punickich z Italii, nie wysłali swej floty dla zaatakowania wroga na morzu? Źródła wprawdzie mówią o ogromnej radości Rzymian na wieść, że Hannibala już nie ma w Italii, trudno byłoby jednak przypuszczać, że sami dobrowolnie nie przeszkadzali w tej akcji, chcąc tylko jak najszybciej pozbyć się groźnego przeciwnika.” (T. Łoposzko, Starożytne bitwy morskie, s. 287).
okręt kartagiński (2) - 16 -
Wojna w Afryce – Witold Biernacki
Jednakże Łoposzko nie uwzględnia następujących faktów: w ówczesnej rzeczywistości (nie istniało coś takiego jak lotnictwo morskie) wymknięcie się nawet znacznej floty nie było przedsięwzięciem niemożliwym. Historia zna szereg takich przykładów, np. przeprawa Cezara z Brunduzjum do Grecji, mimo olbrzymiej przewagi floty Pompejusza, i to dokonanej w kilku rzutach. Okręty rzymskie nie mogły non stop blokować portów i ewentualnych miejsc zaokrętowania. Poza tym Kartagina dysponowała – jak podaje Lazenby (Hannibal’s War) – w tym czasie 50-100 okrętami wojennymi na morzu. Równocześnie z Hannibalem zdołali sprowadzić przecież również Magona z Ligurii, któremu przecież nie tak dawno bezpiecznie dostarczyli morzem posiłki: 6.000 piechoty, 800 jeźdźców i 7 słoni bojowych. Natomiast dowódcy rzymscy blokujący Hannibala na lądzie, jak pisze Liwiusz (XXX, 21), „mimo wyraźnego zalecenia ze strony senatu, by ich zatrzymać [tzn. wojska kartagińskie – W.B.] w Italii, za mało mieli do tego czy to odwagi, czy tez sił”. Mówiąc innymi słowy – bali się atakować Hannibala, nawet w chwili jego odwrotu. Podsumowując – bez względu, jakim sposobem i jakiego podstępu (strategemy) użył Hannibal, że potrafił szczęśliwie, bez strat przybić do Afryki i bez przeszkód ze strony floty rzymskiej, wystawia mu to najlepsze świadectwo jako wodzowi. Początkowo wydawało się, że nie dojdzie do decydującej walki pomiędzy armiami dwóch wielkich wodzów, gdyż zanim jeszcze Hannibal przybył do ojczyzny, w Kartaginie wzięła górę partia pokojowa, która przeforsowała rozpoczęcie rokowań z Rzymem. Zawarto zawieszenie broni, jednak niespodziewanie zostało ono zerwane zanim posłowie kartagińscy wrócili z Rzymu. Powodem zerwania było zagarnięcie przez Kartagińczyków rzymskich statków transportowych z ładunkiem zboża. Kiedy Scypion zażądał zadośćuczynienia, kartagińscy zwolennicy wojny urządzili napad na okręt wiozący rzymskich posłów. W odpowiedzi na to Scypion wznowił działania wojenne i z armią liczącą 30 tysięcy żołnierzy ruszył w dolinę Bagradasu na spotkanie z nadciągającym z pomocą Masynissą. Na wiadomość o tym Hannibal ruszył także z Hadrumentum z armią liczącą 38.000 piechoty, 4.000 jazdy i 88 słoni. Po kilku dniach marszu zatrzymał się pod miastem Zamą, do którego podeszły również wojska Scypiona, wzmocnione posiłkami Masynissy, który przywiódł 6 tysięcy piechoty i 4 tysiące jazdy. Teraz armia rzymska liczyła około 40 tysięcy żołnierzy (33 tysiące piechoty i 7 tysięcy jazdy). Hannibal usiłował jeszcze nawiązać rokowania ze Scypionem, a nawet w osobistej rozmowie ustalić warunki pokoju: wyraził nawet zgodę na oddanie wszystkich posiadłości punickich poza Afryką, ale nie zgodził się na oddanie floty wojennej.
Bitwa pod Zamą (1) - 17 -
Wojna w Afryce – Witold Biernacki
Ponieważ jednak Rzymianin zażądał bezwarunkowej kapitulacji, nie pozostało nic innego, jak stoczenie decydującej bitwy. Doszło do niej z końcem lata albo w jesieni roku 202 p.n.e. Data bitwy jest sporna, tak samo jak i jej topografia. Armie, jakkolwiek zbliżone do siebie pod względem liczebności, nie stanowiły równej siły. Jazda rzymska znacznie przewyższała ilościowo jazdę Hannibala, która składała się z 2 tysięcy Kartagińczyków i 2 tysięcy jazdy numidyjskiej. Piechotę Scypiona w większości stanowili zahartowani w bojach i świetnie wyszkoleni weterani, w przeciwieństwie do znacznej części nowozaciężnych żołnierzy kartagińskich. Hannibal dysponował ponad 80 słoniami bojowymi, co w pewnej mierze zmniejszało przewagę Rzymian. Hannibal miał plan odwrotny niż pod Kannami – tu wobec słabości kartagińskiej jazdy musiał zwyciężyć w centrum, gdzie byli zgrupowani legioniści, kolejnymi atakami, najpierw słoni, potem słabszych oddziałów, a w końcu uderzeniem swych weteranów. Aby wyłączyć z walki przeważającą liczebnie jazdę nieprzyjacielską, wódz kartagiński wydał swej konnicy rozkaz, aby się starała odciągnąć przeciwników jak najdalej od pola bitwy, spodziewając się, że tymczasem zdoła wywalczyć rozstrzygnięcie przy pomocy piechoty, którą na wzór rzymski ustawił w trzech liniach. Pierwszą linię utworzyli doświadczeni najemnicy z armii Magona składającą się głównie z Ligurów, Celtów, Balearów i Maurów, razem 12 tysięcy żołnierzy. Druga linia została utworzona z najsłabszych – niewyszkolonych i niedoświadczonych żołnierzy kartagińskich i afrykańskich, trzecią zaś, ustawioną w odległości ponad 200 m z tyłu, stanowili wypróbowani i doświadczeni weterani Hannibala, uczestnicy wielu jego poprzednich zwycięstw. Przed frontem armii stanęły wszystkie słonie bojowe. Jazdę umieszczono na skrzydłach: na lewym jazdę numidyjską, na prawym –
- 18 -
Wojna w Afryce – Witold Biernacki
kartagińską. Ze względu na przewidywany atak słoni, Scypion ustawił manipuły nie w szachownicę, lecz jeden za drugim tak, że utworzyły się jak gdyby ulice. Do walki ze słoniami wódz rzymski wyznaczył lekkozbrojną piechotę (velites), która zajęła miejsce między manipułami pierwszej linii. Na lewym skrzydle stanął Leliusz z jazdą rzymską, na prawym, silniejszym, jeźdźcy Masynissy. Po wstępnych utarczkach konnicy numidyjskiej bitwę rozpoczęli Kartagińczycy rzucając do walki słonie bojowe. Użycie ich nie przyniosło jednak spodziewanego rezultatu, ponieważ część z nich spłoszona dźwiękiem trąb i rogów wojennych zawróciła i uciekając wywołała zamieszanie w szeregach jazdy numidyjskiej Hannibala. Reszta słoni zderzyła się z rzymskimi oddziałami lekkozbrojnych, zadając poważne straty Rzymianom. Legioniści zdołali jednak je zatrzymać miotając różnego rodzaju pociski tak, że słonie częściowo uciekły do przodu między rzymskimi manipułami, częściowo zaś na prawo, poza pole bitwy. Natomiast starcie jazdy przebiegło zgodnie z ogólnymi przewidywaniami: silniejsza pod każdym względem jazda Leliusza i Masynissy szybko zmusiła do ucieczki konnicę Hannibala i puściła się za nią w pogoń.
Bitwa pod Zamą (2) Tymczasem, po ustąpieniu słoni z pola walki, nastąpiło starcie zasadniczych sił piechoty. Po wyrzuceniu swych pilum „Rzymianie swoim zwyczajem podnieśli wspólny okrzyk wojenny, uderzyli ze szczękiem mieczami o tarcze i rzucili się na przeciwnika. Kartagińskie - 19 -
Wojna w Afryce – Witold Biernacki
natomiast wojska najemne wzniosły nie skoordynowany, dziki okrzyk…” (Polibiusz, XV, 12). Znajdujący się w pierwszej linii najemnicy Magona stawiali bardzo silny opór legionistom, jednak parcie Rzymian było tak silne, że żołnierze ci stopniowo zaczęli się cofać. Gdy pomimo to druga linia armii Hannibala nie przyszła z pomocą ustępującym żołnierzom, najemnicy sądząc, że zostali zdradzeni, zwrócili się do ucieczki wpadając na stojącą z tyłu drugą linię swojej armii i starając się siłą utorować sobie drogę. W wyniku tego niespodziewanego starcia zginęła znaczna liczba żołnierzy najemnych, jak i kartagińskich, szeregi drugiej linii zmieszały się, zwłaszcza, że uderzyli też na nią Rzymianie. Wobec ich wzrastającego naporu resztki żołnierzy z dwóch pierwszych linii armii Hannibala rzuciły się do ucieczki; niewpuszczani do szeregów trzeciej, oddalonej linii weteranów Hannibala, zmuszeni byli uchodzić na boki, ku skrzydłom.
Rzymianie znaleźli się teraz wobec zwartych szyków weteranów Hannibala. „Pole walki między wojskami pozostałymi na stanowiskach pełne było krwi, rzezi i trupów. Przeszkoda ta, pozostała po ucieczce nieprzyjaciela, sprawiła wodzowi rzymskiemu niemało kłopotu. Trupy były śliskie, broczyły krwią, całymi stosami zalegały pole, a do tego masowo i bezładnie obok poległych porzucona broń – wszystko to stwarzało teraz wielką trudność dla szeregów mających się posuwać naprzód” (Polibiusz, XV, 14). Widząc to Scypion zatrzymał żołnierzy i przeformował ich szyk, rozkazując jednocześnie odnieść rannych na tyły szyku bojowego; uporządkował stojące w centrum manipuły pierwszej linii (hastati), a na skrzydła wysunął manipuły drugiej linii (principes) i trzeciej (triarii). Cała piechota rzymska stanęła teraz w szyku falangi, przekreślając tym nadzieje Hannibala, że uderzenie zwartych szeregów jego weteranów na bezładne oddziały rzymskie przyniesie mu zwycięstwo. „Teraz obie falangi zderzyły się z sobą z całą gwałtownością i odwagą. A ponieważ jedni i drudzy dorównywali sobie liczbą, dzielnością, sprawnością i uzbrojeniem [żołnierze Hannibala uzbrojeni byli na - 20 -
Wojna w Afryce – Witold Biernacki
sposób rzymski – W.B.], walka przez długi czas była nierozstrzygnięta” (Polibiusz, XV, 14). Wywiązała się niezwykle zacięta walka, której rozstrzygnięcie nastąpiło dopiero w momencie powrotu z pościgu jazdy rzymskiej. Leliusz i Masynissa wrócili ze swoją jazdą z dalekiego pościgu za konnicą kartagińską w samą porę (w starożytności manewr ten zawsze był trudny, gdyż nie znano ani strzemion, ani ostróg, ani siodeł) i uderzyli z tyłu na weteranów Hannibala. Armia Hannibala została otoczona, co ostatecznie przesądziło o wyniku bitwy. Kartagińczycy zostali całkowicie rozbici; przy czym – jak podkreśla Polibiusz – większość żołnierzy Hannibala poniosła śmierć w szyku. „Ale i ci, co się rzucili do ucieczki, w bardzo małej liczbie uszli z życiem, bo konnica była do dyspozycji, a teren też był równy” (Polibiusz, XV, 14). Według Polibiusza zginęło ponad 20 tysięcy żołnierzy kartagińskich, a niewiele mniej dostało się do niewoli. Rzymianie schwytali również 11 kartagińskich słoni bojowych. Straty Rzymian miały wynosić 1.500 zabitych. Hannibal z kilkoma jeźdźcami uszedł do Hadrumentum, a stamtąd do Kartaginy. Według opowiadania Kornelisza Neposa Hannibalowi w czasie ucieczki towarzyszył oddział Numidów, którzy wraz z nim ustąpili z pola walki, a teraz usiłowali schwytać punickiego wodza, być może licząc na znaczna nagrodę z rąk Rzymian. Jednakże Hannibal uniknął zasadzki, ale także rozbił buntowników. „Zgromadził resztki wojsk w Hadrumentum, porobił nowe zaciągi, tak że w kilka dni wystawił spory oddział”. Nie wiadomo na ile to opowiadanie jest prawdziwe. Świadczy jednak o wielkiej energii doświadczonego wodza. Po bitwie zwycięskie wojska rzymskie zdobyły słabo broniony obóz nieprzyjacielski i złupiły go doszczętnie. Objuczona ogromnymi łupami armia Scypiona ruszyła, nie ku Kartaginie, ale pod Utykę, gdzie właśnie dotarła flota dowodzona przez Publiusza Lentulusa. Na pokładach 100 transportowców, które były konwojowane przez 20 (czy też 50) okrętów wojennych, przywieziono Scypionowi „różnego rodzaju” zaopatrzenie. Teraz Scypion wysłał swoje legiony pod dowództwem Gnejusza Oktawiusza pod Kartaginę, a sam ruszył morzem z flotą w kierunku portu kartagińskiego. W drodze spotkał się z okrętem kartagińskim przybranym we wstążki i gałązki oliwne. Na jego pokładzie znajdowało się dziesięcioosobowe poselstwo wysłane przez Hannibala z prośbą o pokój.
palintonon - ciężka katapulta rzymska - 21 -
Wojna w Afryce – Witold Biernacki
9. EPILOG Po dotarciu do Kartaginy, wobec całkowitej utraty armii, Hannibal, zdając sobie sprawę, że dalszy opór jest daremny, wystąpił jako rzecznik zawarcia pokoju z Rzymem. Scypion skłonny był również do zawarcia układu, ponieważ Rzymianie byli wyczerpani długoletnią wojną, a zdobywanie Kartaginy wymagało nowych ofiar i wysiłków. Warunki pokoju były następujące: Kartagińczycy mieli zrezygnować z posiadłości poza Afryką, wydać jeńców, słonie i okręty z wyjątkiem dziesięciu, a także zapłacić sumę 10 tysięcy talentów srebra w ciągu pięćdziesięciu lat. Zastrzeżono też, że wojny będzie mogła Kartagina w przyszłości prowadzić tylko w Afryce i to za zgodą Rzymu. Warunki te zostały przyjęte i w 201 r. p.n.e. obie strony ratyfikowały układ pokojowy. Druga wojna punicka – jak nazwały ją późniejsze pokolenia historyków – była skończona.
jeździec numidyjski
centurion
Jednym z ostatnich aktów zniszczenia sił kartagińskich było spalenie przez Scypiona floty punickiej. Jak pisze Liwiusz (XXX, 43): „okręty kazał Scypion wywieźć na pełne morze i spalić. Niektórzy podają, że było ich pięćset wszelkiego rodzaju jednostek o napędzie
- 22 -
Wojna w Afryce – Witold Biernacki
wiosłowym. Widok ich pożaru zaskoczył Kartagińczyków i taką wywołał w nich żałość, jakby płonęła sama Kartagina”. Znaczenie bitwy pod Zamą w rozwoju sztuki wojennej polega głównie na tym, że stanowi ona przykład daleko posuniętego manewrowania na polu walki. Rzymianie potrafili wyciągnąć wnioski z bitwy pod Kannami, gdzie wobec rozczłonkowania szyku bojowego ich zdolności manewrowania były sprowadzone do zera. Na zwiększenie manewrowości w bitwie pod Zamą wpłynęło niewątpliwie pogłębienie całości ugrupowania armii przez uszykowanie wojska w trzech rzutach. Stworzyło to możliwość większych kombinacji taktycznych, a jednocześnie niepomiernie rozszerzyło rolę i znaczenie dowódcy w kierowaniu walką. Jak twierdzi Scullard w decydującej bitwie stanęli naprzeciwko siebie dwaj wielcy wodzowie. Hannibal, mimo iż zawsze twierdził, że sztuki wojennej nauczył się od Pyrrusa, którego wysoko cenił, „to zręczność i precyzję działania zawdzięczał tylko sobie, a pod Kannami dokonał największego czynu orężnego w starożytności”. Scypion był jedynie naśladowcą genialnego Kartagińczyka – to prawda, niezwykle zdolnego. Publiusz Korneliusz we wszystkich swoich bitwach stosował rozwiązania zastosowane przez Hannibala pod Kannami. „Jednocześnie jednak – pisze dalej Scullard – z nieomylnym wyczuciem zmienił niektóre elementy taktyki Hannibala, a w końcu pobił swego mistrza jego własną bronią”. Należy zaznaczyć, że Republika Rzymska została zmuszona przez geniusza z Kart Hadaszt do maksymalnego wysiłku, a wojsko Scypiona walczące w Afryce znacznie przewyższało wyszkoleniem, dyscypliną i doświadczeniem bojowym wszystkie armie rzymskie utworzone w drodze normalnych zaciągów. Ponadto Scypion, który otrzymał zaszczytny przydomek „Africanus” był nie tylko wybitnym wodzem, ale również wielkim humanistą. Dzięki zwycięstwu nad Kartaginą „Synowie Wilczycy” umocnili swoją dominację w zachodniej części morza Śródziemnego, a ich oczy zwróciły się teraz na wschód…
legion manipularny - 23 -
Wojna w Afryce – Witold Biernacki
WYBRANA BIBLIOGRAFIA Najważniejsze źródła: 1. Appian z Aleksandrii, Historia rzymska, tłum. L. Piotrowicz, t. 1-2, Warszawa 1957. 2. Florus, Zarys dziejów rzymskich, tłum. I. Lewandowski, Wrocław 1973. 3. Korneliusz Nepos, Żywoty znakomitych mężów, przekład zbiorowy pod red. L. Winniczuk, Warszawa 1974. 4. Liwiusz Tytus, Dzieje Rzymu od założenia miasta, tłum. A. Kościółek, M. Brożek, ks. XXVIII-XXXIX, Wrocław 1976. 5. Polibiusz, Dzieje, tłum. S. Hammer, t. 1-2, Wrocław 1957-1962. Wybrane opracowania: 1. Cary M., Scullard H.H., Dzieje Rzymu, t. I-II, Warszawa 1992. 2. Charles-Picard G., Hannibal, Warszawa 1971. 3. Delbrück H., Geschichte der Kriegskunst, t. I: das Altertum, Berlin 1920. 4. Kęciek K., Dzieje Kartagińczyków, Warszawa 2003. 5. Kotula T., Masynissa, Warszawa 1976. 6. Lancel S., Carthage. A History, Oxford 1999. 7. Lancel S., Hannibal, Warszawa, 2001. 8. Lazenby J.F., Hannibal’s War, Westminster 1978. 9. Łoposzko T., Starożytne bitwy morskie, Gdańsk 1992. 10. Sculard H.H., Scipio Africanus: Soldier and Politician, Ithaca (N.Y.) 1970. 11. Warry J., Armie świata antycznego, Warszawa 1995. 12. Wielka Historia Powszechna, tom III: Dzieje rzymskie (napisał Ludwik Piotrowicz), Warszawa 1934.
tryumf Scypiona - 24 -
Wojna w Afryce – Witold Biernacki
SPIS MAPEK 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7.
Kartagina i Sycylia Bitwa koło „Wieży Agatoklesa” Bitwa pod Utyką Bitwa na Wielkich Polach – faza 1 Bitwa na Wielkich Polach – faza 2 Bitwa pod Zamą – faza 1 Bitwa pod Zamą – faza 2
3 8 11 12 13 18 20
SPIS RYSUNKÓW I ZDJĘĆ 1. hastatus 2. Hannibal 3. Scypion 4. Masynissa 5. velites 6. port wojenny w Kartaginie 7. rzymska pentekontera 8. okręt kartagiński 1 9. rzymski onager 10. okręt kartagiński 2 11. bitwa pod Zamą 1 12. bitwa pod Zamą 2 13. palintonon - ciężka katapulta rzymska 14. jeździec numidyjski 15. centurion 16. legion manipularny 17. tryumf Scypiona 18. triarus
WANAX Świat Antycznych Wojowników www.wanax.pl ISBN 83-60314-00-4
- 25 -
4 5 5 6 9 10 14 15 15 16 17 19 21 22 22 23 24 25
triarus