130 2 2MB
Polish Pages 112 Year 2009
at an ng^a \Ł
$ O "O
rt O $
Erin ^ McKean Wstęp
Christopher
J.
Moore
To
m iłość! Język miłości dla miłośników języka i nie tylko Świat Książki
To
miłość!
Erin McKean W stęp
Christopher J. Moore
m iłość! Język m iłości dla m iłośników języka i nie tylko
Z angielskiego przełoży! jan Kabat
Świat Książki
Tytuł oryginału THAT’S AMORE! THE LANGUAGE OF LOVE FOR LOVERS OF LANGUAGE Ilustracje Neil Packer Redakcja Krystyna Śliwa Koordynacja konsultacji Elżbieta Krawczyk Redakcja techniczna Małgorzata Juźwik Korekta Elżbieta Jaroszuk Copyright © 2007 Elwin Street Productions Ali rights reserved. Copyright © for the Polish translation by Jan Kabat 2009
Conceived and produced by Elwin Street Limited 144 Liverpool Road, London NI 1LA www.elwinstreet.com
Świat Książki Warszawa 2009 Bertelsmann Media sp. z o.o. ul. Rosoła 10, 02-786 Warszawa Skład i łamanie Piotr Trzebiecki Druk i oprawa Rzeszowskie Zakłady Graficzne SA ISBN 978-83-247-0935-9 Nr 6226
Spis treści Wstęp 7 Miłość od pierwszego wejrzenia 12 Kupidyn, bóg miłości 18 Miłosne zaklęcia i czary 24
Zaloty i uwodzenie 30 Rytuały godowe 36 Język kwiatów 42 Pocałunek 50
Ból i odrzucenie 54 Miłosne metafory 58 Poezja miłosna 66
Deklaracje i oświadczyny 72 Listy miłosne 76 Święta miłości 82
Czułe słowa 90 Póki śmierć was nie rozłączy 96 Pierścionki, kamienie i symbole 102
Podziękowania 106
Wstęp ofnijmy się do samego początku. Byłoby przyjemnie pomyśleć, że Adam i Ewa kochali się nawzajem, mniemam jednak, że chodziło raczej o małżeństwo podyktowane rozsądkiem. Z oczywistych powodów dawniej związki miały na celu przede wszystkim prokreację, co w niektórych rejonach świata nie zmieniło się do dzisiaj. Jednakże w licznych kulturach kwestia uczuć dość szybko osiągnęła wysoki stopień wyrafinowania i gdy dochodzimy do rozdziału 29 w Księdze Rodzaju, przed naszymi oczami pojawia się obraz związków uczuciowych, odznaczający się głębią i złożonością, co więcej, stanowi on pewien wzór do naśladowania nawet w dzisiejszych czasach. Jest to historia młodego Jakuba, który został zmuszony do opuszczenia domu rodzinnego rzekomo po to, by znaleźć sobie żonę, w rzeczywistości jednak z powodu przywłaszczenia praw należnych bratu Ezawowi. Jakub przybywa do kraju rządzonego przez wuja, brata jego matki, gdzie na powitanie wychodzi mu kuzynka Rachela, pasterka. W tym momencie poszukiwania Jakuba dobiegają końca. Od razu zakochuje się w pięknej dziewczynie po uszy. Widzimy więc zadurzonego młodzieńca, który nie dość, że znajduje się na obcej ziemi, to jeszcze nie ma absolutnie niczego do zaoferowania, a zatem szanse powodzenia wydają się w tym wypadku równe zeru. Idźmy dalej. Jego wuj Laban to łajdak, by się tak wyrazić, Jakub zaś zgadza się pracować dla niego przez siedem lat, co jest warunkiem małżeństwa z Rachelą. Lata znoju upływają, lecz gdy nadchodzi jego kres, Laban oszukuje Jakuba i podsyła mu w noc poślubną starszą siostrę Racheli. Jakub, zwiedziony podstępnie, lecz nie zniechęcony, zgadza się przepracować kolejne siedem lat, żeby być z Rachelą, i cierpliwie zmaga się z trudami, aż wreszcie, pomimo kolejnych machinacji wuja, udaje mu się powrócić z ukochaną do swego kraju. To jest miłość!
C
~7~
WSTĘP
Uwielbiam tę historię, gdyż na podobieństwo bajki mówi ona o czymś odwiecznym i uniwersalnym - o miłości. W przeciwieństwie do wielu pradawnych opowieści, których tematem jest popęd płciowy, w tej nie ma nic o tym, by dopaść ofiarę swego pożądania i zawlec ją do namiotu. Nawet najwięksi biblijni królowie ulegali takim impulsom, a najsłynniejszym przykładem jest tu Dawid i Batszeba. Ale to, co wydarzyło się między Jakubem a Rachelą, jest na wskroś przesiąknięte człowieczeństwem. Przede wszystkim połączyło ich prawdziwe coup de foudre [ku d’fudr]*. Co jednak wydaje się ważniejsze, mamy tu do czynienia z nieprzemijającą miłością. Ta para musiała czekać czternaście lat, żeby się połączyć. Możemy więc bez obawy 0 pomyłkę zakładać, że to, co w sobie dostrzegło tych dwoje, nie było jedynie przelotnym złudzeniem. Wręcz przeciwnie, jeśli spojrzeć na całą tę historię chłodno i z dystansu, zacznie się ona jawić jako rzecz o mozolnej pracy, cierpliwości i wytrwałości, z głęboką troską i poświęceniem w tle. Gdy jednak dochodzą komplikacje, za które odpowiedzialny jest ojciec dziewczyny, to czyż nie jest to swoista wersja fdmu Poznaj mojego tatę w reżyserii specjalisty od hollywoodzkich widowisk biblijnych, Cecila B. De Mille’a? W tej samej opowieści znajdujemy dwa najbardziej znaczące 1 odwiecznie fascynujące aspekty miłości: jej nagłość, która zmienia całe życie, i moc trwania. Przekonamy się w kolejnych rozdziałach, jak uniwersalne są owe aspekty, jeśli chodzi o związki uczuciowe na całym świecie i w różnych kulturach. Zacznijmy więc od miłości od pierwszego wejrzenia, skończmy zaś na dozgonnej zażyłości i bliskości. Po drodze zajmijmy się tym, co zwykło się nazywać „walką płci”, tym wspaniałym polem walki, zgłębianym od wieków przez literaturę i dramat, gdzie wszelkie wysiłki społeczeństwa, zmierzające do opanowania * W książce świadomie zrezygnowano z transkrypcji naukowych, międzynarodowych lub ustandaryzowanych na rzecz transkrypcji uproszczonej, która ma przybliżyć Czytelnikom oryginalną wymowę. Zrezygnowano również z zaznaczania sylab akcentowanych.
WSTĘP
i kontrolowania ludzkich uczuć, stają się w jakiś sposób nieskuteczne, gdy dwoje ludzi spogląda sobie w oczy. Tu właśnie dostrzeżemy to, co najlepsze i najgorsze w ludzkiej naturze: od czystej niegodziwości i oszustwa, poprzez nieprzyzwoitość, frywolność, nonszalancję, pożądanie, wabienie, przyciąganie, grę i ciekawość, aż po troskę, wsparcie, więź, miłość i uwielbienie, w najbardziej pozytywnym sensie. Tu właśnie słowa stają się czymś najważniejszym w świecie i jednocześnie nic nie znaczą. Mówi się czasem, że w doskonałym związku słowa nie są potrzebne, ale w przypadku większości ludzi, na każdym etapie zalotów, „znalezienie odpowiednich słów” jest zagadnieniem starym jak świat: począwszy od pierwszej rozmowy, a skończywszy na słowach, które mówią wszystko i oznaczają wszystko. Jeśli wydaje ci się to trudne w odniesieniu do osoby z twojego kręgu kulturowego, pomyśl tylko, jak sytuacja się komplikuje, jak nabiera intrygującego i zagadkowego charakteru, gdy wyznajesz swe uczucia w kulturze odmiennej od twojej. Możesz oczywiście liczyć na pewien postęp, posługując się takimi czy innymi Rozmówkami, jednak na pewnym poziomie wzajemnych relacji potrzebujesz czegoś więcej. Jeśli jakikolwiek poważny związek uczuciowy jest już z definicji najeżony problemami, to wyobraź sobie,
WSTĘP
jak wygląda sytuacja, kiedy nie możesz wypowiedzieć tego, co czujesz. Pomyśl o konsekwencjach, gdy zdobędziesz się na odwagę i spróbujesz wyrazić swe uczucia w języku, którego nie znasz za dobrze, i stwierdzisz po chwili, że obraziłeś babcię swojej ukochanej. Będziesz się wtedy palił ze wstydu. Kiedy opuszczamy bezpieczne granice własnego kręgu kulturowego, konwenanse stają się w tej grze równie istotne co słowa. Jeden z moich przyjaciół, Anglik pracujący w Hiszpanii, umawiał się niefrasobliwie na randki z pewną miejscową dziewczyną, aż ta zaproponowała, że zaprosi go do domu i przedstawi swoim rodzicom, na co się zgodził w jak najlepszej wierze. Dopiero gdy ojciec dziewczyny spytał go, kiedy planują się pobrać, poczuł pismo nosem. Już przez sam fakt odwiedzin stał się oficjalnym novio [nowio] dziewczyny (hiszp. narzeczony), związanym zaręczynami. Jak można przypuszczać, było to dalekie od jego ówczesnych zamiarów. Życzyłbym sobie, by nauka rzuciła więcej światła na te sprawy, ale niestety, gdy jej przedstawiciele zabierają głos, otwieram oczy ze zdumienia. Słyszałem ostatnio w telewizji, jak pewien psycholog wyjaśniał, że miłość to „stan patologiczny”. To tak, jakby powiedzieć, że życie jest stanem patologicznym, ponieważ wszystko, co robimy, przybliża nasz nieuchronny koniec. Jeśli uczucie jest chorobą, to twierdzę, że wszyscy powinniśmy umrzeć z jego powodu, a im prędzej, tym lepiej. Rzeczywiście, zjawisko „umierania z miłości” jest tak nieodłączne od ludzkiego doświadczenia, że stanowi od zamierzchłych czasów temat poezji i muzyki. Dlatego właśnie królowie i królowe starożytnej Grecji torturowali i zabijali się nawzajem, średniowieczni poeci chińscy zataczali się pijani w blasku księżyca, a Romeo i Julia w Szekspirowskich Włoszech czy Werter Goethego w dziewiętnastowiecznych Niemczech dosłownie umierali na ową przypadłość. Tematem tych tragedii była najczęściej miłość skonfliktowana ze społeczeństwem. Miłość a obowiązek, jak określali to francuscy tragicy.
~ 10
WSTĘP
Nie musimy posuwać się dzisiaj aż do takich skrajności, choć niewątpliwie napotykamy różne przeszkody. Przed wiekami drogę wyznaczył nam Jakub. Dziś wszystko sprowadza się do tego, by wiedzieć, z kim pragniemy być, potem się zastanowić, jak to zrobić, wreszcie zaś osiągnąć to w taki czy inny sposób. Christopher J. Moore
Miłość od pierwszego wejrzenia iłość to zapewne jedna z nielicznych rzeczy w życiu, których nie da się zaplanować. Nikt nie wstaje któregoś ranka ze słowami: „Piękny dzień, żeby się zakochać!”. Ileż to powieści i sztuk (Duma i uprzedzenie, Wiele hałasu o nic, Poskromienie złośnicy, Północ i południe, by wymienić tylko kilka) dotyczy kwestii, jaką jest konieczność zrewidowania starannie nakreślonej listy cech uznawanych za nieodzowne u partnera. Takie listy to kuszenie losu. W życiu nic nie przebiega zgodnie z planem. Odwieczni wrogowie palenia papierosów podają nagle ogień swym ukochanym; konserwatyści słuchają z uwagą liberałów; kibice drużyn przeciwnych (współcześni Kapuleti i Monteki, jeśli kiedykolwiek istnieli) siedzą obok siebie na trybunach. Tylko miłość albo przynajmniej silne zauroczenie ma moc tłumienia tak naturalnych antypatii w mgnieniu oka. Zakochani nie potrafią ukryć swego stanu zadurzenia. Nagły rumieniec, niespodziewane jąkanie się u osobników zazwyczaj złotoustych, zaskakujący brak koordynacji ruchowo-wzrokowej (co kończy się upuszczaniem przyborów do pisania, kluczy i drobnych), niezdolność zapamiętywania rzeczowników pospolitych (nie wyłączając własnego imienia), niezamierzone uderzanie łokciami i kolanami o duże sprzęty domowe, niegdyś omijane bez trudu - wszystko to jest nieomylnym znakiem i symptomem miłości. Wystarczy tylko dodać nową i niepokojącą tendencję do marzeń na jawie i (albo) bujania w obłokach, a diagnoza jest w stu procentach trafna. Stare angielskie przysłowie, tak prawdziwe jak większość przysłów i zapewne prawdziwsze, mówi, że „miłości i kaszlu nie da się ukryć”. Jak stare? U Rzymian brzmiało ono amor tussisąue non celantur
M
~ 12 ~
M I Ł O Ś Ć OD P I E R W S Z E G O W E J R Z E N I A
[amor tussiskwe non celantur]. Dotyczy to zwłaszcza miłości od pierwszego wejrzenia; coś tak potężnego musi siłą rzeczy uzewnętrzniać się wizualnie (i, niestety, komicznie). Oznaki cierpienia to między innymi bezustanne szukanie pretekstów, by wymieniać imię nowego obiektu uczuć, bezcelowe wędrówki, które dziwnym trafem wiodą do wiadomej okolicy, domu lub biurka, częstsze niż zwykle - i niż jest to konieczne - zaglądanie do skrzynki na listy. Zaawansowany stan miłości od pierwszego wejrzenia obejmuje także pisanie wierszy czy też, bardziej współcześnie, pisanie na blogu. Wyobraź sobie jednak przez chwilę, że naukowcy odkryli, iż miłość od pierwszego wejrzenia jest uleczalna - że wywołuje ją ni mniej, ni więcej tylko kolejny wirus, przeciwko któremu można się zaszczepić. Jeden zastrzyk uchroniłby cię przed idiotycznym zachowaniem człowieka zakochanego, utratą godności, zdrowego rozsądku i niepotrzebnym nabywaniem nowych ubrań, co jest nieuniknionym skutkiem bolesnego zauroczenia. Krótko mówiąc, przyjmijmy, że ten stan jest czymś w rodzaju ospy wietrznej albo świnki. Zgłosiłbyś się na szczepienie? Czy ktokolwiek by to zrobił?
~ 13 ~
M I Ł O Ś Ć OD P I E R W S Z E G O W E J R Z E N I A
U n coup de foudre (francuski) [ę ku d’fiidr] Podczas gdy wszyscy możemy być porażeni miłością, Francuzi przyrównują to, co czuje człowiek zakochany, do wszechpotężnego zjawiska natury: dosłowne tłumaczenie w tym wypadku to „uderzenie pioruna”. Rzecz statystycznie niezwykle rzadka, w przypadku zaś miłości wręcz niemożliwa - nie istnieje romantyczny odpowiednik sytuacji, w której ktoś stoi na otwartej przestrzeni podczas burzy! C olpo di fulm ine (włoski) [kolpo di fulmine] Trudno się dziwić, że jako bliscy sąsiedzi Włosi dzielą mnóstwo podobnych wyrażeń z Francuzami, łącznie z tymi, które mówią, że człowiek zakochuje się niespodziewanie i zostaje rażony w serce „piorunem”. Podobnie jest u Niemców: Wie vom Blitz getroffen sein [wi fom blic getrofen zajn]. Grecy natomiast doznają Kspauvo|3óXoę śpcoraę [kierawnowolos erotas], co dosłownie znaczy „miłość zadana przez miotacza gromów”. B lixtforalskelse (szwedzki)
[blikstfiirelskelse] Zamiast miłości od pierwszego wejrzenia Szwedzi doznają miłości natychmiastowej. Dokładny ogląd obiektu miłości nie jest wymagany; wystarcza sama jego bliskość. Blixtkar [blikstsier] to po szwedzku „uderzony piorunem”. Ha sid o un flechazo (hiszpański)
[a sido un fleciaso] Miłość od pierwszego wejrzenia jest w Hiszpanii klasyczna i tradycyjna: musi przeniknąć serce za pomocą un flechazo „strzały” (przypuszczalnie wypuszczonej przez Kupidyna lub Erosa). Wyrażenie to oznacza właśnie „miłość od pierwszego wejrzenia”.
~ 14 ~
M I Ł O Ś Ć OD P I E R W S Z E G O W E J R Z E N I A
— J Ł I łf f t (chiński) [i dzień dżung ćsing] Miłość od pierwszego wejrzenia jest także wyrażeniem idiomatycznym w języku chińskim: tłumaczy się ono dosłownie „pierwsze spojrzenie miłości”. TT W T f t W (h in d i) [pehli nazar mein pjaar ho gaj aa] Wokół tematyki „miłości od pierwszego wejrzenia” rozwinął się w Indiach cały przemysł filmowy. Powyższa fraza znaczy dosłownie w języku hindi: „Zrodziła się miłość od pierwszego wejrzenia”, i przewija się w piosenkach Bollywood w niezliczonych wariacjach. 6e3 oma/fiCH (rosyjski) [Ja wljubiłsja bez agljadki] Ten rosyjski odpowiednik „miłości od pierwszego wejrzenia” znaczy „zakochałem się, niczego nie żałując”. Ilu kochanków obiecuje sobie, że i oni nie będą niczego żałować?
% bjiio 6 hjich
Śm rkati se, IUMpKara ce* (serbsko-chorwacki)
[szmyrkati se] Siła przyciągania, jak się często utrzymuje, ma związek z feromonami. Serbsko-chorwackie określenie „wyczuć się czy wywąchać nawzajem” jest używane metaforycznie i oznacza wymianę znaczących spojrzeń czy też uchwycenie czyjegoś wzroku z drugiego końca zatłoczonego pokoju czy ulicy. A is een b lok voor iem and vallen (niderlandzki)
[ais yn blok for imant faleń] Często „padamy” na czyjś widok (okazyjnie „padamy trupem”). Holendrzy czynią to w nieco inny sposób: „padają jak kloc”, gdy tracą dla kogoś głowę. * Język serbsko-chorwacki zapisywany jest alfabetem łacińskim i cyrylicą.
~ 15 ~
M I Ł O Ś Ć OD P I E R W S Z E G O W E J R Z E N I A
Stati na ludi kamen, CTara Ha jiyah KaMeH (serbsko-chorwacki) [stati na ludi kamen] Mówimy „zakochać się” bez jakichkolwiek odniesień do powodów zachwiania naszej równowagi emocjonalnej. W języku serbsko-chorwackim dobitnie określa się w tym wypadku przyczynę: stati na ludi kamen znaczy dosłownie „stąpnąć na szalony kamień”. M e traes de nalgas
(hiszpański, Meksyk) [me traes de nalgas] Dosłownie „rzuciłeś lub rzuciłaś mnie na pośladki”. To kolokwialne wyrażenie określa pozycję lądowania, kiedy się w kimś zakochujemy albo kiedy ktoś zbije nas z nóg. H odestups forelsket
(norweski) [hudestups forelsket] Norwegowie mówią hodestups forelsket - „zanurkować głową w miłość”, kiedy chcą określić wstępną fazę romansu, gdy człowiek jest zakochany po uszy. Słowa te wyrażają oddanie się bez reszty związkowi uczuciowemu, w przeciwieństwie do ostrożniejszego zachowania, które Anglicy określają jako „zanurzenie palca u nogi” (dipping a toe [diping e toł]). Jeśli chodzi o skok na głowę (hodestups oznacza „na główkę, głową w dół”), to trzeba się oczywiście liczyć z ryzykiem, że woda okaże się zbyt płytka!
~
16 ~
M I Ł O Ś Ć OD P I E R W S Z E G O W E J R Z E N I A
Sich H als iiber K o p f verlieben (niemiecki)
[ziś hals iber kopf ferliben] Gdy Niemcy są zakochani po uszy, używają wówczas określenia „mieć szyję nad głową”, co musi być wyjątkowo niewygodne, nie wspominając już o tym, że trudno to sobie w ogóle wyobrazić. Retkahtaa (fiński)
[retkahta] Można powiedzieć, że ktoś jest pijany z miłości; Finowie używają określenia retkahtaa, co oznacza zakochanie się lub powrót do picia po okresie abstynencji. W dosłownym tłumaczeniu „upaść niechcący z całą siłą” przekazuje nagłość, a także szok, jaki może wywołać u niektórych stan zadurzenia. Mabuk cinta (indonezyjski)
[mabuk cinta] O ludziach zakochanych mówi się w Indonezji, że są „pijani miłością”. Podobne wyrażenia można znaleźć w wielu językach. R O / U (japoński) [meromero] W języku japońskim funkcjonuje ciekawy zestaw onomatopeicznych słów na określenie stanów fizycznych (MMaa [gitaigo]) i, znacznie rzadziej, na określenie stanów psychicznych (S l f i o [gidzioogo]). Są one zapisywane w katakanie, jednej z dwóch odmian japońskiego sylabariusza. / ti / ti [meromero] można przetłumaczyć jako „być bez reszty zakochanym” albo „pozwalać sobie na słabość”. Tego rodzaju określenia (jak można sobie wyobrazić) są często spotykane w mandze, gdzie występuje pewna postać o imieniu Meroko (p< P P ). Meroko nie jest tradycyjnym japońskim imieniem, zawsze zapisuje się je w katakanie, co sugeruje onomatopeiczne konotacje, tym bardziej że Meroko zawsze zakochuje się beznadziejnie.
~
17~
Kupidyn, bóg miłości upidyn to doprawdy dziwne bóstwo. W przeciwieństwie do innych bogów i bogiń z mitologii klasycznej, przedstawianych jako istoty potężne, piękne i groźne (nieraz jednocześnie), Kupidyn ma zazwyczaj postać psotnego dziecka, często z przepaską na oczach. Imię Kupidyn pochodzi najprawdopodobniej z łacińskiego cupido, cupidinis [kupido, kupidinis], „pożądanie”, on sam zaś, jak sugeruje imię, jest jego uosobieniem. Od Erosa, greckiego odpowiednika Kupidyna, wywodzi się przymiotnik „erotyczny”. Angielskie słowa, które mają etymologiczny związek z imieniem Kupidyn, albo utraciły znaczenie związane z pożądaniem seksualnym (cupidity [kjupiditi] jest obecnie używane wyłącznie na określenie „zachłanności”, nie żądzy), albo wyszły całkowicie z obiegu: Byron posługuje się w Don Juanie imieniem Cupidon w znaczeniu Adonis (dlaczego nie użył po prostu „Adonisa”? Może nie pasował mu do rytmu poetyckiego); przymiotniki angielskie cupidous [kjupidus] i cupidinous [kjupidinus], oba odnoszące się do kogoś, kto jest „pełen pożądania”, występują bardzo rzadko. W Anatomy o f Melancholy (Anatomii melancholii) Robert Burton mówi, że według Fedrusa pochodzenie Kupidyna jest tak pradawne, iż „żaden poeta nie zdołał go wytropić”. Hezjod wierzył, że jest on synem Gai i Chaosu, starszym od wszystkich bogów. W Uczcie Platona czytamy, że bóg miłości jest synem Porosa (Dostatku) i Penii (Biedy), poczętym w dniu narodzin Wenus, co tłumaczy, dlaczego Kupidyn i owa bogini są często ze sobą kojarzeni. W mitologii greckiej Eros ma młodszego brata, Anterosa, boga wzajemnej miłości, czułości i namiętności - i mściciela miłości nieodwzajemnionej. Jako taki walczył on z Erosem, który uwielbiał nii rozbudzać w ludziach taką właśnie miłość.
K
Jk
Burton wyjaśnia także, dlaczego Kupidyn jest tak przedstawiany: „Powodem jest to, że młodzi ludzie są najbardziej skłonni do miłości i dlatego Kupidyna malowano jako kogoś bardzo młodego, jako osobnika o miękkim ciele, jasnowłosego i tłustego, gdyż tacy najszybciej ulegają sile uczucia; jako nagiego, gdyż wszelkie prawdziwe uczucie jest proste i otwarte. Uśmiecha się, ponieważ jest wesół i oddany przyjemnościom; ma łuk na dowód swej mocy, przed którą nikt ujść nie zdoła; jest ślepy, jako że nie widzi, gdzie uderza i kogo trafia”. Kupidyn, prawdę powiedziawszy, nosi ze sobą dwa rodzaje strzał: te ze złotym czubkiem wywołują prawdziwą miłość i nieprzemijającą namiętność, te zaś z czubkiem ołowianym rozbudzają jedynie u jego ofiar rozwiązłość i żądzę. W czasach Szekspirowskich owa mitologia była powszechnie znana, o czym świadczą słowa Hermii w Śnie nocy letniej, przyrzekającej na łuk Kupidyna, że spotka się z Lysandrem: Klnę się na mocny łuk Kupidyna oraz Jego najlepszą strzałę z grotem złotym... Na wszystko, co w miłości serca łączy (Tłum. K.I. Gałczyński)
Według pewnej legendy Kupidyn ostrzy swoje strzały na kamieniu zroszonym krwią - nie jest to obraz, który pasuje do współczesnego wizerunku cherubinka z pudełek na czekoladki
M I Ł O Ś Ć OD P I E R W S Z E G O W E J R Z E N I A
Tragado com o m edia de cartero (hiszpański)
[tragado komo media de kartero] W dosłownym tłumaczeniu: „połknięty jak skarpetka listonosza”, ale oznacza „beznadziejnie zakochany”. Tragado, „połknięty”, to slangowy odpowiednik słowa „zakochany”. A dlaczego skarpetka listonosza? Pomyślcie o przemierzającym z mozołem swój rejon biednym dostarczycielu korespondencji, który stara się utrzymać skarpetki na stopach, by nie zsunęły mu się do butów - z takim samym powodzeniem, z jakim ktoś walczy ze sobą, by się nie zakochać. B jtio6 ch ro ymH (bułgarski)
[wljuben do uszi] Radosna bezmyślność osobników dopiero co zakochanych jest zarówno przysłowiowa, jak i irytująca. Bułgarzy mają na to wyrażenie ejitoóen do ymu [wljuben do uszi] - „zakochany po uszy”. Finowie także uświadamiają sobie obecny tu aspekt głupawości i mówią: He ovat korviaan myóten rakastuneita [he ovat korwijan myeten rakastuneita], czyli „są zakochani po same uszy”. W Szwecji natomiast skutki zakochania osiągają nieco wyższy poziom, by się tak wyrazić: upp óver óronen fóralskad [up uwer uronen furelskad], co dosłownie oznacza „zakochany powyżej uszu”. (arabski) [basbasa] „Patrzeć na kogoś z cielęcym uwielbieniem”, pożądliwie. Dlaczego cielę ma się kojarzyć z miłosnymi spojrzeniami, nie jest jasne. Pewien starszy mężczyzna z Damaszku tak to tłumaczył: „Oznacza to, że patrzy się na kogoś... nielegalnie. Często wywołuje to kłopoty i prowokuje ludzi do plotek”.
~ 20 ~
M I Ł O Ś Ć OD P I E R W S Z E G O W E J R Z E N I A
Sein B lick ging mir durch Mark und B ein (niemiecki)
[zajn blik gink mir durś mark unt bajn] Bywają spojrzenia groźne (jeśli ktoś sztyletuje cię wzrokiem, to być może ów wzrok może cię zabić), ale takie, które „przenika szpik i kości”, oznacza w niemieckim to szczególne uczucie, jakie jest wywołane tylko określonym spojrzeniem. M (chiński) [ćsioł buo] Przekonanie, że oczy to sygnalizatory bardzo silnych uczuć, zwłaszcza miłości, jest obecne w wielu kulturach. W Chinach czyste i jasne oczy pięknej kobiety - cel miłosnych spojrzeń są określane słowem jpcM [ćsioł buo], co oznacza dosłownie Jesienne fale”. H f ] [ a n sung ćsioł buo] to wyrażenie, którego używa się często, by określić spojrzenie pełne miłości przesyłane obiektowi uczuć o pięknych oczach. Hitiżl [an sung] oznacza dosłownie „sekretnie przesłać”. Farę il filo a ąualcuno (włoski)
[farę il filo a kłalkuno] Dosłownie: „zrobić komuś sznurek”. Wyrażenie to tłumaczy się jako „sprawdzać kogoś” albo „mieć kogoś na oku”. Nie mylić z „wodzeniem kogoś na sznurku” ! Y /iapti Me cjian ara H e le n a (bułgarski)
[udari me sljapata nedelja] Wyrażenie to, w dosłownym tłumaczeniu: „uderzyła mnie ślepa niedziela”, oddaje gwałtowność, z jaką ludzie się zwykle zakochują. Mówi się, że miłość jest ślepa - Kupidyna często przedstawia się z przepaską na oczach, jak na słynnym obrazie Botticellego Primavera - ale dlaczego niedziela? Może miłość jest bardziej wytłumaczalna w dni powszednie?
~21 ~
M I Ł O Ś Ć OD P I E R W S Z E G O W E J R Z E N I A
M i-a ramas sufletul la tine (rumuński)
[mia remas sufletul la tine] Wydaje się, że zakochani, częściej niż ktokolwiek inny, posługują się w dzisiejszych czasach słowem „dusza”, jeśli sądzić po tekstach piosenek. To niezwykle romantyczne wyrażenie oznacza „moja dusza została u ciebie” albo „moja dusza jest z tobą” i opisuje uczucie, jakie towarzyszy zakochanym.
cnym
i
(jidysz)
[baszert] Dopiero co zakochani mówią często, że znaleźli „bratnią duszę”, tę jedyną osobę, która wyrokiem losu stanowi ich dopełnienie. Słowo [baszert] oznacza „przeznaczony”. Dwa serca, które miały się spotkać, są w jidysz określane mianem BOTBBttp [baszerte] - „przeznaczone”. (japoński) [mune o kogasu] „Oczekiwać z niecierpliwością spotkania tego, kogo się kocha”, czyli szukać bratniej duszy. Jak w wielu innych przypadkach, oczekiwanie potrafi być równie przyjemne jak to, na co się czeka, choć po japońsku może to również oznaczać „pałać do kogoś miłością”. (japoński) [mune kjun] To onomatopeiczne wyrażenie o bardzo szczególnym znaczeniu stało się niezwykle popularne w latach osiemdziesiątych XX wieku dzięki piosence zatytułowanej Hf(Cf|(f [kimi ni mune kjun]. Opisuje ono odgłos skurczu serca przy spotkaniu zakochanych.
~ 22 ~
M I Ł O Ś Ć OD P I E R W S Z E G O W E J R Z E N I A
P oison ed on (amerykański angielski)
[pojzond on] „Zatruty”. Jeśli jesteś kimś zatruty, to jesteś w tym kimś zakochany. Tego określenia użył Mark Twain w Przygodach Hucka. Odnosiło się do Tomka Sawyera i znaczyło „entuzjastyczny, pełen zapału”: „Myślicie, że Tomek Sawyer był usatysfakcjonowany po tych wszystkich przygodach? Nie, nie był. Natchnęło go to jeszcze większym entuzjazmem”. Es funkt {Es knistert} zw isch en zw ei M e n sch en (niemiecki) [es funkt {es knistert} cfiszn cfaj menszen] Zdarza się często, że atmosfera albo związek są określane jako „elektryczne”. Niemcy posuwają się jeszcze dalej, opisując ekscytację wywołaną nowym romansem za pomocą słowa funken, dosłownie: „nadawać przez radio” lub „zaiskrzyć się”, albo knistern - „wydawać trzaski”. W tym wypadku erotyczny i emocjonalny ładunek dwojga ludzi staje się nie tylko widzialny, ale i słyszalny. Jem andem schlagt das Herz b is zum H als (niemiecki) [jemandem szlekt das herc bis cum hals]
Jeśli w języku angielskim mówi się, że masz „serce w ustach” (heart in your mouth [hart in jor małf]), oznacza to, że jesteś przestraszony albo zdenerwowany. Jeśli w języku niemieckim twoje serce „bije ci w samym gardle”, doświadczasz uniesienia i ekscytacji towarzyszących spotkaniu kogoś, kto z miejsca cię przyciąga.
T*
ą stosowane od tysięcy lat i obejmują te niewinne (zapalanie świeczki lub uprawianie wokół domu bazylii), jak i te odrażające (zjadanie paznokcia środkowego palca lewej dłoni osoby, której uczucia chcemy wzbudzić), a także absolutnie głupie (posługiwanie się szkłem powiększającym 6 stycznia, by przyciągnąć do siebie osobę ukochaną - ponieważ 6 stycznia to data „urodzin” Sherlocka Holmesa!). Eliksiry miłosne, służące do łączenia ze sobą ludzi w sposób nadprzyrodzony czy też odgrywające po prostu rolę afrodyzjaków, przyrządzane były z mnóstwa przeróżnych składników, z których żaden nie był skuteczny, kilka natomiast miało charakter niewątpliwie trujący. Rzymianie posługiwali się ambrą, jajami żółwimi, świerszczami i stynką, pewien papirus egipski zaś wspomina o oku małpy i piórze ibisa. Korzeń mandragory (który rzekomo przypominał kształtem postać męską i nie tylko rósł pod szubienicami, lecz także ponoć wrzeszczał, kiedy wyrywano go z ziemi, tak więc miłośników tego korzenia ostrzegano, by zatykali sobie uszy woskiem chroniącym przed głuchotą wywoływaną przez ów „korzenny” krzyk) stanowił składnik niektórych greckich eliksirów, stosowano go również w późniejszych wiekach. Inne rośliny, uważane za skuteczne, to lulek czarny i werbena pospolita. Oczywiście, przyrządzenie eliksiru jak zwykłej potrawy nie wystarczało; musiały temu towarzyszyć przeróżne zaklęcia, czasem też ważna była pora dnia czy roku. Niektóre czary w wymagały skomplikowanych przygotowań: by upiec „miłosne ci; ciasto”, kucharka, czyli zakochana kobieta, musiała się rozebrać dc naga w obecności czarownicy i położyć na ziemi. Następnie do
S
A*
Miłosne zaklęcia i czary
X przywiązywano do niej rzemieniami deskę, na której umieszczano mały piecyk. W piecyku tym pieczono ciasto i przesyłano je, jeszcze ciepłe, obiektowi zdesperowanej kobiety. Inne, znacznie prostsze zaklęcie polegało na wręczeniu ukochanemu jabłka noszonego przez jakiś czas pod pachą. Trudno więc powiedzieć, który z wymienionych darów był cieplej przyjmowany. Pewne dość makabryczne irlandzkie zaklęcie miłosne wymagało użycia paska skóry z męskich zwłok spoczywających w ziemi od dziewięciu dni. Należało go wyciąć nożem o czarnej rękojeści i obwiązać nim przedramię wybranka (zwykle chodziło o mężczyznę), kiedy spał. Gdy się budził (już bez paska skóry, który wcześniej zdejmowano), był zakochany w rzucającej zaklęcie i nie zmieniał swych uczuć, dopóki skóry nie zniszczono czy nie spalono. Dzieci pochodzące z takich związków mają podobno wokół nadgarstka czarny znak. Prócz czarów i zaklęć mających na celu obudzenie w kimś miłości istniały również takie, które pomagały ją odrzucić. Przestrzegano zakochane kobiety, by nie dawały sobie nawzajem nic ostrego, na przykład noży czy nożyczek, co groziło „przecięciem” miłości.
M I Ł O Ś Ć OD P I E R W S Z E G O W E J R Z E N I A
fOk fc i"f