148 49 40MB
Polish Pages [926] Year 2010
Spis treści
Spis treści (skrócony) Wstęp
33
1.
Myśl jak fizyk: Na początku…
45
2.
Nadajmy temu wszystkiemu jakieś ZNACZENIE: Jednostki i pomiary
61
3.
Notacja naukowa oraz pole powierzchni i objętość: Wszystkie liczby duże i małe
4.
Równania i wykresy: Nauka języka
139
5.
Zabawa w kierunki: Wektory
193
6.
Przemieszczenie, prędkość i przyspieszenie: O co chodzi?
247
7.
Równania ruchu (część I): Czas na równania
281
8.
Równania ruchu (część II): Wyżej, w górę i… znów na dół
327
9.
Trójkąty, trygonometria i trajektorie: Przejście w drugi wymiar
379
10.
Zasada zachowania pędu: Co zrobił pan Newton?
435
11.
Ciężar i siła normalna: Siły na start
481
12.
O posługiwaniu się siłami, pędem, tarciem oraz popędem siły: Poukładajmy to jakoś
515
13.
Moment siły i praca: Chwila uniesienia
559
14.
Zasada zachowania energii: Ułatw sobie życie
603
15.
Naprężenia, bloczki i technika rozwiązywania problemów fizycznych: Inny kierunek
647
16.
Ruch po okręgu (część I): Od Į do Ȧ
675
17.
Ruch po okręgu (część II): Nie zgub tropu
707
18.
Grawitacja i orbity: Uciec od tego wszystkiego
759
19.
Drgania (część I): W kółko i na okrągło
805
20.
Drgania (część II): Sprężyny i huśtawki
841
21.
Myśl jak fizyk: To już ostatni rozdział
883
Dodatek A To, co się nie zmieściło: Sześć bardzo ważnych kwestii (których nie poruszyliśmy wcześniej, a o których powiemy teraz)
907
Dodatek B Tablice wzorów: Skarbnica wiedzy
917
99
Spis treści (z prawdziwego zdarzenia) Wstęp Twój mózg a fizyka. Wyobraź sobie — starasz się nauczyć fizyki, a Twój mózg próbuje wyświadczyć Ci przysługę, upewniając się, żeby nic z tego, co czytasz, nie zostało Ci w głowie. Mózg myśli: „Lepiej stąd wyjdźmy i zajmijmy się naprawdę ważnymi sprawami. Trzeba zastanowić się, których dzikich zwierząt należy unikać w dżungli, a poza tym wcale nie wiemy, czy jazda na desce snowboardowej nago jest takim złym pomysłem”. Dlatego warto opracować plan przechytrzenia Twojego mózgu — niech uważa, że Twoje życie zależy od poznania fizyki! Dla kogo jest ta książka?
34
Wiemy, co sobie myślisz
35
Metapoznanie, czyli myślenie o myśleniu
37
Oto co możesz zrobić, żeby zmusić swój rozum do posłuszeństwa
39
Czytaj to!
40
Zespół recenzentów technicznych
42
Podziękowania
43
9
Spis treści
Myśl jak fizyk
1
Na początku… Fizyka to nauka opisująca otaczający Cię świat i sposób działania jego poszczególnych elementów. Każdego dnia stykasz się z fizyką! Niemniej na samą myśl o uczeniu się fizyki możesz czuć się, jak gdybyś wpadał w dół bez dna — dół, z którego nie ma ucieczki. Nie przejmuj się tym, albowiem z niniejszego rozdziału dowiesz się, co powinieneś zrobić, by myśleć jak fizyk. Nauczysz się, w jaki sposób należy zagłębiać się w problemy fizyczne oraz jak korzystać z intuicji, by dostrzegać w tych problemach prawidłowości i „punkty szczególne”, których znajomość ułatwia rozwiązywanie zadań. Umiejętność stawania się częścią problemu fizycznego pozwoli Ci zbliżyć się o jeden krok do uzyskania odpowiedzi na nurtujące Cię pytanie.
Fizyka w świecie, który Cię otacza
46
Możesz wczuć się w problem, stając się jego częścią
48
Korzystaj z intuicji podczas szukania „punktów szczególnych” problemu
50
Środek Ziemi to punkt szczególny
52
Zadaj sobie pytanie: „Co by się stało, gdybym leciał tunelem łączącym dwie strony Ziemi i dotarł do jej środka?”
53
Co już wiesz i o czym jeszcze powinieneś pomyśleć
55
Zbieramy i łączymy wnioski
57
Rozwiązywanie wszystkich problemów fizycznych zaczynaj od ustalenia, co działo się w chwilach początkowych zdarzenia, które chcesz opisać. Następnie STAWAJ SIĘ częścią problemu!
Stałeś na krawędzi przepaści i właśnie zrobiłeś wielki krok naprzód.
10
Spis treści
Nadajmy temu wszystkiemu jakieś ZNACZENIE
2
Jednostki i pomiary Jak długi jest kawałek sznurka? Podstawą fizyki są pomiary określające rozmiary obiektów. W tym rozdziale nauczysz się korzystać z jednostek i zaokrąglać wyniki tak, by uniknąć pomyłek. Dowiesz się też, dlaczego błędy są tak ważne w fizyce. Gdy zakończysz lekturę, będziesz już wiedzieć, czy dany zapis jest znaczący, i na pewno wyrobisz sobie własne zdanie na temat, czy rozmiar jest faktycznie wszystkim.
5 100 3
1 28
Długość
To najlepszy odtwarzacz muzyki, a Ty jesteś częścią zespołu!
62
Zacznij zatem mierzyć obudowę odtwarzacza ajPod
63
Fabryka odsyła gotowy model odtwarzacza ajPod, ale okazuje się, że jest on za duży!
64
Na projekcie nie ma żadnych JEDNOSTEK
66
W tej książce pojawiają się jednostki układu SI (te same, które znasz ze szkoły)
69
Przeliczając jednostki, używaj współczynników zamiany
73
Współczynnik zamiany można też zapisać w postaci ułamka
74
Teraz możesz zaktualizować projekt
77
Co zrobić z liczbami zbyt długimi, by można z nich skorzystać
80
Ile cyfr wartości pomiaru wydaje się mieć znaczenie?
81
Zazwyczaj odpowiedzi zaokrągla się do trzech cyfr znaczących
83
Przecież OD RAZU dokonałeś zaokrąglenia pierwszych zmierzonych wartości!
86
Każdy pomiar jest obarczony błędem (zwanym czasem niepewnością)
87
Musisz zaznaczyć propagację błędu na wszystkie wartości umieszczone w projekcie
88
STÓJ! Zanim klikniesz przycisk wysyłania, sprawdź, czy odpowiedź jest dobrze sKROJona?!
91
Wyniki zapisuj zawsze z odpowiednią liczbą cyfr znaczących
95
„Jesteś zerem czy bohaterem?”
96
Czas
Masa
11
Spis treści
Notacja naukowa oraz pole powierzchni i objętość
3
Kierownictwo domu akademickiego Head First, Wydział ds. Czystości Dalsze przebywanie w tym pokoju może zagrażać Waszemu zdrowiu. Zaistniały stan rzeczy należy niezwłocznie zmienić. Wykryliśmy w Waszym pokoju bakterię, która będzie dzieliła się na dwie co dwadzieścia minut (na razie jest to tylko jedna bakteria). Gdy liczba drobnoustrojów dojdzie do 6 × 10-5 m3, uznamy, że Wasz pokój nie nadaje się do zamieszkania przez ludzi. Będziecie musieli przenieść się gdzie indziej na czas dezynfekcji, którą zamierzamy przeprowadzić. Z poważaniem Pan Woźny z Wydziału ds. Czystości
12
Wszystkie liczby duże i małe W prawdziwym świecie nieraz zetkniesz się z różnymi typami liczb, nie tylko z tymi, które wyglądają przyjemnie. Z tego rozdziału dowiesz się, jak radzić sobie z niewygodnymi liczbami za pomocą notacji naukowej oraz dlaczego zaokrąglanie dużych liczb nie musi oznaczać zapisywania dziesiątków zer na końcu każdej z nich. Nowo nabyte umiejętności będziesz miał okazję wypróbować, starając się okiełznać jednostki pola i objętości. Dzięki notacji naukowej unikniesz wielu trudności (i zaoszczędzisz nieco czasu) podczas pracy z liczbami.
Bałagan w akademiku — pokój studentów
100
Kiedy zaistniała sytuacja stanie się naprawdę groźna?
101
Potęgowanie to sposób na wielokrotne mnożenie przez tę samą liczbę
105
Na wyświetlaczu Twojego kalkulatora duże liczby przedstawiane są za pomocą notacji naukowej
107
W notacji naukowej korzysta się z potęg liczby 10 do zapisywania długich liczb
108
Notacja naukowa przydaje się również do zapisywania bardzo małych liczb
112
Jeszcze nieraz zetkniesz się z polem powierzchni i objętością
116
Szukaj niezbędnych informacji w książkach (albo w tabelach)
117
Przedrostki ułatwiają radzenie sobie z nieprzyjemnie wyglądającymi liczbami
118
Notacja naukowa przydaje się podczas prowadzenia obliczeń na dużych i małych liczbach
120
Chłopcy wszystko policzyli
125
Rząd wielkości odpowiedzi, z której wynika, że po 16 godzinach z 1 bakterii powstał szczep drobnoustrojów zajmujący objętość prawie 300 000 000 metrów sześciennych, na pewno nie jest właściwy!
127
Bądź szczególnie ostrożny, przeliczając jednostki powierzchni i objętości
128
Czyli bakterie nie opanują całego pokoju, nawet jeśli chłopcy postanowią się przespać!
130
Poradnia pytań — przeliczanie jednostek powierzchni i objętości
131
Spis treści
Równania i wykresy
4
Nauka języka Porozumiewanie się to podstawa. Jesteś na doskonałej drodze, by myśleć jak fizyk, ale musisz jeszcze nauczyć się przekazywać swoje myśli. W tym rozdziale przedstawię Ci dwa uniwersalne narzędzia pozwalające komunikować się z innymi ludźmi — wykresy i równania — obrazy, które przemówią z siłą tysiąca słów, opisując wykonane doświadczenia i problemy fizyki, z którymi przyjdzie Ci się zmierzyć. Zobaczyć znaczy uwierzyć.
Szybciej
Droga [m]
Wykresy zależności drogi od czasu dla różnych doręczycieli pizzy
Szybciej
Musisz wymyślić, jak podać klientom dokładny czas dostawy
141
Jeśli zapiszesz równanie opisujące czas dostawy, będziesz mieć jasny obraz sytuacji
142
Dzięki zmiennym równanie jest zapisem ogólnym
143
Musisz obliczyć czas jazdy Adama
145
Planując wykonanie doświadczenia, zawsze zastanów się, co może pójść nie tak!
149
Przeprowadź eksperyment, w którym wyznaczysz szybkość jazdy Adama
152
Zapisz wyniki… w tabeli
153
Określ szybkość jazdy Adama, posługując się tabelą odległości i czasów
155
Błędy statystyczne sprawiają, że wyniki pomiarów są rozrzucone
157
Wykres jest najlepszą metodą wyciągania średniej ze WSZYSTKICH zebranych wyników
158
Narysuj wykres przedstawiający czas przejazdu Adama na DOWOLNYM dystansie
161
Linia wykresu pozwala uzyskać najlepsze przybliżenie czasu pokonania DOWOLNEJ drogi 162 Szybciej
Czas [s]
Szybkość jazdy daje się odczytać z nachylenia prostej do osi wykresu
164
Szybkość jazdy Adama to nachylenie wykresu zależności drogi od czasu 166 Oblicz na podstawie wykresu średnią szybkość Adama
167
Informatycy będą potrzebowali wzoru, z którego obliczą czas jazdy Adama
169
Przekształć równanie do postaci „czasu = coś”
170
Skorzystaj z przekształconej formy równania, by określić czas dojazdu do domu klienta
173
Czyli pozostaje przeliczyć jednostki na właściwe i gotowe… prawda?
175
Uwzględnij w odpowiedzi czas przygotowania pizzy
177
Na wykresie bez problemów zobaczysz różnicę, którą wprowadziły światła
181
Światła drogowe zmieniają średnią szybkość jazdy
183
Poradnia pytań — czy zrobiłeś to, o co Cię prosili?
190
13
Spis treści
Zabawa w kierunki
5
Wektory Czas, szybkość i odległość to bardzo przydatne parametry, ale jeśli chcesz coś osiągnąć w życiu, potrzebujesz KIERUNKU. Posiadłeś już kilka supermocy fizyka: nauczyłeś się, czym są wykresy i równania, umiesz również na oko ocenić rząd wielkości odpowiedzi, których szukaniem zajmujesz się, rozwiązując zadania z fizyki, ale wielkość to nie wszystko. Z niniejszego rozdziału dowiesz się, czym są wektory. Dzięki tej wiedzy w Twoich odpowiedziach zaczną pojawiać się informacje o kierunkach. Ponadto nauczysz się szukać skutecznych skrótów na drodze do rozwiązań problemów, które wydają się być skomplikowane.
Wskazówka 1. Do tyłu, do przodu, do przodu i w tył — chcesz zostać czysty czy w butach mieć pył? Pomyśl i ruszaj przed siebie i w dal, co w nocy odległe, jest bliskie za dnia. Idź: 1) 60 metrów na północ, 2) 150 metrów na południe, 3) 120 metrów na północ, 4) 60 metrów na południe, 5) 20 metrów na południe, 6) 40 metrów na północ. Stojąc obok drzewa, zacznij swą wyprawę, po nową wskazówkę zaglądaj pod trawę.
Poszukiwacze skarbów
194
Przemieszczenie to nie to samo, co droga
199
Droga to skalar; przemieszczenie to wektor
201
Wektory oznacza się strzałkami
201
Znalazłeś kolejną wskazówkę…
204
Wektory można dodawać w dowolnej kolejności
206
Poradnia pytań — oddzielanie ziaren od plew
210
Kąty to sposób na mierzenie obrotów
212
Jeśli nie radzisz sobie z czymś dużym, podziel to na mniejsze części
214
Prędkość jest „wektorową odmianą” szybkości
218
Zapisuj jednostki, korzystając z odpowiednich skrótów
219
Powinieneś był wziąć pod uwagę również prędkość, z jaką płynie woda w potoku!
220
Jeśli uda Ci się określić prędkość, z jaką płynie woda w potoku, będziesz w stanie obliczyć odpowiednią prędkość dla motorówki
221
Przyspieszenie ruchu łodzi wymaga czasu
224
Jak radzić sobie z przyspieszeniem?
225
Wektor, kąt, prędkość i przyspieszenie = ZWYCIĘSTWO!!!
231
Jestem gotowa. Co robimy najpierw?
Kąt zaznacza się łukiem.
14
Miary kątów mierzy się kątomierzem.
Wyobraź sobie, że obracasz tę linię wokół punktu, w którym styka się ona z drugą linią, tak, by obydwie linie się pokryły.
Spis treści
Przemieszczenie, prędkość i przyspieszenie
6
O co chodzi? Ciężko śledzi się naraz więcej niż jedną rzecz. Wyobraź sobie spadający przedmiot. W tym samym czasie powinieneś śledzić jego przemieszczenie, prędkość i przyspieszenie. W jaki sposób odnotować wszystkie trzy czynniki i nie pominąć niczego istotnego? Z tego rozdziału dowiesz się, jak rozwinąć supermoce doświadczenia, wykresu i nachylenia, aby przygotować się na spięcie tego wszystkiego równaniem czy dwoma.
Oto kolejny dzień na pustyni…
248
Jak wykorzystać to, co już wiesz?
251
Spadając, klatka przyspiesza
254
Zapisz równania wektorowo
255
Chcesz obliczyć prędkość chwilową, a nie średnią
257
Wiesz już, jak obliczać nachylenie prostej do osi wykresu…
262
Nachylenie punktu krzywej jest identyczne z nachyleniem stycznej w tym punkcie
262
Nachylenie wykresu zależności prędkości ciała od czasu pozwala wyznaczyć przyspieszenie tego ciała
270
Określ jednostkę przyspieszenia
271
Zwycięstwo! Obliczyłeś prędkość klatki po dwóch sekundach lotu i już wiadomo, że przetrwa ona upadek!
275
Pora obliczyć przemieszczenie!
278
Emu — biegus pędziwiatrus
54 km/h
15
Spis treści
Równania ruchu (część I)
7
Czas na równania Już czas, żebyś osiągnął wyższy stopień wtajemniczenia. Do tej pory, uczestnicząc w przygotowanym przeze mnie kursie fizyki, zajmowałeś się projektowaniem i przeprowadzaniem eksperymentów, rysowaniem rozmaitych wykresów, a także wymyślaniem równań na podstawie kształtu niektórych spośród tych wykresów. Poznałeś wiele przydatnych umiejętności, ale polegając tylko na nich, nie zajdziesz zbyt daleko, ponieważ na świecie, oprócz wykresów łatwych do zinterpretowania, istnieją również wykresy przedstawiające linie, które nie są liniami prostymi. W tym rozdziale zajmiemy się poszerzeniem Twojej wiedzy matematycznej, abyś robiąc odpowiednie podstawienia, mógł dojść do jednego z ważnych równań fizyki. Dokładniej mówiąc, poznasz i zrozumiesz równanie ruchu nierozerwalnie związane z wykresem zależności przemieszczenia od czasu, opisującym ruch swobodnie spadającego obiektu. Ponadto osobiście sprawdzisz, że warto swoje odpowiedzi poddawać testowi W.J.W.P.
Jak wysoki powinien być dźwig?
282
Zarówno wykresy, jak i równania służą do opisywania prawdziwego świata
284
Ważne są punkty początkowe i końcowe
285
Dysponujesz równaniem na prędkość spadającej klatki, ale co z tym przemieszczeniem?
288
Poszukaj średniej prędkości na wykresie zależności prędkości od czasu
293
Sprawdzaj równania, z których korzystasz, wstawiając do nich różne liczby
295
Obliczamy przemieszczenie klatki!
297
Teraz już wiesz, jak wysoki powinien być dźwig!
298
Teraz Dingo chciałby dowiedzieć się czegoś więcej
299
Pomocne okaże się podstawienie
300
Pozbywaj się niechcianych zmiennych z równań, wykonując odpowiednie podstawienia
303
Kontynuujemy podstawienia…
305
Udało się! Wyprowadziłeś użyteczne równanie, dzięki któremu można policzyć przemieszczenie klatki!
308
Sprawdź równanie, sprawdzając Jednostki
309
Sprawdź równanie, wstawiając do niego skrajne wartości zmiennych
312
Twoje równanie zdało egzamin!
317
No i Dingo zrzucił klatkę…
318
Poradnia pytań — podstawienia
319
Poradnia pytań — „sprawdzanie jednostek” albo „analiza wymiarowa” 320
16
Spis treści
Równania ruchu (część II)
8
Wyżej, w górę i… znów na dół Wszystko, co wzleci, musi kiedyś opaść. Wiesz już, jak radzić sobie z przedmiotami, które swobodnie spadają na ziemię. Świetnie, ale co z pozostałą częścią problemu? Co z ciałami wystrzelonymi w powietrze? W tym rozdziale poznasz trzecie z kluczowych równań ruchu. Mając do dyspozycji taki arsenał, poradzisz sobie z (prawie) wszystkim! Dowiesz się też, jak rozwiązywać problemy nierozwiązywalne za pomocą odrobiny symetrii.
ACME 2
1
Dziś ACME ma do zaoferowania nową, zdumiewającą wyrzutnię klatek
328
Przyspieszenie pojawiające się w wyniku działania siły grawitacji jest stałe
330
Prędkość i przyspieszenie mają przeciwne zwroty, więc mają też przeciwne znaki
332
Na podstawie jednego wykresu możesz określić kształty innych
337
Czy wyniki obliczeń układają się w taki sam kształt, jaki mają Twoje szkice?
342
Na szczęście ACME ma w swojej ofercie poduszkowiec z napędem odrzutowym!
349
Podstaw odpowiednie wyrażenie za zmienną t, żeby otrzymać nowe równanie
352
Wymnóż zawartość nawiasów
355
Pomnóż zawartości dwóch nawiasów przez siebie
356
!"
Możesz wreszcie zająć się drugim nawiasem znajdującym się po prawej stronie równania
357
Jak miewa się Twoje równanie?
359
Pogrupuj wyrazy podobne, żeby uprościć zapis równania
359
Dzięki nowemu równaniu możesz obliczyć drogę hamowania
361
Do opisu ruchu ze stałym przyspieszeniem przydadzą Ci się TRZY kluczowe równania
362
#
ACME
' # #
$%#& ()* , +,-.#& '
/ 0 '
Musisz obliczyć prędkość, z jaką należy wystrzelić Dingo na szczyt urwiska!
365
Musisz znaleźć inną metodę rozwiązania problemu Dingo
370
To początek pięknej przyjaźni
374
Poradnia pytań — „narysuj wykres” kontra „wskaż wykres”
375
Poradnia pytań — symetria i punkty szczególne
376
17
Spis treści
Trójkąty, trygonometria i trajektorie
9
Koniec drabiny znajduje się daleko od szczytu muru twierdzy.
Drabina
15,0 m
Przejście w drugi wymiar Potrafisz już rozwiązywać jednowymiarowe problemy fizyczne. Co powiesz na to, żebyśmy zajęli się czymś bardziej życiowym? W prawdziwym życiu obiekty nie poruszają się tylko w górę i w dół, ale również na boki! Jednak nie ma powodu do niepokoju, albowiem już niedługo zyskasz nowe, trygonometryczne supermoce, dzięki którym wszędzie będziesz dostrzegał trójkąty prostokątne, a to umożliwi Ci sprowadzanie zadań wyglądających na skomplikowane do prostych problemów fizycznych, które potrafisz rozwiązać.
Mur
15,0 m Fosa z wodą
Początek drabiny oparty został o brzeg fosy.
Kamelot, mamy problem!
380
Jak szeroka powinna być fosa?
383
Wygląda trochę jak trójkąt, prawda?
384
Tworzenie rysunków z zachowaniem proporcji rysowanych obiektów może okazać się pomocne
386
Dzięki twierdzeniu Pitagorasa możemy szybko obliczać długości boków w trójkątach
387
Szkic + kształt + równanie = problem rozwiązany!
389
Kamelot… mamy KOLEJNY problem!
392
Porównaj swój kąt z kątem w trójkącie
395
Możesz pogrupować trójkąty podobne ze względu na stosunki długości ich boków
398
Sinus, cosinus i tangens zawierają relacje między długościami boków i miarami poszczególnych kątów w trójkątach prostokątnych
399
Sinus bez tajemnic
402
Niektóre kalkulatory mają wbudowane tablice sin(), cos() i tg()
404
Wracamy do twierdzy — los zamkniętych w niej ludzi spoczywa w Twoich rękach!
407
Ojej, jeszcze grawitacja…
411
Wektory przyspieszenia i prędkości kuli armatniej mają różne kierunki
413
Grawitacja wszystkim obiektom nadaje skierowane w dół przyspieszenie o wartości 9,8 m/s2
414
Pozioma składowa wektora prędkości obiektu, który leci swobodnie, nie zmienia się
415
Pozioma składowa wektora prędkości obiektu poruszającego się swobodnie w powietrzu jest stała
416
Tą samą metodą da się rozwiązać dwa zupełnie różne problemy fizyczne
419
Poradnia pytań — obiekty swobodnie przemieszczające się w powietrzu 420
15,0 m
Drabina 5,0
m
Mur
c
25,0 m
2
15,0 m
b
15,0 m
Fosa
18
Jaka jest minimalna wymagana szerokość fosy?
Zacznij od szkicu.
?m
Znajdź na obrazku znajome kształty (trójkątów, prostokątów itp.).
a Skorzystaj z równania opisującego rozpoznany na rysunku kształt.
Spis treści
Zasada zachowania pędu
10
Co zrobił pan Newton? Nikt nie lubi żyć w niewiedzy. Jak dotąd nauczyłeś się radzić sobie z problemami, w których ciała były już w ruchu. Ale co wprawia je w ruch? Wiesz, że ciało zacznie się poruszać, jeśli coś je popchnie — ale jak będzie się poruszać? W tym rozdziale nauczysz się, dzięki zasadom dynamiki Newtona, pokonywać bezwładność. Dowiesz się także, czym jest pęd i dlaczego podlega zasadzie zachowania oraz jak wykorzystywać ją do rozwiązywania zadań.
Statek piracki ma drobny problem ze statkiem widmo…
436
Od czego zależy zasięg lotu?
439
Oddanie strzału pod kątem 45° pozwala osiągnąć maksymalny zasięg
440
Nie da się zrobić wszystkiego, co teoretycznie jest możliwe, czasami trzeba myśleć praktycznie
441
Bitwo-Pol ma w ofercie nowe, kamienne kule armatnie, które mają umożliwiać oddawanie strzałów na większą odległość
444
Masywne obiekty ciężej wprawia się w ruch
446
Masywne obiekty ciężej się zatrzymuje
446
I zasada dynamiki Newtona
447
Masa ma znaczenie
448
Kula z kamienia ma mniejszą masę, więc jej prędkość będzie większa. Ale o ile większa?
451
Oto czym dysponuje pracownia
454
Jaka zależność łączy siłę, masę i prędkość?
455
Zmieniaj każdorazowo tylko jedną zmienną
458
Iloczyn masa × prędkość, czyli pęd, jest zachowany
462
Duża siła działająca na ciała skutkuje większą zmianą pędu
464
Zapisz zasadę zachowania pędu w postaci równania
465
Zasada zachowania pędu jest innym sposobem wyrażenia III zasady dynamiki Newtona
466
Obliczyliśmy prędkość kuli kamiennej, ale nadal nie znamy zasięgu!
473
Oblicz nowy zasięg z proporcji
474
Poradnia pytań — pytanie o proporcję (często w postaci testu wielokrotnego wyboru)
478
Tor lotu kuli armatniej
Okręt piracki
Okręt widmo
Kąt oddania strzału Morze
Zasięg kuli to jej przemieszczenie w kierunku poziomym.
Zasięg
19
Spis treści
Ciężar i siła normalna
11 Kombinatorzy wagi ciężkiej
Zgub zbędne kilogramy NATYCHMIAST!!! (za jedyne 1499 zł)
Siły na start Czasami musisz wspomóc się siłą argumentów. W tym rozdziale wykorzystasz swoją wiedzę na temat zasady zachowania pędu i wyprowadzisz dzięki niej II zasadę dynamiki Newtona, Fwyp = ma. Mając do dyspozycji to równanie, III zasadę dynamiki Newtona (akcjareakcja) i wiedzę o sporządzaniu diagramu rozkładu sił, dasz sobie radę z (prawie) wszystkim. Dowiesz się też, czym różni się masa od ciężaru, i nauczysz się pomagać sobie w dyskusjach siłą normalną argumentów.
Kombinatorzy wagi ciężkiej znów działają!
482
Czy ciężar faktycznie może zmaleć w jednej chwili?
483
Waga działa dzięki odpowiedniemu rozciąganiu i ściskaniu sprężyny
484
Masa jest miarą ilości materii
486
Ciężar jest siłą
486
W zależności łączącej siłę z masą pojawia się pęd
488
Jeżeli masa ciała jest stała, Fwyp = ma
490
Waga mierzy siłę oparcia
493
Możesz podważyć sposób działania urządzenia!
495
Urządzenie zmniejsza siłę oparcia
496
Para sił pomoże Ci sprawdzić poprawność rozwiązania
498
Zdemaskowałeś Kombinatorów wagi ciężkiej!
500
Podłoże może działać na Ciebie wyłącznie siłą prostopadłą (normalną) do swojej powierzchni 502 Ciało zjeżdżające z równi nie doznaje przyspieszenia prostopadle do jej powierzchni
505
Składowe prostopadła i równoległa pomogą Ci poradzić sobie z równią 507 Kombinatorzy wagi ciężkiej Przed
Po!
Zgub zbędne kilogramy NATYCHMIAST!!! (za jedyne 1499 zł)
20
Poradnia pytań — diagram rozkładu sił
510
Poradnia pytań — ciało na równi
511
Spis treści
O posługiwaniu się siłami, pędem, tarciem oraz popędem siły
12
Poukładajmy to jakoś Zapamiętanie całego mnóstwa wzorów nie zda Ci się na nic, jeśli nie będziesz umiał ich zastosować. Znasz już równania ruchu, potrafisz rozkładać wektory na składowe, narysować diagram rozkładu sił, wiesz też, czym są zasady dynamiki Newtona. Z tego rozdziału dowiesz się, jak stosować wszystkie te narzędzia do rozwiązywania bardziej złożonych problemów fizycznych. Nieraz zdarzy Ci się odkryć, że problem, z którym się mierzysz, przypomina Ci coś, co już kiedyś robiłeś. Postaramy się też dodać nieco realizmu do rozwiązywanych zadań przez wprowadzenie siły tarcia i pokażemy Ci, dlaczego popęd siły bywa czasami pomocny.
Pora na… SimFutbol!
516
Pęd podczas zderzenia jest zachowany
520
Zderzenie może zachodzić przecież pod kątem
521
Trójkąt bez kąta prostego jest niewygodny
523
Zrób trójkąty prostokątne z wektorów składowych
524
Programista wprowadza do kodu zasadę zachowania pędu w 2D…
527
W życiu stale towarzyszy nam siła tarcia
528
Tarcie zależy od rodzajów stykających się powierzchni
532
Uważaj, wyznaczając wartość siły normalnej
533
Jesteś gotów do wprowadzenia tarcia w grze!
535
Wprowadzenie tarcia sprawia, że zawodnicy nie ślizgają się w nieskończoność!
536
Ślizganie się po boisku działa świetnie, ale ciągnięcie opony nadal sprawia kłopoty
537
Wyznaczenie składowych sił pomogło!
541
Obnażamy tarcie
542
Poradnia pytań — pytania o tarcie
543
Na czym polega kopnięcie piłki?
544
Ft to popęd siły
546
Gra działa doskonale, ale pojawiły się zmiany w specyfikacji!
550
Żeby zwiększyć realizm rozgrywki, zawodnicy powinni czasami się poślizgnąć
553
Tylko tarcie może sprawić, że zdołasz zmienić kierunek ruchu w poziomie na płaskim podłożu
554
Gra jest świetna, a wyprawa do parku X-Force zapowiada się rewelacyjnie!
555
Zasady dynamiki Newtona dają Ci prawdziwą moc
556
21
Spis treści
Moment siły i praca
13
Chwila uniesienia Fizyka pozwala dokonywać nadludzkich czynów. W tym rozdziale dowiesz się, jak wykorzystać moment obrotowy, by za pomocą dźwigni dać pokaz niezwykłej siły. Ale jak wiadomo, na świecie nie ma nic za darmo — energia musi być zachowana, więc praca, jaką musisz wykonać, by nadać ciału energię potencjalną grawitacji, będzie zawsze taka sama.
Pół królestwa dla tego, kto zdoła unieść miecz uwięziony w kamieniu… 560
22
Czy fizyka może okazać się przydatna podczas podnoszenia ciężkich przedmiotów?
561
Zamień dźwignią małą siłę na dużą
563
Przeprowadź doświadczenie, które odpowie na pytanie, gdzie umieścić punkt podparcia
565
Zerowy wypadkowy moment siły jest warunkiem równoważenia dźwigni
569
Podnieś miecz z kamieniem za pomocą dźwigni!
574
Poradnia pytań — dwa równania, dwie niewiadome
577
Unosisz ramię dźwigni z mieczem uwięzionym w kamieniu… ale zbyt nisko!
579
Nic za darmo
581
Przesuwając ciało wbrew działającej na nie sile, wykonujesz pracę
582
Praca potrzebna do wykonania zadania = siła × przesunięcie
582
Który sposób wymaga wykonania mniejszej ilości pracy?
583
Jednostką pracy jest dżul
585
Energia określa zdolność ciała do wykonania pracy
586
Podnoszenie kamieni to zmienianie postaci energii
586
Zasada zachowania energii pozwala rozwiązywać zadania, w których pojawia się różnica wysokości
589
Czy zasada zachowania energii uratuje sytuację?
591
Poza pokonaniem grawitacji musisz też pokonać siłę tarcia
593
Praca wykonana w celu pokonania siły tarcia zwiększa energię wewnętrzną ciała
595
Ogrzewanie zwiększa energię wewnętrzną
596
Nie można osiągnąć 100% sprawności
597
Spis treści
Zasada zachowania energii
14
Ułatw sobie życie Po co się męczyć, skoro można ułatwić sobie życie? Na razie rozwiązywałeś wszystkie problemy, posługując się równaniami ruchu, siłami i składowymi wektorów. To doskonałe narzędzia, ale czasami wiążą Cię na długi czas w skomplikowanych obliczeniach matematycznych. Z tego rozdziału dowiesz się, jak zauważać, kiedy możesz uprościć rozwiązanie skomplikowanego problemu, posługując się zasadą zachowania energii.
Jedyny w swoim rodzaju tor bobslejowy
604
Pierwszą część zadania rozwiążesz, rozkładając siły na składowe… ale w drugiej części tor nie ma już stałego nachylenia
607
Poruszające się ciało ma energię kinetyczną
609
Energia kinetyczna zależy od prędkości ciała
611
Oblicz prędkość sanek, znając zasadę zachowania energii i zmianę wysokości na torze
613
Rozwiązałeś drugą część zadania, posługując się zasadą zachowania energii
615
W trzeciej części zadania musi pojawić się siła, która zatrzyma sanki
615
Hamulec pracuje
617
Wykonywanie pracy przeciw sile tarcia zwiększa energię wewnętrzną
618
Zasada zachowania energii pomaga łatwiej rozwiązywać złożone problemy
623
Pomiędzy pędem a energią kinetyczną istnieje praktyczna różnica
625
Poradnia pytań — „wykaż, że…”
628
Poradnia pytań — przekazywanie energii
629
Zasada zachowania pędu nadaje się do rozwiązywania problemu zderzeń niesprężystych
631
Do obliczenia niewiadomych w zderzeniu sprężystym będziesz potrzebować drugiego równania
631
Zasada zachowania energii to drugie z potrzebnych Ci równań
633
Rozkładanie na czynniki oznacza wstawienie nawiasów
635
Teraz wiesz już, jak radzić sobie ze zderzeniami sprężystymi
636
Prędkość względna w zderzeniu sprężystym zmienia kierunek
637
Strzał zaprzeczający grawitacji, który wymaga nieco doszlifowania…
638
Początkowe zderzenie jest niesprężyste, więc energia mechaniczna układu nie jest zachowana
640
Zderzenie niesprężyste opisz zasadą zachowania pędu
641
Poradnia pytań — wahadło balistyczne
643
23
Spis treści
Naprężenia, bloczki i technika rozwiązywania
15
problemów fizycznych
Inny kierunek Czasami musisz sobie radzić z sytuacjami pełnymi napięć. Do tej pory korzystałeś z wiedzy na temat sił, rysowałeś diagramy rozkładu sił, a także zapoznałeś się z zasadą zachowania energii. W tym rozdziale zajmiemy się linami, bloczkami i naprężeniami, zwanymi czasem również napięciami. Przy okazji nauczysz się dostrzegać znajome znaki rozpoznawcze podczas rozwiązywania nieznanych sobie problemów fizycznych.
Oto co POWINNO się wydarzyć…
Deskorolka jest ciągnięta przez linę wzdłuż molo.
To ptak! To samolot! Nie… to… facet na deskorolce?!
648
Zawsze szukaj czegoś, co znasz
649
Wartość przyspieszenia balastu jest taka sama jak wartość przyspieszenia Michała
652
Skorzystaj z wiedzy o naprężeniu, aby rozwiązać zadanie
655
Patrz na cały szkic oraz na różne jego fragmenty
661
Ale w przededniu zawodów…
663
Korzystanie z zasady zachowania energii jest prostsze niż opisywanie problemów fizycznych za pomocą wektorów sił
665
I oto jedzie deskorolkarz…
670
Po dotarciu deskorolki do krawędzi molo Michał porusza się z prędkością v.
v Jeśli prędkość początkowa Michała będzie odpowiednia, chłopak poleci wzdłuż tej trajektorii i trafi prosto w cel.
Zawody odbywają się w trakcie przypływu, gdy szczyt molo znajduje się na wysokości 11,0 m nad powierzchnią wody.
Środek tarczy, w którą mają celować zawodnicy, znajduje się w odległości 15,0 m od miejsca, gdzie powierzchnia wody styka się z molo.
11,0 m Balast uderza o powierzchnię wody.
15,0 m
24
Spis treści
Ruch po okręgu (część I)
16
Od α do ω Więc mówisz, że sprawy mogą obrócić się przeciw nam? W tym rozdziale poznasz zagadnienia dotyczące ruchu obrotowego, przejdziesz intensywny kurs anatomii okręgu, dowiesz się, co łączy promień i obwód z Piastem Kołodziejem (choć powinnam raczej powiedzieć o Πaście Kołodzieju). Gdy dowiesz się już, czym są częstotliwość i okres, będziesz musiał nauczyć się przechodzenia od wartości liniowych do wartości kątowych. Ale nie martw się — wystarczy, że zrozumiesz, czym jest radian, by nie mieć z tym problemów.
Słuchaj mały, doroczne derby chomików w Kentucky to wielki interes, a my musimy trzymać się rozkładu!
Droga [km]
15,0
10,0
2,0
Szybkość [km/h]
Całkowita liczba obrotów
Ustawienia silnika
Zrób rozgrzewkę przed rozpoczęciem dorocznych derby chomików w Kentucky
676
Możesz zrewolucjonizować treningi chomików
677
Nowe spojrzenie na problem bywa pomocne
679
Liczba łączy promień okręgu z jego obwodem
681
Przeliczanie odległości liniowej na obroty
683
Zamień szybkość liniową na herce
685
Uruchamiasz maszynę… ale koło obraca się zbyt wolno!
687
Spróbuj uzyskać kilka wartości, które połączą ze sobą mierzone wielkości
689
Jednostki na silniku to radiany na sekundę
690
Przelicz częstotliwość na częstość kołową
695
Tor treningowy dla chomików jest gotowy!
696
Pogawędki przy kominku
697
Możesz zwiększyć szybkość (liniową), zwiększając promień koła
701
Poradnia pytań — wielkości kątowe
704
()
3,0
4,0
5,5
Właściciel stajni chomików, miliarder
0 5 10 15 20 25
25
Spis treści
Ruch po okręgu (część II)
17
Nie zgub tropu Czy poczułeś kiedyś, że Twój rozmówca wypadł z toru? A to właśnie ma miejsce, gdy próbujesz zmusić ciało do poruszania się po okręgu, ale nie zapewniasz odpowiedniej siły dośrodkowej. Z tego rozdziału dowiesz się, czym dokładnie jest siła dośrodkowa i dlaczego dzięki niej nie zboczysz z utartych szlaków, a przy okazji rozwiążesz kilka dość poważnych problemów dręczących astronautów stacji kosmicznej Head First. Nie ma co zwlekać. Odwróć kartkę i zaczynamy!
mają dość Astronauci zenia os ciągłego un . Chcą się w pustce grunt pod znów poczuć przestrzeni nogami — w kosmicznej!
Siła normalna
θ Ciężar, Q = mg
26
Houston… mamy problem
708
Wszystkie ciała spadające swobodnie zdają się unosić w przestrzeni
710
Czego w porównaniu z warunkami panującymi na Ziemi brakuje astronaucie na stacji kosmicznej?
711
Czy można symulować działanie siły kontaktowej odczuwalnej na Ziemi?
713
Przyspieszenie stacji sprawi, że poczujesz działanie siły kontaktowej
715
Ruch po okręgu nie byłby możliwy bez działania siły dośrodkowej
718
Siła dośrodkowa jest zwrócona do środka okręgu
721
Jeżeli stacja zacznie się obracać, astronauta poczuje działanie siły kontaktowej
722
Co wpływa na wartość siły dośrodkowej?
723
Znajdź równanie przyspieszenia dośrodkowego
725
Spraw, by na astronautów zadziałała siła dośrodkowa
727
Podłoga to powierzchnia boczna cylindra
730
Przeprowadźmy test stacji…
733
Poradnia pytań — siła dośrodkowa
736
Sanki muszą wejść w zakręt
738
Wyprofilowanie toru pozwala uzyskać poziomą składową siły normalnej
741
W czasie zjeżdżania po równi w dół nie występuje żadne przyspieszenie prostopadłe do powierzchni równi
742
Ciało biorące zakręt nie przyspiesza w pionie
743
Jak postępować z ciałem na równi pochyłej
744
„Siła oparcia” (czyli siła normalna albo naprężenie) pojawiająca się w ruchu po okręgu w płaszczyźnie pionowej ulega zmianie
748
Każda siła działająca na ciało w kierunku środka okręgu może zmienić wartość siły dośrodkowej
751
Poradnia pytań — profilowany zakręt
755
Poradnia pytań — okrąg w płaszczyźnie pionowej
756
Spis treści
Grawitacja i orbity
18
Uciec od tego wszystkiego Nawiązałeś już bardzo bliską znajomość z grawitacją, ale co stanie się z wzajemnym przyciąganiem, gdy Twoje stopy oderwą się od ziemi? W tym rozdziale zapoznasz się z nową twarzą grawitacji — zależnością odwrotności kwadratu — i ujarzmisz potencjał grawitacyjny, dzięki czemu odbędziesz podróż ku nieskończoności… i jeszcze dalej. Powracając do domu, dowiesz się nieco o orbitach i podniesiesz swoje zdolności (tele)komunikacyjne.
Natężenie pola grawitacyjnego
Organizacja przyjęć, wielkie wydarzenie i mnóstwo sera
760
Jaka powinna być długość patyczka koktajlowego?
761
Ser tworzy kulę
763
Powierzchnia kuli serowej jest taka sama jak powierzchnia wszystkich kostek sera
764
Niech stanie się ser…
767
Zapraszamy na przyjęcie!
769
Na koniec świata i jeszcze dalej!
770
Siła grawitacyjna Ziemi słabnie, gdy oddalasz się od planety
773
Grawitacja jest odwrotnie proporcjonalna do kwadratu odległości
779
Teraz możesz obliczyć siłę przyciągania grawitacyjnego statku w dowolnym punkcie przestrzeni
785
Energia potencjalna jest równa polu pod wykresem zależności siły od odległości
787
Jeżeli w nieskończoności Ep = 0 J, otrzymane równanie będzie prawdziwe dla dowolnej gwiazdy czy planety
789
Obnażamy energię potencjalną
790
Oblicz prędkość ucieczki z zasady zachowania energii
791
Musimy mieć łączność z astronautą
795
Siła grawitacji pełni rolę siły dośrodkowej
798
Satelity komunikacyjne są już na swoich miejscach, więc Pluton (i cały wszechświat) stoją przed nami otworem
801
Poradnia pytań — siła grawitacji = sile dośrodkowej
802
Natężenie pola grawitacyjnego Ziemi maleje gwałtownie wraz ze zwiększaniem się odległości od powierzchni planety.
Odległość Natężenie jest odwrotnie proporcjonalne do kwadratu odległości.
27
Spis treści
Drgania (część I)
19
28
W kółko i na okrągło Sprawy widziane pod innym kątem potrafią zupełnie zmienić swój wydźwięk. Do tej pory śledziłeś ruch po okręgu wyłącznie z góry, nie zastanawiając się, jak to wygląda z boku. W tym rozdziale połączysz swoją wiedzę na temat ruchu po okręgu ze znajomością trygonometrii, by poznać definicje funkcji sinus i cosinus. Gdy nie będą już one stanowiły dla Ciebie tajemnic, bez trudu poradzisz sobie z każdym ciałem poruszającym się po okręgu — niezależnie od tego, jak na nie spojrzysz.
Witajcie w wesołym miasteczku!
806
Odwzoruj kaczkę na ekranie
807
Ekran jest DWUWYMIAROWY
813
Wiemy już, jak rusza się kaczka… ale nie wiemy, gdzie dokładnie jest!
817
Zawsze gdy masz do czynienia ze składowymi wektora, staraj się odnaleźć jakiś trójkąt prostokątny
818
Pokażmy Jance jej wyświetlacz
826
Drugi strzelec widzi składową x przemieszczenia kaczki
827
Potrzebujemy też szerszej definicji cosinusa
828
Funkcje sinus i cosinus są ze sobą związane
829
Obnażamy sinus
831
Igrzyska czas zacząć!
832
Jaką prędkość kaczki obserwuje każdy ze strzelających?
833
Kształt wykresu prędkość – czas zależy od nachylenia wykresu przemieszczenie – czas
834
Stoisko ukończone!
838
Spis treści
Drgania (część II)
20
Sprężyny i huśtawki Co zrobić, gdy coś powtarza się w kółko i na okrągło? Ten rozdział, poświęcony drganiom, ma pomóc Ci dostrzec całość obrazu. Zbierzesz całą zgromadzoną dotąd wiedzę — o wykresach, równaniach, siłach, zasadzie zachowania energii i ruchu okresowym — żeby okiełznać sprężyny i wahadła poruszające się prostym ruchem harmonicznym. Mamy nadzieję, że wkrótce przeżyjesz jedyne w swoim rodzaju doświadczenie towarzyszące myśli „i kto tu rządzi?”… bez zbytniego powtarzania się.
1
2
3
4
Pora skończyć puste gadki
842
Kołyska dla roślin ma działać dla doniczek o trzech różnych masach
842
Sprężyna jest źródłem regularnych drgań
843
Wartość siły określają wychylenie z położenia równowagi i parametr sprężystości sprężyny
845
Ruch masy na sprężynie wygląda tak samo jak ruch po okręgu widziany z boku
849
Masa zaczepiona na sprężynie porusza się prostym ruchem harmonicznym
850
Prosty ruch harmoniczny to drgania sinusoidalne
853
Wyznacz wartości stałe, porównując równanie szczegółowe z równaniem ogólnym
854
Poradnia pytań — to równanie wygląda jak tamto
857
Ale Anka zapomniała o jednym drobiazgu…
859
Rośliny kołyszą się miarowo i tylko dzięki Tobie. Rządzisz!
865
Zmieniła się częstotliwość kołysania…
866
Częstotliwość drgań poziomej sprężyny zależy od przyczepionej do niej masy
868
Czy użycie pionowo mocowanej sprężyny będzie rozwiązaniem?
868
Wahadło porusza się prostym ruchem harmonicznym
874
Od czego zależy częstotliwość drgań wahadła?
875
Projekt wahadła okazał się rozwiązaniem idealnym!
877
Poradnia pytań — sprężyna pionowa
879
Poradnia pytań — zależności między wielkościami
880
5
29
Spis treści
Myśl jak fizyk
21
To już ostatni rozdział Czas ostro wziąć się do pracy. Zapoznając się z treścią tej książki, uczyłeś się utożsamiać wiedzę fizyczną ze zjawiskami, które obserwujesz na co dzień wokół siebie, a także wykształcałeś w sobie umiejętność rozwiązywania rozmaitych problemów fizycznych. W tym rozdziale będziesz miał okazję użyć swego nowego zestawu narzędzi fizyka do rozwiązania problemu, który omówiłam w rozdziale 1., czyli problemu tunelu bez końca wiodącego przez środek Ziemi. Musisz zadać sobie ważne pytanie: „Jak mogę wszystko to, co wiem, wykorzystać, żeby dowiedzieć się tego, czego jeszcze nie wiem?”.
Możesz zrzutować tę składową promienia na oś tunelu.
RZ
30
Masz za sobą naprawdę długą drogę!
884
Możesz dokończyć rozwiązywanie zadania z Ziemią
885
Podróż w obie strony przypomina prosty ruch harmoniczny
886
Ale jak długo trwa podróż w obie strony?
887
Możesz przyjąć założenie, że Ziemia to kula otoczona sferą
889
Wiesz, jak poradzić sobie z kulą, ale co zrobić ze sferą?
890
Wartość siły wypadkowej, z jaką działa na Ciebie otaczająca Cię sfera, wynosi zero
894
Wartość siły jest proporcjonalna do wartości przemieszczenia, a więc mamy PRH
897
Poradnia pytań — równanie, którego nigdy wcześniej nie widziałeś
899
Już znasz swoją szybkość średnią, ale… jaka jest Twoja największa szybkość?
901
Obserwowany z boku ruch po okręgu wygląda jak prosty ruch harmoniczny
902
Jesteś w stanie zrobić (prawie) wszystko!
905
Spis treści
To co się nie zmieściło
A Lepsza znajomość fizyki
Sześć bardzo ważnych kwestii (których nie poruszyliśmy wcześniej) W żadnej książce nie znajdziesz odpowiedzi na wszystkie pytania. Na stronach tej książki udało nam się omówić naprawdę wiele zagadnień z dziedziny fizyki. Czytając ją, zdobyłeś niemałą wiedzę i wykształciłeś w sobie umiejętności, które przydadzą Ci się w przyszłości, niezależnie od tego, czy będziesz przygotowywał się do egzaminów, czy po prostu zechcesz dowiedzieć się, jak działa świat wokół Ciebie. Tworząc niniejszy podręcznik, niejednokrotnie musieliśmy dokonywać trudnych wyborów, jakie zagadnienia omówić, a jakie pozostawić niewyjaśnione. W tym dodatku poruszymy kilka tematów, o których dotąd nie wspomnieliśmy nawet słowem, a które niewątpliwie są bardzo istotne i użyteczne.
Koniec Ucz się
Ćwicz
Ucz się
Ćwicz
Ucz się
Ćwicz
Ucz się
Ćwicz
Ucz się Start
1. Równanie prostej na wykresie: y = ax + b
908
2. Wartość przemieszczenia jest polem powierzchni figury geometrycznej utworzonej przez krzywą na wykresie zależności prędkości od czasu
910
3. Moment siły przyłożony do mostu
912
4. Moc
914
5. Rób zadania
914
6. Przygotowanie do egzaminu
915
Tablice wzorów
B
Skarbnica wiedzy Bardzo trudno jest zapamiętać coś, co widziało się tylko raz. W fizyce zdarzenia opisuje się równaniami. Za każdym razem, gdy korzystasz z jakiegoś równania, rozwiązując problem fizyczny, oswajasz się z nim, mimo że nie starasz się go za wszelką cenę zapamiętać.
z jedną płaszczyzną), ż określone równanie samo zapadnie Ci w pamięć, możesz chcieć móc sprawdzić z jakiZanim ch dwujednak wymiarowy została zbudowana. jego kształt w odpowiednich tablicach. Po to właśnie tworzy się w książkach
Trygonometria Twierdzenie Pitagoras a
Literą r zawsze oznacza się promień.
c
c2 = a2 + b2
Sinus
sin() =
Cosinus
cos() =
Tangens
tg() =
a c
a θ b
dodatki z tablicami wzorów — są one łatwo dostępnymi zbiorami informacji, z których możesz korzystać, gdy tylko zajdzie taka potrzeba.
b c
Skorowidz
921
a b
31
Spis treści
32
Jak uywa tej ksiki ?
Wstęp
Nie wierzę, że umieścili to w książce do fizyki!
Czy ta książka jest
dla Ciebie?
Ta książka jest dla każdego kto ma pieniądze by za nią zapłacić. Będzie wspa niałym prezentem dla kogoś specjalnego.
amy się odpowiedzieć W tym rozdziale postar ego ZDECYDOWALI SIĘ acz „Dl na palące pytanie do fizyki?”. umieścić to w książce
33
Jak używać tej książki?
Dla kogo jest ta książka? Jeśli odpowiesz twierdząco na wszystkie te pytania: 1
Czy masz dostęp do długopisu i kalkulatora pracującego w notacji naukowej?
2
Czy chcesz nauczyć się fizyki i zrozumieć ją, rozwiązując kolejne zadania zamiast czytać o nich w książkach niezależnie od tego, czy akurat przygotowujesz się do sprawdzianu, czy nie?
3
Czy wolisz rozmawiać z przyjaciółmi o interesujących sprawach zamiast słuchać suchych, nudnych pogadanek nauczycieli?
Nie martw się, jeśli nie masz kalkulatora — to wydatek rzędu kilkunastu złotych.
to ta książka jest dla Ciebie.
Kto powinien raczej trzymać się z dala od tej książki? Jeśli odpowiesz twierdząco na któreś z tych pytań: 1
Czy nie znasz podstaw algebry? (Nie chodzi o zaawansowaną wiedzę, ale powinieneś sprawnie dodawać, odejmować, mnożyć i dzielić. Omówienie wszystkich innych niezbędnych działów fizyki i matematyki znajdziesz w tej książce).
2
Czy jesteś fizycznym ninja, który szuka po prostu kolejnej encyklopedii przedmiotu?
3
Czy boisz się spróbować czegoś innego? Czy prędzej poddałbyś się kanałowemu leczeniu zęba niż założył prążki do kraty? Czy uważasz, że podręcznik, w którym znajdziesz plan wyścigów chomików czystej krwi, nie może być traktowany poważnie?
to ta książka zdecydowanie nie jest dla Ciebie.
(Uwaga od działu marketingu: Ta książka jest dla każdego, kogo na nią stać).
34
Wstęp
Wstęp
Wiemy, co sobie myślisz „Jakim cudem to ma być poważnym podręcznikiem do fizyki?” „O co chodzi z tymi wszystkimi rysunkami?” „Czy w ten sposób w ogóle czegoś się nauczę?”
Twój mózg uważa, że TO jest ważne.
Wiemy, o czym myśli Twój mózg Twój mózg poszukuje nowych doznań. Ciągle poszukuje, sprawdza otoczenie i czeka na coś niezwykłego. W ten sposób działa i dlatego pozostajesz przy życiu. Co zatem robi Twój mózg ze wszystkimi rutynowymi, normalnymi i codziennymi sprawami, z którymi masz do czynienia? Stara się ze wszystkich sił, by nie pozwolić im przeszkadzać w prawdziwej pracy mózgu — dostrzeganiu naprawdę istotnych spraw. Mózg nie marnuje energii na zapamiętywanie nudnych rzeczy. Te nigdy nie zdołają przedrzeć się przez filtr „to oczywiste, że ta sprawa nie jest ważna”. Skąd Twój mózg wie, co jest ważne? Załóżmy, że wybierasz się na spacer i nagle pojawia się przed Tobą tygrys. Co wtedy dzieje się w Twojej głowie i w Twoim ciele? Neurony płoną. Wybuchają emocje. Przelewa się przez Ciebie fala związków chemicznych. I właśnie stąd mózg wie…
Świetnie. Jeszcze tylko 880 nijakich, nieciekawych i nudnych stron.
To musi być ważne! Nie zapomnij! Ale wyobraź sobie, że siedzisz w domu lub bibliotece. To bezpieczne miejsca, wolne od napadów tygrysów. Uczysz się, może nawet przygotowujesz do sprawdzianu albo starasz się opanować jakieś skomplikowane techniczne a, zagadnienie, które według Twojego szefa nie powinno zająć Ci więcej niż Twój mózg uważ go nie warto te że tydzień, góra dziesięć dni. zapamiętywać. Jest tylko jeden problem. Twój mózg stara się wyświadczyć Ci przysługę. Stara się upewnić, że te najwyraźniej nieistotne treści nie zaśmiecą Ci pamięci, w której można przecież przechowywać naprawdę poważne informacje. Na przykład o tygrysach. Albo o zagrożeniu pożarem. Czy o tym, że nie powinieneś był umieszczać w serwisie Facebook tych zdjęć. Niestety nie istnieje żaden prosty sposób, by powiedzieć mózgowi „Słuchaj no, stary, wielkie dzięki, ale nieważne, jak nudna jest ta książka, nieważne, że na mojej emocjonalnej skali Richtera strzałka nawet nie drgnęła, te informacje naprawdę przydadzą mi się w przyszłości”.
jesteś tutaj
35
Jak używać tej książki?
t iążek z serii Head Firs ks k ni el yt cz że y, Uważam ć. ma się czegoś nauczy
a potem sisz wszystko zrozumieć, mu erw jpi Na ? się nie ze uc a na wpychaniu Na czym zatem polega ią uczenie się nie poleg ośc wn pe z A . isz mn po za urobiologii upewnić się, że tego nie y nauk poznawczych, ne zin ied dz z nia da ba ze ws ęcej, niż tylko faktów do głowy. Najno że uczenie się to coś wi ją, zu ka ws nie raź wy je Twój mózg. i psychologii kształcenia my wiemy, na co reagu A ie. on str na o eg on czytanie tekstu umieszcz ek z serii Head First nia za pomocą książ za uc na d sa za lka Ki iej niż słowa, przez ją w pamięć znacznie lep Narysuj to. Obrazy zapada ia nad przypominaniem dan (ba znacznie wzrasta się a eni ucz ść no daj wy co ocentową poprawę). wiedzy wskazują na 89-pr sobie i przekazywaniem lub w ich pobliżu zą, unkach, których dotyc Umieszczaj słowa na rys na następną. sić eno prz le strony czy nawet do na je iać taw ws t ias zam przedstawioną treścią rozwiąże związane z tak Przekonasz się, że uczeń ej niż normalnie. problemy dwa razy szybci lem pisania. Najnowsze m, bardzo osobistym sty ski iar dz wę ga chę tro %, jeśli autor książki Posługuj się w na testach wzrosła o 40 nió ucz ść zno tec sku że , bie i utrzymując lekko badania dowodzą ika, pisząc w pierwszej oso teln czy do io dn śre po bez zwracał się ywnymi konstrukcjami giwać się oficjalnymi, szt słu po t ias zam l sty ki iars gawędz aj potocznego języka. zamiast wykładać. Używ aj iad ow Op i. nym ycz list sty bardziej Twoją uwagę — ważnie. Co przyciągnęłoby cia czy wykład? Nie traktuj siebie zbyt po ącym uczestnikiem przyję suj ere int z wa mo roz a pobudzając Innymi słowy, jeżeli chcesz bszego zastanowienia. neurony. Czytelnik Zmuś czytelnika do głę , musisz rozruszać nieco nia ała dzi ć do wę gło oją zmusić sw zainteresować nim i poczu si wciągnąć się w temat, ch mu wy ę, no acj nia tyw era mo ć zbi i mie si mu wniosków a problemów, wyciągania iczeń, ćw do ać usz zm a, ani inspirację do rozwiązywani zw wy musisz stawiać przed nim obydwie wiadomości. Dlatego też które zaangażują do pracy a, ęci zaj ć śla my wy i a ani pyt e tliw wy dch po zadawać kszość zmysłów. półkule jego mózgu i wię awdę chcę się tego znamy to uczucie — „Napr cy zys Ws a. nik tel czy ę ag mózg reaguje przede Zdobądź i utrzymaj uw ia pierwszej strony”. Twój tan czy e kci ełnie tra w już m przykuwające wzrok i zup nauczyć, ale usypia ane, interesujące, dziwne, si być tyk mu spo nie nie ale czy wc rze h na nyc wszystkim adnień technicz zag ych dn tru ch, wy no się ty. nieoczekiwane. Uczenie szybciej przyswoi nowe fak było ciekawe, Twój mózg nudne. Jeżeli sprawisz, by rzeczy zapamiętywania różnych y już, że Twoja zdolność em Wi a. ch uci any yw ucz kon ich z wy e rus kci Po w tra emocji, jakie pojawiają się zależy w dużej mierze od . Zapamiętujesz coś, gdy eży zal ie óln zeg szc Ci m czy na to, jego psie. sz ięta czynności. Pam serce historii o chłopcu i na myśli rozdzierających tu uczuciu my o i ma …?” nie I do . esz „co , zuj to poc ciekawość, radość ie, zen koc zas u typ ach czysz się czegoś, Mówimy raczej o emocj żesz jakąś łamigłówkę, nau wią roz gdy , się ia jaw po sobie, że Bob z działu „wymiatam!”, które dne, czy gdy uświadomisz tru dzo bar t jes b osó ych tego nie rozumie. co w oczach inn cej od Ciebie”, na pewno wię ice hn tec o ie „w ry inżynierii, któ
36
Wstęp
Wstęp
Metapoznanie, czyli myślenie o myśleniu Jeżeli naprawdę chcesz się uczyć, a do tego uczyć się szybciej i bardziej dogłębnie, zacznij zwracać uwagę na to, jak zwracasz uwagę na przyswajane fakty. Pomyśl o tym, jak myślisz. Poznaj swoje metody poznawania. Większość z nas nigdy nie uczestniczyła w kursach metapoznania i nie miała styczności z teorią uczenia się. Oczekuje się od nas, że będziemy się uczyć, ale nikt nie naucza nas, jak to robić.
Zastanawiam się, jak przekonać mózg do zapamiętania tych rzeczy…
Zakładamy jednak, że skoro czytasz tę książkę, chcesz naprawdę nauczyć się metod postępowania z fizyką. Przypuszczamy też, że nie chcesz poświęcić na to całego życia. Jeśli chcesz używać tego, co przeczytasz w tej książce, musisz to najpierw zapamiętać. To z kolei wymaga zrozumienia czytanego teksu. Żeby w pełni wykorzystać potencjał tego podręcznika, czy jakiejkolwiek innej książki lub kursu, musisz stać się odpowiedzialnym za swój mózg. Za jego przyswajanie tej treści. Cała sztuka polega na tym, żeby mózg zaczął postrzegać materiał, który właśnie opanowujesz jako Bardzo Ważny, wręcz decydujący o Twoim życiu. Tak istotny dla Twojego życia, jak głodny tygrys na drodze. W przeciwnym razie będziesz toczyć z mózgiem ciągłą walkę, gdyż on postara się ze wszystkich sił, by nowy materiał nie pozostał w Twojej głowie.
Co zatem zrobić, żeby mózg zaczął traktować fizykę z równą powagą, co głodnego tygrysa? Istnieją dwie drogi — powolna i żmudna oraz szybsza, przynosząca lepsze skutki. Metoda powolna polega na właściwym odbiorze. Wiesz oczywiście, że możesz nauczyć się i zapamiętać nawet najnudniejsze tematy, jeśli będziesz mozolnie wbijać je do głowy. Przy odpowiednio częstym powtarzaniu jakiegoś faktu Twój mózg stwierdzi „Nie wydaje mi się, by to było ważne, ale skoro ciągle gapi się na ten sam fragment tekstu, zapewne jest on istotny”. Metoda szybsza polega na zrobieniu czegokolwiek, co pobudzi aktywność mózgu, a najlepiej różne jej rodzaje. Podane na poprzedniej stronie wskazówki postępowania częściowo rozwiązują ten problem, a dowiedziono, że wszystkie wspomagają pracę mózgu. Przykładowo badania wykazały, że umieszczanie słów na rysunkach, które mają opisywać (a nie w postaci podpisów ilustracji czy oddzielnych akapitów znajdujących się w innych częściach strony), zmusza mózg do szukania związku pomiędzy czytanymi słowami i oglądanym rysunkiem. W ten sposób pobudza się do działania większą liczbę neuronów. Więcej aktywnych neuronów = większej szansie przekazania do mózgu sygnału, że dany temat wymaga uwagi i być może również zapamiętania. Nieformalny, gawędziarski styl tworzenia tekstu pomaga ludziom przyswajać wiedzę, ponieważ, jak się okazuje, większą uwagę przykładamy do informacji przekazywanych w rozmowie. Rozmowa zmusza nas do nadążania za myślą drugiej osoby i reagowania na nią. Niesamowite jest to, że Twój mózg nie przejmuje się faktem, że „rozmowa” przebiega między Tobą a książką! Z kolei formalny, suchy styl pisania jest postrzegany przez mózg w ten sam sposób, w jaki odbiera on wykład prowadzony na sali pełnej nieaktywnych słuchaczy. Mózg nie musi uważać. Ale rysunki i swobodny sposób wypowiedzi to dopiero początek…
jesteś tutaj
37
Jak używać tej książki?
Oto co zrobiliśmy Wprowadziliśmy do książki rysunki, ponieważ mózg przyswaja lepiej obrazy niż słowa. W przypadku mózgu obraz jest wart tysiąca słów. A skoro najlepiej sprawdza się połączenie obrazów i słów, umieściliśmy te ostanie na rysunkach. Badania dowodzą, że tekst umieszczony wewnątrz obiektów, których dotyczy, zapada w pamięć znacznie lepiej niż podpis ukryty w innych partiach tekstu. Posłużyliśmy się techniką redundancji, czyli ujmowaliśmy opis tego samego problemu na różne sposoby, starając się korzystać za każdym razem z innych środków przekazu i odwoływać się do wielu zmysłów. Mamy nadzieję, że w ten sposób informacja zostanie zapisana w kilku obszarach mózgu. Staraliśmy się umieszczać niektóre pojęcia i obrazy w nieoczekiwanych miejscach, ponieważ mózg najlepiej reaguje na nowości. Chcieliśmy też, by przekazywane idee i stosowane ilustracje niosły ze sobą przynajmniej trochę treści o charakterze emocjonalnym, gdyż pamiętamy, że mózg najlepiej reaguje na procesy biochemiczne towarzyszące emocjom. Coś, co sprawia, że odczuwasz emocje, ma większe szanse zapaść Ci w pamięć, nawet jeżeli emocjami tymi będą jedynie wesołość, zaskoczenie czy zainteresowanie. Staraliśmy się nadać tekstowi osobisty charakter, przypominający nieco rozmowę, ponieważ Twój mózg reaguje żywiej, gdy ma wrażenie, że uczestniczysz w rozmowie, niż gdy wydaje mu się, że biernie słuchasz wygłaszanego wykładu. To wszystko dzieje się, gdy czytasz. Umieściliśmy w książce przeszło 80 różnych rodzajów zajęć, gdyż mózg lepiej uczy się i zapamiętuje więcej, kiedy wykonujesz pewne czynności, a nie tylko o nich czytasz. Dołożyliśmy też starań, by zajęcia te stanowiły pewne wyzwanie, ale dawały się wykonać, ponieważ ludzie najbardziej cenią sobie ten rodzaj aktywności. Zastosowaliśmy różne style nauczania, ponieważ nie wiemy, czy wolisz poznawać zagadnienia krok po kroku, czy też najpierw chciałbyś poznać całość problemu, a może najbardziej lubisz zaczynać pracę od poznania przykładu. Niezależnie jednak od ulubionego sposobu uczenia się każdy zyskuje więcej, mogąc zapoznać się z problemem na więcej niż jeden sposób. Umieściliśmy w książce zawartość, na którą zareagują obydwie półkule Twojego mózgu, ponieważ im większe fragmenty mózgu będą uczestniczyć w procesie uczenia się, tym większe masz szanse, by czegoś się nauczyć, coś zapamiętać i dłużej zachować skupienie. Gdy jedna półkula mózgu pracuje, druga w tym czasie odpoczywa, dzięki czemu Ty zachowasz świeżość umysłu przez dłuższy czas. Książka ta zawiera także różne historie i ćwiczenia przedstawiające więcej niż jeden punkt widzenia. Twój mózg uczy się szybciej, jeśli w trakcie procesu przyswajania wiedzy musi wydawać oceny i sądy. Stworzyliśmy specjalne wyzwania zawierające ćwiczenia i pytania, na które nie można udzielić prostych odpowiedzi, ponieważ wiemy, że Twój mózg uczy się lepiej i zapamiętuje szybciej, gdy musi nad czymś pracować. Przecież nie zyskasz zgrabnej sylwetki, jedynie patrząc na ludzi ćwiczących na siłowni. Jednocześnie upewniliśmy się, że jeśli ciężko nad czymś pracujesz, nie robisz tego na darmo. Zadbaliśmy, żebyś nie poświęcał ani jednego dendrytu na analizowanie niejasnego przykładu, przepełnionego żargonem tekstu czy zbyt skąpego opisu. Pisaliśmy o ludziach. W historiach, przykładach, na obrazkach itd. pojawiają się ludzie, ponieważ, cóż, Ty jesteś człowiekiem, przez co Twój mózg przywiązuje większą wagę do ludzi niż do rzeczy.
38
Wstęp
En. potencjalna
En. kinetyczna
En. potencjalna
Narzędzia fizyka
CELNE SPOSTRZEŻENIA
Wstęp
Oto co możesz zrobić, żeby zmusić swój rozum do posłuszeństwa My zrobiliśmy wszystko, co w naszej mocy, reszta należy do Ciebie. Potraktuj te wskazówki jako punkt wyjścia i wsłuchaj się w rytm pracy własnego mózgu. Postaraj się zorientować, które z metod pracy przynoszą w Twoim przypadku skutek, a które są zupełnie bezzasadne. Sprawdzaj nowe pomysły. Wytnij te uwagi i przyklej je na lodówce.
1
Zwolnij. Im więcej zrozumiesz, tym mniej będziesz musiał zapamiętać.
6
Nie ograniczaj się do samego czytania. Zatrzymaj się na chwilę i zastanów nieco. Gdy natkniesz się w książce na pytanie, nie unikaj udzielania odpowiedzi. Wyobraź sobie, że ktoś rzeczywiście zadaje Ci pytanie. Im bardziej wysilisz w czasie lektury swój mózg, tym większe masz szanse na nauczenie się czegoś i zapamiętanie nowych wiadomości.
2
Rozwiązuj zadania i rób własne notatki.
7
Czytaj zawartość podrozdziałów „Nie istnieją głupie pytania”.
8
Niech lektura tej książki będzie Twoim ostatnim zajęciem przed pójściem spać, a przynajmniej ostatnim wymagającym skupienia. Część procesu uczenia się (szczególnie ta dotycząca przenoszenia danych do pamięci długotrwałej) odbywa się po odłożeniu książki na bok. Jeśli w czasie przetwarzania nowych informacji dostarczysz do głowy nowe dane, część uzyskanych poprzednio zostanie stracona.
5
Pij wodę, mnóstwo wody. Twój mózg pracuje najlepiej zanurzony w przyjemnej kąpieli. Odwodnienie (mające często miejsce, zanim poczujesz pragnienie) obniża jego zdolności poznawcze.
Rozbudź w sobie uczucia. Twój mózg musi wiedzieć, co jest ważne. Wczuj się w czytane historie. Wymyślaj własne podpisy do zdjęć. Jęk żalu wywołany kiepskim żartem jest mimo wszystko lepszy niż brak jakiejkolwiek reakcji.
Wszystkich. To nie tylko uwagi czynione na marginesie myśli przewodniej rozdziału — ich treść stanowi istotną część tematu! Nie omijaj jej.
4
Wsłuchaj się w swój mózg. Uważaj, by nie przeładować mózgu informacjami. Jeśli stwierdzisz, że jedynie przemykasz po powierzchni zagadnienia albo w ogóle nie pamiętasz tego, co właśnie przeczytałeś, powinieneś zrobić sobie przerwę. Po przekroczeniu pewnego punktu granicznego nie zwiększysz już tempa przyswajania wiedzy, nawet jeżeli będziesz się strasznie wysilać, co więcej, możesz niechcący zakłócić przebieg całego procesu.
Zamieściliśmy w podręczniku różne problemy, ale nie rozwiązywaliśmy ich za Ciebie, gdyż takie wyręczanie Cię byłoby równoznaczne z, na przykład, wykonaniem za Ciebie ćwiczeń fizycznych. Postaraj się nie tylko przyglądać się ćwiczeniom. Skorzystaj z ołówka. Istnieją niezliczone dowody na to, że ćwiczenia fizyczne wykonywane w czasie nauki przyspieszają tempo przyswajania materiału.
3
Mów na głos. Mówienie wymaga aktywności innych partii mózgu niż czytanie. Jeśli starasz się zrozumieć coś, czy zwiększyć szansę przypomnienia sobie tego później, powiedz to na głos, a jeszcze lepiej postaraj się wyjaśnić ten problem innej osobie. W ten sposób szybciej opanujesz wybrany materiał, a może nawet odkryjesz idee, których istnienia nie podejrzewałeś w czasie czytania podręcznika.
9
Zajmuj się fizyką! Najlepszą metodą uczenia się fizyki jest… zajmowanie się fizyką i to właśnie będziesz robić podczas lektury tej książki. Dzięki nam nabierzesz praktyki w obcowaniu z fizyką. Każdy rozdział zawiera ćwiczenia, na które rozbiliśmy omawiane w książce problemy. Nie unikaj ich rozwiązywania — to bardzo ważny element procesu uczenia się. Umieściliśmy tu także rozwiązania zadań. Nie wahaj się zaglądać do nich, gdy utkniesz w martwym punkcie. Rzuć okiem na kilka pierwszych linijek, wróć do swoich zapisków i postaraj się kontynuować poznany właśnie tok rozumowania, ale zanim zajrzysz do proponowanego rozwiązania, spróbuj samodzielnie zmierzyć się z zadaniem, a już na pewno nie czytaj dalej, jeśli nie masz pewności, czy zrozumiałeś całe rozwiązanie problemu.
jesteś tutaj
39
Jak używać tej książki?
Czytaj to! To podręcznik, a nie poradnik encyklopedyczny. Celowo usunęliśmy wszystkie informacje, które mogłyby zakłócić proces przyswajania wiedzy na poruszany właśnie temat. Czytając naszą książkę po raz pierwszy, musisz zacząć od początku, ponieważ w dalszych rozdziałach będziemy odwoływać się do wiedzy zdobytej w trakcie lektury rozdziałów wcześniejszych.
Zaczniemy od przeprowadzania doświadczeń, pomiarów, konstruowania wykresów i zapisywania równań. Potem przejdziemy do tematów związanych z siłami, zachowaniem energii i bardziej złożonych zagadnień, jak na przykład grawitacja czy ruch harmoniczny prosty. Żeby zajmować się bardziej złożonymi problemami, musisz dysponować solidnym fundamentem wiedzy, dlatego też rozpoczniemy pracę od poznania podstawowych narzędzi pracy fizyka — doświadczeń, pomiarów, wykresów i równań — oraz, co zdecydowanie jest najważniejsze, od przyzwyczajenia Cię do myślenia jak fizyk. Nie obawiaj się jednak, że czeka Cię nudny wstęp teoretyczny. Od samego początku będziesz zdobywać nową wiedzę, rozwiązując własnoręcznie ciekawe problemy. Opanowując podstawy, umożliwiasz swojemu mózgowi swobodne przyswojenie bardziej złożonych zagadnień, na przykład zasad dynamiki Newtona czy zasady zachowania energii. Gdy skończysz czytać tę książkę, będziesz już wiedział, co jest niezbędne, by wysyłać ludzi w kosmos. Będziemy uczyć Cię nowych rzeczy wtedy, gdy będą Ci one niezbędne, ponieważ tak przyswajana wiedza ma największą wartość. Tyczy się to również matematyki!
Czego nauczysz się z tej książki? Pisząc tę książkę, myśleliśmy przede wszystkim o konkretnym zadaniu, jakim jest przekazywanie Ci pewnej wiedzy. Chcieliśmy, żebyś poznał praktyczną stronę przeprowadzania doświadczeń i dowiedział się, jak wygląda analiza zebranych w ten sposób danych. Dowiesz się, jak rozbijać złożone problemy na pomniejsze zadania, które umiesz już rozwiązywać. Takie uczenie się fizyki przynosi dużo lepsze efekty niż przysłowiowe „kucie na blachę”, ponieważ daje Ci szansę zmierzenia się z każdym problemem, nawet jeśli wcześniej nie rozwiązywałeś identycznego zadania.
Pomożemy Ci znaleźć odwołania w sieci. Czytelnicy zgłaszali nam, że czasami potrzebują pomocy w trakcie lektury naszych książek, więc postanowiliśmy udostępnić odpowiednie narzędzia w internecie. Pod podanym poniżej adresem znajdziesz odnośniki do forum i innych źródeł wiedzy o naszej serii wydawniczej: http://www.headfirstlabs.com/books/hfphy/
40
Wstęp
Wstęp
Ćwiczenia, które tu znajdziesz, NIE są nieobowiązkowe. Wszystkie ćwiczenia i zadania, które tu znajdziesz, nie są żadnymi dodatkami — stanowią nieodłączną część prezentowanego przez nas materiału. Niektóre z nich mają pomóc Ci w zapamiętaniu pewnych pojęć, inne pozwolą zrozumieć wybrane zagadnienia, a jeszcze inne służą wykorzystaniu dopiero zdobytej wiedzy. Nie omijaj ćwiczeń. Słowne łamigłówki to jedyne ćwiczenia, których nie musisz wykonywać, ale nawet one są przydatne — pozwolą Ci odnaleźć inny kontekst poznanych właśnie określeń.
Redundancja jest zamierzona i niezwykle istotna. Książki z serii Head First wyróżnia to, że naprawdę zależy nam na przekazaniu Ci w nich pewnej wiedzy. Chcemy, żebyś przeczytał taką książkę i zapamiętał to, czego się z niej nauczyłeś. Autorzy poradników encyklopedycznych nie kładą zazwyczaj nacisku na zapamiętywanie i przypominanie sobie faktów, ale my chcieliśmy napisać książkę poświęconą uczeniu się, więc nieraz znajdziesz w niej powtórzenie pewnych wiadomości.
Nie podawaliśmy odpowiedzi do ćwiczeń z rodzaju „Wysil szare komórki”. Na niektóre z zadanych tam pytań nie da się udzielić poprawnej odpowiedzi, ale to Ty musisz zdecydować, czy rozwiązanie istnieje i czy Twoja odpowiedź jest właściwa. To część procesu uczenia. Niektóre z tych zadań zawierają wskazówki mające naprowadzić Cię na właściwy trop.
jesteś tutaj
41
Zespół recenzentów
Zespół recenzentów technicznych John Allister
Scott Donaldson Georgia Gale Grant
Diane Jaquith Nieumieszczeni na zdjęciach (ale równie zachwycający): Philip Kromer Janet Painter Don Wilke
Marion Lang
Catriona Lang
Michael Lew
Bill Mietelski
Alice Pitt-Pitts
Recenzenci techniczni: John Allister ukończył studia na uniwersytetach Cambridge i Oxford. Legitymuje się między innymi dyplomem magistra fizyki doświadczalnej i teoretycznej. Przez pięć lat uczył fizyki, a teraz przygotowuje się do przyjęcia święceń w Kościele anglikańskim. Scott Donaldson jest redaktorem, majsterkowiczem i miłośnikiem matematyki i nauki. Szczególnymi względami darzy mechanikę i biologię. Georgia Gale Grant zajmuje się dorywczym pisaniem tekstów naukowych, jest propagatorem nauki i prezenterką. Wygłaszała odczyty na wydziale chemicznym uniwersytetu Oxford, a później zajęła się obroną pracy magisterskiej na wydziale komunikacji społecznej w londyńskim Imperial College. Diane Jaquith ukończyła studia z fizyki na Wesleyan University. Uczyła fizyki, chemii i nauk przyrodniczych w szkole średniej Durham High School w Durham w stanie Connecticut. Później wykładała fizykę w Notre Dame College i Pinkerton Academy w Derry, w stanie New Hapshire.
42
Wstęp
Catriona Lang uczyła się w klasie śpiewu konserwatorium w Birningham. Dziś utrzymuje się z dawania lekcji śpiewu. Marion Lang ukończyła filologię klasyczną na uniwersytecie St Andrews, a w chwili obecnej pracuje jako przedszkolanka. Prowadzi też zajęcia szkockiego dziecięcego chóru NYCoS Mini Music Makers. Sama jest członkinią Stirling Gaelic Choir. Bill Mietelski to programista uwielbiający książki z serii Head First i autorstwa Kathy Sierra. Ma zamiar zastosować wiedzę zdobytą dzięki Head First. Fizyka. Edycja polska by poprawić swoje uderzenie w golfie. Michael Lew przygotowuje uczniów średniej szkoły Loyola High School w Los Angeles do zdawania egzaminów z fizyki i informatyki na poziomie AP*. Pracuje jako nauczyciel od 1991 roku. Chwile wolne od pracy spędza z żoną Britt i trojką dzieci — Mike’iem, Jade i Danem. Alice Pitt-Pitts z radością przyjęła na siebie rolę królika doświadczalnego i podjęła się recenzowania książki Head First. Fizyka. Edycja polska. Lubi czytać, jeździć na rowerze i jeść lody, a teraz już wie, że wszystkimi tymi czynnościami rządzi zasada zachowania energii! * AP to zastrzeżony znak towarowy organizacji College Board
Wstęp
Podziękowania Redaktorzy: Dziękuję Catherine Nolan oraz Brettowi McLaughlinowi, którzy podjęli się redagowania tej książki w różnych stadiach jej przygotowania i bez słowa sprzeciwu dawali odpór różnicy czasu między Stanami Zjednoczonymi a Wielką Brytanią. Dziękuję również Mike’owi Loukidesowi, który zapoczątkował prace nad Head First. Fizyka. Edycja polska.
Catherine Nolan
Lou Barr
Zespół wydawnictwa O’Reilly:
Brett McLaughlin
Dziękuję Lou Barr, która sprawiła, że moje fantazje na temat, „czy nie byłoby miło gdyby…”, wymagające czegoś więcej niż tylko narysowania linii prostej, nabrały realnego kształtu. Nie poradziłabym sobie również bez pomocy Brittany Smith, która dokonała niemożliwego w ostatnich chwilach pracy nad książką. Nie chcę pominąć także Laurie Petrycki, Caitrin McCullough, Sandersa Kleinfelda, Julie Hawks, Karen Shaner czy Keitha McNamara.
Recenzenci: Dziękuję wszystkim osobom wymienionym na poprzedniej stronie. Jestem szczególnie wdzięczna Donaldowi Wilke, za jego wnikliwe komentarze dotyczące problemów fizycznych, oraz Johnowi Allisterowi za przedstawienie punktu widzenia nauczyciela fizyki, który wywarł wpływ na kształt całej książki. Niejedną poprawkę zawdzięczam komentarzom laików w dziedzinie fizyki, moich królików doświadczalnych — Marion Lang, Catriony Lang i Alice Pitt-Pitts. Dziewczyny wykonały doskonałą robotę, wskazując mi te miejsca, w których mogłabym przedstawiać problemy nieco jaśniej. To jak komputerowe obliczenia rozproszone, ale w wydaniu książki do fizyki.
eniem Poza wyraż czności ię swojej wdz ten chciałam w wdzić sposób sprawszyscy teorię, czy wymienieni w książce ę si zdecydują ojego na zakup sw. egzemplarza
Projekt fizyka.rozproszona: Nie zapominajmy o bohaterskich recenzentach i recenzentkach, którzy przedarli się przez maszynopis całego tekstu w jeden dzień… Alice Pitt-Pitts, Andrew Lynn, Brian Widdas, Catriona Lang, Emma Simmons, Gareth Poulton, Graham Wood, Hazel Rostron-Wood, Jason Williams, John Vinall, Marion Lang, Peter Scandrett, Robin Lang, Roger Thetford, Stephen Swain, Tim Bannister, Tim Dickinson i Will Burt.
jesteś tutaj
43
44
Wstęp
1. Myl jak zyk
Na początku… I twierdzisz, że bycie częścią problemu jest tak naprawdę dobre?
Fizyka to nauka opisująca otaczający Cię świat i sposób działania jego poszczególnych elementów. Każdego dnia stykasz się z fizyką! Niemniej na samą myśl o uczeniu się fizyki możesz czuć się, jak gdybyś wpadał w dół bez dna — dół, z którego nie ma ucieczki. Nie przejmuj się tym, albowiem z niniejszego rozdziału dowiesz się, co powinieneś zrobić, by myśleć jak fizyk. Nauczysz się, w jaki sposób należy zagłębiać się w problemy fizyczne oraz jak korzystać z intuicji, by dostrzegać w tych problemach prawidłowości i „punkty szczególne”, których znajomość ułatwia rozwiązywanie zadań. Umiejętność stawania się częścią problemu fizycznego pozwoli Ci zbliżyć się o jeden krok do uzyskania odpowiedzi na nurtujące Cię pytanie.
to jest nowy rozdział
45
Witamy w świecie fizyki!
Fizyka w świecie, który Cię otacza Fizyka zajmuje się otaczającym nas światem i tym, jak naprawdę działają jego poszczególne elementy. W jaki sposób strzelić z armaty do celu, którego nie widać? Dlaczego satelita orbituje wokół Ziemi i nie spada? Czy uda Ci się wygrać nagrodę na strzelnicy podczas wizyty w wesołym miasteczku? Czy pies dingo dogoni emu… Wszystkie te problemy można by uznać za niezwykle interesujące… Są interesujące — do chwili, kiedy trzeba sięgnąć do typowego podręcznika fizyki, którego przeglądanie zazwyczaj sprawia, że czujemy się, jakbyśmy wpadali do dziury bez dna…
je jednostki
odwrotność kwadratu odległości
zachowanie energii skalar
zderzenie niesprężyste
punkty szczególne
częstotliwość
siła dośrodkowa częstość kątowa składowa
moment obrotowy
stałe przyspieszenie
przemieszczenie tarcie
trygonometria prędkość kątowa symetria
energia kinetyczna spadek swobodny
nachylenie
energia wewnętrzna powierzchnia
Rozdział 1.
siła wahadło
ruch harmoniczny prosty Pitagoras P
bloczek
czas naprężenie
energia
podstawienie
równania ruchu radiany
siła normalna
Bądź częścią problemu. wektor
szybkość
energia potencjalna grawitacji
droga
notacja naukowa
okres
zderzenie sprężyste z
energia potencjalna sprężystości
równanie
doświadczenie
Nic z tego nie rozumiem!
pole grawitacyjne
popęd siły
przyspieszenie
wykres
ciężar sprężyna
zachowanie pędu
46
obwód
spadanie
(tego słowa nie powinno używać się w odniesieniu do Head First. Fizyka. Edycja polska!)
Ale jest nadzieja, poniewa…
i wpadasz właśnie tutaj!
podręcznik fizyki… Otwierasz normalny
energia mechaniczna prędkość promień praca
objętość
amplituda moc
diagram rozkładu sił prawa Newtona
Czy odpowiedź jest dobrze sKROJona? masa
Myśl jak fizyk
Wiesz więcej, niż Ci się wydaje! Szczerze!
Mam nadzieję, bo przeczucie, że utknąłem tu po uszy, wcale mi się nie podoba!
Wyobraź sobie, że uczestniczysz w zdarzeniu, które starasz się opisać. Co działoby się z Tobą, gdybyś rzeczywiście był częścią oddziałującego układu?
Możesz wczuć się w problem, stając się jego częścią. Są to miejsca, w których zachodzą interesujące i (lub) istotne zdarzenia.
Możesz korzystać z intuicji podczas określania punktów szczególnych problemu. W jakich okolicznościach widziałeś coś takiego lub doświadczyłeś czegoś podobnego?
Możesz opierać się na swoim doświadczeniu życiowym, starając się odpowiedzieć na pytanie, jak działa świat. Nauka fizyki nie polega na zapamiętywaniu informacji, lecz na wyrabianiu w sobie umiejętności prawidłowego myślenia.
Czytając niniejszą książkę, nauczysz się myśleć jak fizyk. jesteś tutaj
47
Czy możesz to poczuć?
Możesz wczuć się w problem, stając się jego częścią Najlepszym wstępem do rozmyślań nad dowolnym problemem fizycznym jest wyobrażenie sobie, że oto właśnie znalazłeś się w samym środku wydarzeń, które składają się na ów problem. Postaraj się wejść w rolę cegły, samochodu lub kierowcy rajdowego — w zależności od problemu, nad którym się głowisz — a następnie zadaj sobie pytanie, co powinieneś czuć jako obiekt uczestniczący w określonym zdarzeniu. W jakim kierunku się poruszam? Przyspieszam czy zwalniam? Czy coś mnie pcha lub ciągnie? (i tak dalej).
Rozwiązywanie wszystkich problemów fizycznych zaczynaj od ustalenia, co działo się w chwilach początkowych zdarzenia, które chcesz opisać. Następnie STAWAJ SIĘ częścią problemu!
Bądź częścią problemu fizycznego!
W takim razie, czy istnieje możliwość wydostania się z dziury bez dna? Załóżmy, że naprawdę wpadłeś w bezdenną dziurę, która jest korytarzem biegnącym przez środek Ziemi i łączącym jej przeciwległe końce. Co się z Tobą dzieje w takiej sytuacji (załóżmy również, że nasza planeta nie jest w środku ani gorąca, ani roztopiona)?
Stałeś na krawędzi przepaści i właśnie zrobiłeś wielki krok naprzód.
Nie wiesz, jak zacząć szukać odpowiedzi na powyższe pytanie? Nie szkodzi. Przestań na chwilę myśleć o problemie jako całości i cofnij się do początkowych chwil sytuacji, o której tu mowa. Stań się częścią problemu! Zadaj sobie pytanie: „Jak bym się czuł zaraz po wpadnięciu do tunelu, który wiedzie na drugą stronę Ziemi?”.
BĄDŹ częścią problemu Wyobraź sobie siebie wpadającego do dziury bez dna. Jak byś się czuł w opisanej tu sytuacji? W jakim kierunku byś się poruszał? Przyspieszałbyś czy zwalniał? Wreszcie, DLACZEGO czułbyś się tak, a nie inaczej?
KIERUNEK:
SZYBKOŚĆ:
DLACZEGO:
Zadaj sobie pytanie: „Co BYM CZUŁ, gdybym uczestniczył w zdarzeniu opisanym określonym scenariuszem?” 48
Rozdział 1.
Myśl jak fizyk
BĄDŹ częścią problemu. Rozwiązanie Wyobraź sobie siebie wpadającego do dziury bez dna. Jak byś się czuł w opisanej tu sytuacji? W jakim kierunku poruszałbyś się? Przyspieszałbyś czy zwalniał? Wreszcie, DLACZEGO czułbyś się tak, a nie inaczej? Zazwyczaj nie znamy rozwiązania problemu dopiero zaczynamy , którym się zajmować. Oto począ poszukiwań prawidło tek wej odpowiedzi.
P
: Jak dotąd nie zrobiłem niczego, co wykraczałoby poza wypisanie znanych i oczywistych faktów! Nie znalazłem odpowiedzi na pytanie, co dzieje się we wnętrzu Ziemi!
O
: Zajmowanie się fizyką wymaga umiejętności wyobrażania sobie siebie biorącego udział w rozmaitych zdarzeniach. Jeśli chcesz postępować jak fizyk, musisz nauczyć się zaczynać pracę umysłową od początku. Innymi słowy musisz wiedzieć, co dzieje się w początkowej fazie opisywanych przez Ciebie sytuacji.
P
: Dlaczego? Przecież dzięki temu nie udało mi się uzyskać ostatecznej odpowiedzi na postawione pytanie!
O
: Zaczynając od udzielenia oczywistych odpowiedzi na proste pytania, dajesz swojemu umysłowi czas na uspokojenie się i oswojenie z poruszanym zagadnieniem. To ważny krok na drodze do uzyskania rozwiązań wszystkich złożonych problemów. Ponadto dobry początek stanowi świetną bazę do prowadzenia dalszych rozważań opartych na intuicji i doświadczeniu, dzięki którym możesz odszukać „punkty szczególne” (miejsca ciekawe i ważne z punktu widzenia osoby obserwującej zdarzenie fizyczne) oraz dostrzec podobieństwo rozwiązywanego problemu do problemów, z którymi zetknąłeś się w przeszłości.
KIERUNEK: Lecę
SZYBKOŚĆ:
tunelem w dół.
Im dłużej spadam, tym szybciej się przemieszczam.
DLACZEGO:
Grawitacja wciąga mnie do wnętrza Ziemi.
jnie
Spoko
b jsca wpisae lu
li w puste mie je ch. , si oi m tw od ar o m Nie ce si niec i n ró i dz ie w wpisaby odpo j. wyże jak widoczne po powiedzi takich, od ić , el ch zi ny ud o da ał Należ e do po winny być podobn po zi ed wi po od Twoje tyczne. e muszą być iden ale niekonieczni
P
: A co się stanie, jeśli mimo wykonania prawidłowego opisu początkowej fazy zdarzenia obrazującego dany problem popełnię błąd lub zgubię się na dalszym etapie swoich rozważań? Przecież nieuzyskanie ostatecznego rozwiązania zadania jest porażką, szczególnie jeżeli zdaje się egzamin, prawda?
O: Mimo że matematyczna część rozwiązania zadania z fizyki
jest bardzo ważna, egzaminatorów zazwyczaj bardziej niż samo rozwiązanie interesuje to, czy rozumiesz fizykę, czy nie. Jeżeli pokażesz egzaminatorom, że zacząłeś prawidłowo rozwiązywać zadanie i że znasz podstawowe prawa fizyki, najprawdopodobniej uzyskasz część punktów przyznawanych za podanie pełnego rozwiązania zadania. Podczas egzaminów z fizyki nierzadko będziesz miał szansę uzyskać po kilka punktów nawet za niedokończone lub błędnie rozwiązane zadania.
P
: Tak czy inaczej, nadal nie mam pojęcia, co wydarzy się w sytuacji, którą zaczęliśmy tu opisywać!
O
: Dostrzegłeś, że istotną rolę w przypadku omawianego zdarzenia gra grawitacja. Ponadto wiesz, że wpadłszy do tunelu, będziesz poruszał się coraz szybciej. To świetna podstawa do prowadzenia dalszych rozważań.
jesteś tutaj
49
Coś specjalnego
Korzystaj z intuicji podczas szukania „punktów szczególnych” problemu Wpadasz do tunelu i zaczynasz przemieszczać się coraz szybciej i szybciej.
Właśnie zacząłeś szukać rozwiązania problemu dziury bez dna, stając się częścią owego problemu. Zacząłeś od początku, to znaczy, wyobraziłeś sobie siebie przekraczającego krawędź przepaści, a następnie starałeś się odpowiedzieć na pytanie: „Co poczułbym, wpadając do dziury bez dna?”. Doskonale zdajesz sobie sprawę z faktu, że wykonawszy krok w stronę przepaści, musiałeś w nią wpaść i zacząć spadać z coraz większą szybkością. No dobrze, ale co wydarzy się w następnej kolejności? W tym momencie kluczowe okazuje się korzystanie z intuicji. Intuicja może wskazać Ci „punkty szczególne”, czyli interesujące i ważne miejsca sceny, na której rozgrywają się wydarzenia ujęte w opisie problemu. Na przykład krawędź przepaści jest punktem szczególnym, ponieważ stanowi granicę dwóch obszarów: obszaru, w którym grunt jest oparciem dla Twych stóp, oraz obszaru, gdzie nie będziesz miał na czym stanąć. Innym przykładem punktu szczególnego może być środek huśtawki. Środek huśtawki jest szczególny w tym sensie, że stanowi jedyny fragment huśtawki, na którym możesz stanąć bez obawy, że podczas jej ruchu uniesiesz się lub opadniesz. KRAWĘDŹ jest punktem szczególnym, oddzielającym miejsce, na którym da się stać, od miejsca bez oparcia dla stóp.
Doszedłeś już do tego, co dzieje się w punkcie szczególnym będącym KRAWĘDZIĄ przepaści-tunelu.
ŚRODEK jest punktem szczególnym, wprowadzającym rozróżnienie miejsca na huśtawce, w którym możesz pozostawać w równowadze, i miejsc, w których Twoje położenie może ulegać zmianom.
Dostrzeżenie punktów specjalnych i zadanie sobie pytania „Co bym czuł, gdybym znalazł się właśnie w tym miejscu?” ułatwi Ci zrozumienie całego procesu, który starasz się opisać. Jak dotąd, w przypadku przykładowego zadania, którym się tu zajmujemy, udało Ci się zauważyć jeden z punktów szczególnych — krawędź tunelu. Oczywiście wiesz już, co by się wydarzyło, gdybyś przekroczył krawędź. Nadszedł czas, abyś zastanowił się nad innymi punktami szczególnymi sceny wydarzeń związanych z omawianym problemem fizycznym.
W fizyce „punktami szczególnymi”, czyli miejscami, w których zachodzą rozmaite zdarzenia, zwykle są różne KRAWĘDZIE i ŚRODKI. 50
Rozdział 1.
Gdy już znajdziesz odpowiedź na pytanie, co przeżyłbyś w każdym z punktów szczególnych, będziesz mógł wywnioskować z niej, co działoby się z Tobą w przestrzeniach pomiędzy punktami szczególnymi.
WYSIL
SZARE KOMÓRKI Krawędź przepaści-tunelu jest punktem szczególnym. Czy na obrazku stworzonym na potrzeby przykładowego zadania dostrzegasz jeszcze jakieś punkty szczególne?
Właśnie doszliśmy do wniosku, że wpadłeś do tunelu z punktu specjalnego — krawędzi. Teraz powinniśmy poszukać innych punktów specjalnych na naszym obrazku przedstawiającym Ziemię. Kasia: Mam przeczucie, że środek Ziemi jest punktem szczególnym — po prostu musi nim być!
się w jej środku. Ze wszystkich stron otoczy cię taka sama ilość materii, z której zbudowana jest Ziemia!
Franek: Tak. Mimo założenia, że środek Ziemi wcale nie jest gorący (może dlatego, że zajmujemy się Ziemią, którą pokrywają słowa znane z podręczników fizyki?), jej centralny punkt nadal wydaje się być bardzo ważny!
Kasia: Wtedy będę przyciągana we wszystkich kierunkach naraz! Auć! To brzmi okropnie, zupełnie jakbym miała zostać rozerwana na kawałki!
Kasia: Ale co się stanie, jeśli dolecę do środka Ziemi? Franek: Nie jestem pewien. Wydaje mi się, że albo się zatrzymasz, albo będziesz spadała dalej. Niestety, taka odpowiedź nie wygląda na specjalnie przydatną.
Zawsze, kiedy uda Ci się znaleźć punkt szczególny, zadaj sobie pytania: „Co CZUŁBYM, gdybym znalazł się w tym punkcie?” oraz „JAK to jest być w tym punkcie?”. Z jakim innym doświadczeniem mógłbyś porównać przebywanie w tym punkcie?
Myśl jak fizyk
Kasia: Może więc spróbujemy oprzeć się na wnioskach, które do tej pory zebraliśmy? Powiedzieliśmy wcześniej, że jeśli stojąc na powierzchni Ziemi, przekroczę krawędź przepaści, wpadnę w nią i zacznę lecieć w dół za sprawą grawitacji, prawda? Franek: Tak, masz rację. Przypuszczam, że Ziemia przyciąga cię, ponieważ jest taka duża. Można chyba powiedzieć, że grawitacja to coś, co sprawia, że materia, z której zbudowana jest Ziemia, przyciąga się z materią, z której zbudowane jest twoje ciało?
Franek: No nie wiem… Grawitacja nie jest w stanie rozbić twojego ciała na atomy, gdy stoisz na powierzchni Ziemi. Wydaje mi się, że znalezienie się w samym środku naszej planety przypominałoby w pewnym stopniu stanie dokładnie pośrodku huśtawki. Kasia: Masz na myśli coś w stylu punktu równowagi? Chcesz powiedzieć, że stojąc na którymś z końców huśtawki lub znajdując się na jednym z dwóch końców tunelu, poruszałabym się, natomiast stojąc pośrodku huśtawki albo przebywając w samym środku Ziemi pozostawałabym w równowadze? Franek: Owszem. Stojąc na huśtawce, odpychasz się od niej obydwiema nogami. Każdą nogą odpychasz się z taką samą siłą, więc utrzymujesz stan równowagi. Znajdując się w środku Ziemi, po każdej ze stron masz dokładnie połowę planety, co również daje stan równowagi.
Kasia: No tak. I jeśli stoję na powierzchni Ziemi tuż przy krawędzi tunelu, cała planeta znajduje się pode mną. Nic dziwnego w takim razie, że grawitacja ciągnie mnie w dół.
Kasia: Aha. W takim razie po dotarciu do centrum Ziemi powinnam się zatrzymać, ponieważ w środku Ziemi osiągnę stan równowagi, tak? Rozwiązaliśmy zadanie — nigdy nie wydostanę się z dziury bez dna!
Franek: Tak! To brzmi sensownie. Co w takim razie działoby się we wnętrzu Ziemi? Jeśli dolecisz do wnętrza planety, nie będzie się ona znajdowała w całości pod twoimi stopami, lecz to ty znajdziesz
Franek: Hm… ale czy nie powiedzieliśmy wcześniej, że w chwili, gdy dotrzesz do punktu centralnego Ziemi, będziesz poruszała się bardzo szybko?
jesteś tutaj
51
Podróż do wnętrza Ziemi
Środek Ziemi to punkt szczególny Kasia i Franek doszli do wniosku, że środek Ziemi to punkt szczególny, w którym może dziać się coś ciekawego i istotnego. Niewykluczone, że środek planety zwrócił również Twoją uwagę ze względu na symetrię, która się z nim wiąże: jeśli znajdziesz się w samym centrum Ziemi, ze wszystkich stron będzie otaczało Cię dokładnie tyle samo materii tworzącej planetę. Stań się częścią problemu! Wyobraź sobie, że znajdujesz się w samym środku Ziemi. Co czułbyś w omawianej sytuacji? Do jakiej innej znanej Ci sytuacji mógłbyś przyrównać tę opisaną przeze mnie? Jesteś przyciągany w dół.
Znajdując się w pierwszym punkcie szczególnym, czyli na krawędzi tunelu, jesteś przyciągany w dół — tak działa grawitacja. Grawitacja to przyciąganie między materią, z której zbudowane jest Twoje ciało, i materią tworzącą planetę.
Pod Twoimi stopami znajduje się naprawdę imponująca ilość materii.
(Pod pojęciem materii, z której zbudowane jest Twoje ciało, rozumiem ogół tworzących je atomów).
Jesteś przyciągany z taką samą siłą we wszystkich kierunkach naraz.
Jeśli znalazłbyś się w drugim punkcie szczególnym, czyli w środku Ziemi, każdy atom Twojego ciała byłby przyciągany z taką samą siłą we wszystkich kierunkach jednocześnie. W żadną ze stron nie byłbyś przyciągany mocniej niż w inną. Bycie przyciąganym we wszystkich kierunkach naraz nie wydaje się być niczym przyjemnym, na szczęście jednak Twoje ciało zbudowane zostało z dość mocnego materiału — na tyle mocnego, by ziemska grawitacja nie mogła go rozerwać. W związku z tym siły, które działałyby na Ciebie wewnątrz Ziemi, po prostu znosiłyby się i równoważyły wzajemnie.
52
Rozdział 1.
Białe strzałki wskazują kierunek, w którym działa grawitacja i w którym jesteś przyciągany.
Tym razem materia otacza Cię ze wszystkich stron.
Gdybyś znalazł się w środku Ziemi, byłbyś przyciągany we wszystkich kierunkach naraz, przez co siły grawitacyjne działające na Twoje ciało równoważyłyby się.
Myśl jak fizyk
Zadaj sobie pytanie: „Co by się stało, gdybym leciał tunelem łączącym dwie strony Ziemi i dotarł do jej środka?”
Jesteś przyciągany w dół.
Spadając, coraz bardziej przyspieszasz.
Kasia i Franek, zastanawiając się nad tym, jak czułoby się to z nich, które wpadłoby do środka Ziemi, byli bardzo bliscy popełnienia poważnego błędu. W pierwszej chwili wydawało im się, że dotarłszy do punktu centralnego planety, człowiek przestałby się poruszać, ponieważ siły działające na jego ciało równoważyłyby się. Gotowi byli założyć, że osoba, która doleciałaby do samego środka Ziemi, poczułaby się w nim mniej więcej tak, jak czułaby się, stojąc pośrodku huśtawki. Czy takie założenie jest prawdziwe? Jeśli wpadłbyś w dziurę bez dna prowadzącą w głąb Ziemi, do wnętrza naszej planety doleciałbyś ze znaczną szybkością. Pamiętajmy, że spadając, wciąż byś przyspieszał. Rodzi się więc pytanie, cóż miałoby zatrzymać Twój ruch, skoro w środku Ziemi wszystkie siły się równoważą? Jak to jest poruszać się bardzo szybko, jednocześnie nie będąc popychanym ani ciągniętym w żadnym kierunku?
Zastanawiając się nad rozwiązaniem problemu fizycznego, próbując stać się jego częścią, staraj się myśleć o tym, co dzieje się z Tobą w chwili, gdy DOCIERASZ do punktu szczególnego. Nie wybiegaj myślami w przód.
BĄDŹ częścią problemu
Czarnymi strzałkami oznaczono kierunek Twojego lotu i wartość osiąganej przez Ciebie SZYBKOŚCI.
ny Jesteś przyciąga z jednakową siłą we wszystkich kierunkach.
W chwili znalezienia się w punkcie centralnym Ziemi poruszasz się naprawdę szybko.
Wyobraź sobie, że jesteś kierowcą samochodu wyścigowego lub uprawiasz łyżwiarstwo szybkie i poruszasz się bardzo szybko. JAKIE to uczucie, przemieszczać się ze znaczną szybkością, nie będąc przez nikogo ani przez nic ciągniętym ani pchanym, nie mogąc odpychać się od niczego ani niczego ciągnąć? Nie możesz zahamować, nie możesz również chwycić niczego, co spowolniłoby Cię. Czy przedstawiona przeze mnie wizja nasuwa Ci jakiekolwiek pomysły odnośnie do tego, co działoby się z Tobą, gdybyś ze znaczną szybkością osiągnął punkt centralny wewnątrz naszej planety — punkt, w którym równoważą się oddziaływania grawitacyjne?
jesteś tutaj
53
Stań się rozwiązaniem
BĄDŹ częścią problemu. Rozwiązanie Wyobraź sobie, że jesteś kierowcą samochodu wyścigowego lub uprawiasz łyżwiarstwo szybkie i poruszasz się bardzo szybko. JAKIE to uczucie, przemieszczać się ze znaczną szybkością, nie będąc przez nikogo ani przez nic ciągniętym ani pchanym, nie mogąc odpychać się od niczego ani niczego ciągnąć? Nie możesz zahamować, nie możesz również chwycić niczego, co spowolniłoby Cię. Czy przedstawiona przeze mnie wizja nasuwa Ci jakiekolwiek pomysły odnośnie do tego, co działoby się z Tobą, gdybyś ze znaczną szybkością osiągnął punkt centralny wewnątrz naszej planety — punkt, w którym równoważą się oddziaływania grawitacyjne?
Jeśli nie będę w stanie zahamować ani przytrzymać się niczego, nie uda mi się zredukować szybkości. Przez cały czas będę poruszał się bardzo szybko. Wydaje mi się, że właśnie w takiej sytuacji znalazłbym się po doleceniu do środka Ziemi. W punkcie centralnym planety przyciąganie w żadnym z kierunków nie działa „bardziej”, dlatego nic nie zmieniłoby mojej szybkości; poruszałbym się tak samo, jak poruszałem się w chwili osiągania punktu centralnego Ziemi.
Czy to, co właśnie zostało powiedziane, nie brzmi odrobinę śmiesznie? Przecież szybkość osoby lecącej środkową częścią tunelu musiałaby zmaleć ze względu na opór powietrza albo przez to, że osoba ta obijałaby się o ściany szybu, czy coś w tym stylu… Przecież nie powinniśmy zapominać o ruchu obrotowym Ziemi!
Twój OPIS sytuacji może różnić się od mojego. Naprawdę ważną jego częścią jest stwierdzenie, że Twoja SZYBKOŚĆ NIE ULEGŁABY ZMIANIE, gdyby nic Cię nie ciągnęło ani nie pchało w żadną ze stron.
To prawda — przyjęliśmy pewne założenia w celu uproszczenia problemu. Na stronie 48. pojawiło się następujące założenie dotyczące rozwiązywanego przez nas zadania: Ziemia nie jest ani płynna, ani gorąca w środku. Założenie to jest przydatne, ponieważ fakt, że osoba, która wpadłaby do środka Ziemi, zwyczajnie by się usmażyła, nijak nie ułatwia nam szukania rozwiązań problemu fizycznego. Ponadto zakładamy, że opór powietrza nie zmniejszałby szybkości lotu osoby, która wpadłaby do tunelu, oraz że nasz tunel łączyłby biegun północny Ziemi z jej biegunem południowym — dzięki temu człowiek poruszający się w tunelu nie uderzałby o jego Niekiedy nie daje się rozwiązać problemu ściany.
fizycznego od razu w jego najbardziej W fizyce bardzo często korzysta się z założeń i przybliżeń zmieniających bardzo skomplikowanej złożone problemy w nieco mniej skomplikowane. Podejście takie jest jak najbardziej wersji.
prawidłowe, jeśli po rozwiązaniu zadania zastanowisz się, czym uzyskana odpowiedź różni się od takiej, którą uzyskałbyś, gdybyś odrzucił przyjęte założenia. Pamiętaj jednak, że nad takimi kwestiami warto zastanawiać się dopiero po uporaniu się z prostszą wersją problemu.
W fizyce czasami przyjmuje się założenia i przybliżenia, które upraszczają złożone problemy. Zrozumienie prostszej wersji problemu fizycznego pomoże Ci zmierzyć się z wersją bardziej skomplikowaną.
54
Rozdział 1.
Myśl jak fizyk Jesteś przyciągany w dół.
Co już wiesz i o czym jeszcze powinieneś pomyśleć
Spadając, coraz bardziej przyspieszasz.
Nauczyłeś się już wprowadzać swoją osobę do opisów problemów fizycznych, potrafisz więc stać się częścią dowolnego problemu i wiesz, że powinieneś zadawać sobie pytania takie jak „Co bym czuł, gdybym znalazł się w określonej sytuacji?” oraz „Do jakiej innej znanej sobie sytuacji mógłbym porównać tę, którą powinienem przemyśleć?”. Dzięki temu łatwiej Ci będzie zaczynać rozwiązywanie zadań i dostrzegać istotne warunki zdarzeń fizycznych. Na przykład: rozwiązując zadanie z tego rozdziału, uzmysłowiłeś sobie, że ważnym elementem rozważanego przez nas układu jest grawitacja oraz że — wpadłszy w dziurę bez dna — spadałbyś coraz szybciej w kierunku środka Ziemi. Ponadto, posłużywszy się intuicją, wyznaczyłeś „punkty szczególne” układu. Doszedłeś do wniosku, że środek Ziemi jest miejscem, w którym materia tworząca Twoje ciało przyciąga się z materią będącą budulcem naszej planety tak samo we wszystkich kierunkach.
ny Jesteś przyciąga ą sił wą ko na jed z we wszystkich kierunkach.
cała Cała bądź prawieca się materia składają e się uj na Ziemię znajd pod Tobą.
Ostatecznie wymyśliłeś stwierdzenie lub chociaż zgodziłeś się ze stwierdzeniem, że gdybyś wpadł do tunelu wiodącego przez środek Ziemi, w pobliżu punktu centralnego naszej planety poruszałbyś się ze stałą szybkością, ponieważ nic by Cię nie hamowało! Lub, mówiąc inaczej, leciałbyś naprawdę szybko, ale wcale byś nie przyspieszał. Co by się jednak działo, gdybyś minął środek Ziemi? Co czułbyś po przeleceniu przez obszar centrum planety? Do jakiej innej sytuacji mógłbyś porównać opisaną tu sytuację? Dobrze wiesz, że bardzo wiele zależy od grawitacji oraz od wzajemnego położenia Ziemi i Twojego ciała. Co w takim razie wydarzyłoby się, gdybyś wpadłszy do dziury bez dna, minął środek Ziemi?
Lecisz ze stałą szybkością. j Materia, z które emia, Zi t jes a an ow zbud zędzie znajduje się ws wokół Ciebie.
Zaostrz ołówek Co według Ciebie wydarzyłoby się, gdybyś spadając tunelem łączącym dwa końce Ziemi, minął jej środek? Czy poruszałbyś się ze stałą szybkością? Przyspieszyłbyś? A może zacząłbyś lecieć coraz wolniej? Jak daleko byś zaleciał? A może zdarzyłoby się coś jeszcze innego?
Rób opisy rysunku, które pomogą Ci wytłumaczyć przedstawiane przez Ciebie idee.
Narysuj odpowiedni obrazek, a następnie wypisz wszystkie pomysły, które przyjdą Ci do głowy.
Podpowiedź: wyobrażając sobie siebie w różnych kawałkach tunelu-przepaści, zwróć uwagę na to, w jakim położeniu względem Ciebie znajduje się większość materii tworzącej planetę.
jesteś tutaj
55
Ziemia pod Tobą
Zaostrz ołówek: Rozwiązanie
Więcej materii znajduje się nade mną niż pode mną.
Środek Ziemi.
Co według Ciebie wydarzyłoby się, gdybyś spadając tunelem łączącym dwa końce Ziemi, minął jej środek? Czy poruszałbyś się ze stałą szybkością? Przyspieszyłbyś? A może zacząłbyś lecieć coraz wolniej? Jak daleko byś zaleciał? A może zdarzyłoby się coś jeszcze innego? Narysuj odpowiedni obrazek, a następnie wypisz wszystkie pomysły, które przyjdą Ci do głowy. Wydaje mi się, że jeśli minę środek Ziemi, nade mną będzie się znajdowało więcej ziemskiej materii niż pode mną. Materia ta działałaby trochę tak, jak hamulec — oddalałbym się od środka planety, ale grawitacja przyciągałaby mnie z powrotem do niego. Im bardziej oddalałbym się od centralnego punktu Ziemi, tym więcej ziemskiej materii znajdowałoby się nade mną i w efekcie działałaby na mnie coraz większa siła hamująca. Myślę, że poruszałbym się coraz wolniej, aż do chwili znalezienia się przy drugim wyjściu z tunelu biegnącego przez środek Ziemi i łączącego jej bieguny.
Nie istnieją
głupie pytania grawitacji spadające obiekty zawsze przyspieszają. Twierdzisz, że grawitacja może również działać niczym hamulec?
O: Wszystkie obiekty przyciągają się nawzajem
za sprawą grawitacji. Niezależnie od tego, czy poruszasz się w kierunku Ziemi, czy też oddalasz się od niej, zawsze będziesz przyciągany do środka planety.
P: Ale przecież powyższa odpowiedź
nie zawiera żadnych informacji na temat przyspieszania i hamowania spadających obiektów!
do tego, którym zajmujemy się w tym rozdziale, zawsze powinieneś zastanowić się nad szybkością i kierunkiem, w jakim porusza się obiekt. Podrzucona do góry piłka będzie oddalała się od środka Ziemi, w związku z czym jej szybkość będzie malała. Szybkość spadającej piłki będzie rosła, ponieważ spadająca piłka porusza się w kierunku centralnego punktu naszej planety.
56
Rozdział 1.
Coraz bardziej zwalniam.
To jeszcze jeden, EKSTREMALNY „punkt szczególny”!
Nigdy nie powstrzymuj się od zadawania pytań!
P: Wydawało mi się, że za sprawą
O: Rozwiązując problemy fizyczne zbliżone
Zwalniam.
Wydaje się, że przyciąganie zawsze działa w kierunku środka Ziemi, prawda?
Jeśli tylko nie znajdujesz się w środku Ziemi, zawsze będziesz przyciągany w jego kierunku. To prawda. Jeśli stoisz na powierzchni Ziemi, dużo więcej tworzącej ją materii znajduje się pod Tobą niż nad Tobą, dlatego jesteś przyciągany w kierunku jej wnętrza. Przyciąganie to powoduje, że spadając w dół, przyspieszasz. Znajdując się w samym środku Ziemi, poruszałbyś się ze stałą szybkością, ponieważ w tym miejscu siły grawitacyjne działające we wszystkich kierunkach naraz znoszą się. Jeżeli zaś, lecąc tunelem łączącym dwa końce Ziemi, minąłbyś jej środek, zacząłbyś zwalniać, gdyż nad Tobą znalazłoby się dużo więcej ziemskiej materii niż pod Tobą. Grawitacja przyciągałaby Cię z powrotem do środka planety, a tym samym działałaby jak hamulec.
Myśl jak fizyk
Zbieramy i łączymy wnioski Na stronie 48. tej książki zaproponowałam Ci, abyś przemyślał następujący problem fizyczny: czy gdybyś wpadł do dziury bez dna, byłbyś w stanie się z niej wydostać? Od razu zaznaczam, że wyjście z tunelu po drugiej stronie Ziemi nie liczy się, ponieważ byłbyś za bardzo oddalony od miejsca, w którym spadłeś w przepaść!
W takim razie czy istnieje możliwość wydostania się z dziury bez dn a? Co by się stało, gdy byś naprawdę wpa dł do dziury bez na stronie 48.? Czy dna opisanej wypadłbyś z tunelu po jego drugiej stro gdzieś na wieki? nie? Może utknąłby A może zdarzyłoby ś się coś jeszcze inne go? Niełatwo jest zna leźć odpowiedź, więc przerwijmy na razie nasz tok rozumowania i pow róćmy do jego poc zątku. Bądź sob czuł zar ą Z t ó
Czy dałbyś radę wrócić do domu, czy może byłbyś skazany na tkwienie przez resztę wieczności na drugim końcu dziury bez dna?
Zaostrz ołówek Czy wpadłszy do tunelu łączącego dwa bieguny Ziemi, byłbyś w stanie kiedykolwiek powrócić do domu, to znaczy znaleźć się w miejscu, z którego wpadłeś do dziury? Poniższe obrazki obrazują wnioski, do których do tej pory doszedłeś, zastanawiając się, co działoby się w każdym z trzech punktów szczególnych sceny. Korzystając z nich, skonstruuj odpowiedź na pytanie, czy byłbyś w stanie kiedykolwiek wrócić do miejsca, w którym wpadłeś w pułapkę dziury bez dna. Dom — miejsce początku podróży.
1
2
3
Podpowiedź: Odwróć książkę do góry nogami. Czy seria odwróconych obrazków nie PRZYPOMINA Ci czegoś?
jesteś tutaj
57
Tam… i z powrotem
Zaostrz ołówek: Rozwiązanie
Czy wpadłszy do tunelu łączącego dwa bieguny Ziemi, byłbyś w stanie kiedykolwiek powrócić do domu, to znaczy znaleźć się w miejscu, z którego wpadłeś do dziury? Poniższe obrazki obrazują wnioski, do których do tej pory doszedłeś, zastanawiając się, co działoby się w każdym z trzech punktów szczególnych sceny. Korzystając z nich, skonstruuj odpowiedź na pytanie, czy byłbyś w stanie kiedykolwiek wrócić do miejsca, w którym wpadłeś w pułapkę dziury bez dna. Dom — miejsce początku podróży.
1
Powrót z południa na północ.
2
3
Podróż z północy na południe.
Znajdując się na drugim końcu tunelu, mogę wskoczyć do niego ponownie i po raz drugi pokonać tę samą drogę, tym razem jednak poruszając się w przeciwnym kierunku. Druga podróż prawie niczym nie różniłaby się od pierwszej — najpierw bym przyspieszał, później poruszałbym się ze stałą szybkością, a następnie — minąwszy środek Ziemi — zacząłbym zwalniać; leciałbym coraz wolniej aż do chwili wyjścia z północnego końca tunelu-przepaści.
Byłbyś w stanie nie tylko uciec z bezdennej otchłani, ale również, wyszedłszy z niej, znaleźć się na szczycie świata!
58
Rozdział 1.
Bądź ostrożny! Pamiętaj o tym, że trzeba wyjść z Ziemskiego Pociągu Pospiesznego po dotarciu na koniec tunelu. Jeśli o tym zapomnisz, znów zaczniesz spadać do wnętrza Ziemi i będziesz latał między biegunami w tę i z powrotem!
(Oczywiście pod wa że nie zapomnisz runkiem, na powierzchni Zi stanąć z powrotem w przeemi, by nie wpaść paść).
Myśl jak fizyk
punkty szczególne
Niniejsza książka nie jest kursem fizyki, lecz podręcznikiem myślenia jak fizyk.
Bądź częścią problemu.
Wyobraź sobie, że uczestniczysz w sytuacji przedstawionej w opisie problemu fizycznego. Co byś czuł, będąc częścią scenariusza?
Możesz próbować zrozumieć problem fizyczny, stając się jego częścią. Punkty szczególne to miejsca, w których dzieje się coś szczególnie ciekawego lub istotnego w kontekście poszukiwania rozwiązań problemu.
Możesz odnajdywać punkty szczególne problemów, posługując się intuicją. W jakich okolicznościach znajdowałeś się w sytuacji podobnej do opisanej w treści zadania? Gdzie i kiedy miałeś okazję obserwować zdarzenie zbliżone do ujętego w scenariuszu problemu?
Możesz korzystać z doświadczenia życiowego, porównując rozmaite sytuacje i zdarzenia do innych znanych sobie sytuacji i zdarzeń. jesteś tutaj
59
Niezbędnik fizyka
Bądź c
zęścią
prob
lemu Postaw ienie s i ę w sy uczest nika zd t arzenia uacji t r e ś c ią zada Właśnie zapoznałeś się z rozdziałem 1. książki. ki. o pisane nia go zorient owanie często umoż Twój niezbędnik fizyka wzbogacił się o kilka li s wi owo zd ię, jak ar przebie a nam ów koncepcji ułatwiających rozwiązywanie problemów Poszuk zenie. gałoby uj i zadań z fizyki. fizyczn ąc rozwiązań yc p na swo h, możesz op roblemów ierać s im doś wiadcz ię jest na eniu uk się, ja ą, dzięki któ . Fizyka k dział r ają św ej dowiaduje poszcz i sytuacji iat i je m my j e e n g a ó n ln z j e elem go acja? wiesz u t Do jakie y s e a n n a t y is nie , jest op Cię św mało na tem a Ty przecież PODOBNA a i a t otac t ć, a a . w Wyobra iązy jako uc ź sobie zającego możesz rozw jakich z ki e zy s fi t z n ika zda s scenar Zadania tym, do rzeń op iebie iuszem jąc się nad sytuacje i ą s s anych E p N z o B a zastanawia d O d D an ania, a sytuacji PO następ ym w treści . ń p a d y znanych Ci t za nie zad anie „C w treściach aj o bym się w szy rzut opisywane c rw zuł, gd sobie ie p a n t a ia k n a i e d e y w za j bym zn o n sytuac ełnie Niektóre alazł ji?”. ać się zup w z a s d y ła w o ą zd g li tylko oka mo ś je cz le , e wan obieństwo i skompliko gię lub pod lo a n a h lne ic mów, jeżeli znaleźć Punkty szczegó ch Ci proble y n a re ó zn kt ch i, y do inn zadaniam iejsca sceny, jarzyć je z sobie szczególne to m ty tu nk o p Pu o zdołasz sko kł niejsze z wają się najważ związać, be na której rozgry potrafisz ro an darzenia opis e dzisz. i najciekawsze wy z nimi pora treścią zadania. unktach działoby się w „p Jeśli wiesz, co ączyć oł „p ładu, możesz szczególnych” uk ziłoby od ch za ioskować, co kropki” — wywn dzy ię m po cych się ! iejscach znajdują m m w e c w roko ólnymi. punktami szczeg Bądź wz , ie n a zać zad c rozwią ełni korzystać Próbują p ” aj się w . „Myśl głośno Tak naprawd nie wah u t k le e t ę wiesz więc o in ząc r o w t ze sweg i ej, niż Ci się wydaje jak za i, s m iu a r a w n ło e c s tak s ie n Rysowa treścią Przede wszys rysunki. ków isanych p tkim nie bój o ń e z r ie rysun n a się fizyki w i wyda y nie wpadaj is p o z h a c w or panikę, gdy jszy ie n t j a si d zdarza zadania je ę y o ni z ą zajmować. Tw z najpr Tak naprawdę Ci rzędzi w a n zd h to jedno ob c yt y dzięki emu doświa ężniejsz yka. dczeniu życi wiesz więce i najpot arzędziowej fiz owemu j, n niż Ci się w ydaje, że wiesz. P skrzynce onadto po p rzeczytaniu niniejszej ks iążki będzie sz wiedział i rozumiał je szcze więce j.
ROZDZIA 1.
Niezbędnik fizyka
60
Rozdział 1.
Jednostki i pomiary
Ciekawe, jak daleko mam do drzwi…?
To będzie 10 metrów? A może 20 minut?
Jak długi jest kawałek sznurka? Podstawą fizyki są pomiary określające rozmiary obiektów. W tym rozdziale nauczysz się korzystać z jednostek i zaokrąglać wyniki tak, by uniknąć pomyłek. Dowiesz się też, dlaczego błędy są tak ważne w fizyce. Gdy zakończysz lekturę, będziesz już wiedzieć, czy dany zapis jest znaczący, i na pewno wyrobisz sobie własne zdanie na temat tego, czy rozmiar jest faktycznie wszystkim.
to jest nowy rozdział
61
ajPod rządzi
To najlepszy odtwarzacz muzyki, a Ty jesteś częścią zespołu! Przedstawiamy Ci ajPoda — przenośny odtwarzacz muzyki, który zrewolucjonizuje rynek tego typu sprzętu! Zespół projektantów, którego jesteś członkiem, zakończył właśnie prace nad prototypem obudowy odtwarzacza. Teraz musisz już tylko wykonać plany i przesłać je do fabryki, która produkuje futerały.
Notatka obudowę odtwarzacza Od: Zespół projektujący ajPod i i, mamy nadzieję, ostatn Wysyłamy Ci najnowszy . od twarzacza ajP już projekt obudowy od sunek techniczny Czy możesz wykonać ry ej do fabryki produkując projektu i przekazać go m na ij eśl od cę, ńczysz pra odtwarzacze? Gdy sko arzacza ajPod. tw od z swój egzemplar
Dostarcz nam plany, a my wykonamy prototyp na CITO!
o z tym zadaniem, Jeżeli uporasz się szybk ących jedno z urządzeń należ otrzymasz oczywiście anej, specjalnej serii! do limitowanej, numerow
Fabryka
62
Rozdział 2.
Nadajmy temu wszystkiemu jakieś znaczenie
Zacznij zatem mierzyć obudowę odtwarzacza ajPod Im szybciej fabryka otrzyma plany, tym lepiej dla wszystkich.
Zaostrz ołówek Oto rysunek obudowy odtwarzacza ajPod z zaznaczonymi różnymi rozmiarami, które będziesz musiał podać. Wytnij widoczną z boku linijkę (albo skorzystaj z własnej, o ile wygląda podobnie) i zapisz w kratkach wyniki pomiarów. (Zespół projektancki uzupełnił już niektóre wielkości).
5 100 3
1 28
jesteś tutaj
63
Rozmiar ma znaczenie
Fabryka odsyła gotowy model odtwarzacza ajPod… Po czasie trwającym krócej niż mgnienie oka fabryka przysyła Ci gotowy prototyp odtwarzacza ajPod. Pojawił się jednak mały problem.
Zaostrz ołówek: Rozwiązanie
Oto rysunek obudowy odtwarzacza ajPod z zaznaczonymi różnymi rozmiarami, które będziesz musiał podać. Wytnij widoczną z boku linijkę (albo skorzystaj z własnej, o ile wygląda podobnie) i zapisz w kratkach wyniki pomiarów. (Zespół projektancki uzupełnił już niektóre wielkości). 42
Eee… ale on miał mi się zmieścić w kieszeni.
8
38
5 100
10 3
1 28
8
60
64
Rozdział 2.
Nadajmy temu wszystkiemu jakieś znaczenie
… ale okazuje się, że jest on za duży! Obudowa odtwarzacza ajPod jest ogromna. Przytłaczająca. To odtwarzacz rakietowy, a nie kieszonkowy. Ale w fabryce twierdzą, że dokładnie zastosowali się do Twoich poleceń.
To nie nasza wina. Zastosowaliśmy się do planów wyjątkowo DOKŁADNIE!
WYSIL
SZARE KOMÓRKI Coś poszło zdecydowanie nie tak. Ale co?! Spójrz raz jeszcze na swój projekt i zastanów się, czy można go odczytać inaczej.
jesteś tutaj
65
Jednostki bywają przydatne
Na projekcie nie ma żadnych JEDNOSTEK Twoja linijka jest wyskalowana w milimetrach (mm), ale nie zaznaczyłeś tego w żaden sposób na projekcie. W fabryce przywykli posługiwać się calami, więc założyli, że mają wyprodukować dla Ciebie ogromny odtwarzacz przeznaczony do celów promocyjnych. Cale to jednostki większe od milimetrów około 25 razy, czyli przysłany Ci ajPod jest ZNACZNIE większy, niż oczekiwałeś! Rozwiązując problemy fizyczne, musisz pamiętać o podawaniu jednostek przy każdej wartości, jaką zapisujesz. Jednostki nadają liczbom znaczenie i tylko dzięki nim będziesz wiedział, czy podana wartość to milimetry, cale, czy jeszcze coś innego.
Liczby na projekcie nie mają JEDNOSTEK.
42
Ten zapis miał oznaczać 100 mm, ale został zinterpretowany jako 100 cali, a to więcej niż wzrost człowieka!
8
Projektanci zapoczątkowali błędną tendencję, ponieważ nie podali jednostek, w jakich dokonali pierwszych pomiarów.
38
5 100
10 3
1 28
8
60
Twoja linijka jest wyskalowana w mm, ale nie zaznaczyłeś tego w żadnym miejscu projektu.
Liczba pozbawiona jednostek nie mówi Ci niczego. 66
Rozdział 2.
Nadajmy temu wszystkiemu jakieś znaczenie
Magnesiki z jednostkami ! ! " # $%
Długość
Czas
Masa
W tych kolumnach narysuj magnesiki.
jesteś tutaj
67
Rozwiązanie magnesików z jednostkami
Magnesiki z jednostkami. Rozwiązanie &' % % (
Długość
Czas
Masa
Spokojnie Nie przejmuj się, jeżeli nie wszystkie nazwy jednostek są Ci znane. W książce będziesz stykać się z jednostkami należącymi do układu używanego dziś na całym świecie, więc nie musisz opanowywać wszystkich nieznanych sobie nazw jednostek! Kilka następnych stron poświęcamy właśnie opisowi międzynarodowego systemu jednostek. A poza tym możesz zawsze sprawdzić definicję nieznanej Ci jednostki.
68
Rozdział 2.
Nadajmy temu wszystkiemu jakieś znaczenie
W tej książce pojawiają się jednostki układu SI (te same, które znasz ze szkoły) Fizycy na całym świecie posługują się jednostkami systemu nazwanego SI (co jest skrótem od francuskiej nazwy Systme Internationale). System ten jest wyjątkowo wygodny, gdyż każda jednostka pochodna jest tysięczną wielokrotnością poprzedniej. To znacznie prostsze niż stosowanie znanego z książek czy filmów anglosaskiego systemu miar i wag. Porównajmy. Jeżeli chciałbyś przeliczyć jednostki długości w systemie anglosaskim, musiałbyś pamiętać, że stopa to 12 cali, jard to 3 stopy, a mila to 1760 jardów. W systemie SI masz 1000 milimetrów w metrze, 1000 metrów w kilometrze i tak dalej. To samo ma miejsce w przypadku przeliczania jednostek masy. W systemie anglosaskim jeden funt to 16 uncji, a tona to 2000 funtów. Natomiast 1000 miligramów z systemu SI daje jeden gram, a 1000 gramów to jeden kilogram (tyle mniej więcej ważą trzy puszki napoju gazowanego). Jedynie jednostki czasu w układzie SI nie podlegają tej regule. Mnożenie i dzielenie przez 1000 jest bardzo intuicyjne, więc obliczenia przeprowadzane na jednostkach układu SI przebiegają szybciej i prościej niż analogiczne operacje prowadzone w obrębie jednostek innych układów. Jeżeli masz przeliczyć metry na kilometry, musisz podzielić liczbę metrów przez 1000 (proste), a nie, jak w przypadku przeliczania jardów na mile, przez 1760 (co nie jest ani proste, ani nie da się łatwo przeliczyć w pamięci). Mnożenie i dzielenie przez 10 w pamięci jest proste i intuicyjne.
cal × 12 stopa ×3
Przeliczanie jednostek w układach innych niż SI jest trudne do wykonania.
jard × 1760 mila Mnożniki są inne na każdym etapie przeliczania.
Zapisywanie długości w jednostkach systemu SI jest znacznie prostsze.
Przeliczanie jednostek masy też jest prostsze.
Ale jednostki czasu są od lat wszędzie takie same, więc wprowadzanie nowych byłoby głupotą!
milimetr × 1000 metr × 1000 kilometr
W każdej jednostce układu SI mieści się 1000 jednostek niższego rzędu, dzięki czemu obliczenia w tym układzie są znacznie prostsze! jesteś tutaj
69
Pytaj do woli Nie istnieją
głupie pytania
P: Powiedz mi, proszę, raz jeszcze, dlaczego muszę zapisywać wszystkie wartości w jednostkach układu SI? Przecież istnieją inne układy, z których mógłbym korzystać .
P: A które jeszcze jednostki zaliczamy do układu SI? O: Zabawne, że o to pytasz…
O
: Jednostki układu SI są używane przez naukowców całego świata od 1960 roku. To ogólnoświatowy standard, więc korzystając z niego, masz pewność, że posługujesz się tymi samymi określeniami i definicjami, co wszyscy inni ludzie dokonujący pomiarów.
Najczęściej używane jednostki układu SI
Długość
Jednostką długości w układzie SI jest metr. Inne często spotykane jednostki długości to milimetr (jedna tysięczna metra), centymetr (jedna setna metra) i kilometr (tysiąc metrów).
Jednostką czasu w układzie SI jest sekunda.
Czas
Masa
Przeliczanie jednostek czasu wymaga jedynie zdrowego rozsądku. Minuta składa się z 60 sekund, godzina z 60 minut, 24 godziny to doba, a 365 dni to rok.
Jednostką masy w układzie SI jest kilogram. Inne, wywodzące się z niej jednostki, to gram (tysięczna część kilograma) i miligram (tysięczna część grama).
Ludzie na całym świecie zrozumieją Twoje obliczenia, jeżeli będziesz stosować jednostki układu SI.
70
Rozdział 2.
Nadajmy temu wszystkiemu jakieś znaczenie Nie istnieją
głupie pytania
P
P
: Ale pisanie słowa „milimetrów” przy każdym wyniku to prawdziwa udręka. Czy nie ma na to jakichś skrótów?
: Co w takim razie zrobić z kilometrami i kilogramami? Przecież te nazwy rozpoczynają się CZTEREMA takimi samymi literami!
O: Ależ oczywiście, że są! Zasadniczo
O: „Kilo” to przedrostek pojawiający się
używa się tylko pierwszej litery nazwy jednostki — m to metry, s to sekundy i tak dalej.
P
: No dobrze, ale co zrobić z nazwami jednostek zaczynających się tą samą literą, na przykład z metrami i minutami?
O: Pierwszeństwo mają główne jednostki
układu SI. Główną jednostką długości jest metr, więc to tę jednostkę skracamy literą „m”. Główną jednostką czasu jest sekunda, zapisywana w skrócie literą s. Minutę definiuje się jako 60 sekund, więc jej skrót nie jest tak istotny. Zazwyczaj stosuje się zapis „min”.
przed nazwą jednostki. Słowo „kilogram” oznacza dosłownie 1000 gramów. „Kilometr” to odległość tysiąckrotnie większa niż metr. W skrócie pojawia się litera oznaczająca przedrostek oraz litera oznaczająca jednostkę, więc kilogramy zapisuje się jako „kg”, a kilometry jako „km”.
Gdy wszyscy stosują system SI, łatwiej interpretuje się wyniki.
Słuchaj, musisz mi pomóc — chcę wykonać to zlecenie na obudowę odtwarzacza. Czy możesz podać wartości rozmiarów w calach?
P
: Czyli przedrostek „kilo” oznacza 1000, tak? A czym w takim razie jest przedrostek „mili”? Gdy mówiono o milenium, wydawało mi się, że to również 1000, ale przecież milimetr i kilometr to dwa różne pojęcia.
O
: Doskonałe spostrzeżenie! Przedrostek „kilo” pochodzi od greckiego słowa oznaczającego „tysiąc”, natomiast przedrostek „mili” pochodzi od łacińskiego wyrażenia o tym samym znaczeniu. W układzie SI przyjęto, że przedrostek „kilo” będzie oznaczał jednostki tysiąckrotnie większe od jednostki głównej — czyli kilogram to 1000 gramów — natomiast przedrostek „mili” przed jednostką główną oznacza wielkość tysiąckrotnie mniejszą od wielkości podstawowej, zatem milimetr to jedna tysięczna metra.
P
: Zastanawia mnie jeszcze jedno. Skoro jednostką długości w układzie SI jest metr, który nie ma przedrostka, dlaczego jednostką masy jest kilogram, a nie gram? To po prostu dziwaczne!
O
: Masa większości widywanych na co dzień obiektów — samochodów, ludzi itd. — daje się ładnie opisać w kilogramach, ale mierzona w gramach sięga tysięcy, a nawet milionów. Od 1960 roku wszyscy wyrażają masę w kilogramach. Dzięki temu jest po prostu łatwiej.
WYSIL
SZARE KOMÓRKI Jak możesz zamienić zmierzone już wartości na cale bez ponownego dokonywania pomiarów?
jesteś tutaj
71
Zamiana jednostek
Czyli musimy zrobić nowy projekt, podając rozmiary obudowy w calach, a nie w mm.
Krzysiek: No tak. Przypuszczam, że możemy raz jeszcze zmierzyć całe urządzenie, używając do tego linijki wyskalowanej w calach, i narysować nowy projekt. Franek: Będziemy musieli strasznie się przy tym napracować. Poprzednie pomiary zajęły nam całe wieki. Nie chce mi się myśleć, że mamy je zrobić jeszcze raz, tym razem w calach. Krzysiek: Czy naprawdę nie ma innego wyjścia niż ponowne mierzenie obudowy? Może da się coś zrobić z tymi pomiarami, które już mamy? Kuba: Szkoda, że nie chcą od nas planów w centymetrach. Wtedy wystarczyłoby pomnożyć każdą z wartości przez 0,1, żeby zamienić milimetry na centymetry. Franek: O czym ty mówisz? Kuba: Wiemy przecież, że jeden centymetr to 10 milimetrów, czyli można zapisać, że 1 mm = 0,1 cm. A to znaczy, że jeśli pomnożymy liczbę milimetrów przez 0,1, otrzymamy wartość w centymetrach.
Jeżeli wiesz, ile cali mieści się w jednym milimetrze, możesz dokonać ZAMIANY jednostek z milimetrów na cale.
Franek: Czyli jeżeli zmierzona długość to 23 mm, a chcemy zapisać ją w centymetrach, musimy pomnożyć liczbę milimetrów przez liczbę centymetrów odpowiadającą jednemu milimetrowi, co znaczy, że 23 mm × 0,1 = 2,3 cm. Ale jak się to ma do naszego projektu? Nam potrzebne są przecież cale, a nie centymetry. Krzysiek: A może dowiedzielibyśmy się, ile cali mieści się w jednym milimetrze? Czy nie moglibyśmy wykonać wtedy takich samych obliczeń, jak w przypadku przeliczania milimetrów na centymetry? Kuba: Noo… tak, myślę, że to dobry pomysł. Franek: Czyli musimy pomnożyć wartości długości zmierzonych w milimetrach przez liczbę cali odpowiadających jednemu milimetrowi. To samo zrobiliśmy, żeby zamienić milimetry na centymetry, tyle że tym razem będzie to dokładnie to działanie, na którym nam zależy! Krzysiek: Świetnie! To oznacza, że możemy wykreślić nowe plany, używając tylko kalkulatora. Nie musimy nic więcej mierzyć. Kuba: Bierzmy się do roboty!
72
Rozdział 2.
Nadajmy temu wszystkiemu jakieś znaczenie
Przeliczając jednostki, używaj współczynników zamiany W tej chwili dysponujesz planami budowy ajPoda zapisanymi w milimetrach, a chciałbyś przeliczyć rozmiary urządzenia na cale. Operacja ta zmieni wartości wpisane w projekcie, ponieważ zamienisz jednostki na inne, ale nie zmodyfikuje faktycznych rozmiarów urządzenia. Niezależnie od tego, czy podasz wartości w calach, czy w milimetrach, ajPod nadal będzie wygodnie mieścił się w kieszeni! Wynik pomiaru ma sens tylko wtedy, gdy wartości towarzyszy jednostka. Współczynnik zamiany jednostek to liczba, przez którą należy pomnożyć wartość pomiaru, żeby przeliczyć ją z jednych jednostek na inne. Jeśli chcesz przeliczyć wynik pomiarów z milimetrów na centymetry, musisz pomnożyć go przez 0,1, ponieważ 1 mm = 0,1 cm. Na początku lub na końcu większości podręczników do fizyki znajdziesz tabele zawierające wartości współczynników zamiany jednostek, pozwalające przeliczać jednostki układu SI na jednostki innych układów, z których czasami korzysta się zwyczajowo w fizyce. Możesz też skorzystać z pomocy usługi Kalkulator Google, a jeżeli nie masz dostępu do komputera, zajrzyj na koniec tej książki. Umieściliśmy tam niektóre istotne współczynniki zamiany jednostek.
Wygooglaj to! Jeśli pracujesz w domu czy w szkole, najszybszy dostęp do wartości współczynników zamiany da Ci usługa Kalkulator Google. Wystarczy, że wpiszesz w polu wyszukiwania wyrażenie PP w calach czy NJ Z IXQWDFK, aby uruchomić usługę, która natychmiast wyświetli wyniki.
Wpisz poszukiwaną frazę w polu wyszukiwania na głównej stronie wyszukiwarki Google, www.google.pl.
Uważaj, żeby odruchowo nie otoczyć całego wyrażenia znakami cudzysłowu, gdyż w takim razie Google wyszuka strony WWW zawierające daną frazę, zamiast dokonać przeliczenia jednostek.
Zaostrz ołówek Pora obliczyć współczynnik zamiany jednostek z milimetrów na cale, żeby dokończyć kreślenie planów odtwarzacza ajPod! Wpisz w wyszukiwarce Google wyrażenie 1 mm w calach (albo sprawdź wartość współczynnika w książce). Podaj poniżej liczbę cali mieszczących się w jednym milimetrze.
Pamiętaj, żeby nadać odpowiedzi SENS i podać jej KONTEKST, zapisując przy niej odpowiednie JEDNOSTKI.
jesteś tutaj
73
Rozwiązanie zaostrzonego ołówka
Zaostrz ołówek: Rozwiązanie Pora obliczyć współczynnik zamiany jednostek z milimetrów na cale, żeby dokończyć kreślenie planów odtwarzacza ajPod! Wpisz w wyszukiwarce Google wyrażenie 1 mm w calach (albo sprawdź wartość współczynnika w książce). Podaj poniżej liczbę cali mieszczących się w jednym milimetrze.
1 milimetr to 0,0393700787 cala. Tak należy opisywać odpowiedź z zadania na klasówce — musisz uwzględnić w niej JEDNOSTKI i KONTEKST wypowiedzi. Dopiero wtedy będzie miała ZNACZENIE.
Nigdy, przenigdy nie podawaj samych wartości…
Wiesz już, czym to grozi!
Współczynnik zamiany można też zapisać w postaci ułamka Teraz, gdy już wiesz, że 1 milimetr to 0,0393700787 cala, musisz przeliczyć na cale wszystkie wartości zapisane w projekcie w milimetrach. Cała sztuka polega na zapisaniu współczynnika zamiany w postaci ułamka, którego licznik i mianownik będą wynosić tyle samo: Obydwa zapisy są równoważne.
0,0393700787 cala 1 milimetr
Wartość ułamka to 1, ponieważ jego licznik i mianownik są sobie równe.
Możesz już pomnożyć wyniki pomiarów przez współczynnik zamiany zapisany w postaci ułamka. Ponieważ jego licznik jest równy mianownikowi (są to te same długości), pomnożenie jakiejkolwiek wartości przez ułamek zamiany jest tożsame z pomnożeniem jej przez 1, co oznacza, że rozmiar pomiaru nie ulegnie zmianie. Wykonanie tego mnożenia zmieni jednostki, w jakich udzieliłeś odpowiedzi, a przecież właśnie o to Ci chodzi!
Pomnożenie wyniku pomiaru przez współczynnik zamiany jednostek nie zmienia rozmiaru wyniku, ale ZMIENIA jego JEDNOSTKI. 74
Rozdział 2.
Nadajmy temu wszystkiemu jakieś znaczenie
Sądzę, że ułamek zamiany jednostek można zapisywać dowolnie — nieważne, czy w liczniku znajdą się cale, czy milimetry, dlatego muszę zastanowić się, jak chcę go zapisać.
Jednostki zapisane w ułamku można skracać tak samo, jak skraca się liczby. Licznik i mianownik ułamka opisują tę samą długość.
Ułamek zamiany jednostek możesz zapisać w dowolny sposób. 1 milimetr 0,0393700787 cala
=
0,0393700787 cala 1 milimetr
=1
Chcemy przeliczyć szerokość odtwarzacza (60 mm) na cale, więc należy użyć takiej postaci ułamka zamiany jednostek, która sprawi, że wartość pomiaru będzie zapisana w calach, bo milimetry zostaną skrócone. Jednostka milimetr znajduje się w liczniku ć. i w mianowniku zapisu, więc można ją skróci
60 milimetrów w calach = 60 millimetrów ×
Jedyną jednostką, która pozostanie w zapisie, są cale — i o to właśnie chodziło.
0,0393700787 cala 1 millimetr
Zastanów się nad ROZMIAREM odpowiedzi. Spodziewasz się liczby mniejszej od 60, więc ta wydaje się być poprawna.
= 2,362204722 cala
Nie istnieją
głupie pytania
P
P
: Nie rozumiem, dlaczego ułamek zamiany jednostek miałby być równy 1. Jak to możliwe, skoro w liczniku i w mianowniku pojawiają się zupełnie inne liczby?
: A to, w jakiej kolejności mam zapisywać ułamek, będę wiedzieć dzięki jednostkom, które chcę ostatecznie otrzymać?
O: Poza innymi liczbami w liczniku
: Tak. Dążysz do tego, żeby stare jednostki skróciły się w wyniku dzielenia, pozostawiając w zapisie tylko nową jednostkę. Zapisz ułamek tak, żeby móc wykonać odpowiednie działania.
i mianowniku ułamka pojawiają się też inne jednostki. Wyrażenia znajdujące się w liczniku i mianowniku ułamka odpowiadają tej samej długości, więc cały ułamek jest równy 1. Liczby różnią się od siebie, ponieważ długość została wyrażona w innych jednostkach.
O
Możesz też zadać sobie pytanie „Czy spodziewam się odpowiedzi większej, czy mniejszej od wartości początkowej?”. Ta metoda też sprawdza się doskonale.
P
: Tym razem chciałem przeliczyć milimetry na cale, ale czy jeśli chciałbym wykonać operację ODWROTNĄ, musiałbym odwrócić ułamek zamiany?
O
: Dokładnie! Oczywiście zawsze sprawdź, czy się nie pomyliłeś. Zastanów się, czy stare jednostki na pewno się skrócą, i sprawdź, czy zgadza się mniej więcej rząd wielkości odpowiedzi.
jesteś tutaj
75
Jednostki się przydają
Hmm… czy to nie oczywiste, że skoro 1 mm = 0,0393700787 cala, to 60 mm będzie wartością odpowiednio sześćdziesiąt razy większą? Czy nie wystarczy po prostu pomnożyć współczynnika zamiany jednostek przez 60? Po co zawracać sobie głowę jakimiś ułamkami i jednostkami?
Rachunek jednostek pomaga uniknąć błędów podczas rozwiązywania trudniejszych problemów. Tym razem przeliczałeś tylko jeden rodzaj jednostek, ale już niedługo będziesz musiał przeliczyć lata na sekundy, a to oznacza przeliczenie sekundy na minuty, potem na godziny, na dni i wreszcie na lata. Jeden problem będzie wymagać używania pięciu rożnych rodzajów jednostek! Dlatego warto ćwiczyć metody rozwiązywania bardziej skomplikowanych problemów na prostszych zadaniach. Przypomina to nieco ciągłe ćwiczenie jednego uderzenia w tenisie — tylko w ten sposób można wypracować odpowiednią technikę. Później, gdy przychodzi Ci zmierzyć się z trudnym przeciwnikiem, uderzenie przychodzi Ci z niebywałą łatwością i wcale nie musisz angażować mózgu w analizę zdarzeń na korcie. Pamiętaj też, że nauczyciel doceni Twój tok rozumowania, nawet jeśli ostatecznie udzielona odpowiedź będzie błędna. Nauczyciele fizyki mają w zwyczaju nagradzać uczniów za zrozumienie fizyki, a to oznacza, że musisz pokazać im, w jaki sposób doszedłeś do odpowiedzi.
76
Rozdział 2.
Czyli możemy liczyć na Twoją pomoc w przeliczaniu jednostek z projektu na cale?
Nadajmy temu wszystkiemu jakieś znaczenie
Teraz możesz zaktualizować projekt Dzięki Kalkulatorowi Google wiesz już, że 1 mm = 0,0393700787 cala. Pora teraz zaktualizować projekt i przeliczyć milimetry na cale, żeby fabryka mogła wyprodukować prototyp.
Zaostrz ołówek Poniżej masz plan odtwarzacza z podanymi wartościami poszczególnych rozmiarów zapisanymi w milimetrach. Zamień je na cale i zdobądź jeden z egzemplarzy z limitowanej serii! Pamiętaj, żeby pokazać poszczególne etapy swojej pracy (umieść obliczenia po prawej stronie projektu). Pamiętaj, żeby zapisać w projekcie JEDNOSTKI!
Tu masz trochę wolnego miejsca na obliczenia. 42 mm
38 mm
100 mm
1 mm
60 mm
jesteś tutaj
77
Rozwiązanie zaostrzonego ołówka
Zaostrz ołówek: Rozwiązanie
Poniżej masz plan odtwarzacza z podanymi wartościami poszczególnych rozmiarów zapisanymi w milimetrach. Zamień je na cale i zdobądź jeden z egzemplarzy z limitowanej serii! Pamiętaj, żeby pokazać poszczególne etapy swojej pracy (umieść obliczenia po prawej stronie projektu).
1,6535433054 cala
42 mm
1 mm
42 mm w calach 0,0393700787 cala = 42 mm x 1 mm = 1,6535433054 cala
3,93700787 cala
38 mm w calach 0,0393700787 cala = 38 mm x 1 mm 100 mm = 1,4960629906 cala
0,0393700787 cala
38 mm
1,4960629906 cala
Podkreśl dwukrotnie odpowiedź końcową, żeby była dobrze widoczna.
Upewnij poszczeg się, że zapisze sz pracy, ż ólne etapy e miał wątpby nikt nie fragment liwości, który rozwiązu zadania właśnie jesz.
100 mm w calach 0,0393700787 cala = 100 mm x 1 mm = 3,93700787 cala
60 mm w calach 0,0393700787 cala = 60 mm x 1 mm = 2.362204722 cala
2,362204722 cala
60 mm
1 mm w calach — wiemy już, że 1 mm = 0,0393700787 cala
Jeżeli w czasie rozwiązywania zadania musisz zmienić jednostki, poszukaj odpowiedniego współczynnika zamiany jednostek i pokaż poszczególne etapy obliczeń! 78
Rozdział 2.
Nadajmy temu wszystkiemu jakieś znaczenie
Zamianajednostek już za Tobą! Zamieniłeś jednostki wszystkich pomiarów z milimetrów na cale i po sprawdzeniu, czy po każdej wartości pojawia się jednostka, wysłałeś plany do fabryki, więc możesz spokojnie oddać się marzeniom o ajPodzie z limitowanej kolekcji…
Pamiętaj, żeby zapisać jednostkę po KAŻDEJ wartości, która jest odpowiedzią końcową.
Jakiej linijki używałeś?! Nie ma takiej możliwości, żebyśmy odmierzyli odcinek o długości 2,362204722 cala!
AleNADAL coś jest nie tak… Kilka godzin po wysłaniu maila z projektem zadzwonił jeden z pracowników fabryki. Okazuje się, że fabryka nie jest w stanie wyprodukować obudowy ajPoda z dokładnością do 0,0000000001 cala!
WYSIL
SZARE KOMÓRKI Co może być przyczyną tego problemu? Jak go rozwiązać?
jesteś tutaj
79
Liczba cyfr znaczących jest znacząca
Co zrobić z liczbami zbyt długimi, by można z nich skorzystać Problem polega na tym, że Twoje pomiary składają się ze zbyt wielu cyfr. Z projektu wynika, że ajPod ma 2,362204722 cala szerokości, co sugeruje, że zmierzyłeś ją z dokładnością do 0,000000001 cala. Ale jeżeli nie masz linijki, którą mógłbyś mierzyć pojedyncze atomy, nie mógłbyś tego zrobić! Musisz zdecydować, które z cyfr odpowiedzi są znaczące. Najbardziej znaczącą cyfrą jest ta, która mówi Ci, jak duża jest cała liczba — zazwyczaj jest to pierwsza niezerowa cyfra liczby. Kolejna cyfra ma już mniejsze znaczenie i tak dalej.
W jednostce mieści się 10 części dziesiętnych.
W jednej części dziesiątej mieści się 10 części setnych jedności.
Miejsce jedności Najbardziej znacząca cyfra to ta, która określa RZĄD WIELKOŚCI liczby. W podanym przykładzie najbardziej znaczącą cyfrą jest cyfra jedności.
W liczbie 0,0022 najbardziej znaczącą cyfrą jest cyfra części tysięcznych.
80
Rozdział 2.
Części dziesiętne
Części setne
Narysowane poniżej klocki odpowiadają liczbie 1,1111 (tj. jedna jednostka, jedna część dziesiętna, jedna część setna, jedna część tysięczna, jedna część dziesięciotysięczna).
W jednej części setnej mieści się 10 części tysięcznych jedności.
Części tysięczne
W jednej części tysięcznej mieści się 10 części dziesięciotysięcznych jedności.
Części dziesięciotysięczne
Przecinek
W tym wielkim kwadracie mieści się 10 000 naprawdę małych kwadratów. W porównaniu z rozmiarem dużego kwadratu rozmiar małego kwadratu nie ma znaczenia.
Cyfrą najbardziej znaczącą jest ta, która określa RZĄD WIELKOŚCI liczby, co oznacza, że jest nią pierwsza cyfra niezerowa.
Nadajmy temu wszystkiemu jakieś znaczenie
Ile cyfr wartości pomiaru wydaje się mieć znaczenie? Ponieważ zapisane w projekcie wartości składają się ze zbyt wielu cyfr, należy je zaokrąglić, ucinając mniej znaczące cyfry. Jeśli będziesz zaokrąglać liczbę 2,362204722 cala do jednej cyfry znaczącej, otrzymasz wartość 2 cale (gdyż pierwotny wynik jest bliższy liczbie 2 niż liczbie 3). Jeśli będziesz zaokrąglać ją do dwóch cyfr znaczących, otrzymasz wartość 2,4 cala (ponieważ wartość pierwotna jest bliższa liczbie 2,4 niż 2,3).
Na razie nie przejmuj się zbytnio problemem zaokrąglania — zajmiemy się nim na następnych stronach.
Ale do ilu cyfr znaczących należy zaokrąglić wyniki pomiarów?
Zaostrz ołówek Narysuj w kratkach kwadraty i kolumny, które będą odpowiadać liczbie 2,362204722 cali (to zmierzona szerokość ajPoda), tak samo, jak zrobiliśmy to na poprzedniej stronie. Obok rysunków napisz cyfrę, której mają odpowiadać poszczególne kratki. (Raczej nie wszystkie cyfry z wyznaczonej szerokości zmieszczą się w udostępnionym polu).
Narysowaliśmy za Ciebie kwadrat jednostek. Musisz teraz dorysować drugi, żeby zobrazować cyfrę 2 z wyniku pomiarów.
Ile cyfr pomiaru wydaje się mieć znaczenie? Mówiąc inaczej, które z cyfr będą jeszcze wpływać na rozmiar wyniku? Podaj odpowiedź poniżej.
Kolumny dziesiątek możesz umieścić jedną obok drugiej.
Miejsce jedności
, Przecinek
Części dziesiętne
Części setne
Części tysięczne Części dziesięciotysięczne
jesteś tutaj
81
Rozwiązanie zaostrzonego ołówka
Zaostrz ołówek: Rozwiązanie
Narysuj w kratkach kwadraty i kolumny, które będą odpowiadać liczbie 2,362204722 cali (to zmierzona szerokość ajPoda), tak samo, jak zrobiliśmy to na poprzedniej stronie. Obok rysunków napisz cyfrę, której mają odpowiadać poszczególne kratki. (Raczej nie wszystkie cyfry z wyznaczonej szerokości zmieszczą się w udostępnionym polu). Ile cyfr pomiaru wydaje się mieć znaczenie? Mówiąc inaczej, które z cyfr będą jeszcze wpływać na wielkość wyniku? Podaj odpowiedź poniżej. Tylko trzy pierwsze cyfry dają rzeczywisty wkład do odpowiedzi. Części tysięczne i dziesięciotysięczne ułamka można pominąć. Uważam, że powinienem zaokrąglić wynik do trzech cyfr znaczących.
Te cyfry mają ZNACZĄCY wpływ na WIELKOŚĆ wyniku.
2
, 3 6 2 2 Te cyfry można pominąć, ponieważ nie mają większego wpływu na WIELKOŚĆ odpowiedzi.
Miejsce jedności
,
Części dziesiętne
Części setne
Części tysięczne Części dziesięciotysięczne
Najbardziej znaczące są TRZY pierwsze cyfry liczby. Pozostałe nie wnoszą wiele do WIELKOŚCI wyniku. 82
Rozdział 2.
Nadajmy temu wszystkiemu jakieś znaczenie
Zazwyczaj odpowiedzi zaokrągla się do trzech cyfr znaczących Jeżeli nie dysponujesz żadnymi dodatkowymi informacjami na temat wyniku, powinieneś zaokrąglać odpowiedzi końcowe do trzech cyfr znaczących. Pozostałe cyfry nie zmieniają znacząco rozmiaru wyniku.
Cyfra 5 jest granicą określającą, czy należy zaokrąglać w górę, czy w dół.
Zaokrąglając wyniki, musisz przestrzegać pewnych reguł Przed zaokrągleniem wyniku sprawdź, jaka cyfra znajduje się po prawej stronie ostatniej cyfry znaczącej. Jeśli jest to cyfra 4 lub mniejsza, dokonaj zaokrąglenia w dół, jeśli cyfrą tą jest 6 lub cyfra większa, dokonaj zaokrąglenia w górę. Zgodnie z tą zasadą szerokość odtwarzacza ajPod — 2,3622… cala — należałoby zaokrąglić w dół do wartości 2,36 cala, ponieważ wynik jest bliższy liczbie 2,36 cala niż 2,37 cala. Natomiast wynik 4,5874… cala trzeba zaokrąglić w górę do wartości 4,59 cala, gdyż jest on bliższy wartości 4,59 niż 4,58. Jeśli cyfrą stojącą po prawej stronie ostatniej cyfry znaczącej jest 5, musisz sprawdzić, czy za nią pojawia się kolejna cyfra. Jeśli tak, dokonaj zaokrąglenia w górę. Jeśli 5 jest ostatnią cyfrą, dokonaj zaokrąglenia w górę lub w dół do najbliższej cyfry parzystej. Oznacza to, że liczbę 2,365 należy zaokrąglić w dół do wartości 2,36, natomiast liczba 2,375 zostanie zaokrąglona w gorę do wartości 2,38.
Jeśli cyfrą sąsiadującą z prawej strony z ostatnią z cyfr znaczących jest 4 lub mniej niż 4, dokonaj zaokrąglenia w dół.
Jeśli cyfrą sąsiadującą z prawej strony z ostatnią z cyfr znaczących jest 6 lub więcej niż 6, dokonaj zaokrąglenia w górę.
Jeśli następne cyfry przenoszą Cię ponad granicę odcięcia, dokonaj zaokrąglenia w górę.
Po zaokrągleniu wyniku zaznacz w odpowiedzi, że wartość została ograniczona do samych cyfr znaczących. W przypadkach, gdy dokładność wyniku nie jest określana wyznaczonym błędem pomiaru, stosuje się zapis x 2,36. Symbol | oznacza „w przybliżeniu”
Sposób zaokrąglania liczby zależy od cyfry stojącej po prawej stronie ostatniej cyfry znaczącej.
Jeśli cyfrą sąsiadującą z prawej strony z ostatnią z cyfr znaczących jest 5, a po niej pojawiają się inne cyfry, dokonaj zaokrąglenia w górę.
Jeśli cyfrą sąsiadującą z prawej strony z ostatnią z cyfr znaczących jest 5 i nie pojawiają się po niej inne cyfry, dokonaj zaokrąglenia w górę lub w dół do najbliższej cyfry parzystej.
jesteś tutaj
83
Różnica między cyframi a miejscami po przecinku Ja mam w zwyczaju zaokrąglać liczby zawsze do określonej liczby miejsc po przecinku. Czemu mam w ogóle zawracać sobie głowę jakimiś cyframi znaczącymi? Dlaczego nie powiemy sobie „Będziemy zaokrąglać wszystkie wyniki do dwóch miejsc po przecinku?”. Czy to nie to samo?
Miejsca po przecinku to nie to samo, co cyfry znaczące. Obydwa określenia pozwalają zdefiniować ilość cyfr w ułamku dziesiętnym, ale ich znaczenie jest zupełnie inne. Po przedstawieniu liczby 2,3622… w postaci kwadratów i kolumn widać, że pierwsze trzy cyfry w większym stopniu wpływają na rozmiar wyniku niż pozostałe cyfry. Zatem, zgodnie z regułami zaokrąglania, zapiszesz tę liczbę w postaci 2,36, czyli faktycznie zaokrąglisz ją do dwóch miejsc po przecinku… ale to prawda tylko dla tego przypadku! Załóżmy teraz, że wynikiem pomiaru jest wartość 236,22. Liczbę tę można narysować dokładnie tak samo, jak robiliśmy to poprzednio. Znów okazuje się, że trzy pierwsze cyfry mają znacznie większe znaczenie niż pozostałe, więc zaokrąglisz wynik do wartości 236. Na razie wszystko przebiega utartym torem. Ale spójrz, tym razem zaokrągliłeś liczbę wyłącznie do miejsc jedności, zupełnie pomijając miejsca po przecinku. Ponieważ o kształcie odpowiedzi decydują trzy pierwsze cyfry, te najbardziej znaczące, postaraj się raczej patrzeć na wyniki przez pryzmat cyfr znaczących, a nie miejsc po przecinku. Trzy pierwsze cyfry liczby mogą wypadać przed przecinkiem, za nim lub obejmować przecinek, dlatego lepiej rozważać dokładność wyniku w kategoriach cyfr znaczących, a nie miejsc po przecinku.
Najbardziej znaczącymi cyframi KAŻDEJ liczby są jej trzy pierwsze cyfry (niezależnie od tego, czy jej wartość jest bardzo duża, czy bardzo mała).
2
Jednostki
, 3
Części dziesiętne
6 2 2
Części setne
Części dziesięciotysięczne
Części tysięczne
84
Rozdział 2.
2
3
6, 2 2
Części setne Setki
Dziesiątki
Jedności
Części dziesiętne
Nadajmy temu wszystkiemu jakieś znaczenie
Czymam zaokrąglić rozmiary ajPoda do trzech cyfr znaczących? Jesteś na najlepszej drodze do otrzymania nagrody w postaci odtwarzacza z limitowanej serii! Zmierzyłeś już linijką rozmiary obudowy i narysowałeś projekt, na podstawie którego fabryka może wyprodukować odtwarzacze. Po małej wpadce, w wyniku której otrzymałeś odtwarzacz dwudziestopięciokrotnie większy, niż należało (bo na projekcie zabrakło jednostek), odrobiłeś wszystkie zaległości, poznając współczynniki zamiany jednostek, dzięki czemu mogłeś przeliczyć milimetry na cale. W ten sposób uniknąłeś potrzeby ponownego dokonywania pomiarów. Potem fabryka zwróciła Ci uwagę, że obliczone rozmiary urządzenia są zapisane za pomocą zbyt wielu cyfr — okazuje się, że nie wolno wierzyć we wszystko, co podaje kalkulator! Ale zrozumiałeś już, że niektóre cyfry zapisu są ważniejsze niż inne, ponieważ to one decydują przede wszystkim o wielkości wyniku. Wiesz już też, że zazwyczaj zaokrąglenia dokonuje się do trzech cyfr znaczących. A zatem możemy ruszać dalej?
Wydaje mi się, że zaokrąglanie do trzech cyfr znaczących to ogólna zasada panująca w fizyce. Ale co mam zrobić, gdy wiem coś więcej na temat wykonania konkretnego pomiaru? Czy to zmienia obowiązującą zasadę?
Zazwyczaj odpowiedzi zaokrągla się do trzech cyfr znaczących Jeżeli nie dysponujesz żadnymi dodatkowymi informacjami na temat wyniku, powinieneś zaokrąglać odpowiedzi końcowe do trzech cyfr znaczących. Pozostałe cyfry nie zmieniają znacząco rozmiaru wyniku.
WYSIL
SZARE KOMÓRKI W jaki sposób metoda wykonania pomiarów może wpływać na liczbę cyfr znaczących wyniku?
jesteś tutaj
85
Krótko o zaokrąglaniu
Przecież OD RAZU dokonałeś zaokrąglenia pierwszych zmierzonych wartości! Podczas mierzenia rozmiarów odtwarzacza ajPod na pewno nieraz stwierdziłeś, że niektóre z długości nie są dokładnymi wielokrotnościami milimetra. Mierzona krawędź nie schodziła się dokładnie z linią narysowaną na skali linijki. W takich przypadkach dokonałeś zapewne intuicyjnego zaokrąglenia do najbliższej wartości na skali. Jeśli pomiar wypadał pomiędzy wartością 6,5 mm a 7 mm, zapewne zaokrąglałeś go w górę do wartości 7 mm, jeżeli zaś przypadał gdzieś pomiędzy 7 mm a 7,5 mm, przypuszczalnie zaokrąglałeś go w dół do 7 mm. y Pomiar przypadając i pomiędzy wartościamkrągla 6,5 mm a 7 mm zao . się w górę do 7 mm
Powiększyliśmy rys un żebyś mógł przyjrzeć ek, dokładniej opisywa się nemu problemowi.
Pomiar przypa da pomiędzy warto jący 7 mm a 7,5 mmściami się w dół do 7 zaokrągla mm.
jący Pomiar przypada iami śc pomiędzy warto 7,5 mm a 8 mm górę zaokrągla się w do 8 mm.
Wyniki wolno Ci podawać tylko z dokładnością do PEŁNYCH warto ści najmniejszej podziałk i skali.
Najmniejsza podziałka skali to 1 mm.
Pamiętaj, żeby zawsze zaokrąglać pomiary do najbliższej podziałki na skali przyrządu mierniczego. 86
Rozdział 2.
Nadajmy temu wszystkiemu jakieś znaczenie
Każdy pomiar jest obarczony błędem (zwanym czasem niepewnością)
Wartość pomiaru zapisana jako „7 mm” może w rzeczywistości leżeć gdziekolwiek w przedziale od 6,5 milimetra do 7,5 milimetra. Wyni k z błędem zapisuje się w postaci 7,0 mm wraz ± 0,5 mm.
Wykonując jakiś pomiar za pomocą urządzenia opatrzonego skalą, zawsze przeprowadzasz intuicyjnie operację zaokrąglenia wyniku do najbliższej podziałki na skali. Wynika stąd jednoznacznie, że wynik zapisany jako „7 mm” może w rzeczywistości odpowiadać dowolnej wartości z przedziału od nieco ponad 6,5 mm do tuż poniżej 7,5 mm.
Oznacza to, że osoba odczytująca wyniki pomiarów (Ty lub ktokolwiek inny) musi w jakiś sposób dowiedzieć się, jaką niepewnością czy też jakim błędem obarczone są wszystkie wyniki. Czy długość mierzono linijką z podziałką 1 milimetra, czy za pomocą mikromierza z podziałką co 0,001 milimetra?
Jeśli wyniki pomiarów zaznaczasz na rysunku, zawsze możesz posłużyć się słupkiem błędu, żeby zaznaczyć obszar, w którym może znajdować się prawdziwa wartość pomiaru.
Gdy zapisujesz wyniki w postaci liczb, możesz za ich pomocą zapisać również margines błędu. Wartość pomiaru rzędu 7 milimetrów mogła być w rzeczywistości większa nawet o 0,5 milimetra (i zaokrąglona w dół) lub nawet o 0,5 milimetra mniejsza (i zaokrąglona w górę). Wynik wraz z błędem zapisuje się w postaci 7,0 mm ± 0,5 mm.
Ponieważ zaokrąglasz wynik pomiaru do najbliższej wartości naniesionej na skalę przyrządu, błąd związany z odczytem wynosi zawsze ± pół najmniejszej podziałki skali. Ten znak odczytuje się jako „plus-minus”.
Nie istnieją
głupie pytania
P: Czy to, że moje pomiary są obarczone błędem, oznacza, że zrobiłem coś źle?
SŁUPEK BŁĘDU pokazuje zakres, w którym może mieścić się rzeczywista wartość pomiaru. W tym przypadku jest to 0,5 milimetra w każdą stronę od wyznaczonej wartości.
P: Dobrze, ale kilka stron wcześniej ustaliliśmy,
O
że będziemy zaokrąglać wyniki obliczeń do trzech cyfr znaczących, a teraz zapisujemy wyniki pomiarów w postaci 7,0 mm ± 0,5 mm. Ani wynik pomiaru, ani błąd nie mają trzech cyfr znaczących!
P: Czyli jeśli użyję dokładniejszego przyrządu, uda mi się
: Przytoczona przez Ciebie (ogólna) reguła dotyczy obliczeń, a nie wartości otrzymywanych z pomiarów.
: Nie! W tym kontekście „błąd” należy rozumieć jako „niepewność” — obszar, w którym mógł znajdować się rzeczywisty wynik pomiaru.
całkowicie wyeliminować błąd, prawda?
O: Raczej nie. Możesz zmniejszyć niepewność pomiarową, jeśli
zamiast linijki użyjesz śruby mikrometrycznej. Wtedy błąd odczytu będzie wynosić ± 0,0005 milimetrów, a nie ± 0,5 milimetra. Jednak na poziomie atomowym żadna powierzchnia nie jest idealnie gładka, więc nawet mierząc coś z dokładnością do wymiarów atomu, nie zdołasz pozbyć się błędów zupełnie.
P: Czy zatem próba zredukowania błędów pomiarowych jest potrzebna, czy to tylko zbędny perfekcjonizm?
O
: Im mniejszy jest błąd, tym bardziej możesz ufać wynikom pomiarów.
O
P: Ale skoro wiem, jak przebiegał pomiar, to na pewno muszę skorzystać z tej wiedzy podczas zaokrąglania wartości podawanych w projekcie, prawda?
O
: Owszem. Zaokrąglanie do trzech cyfr znaczących to ogólna zasada, którą stosujesz wtedy, gdy nie wiesz nic na temat sposobu wykonania pomiaru. Jeżeli jednak dysponujesz dokładniejszymi wiadomościami na temat niepewności pomiarowej, możesz uwzględnić propagację (przenoszenie się) błędów w całym procesie przeliczania jednostek.
P: To zdaje się mieć sens, ale jak mam się za to ZABRAĆ? O: Zabawne, że o to pytasz, bo właśnie mieliśmy poruszyć ten
temat.
jesteś tutaj
87
Zaokrąglanie błędów
Musisz zaznaczyć propagację błędu na wszystkie wartości umieszczone w projekcie Mierząc rozmiary ajPoda linijką, dokonywałeś zaokrąglenia odczytywanych wielkości do najbliższej podziałki na skali. W ten sposób w projekcie pojawiły się błędy związane z każdym wykonanym pomiarem.
ROZMIAR mierzonego obiektu nie zależy od stosowanych jednostek, więc po ich zamianie pozostanie ten sam.
Chcąc uwzględnić w projekcie calowy odpowiednik wartości błędów określonych w milimetrach, musisz dokonać zamiany jednostek błędów z milimetrów na cale. Po wykonaniu tej operacji będziesz mógł podać odpowiedzi końcowe w calach i uwzględnić błąd w tych samych jednostkach, więc pracownicy fabryki będą wiedzieli, jaką dokładność muszą zachować podczas produkcji.
Ale kłopot polegał przecież na tym, że przeliczone wartości pomiarów składały się ze zbyt dużej liczby cyfr. Jeżeli przeliczę teraz błędy z milimetrów na cale, stanę przed tym samym, nierozwiązanym problemem — błędy podane w nowych jednostkach są zapisane za pomocą zbyt wielu cyfr! Skąd ludzie mają wiedzieć, które z cyfr wartości niepewności pomiarowej są znaczące?!
WYSOKOŚĆ słupka błędu również nie zmienia się podczas zamiany jednostek.
Dokonaj zaokrąglenia przeliczonych wartości błędów do JEDNEJ cyfry znaczącej. Po dokonaniu zamiany jednostek w błędzie dokonaj zaokrąglenia jego wartości do jednej cyfry znaczącej — to ogólnie przyjęty zwyczaj. Później przeprowadź operację zaokrąglenia wartości pomiaru do ostatniej cyfry pozostającej pod wpływem błędu (stwierdzenie to jest równoznaczne z powiedzeniem „dokonaj zaokrąglenia wyniku do tej samej liczby miejsc po przecinku, co w zapisie błędu”).
To tylko wartość przykładowa — po przeliczeniu jednostek dla błędów otrzymasz zupełnie inną liczbę cali.
88
Rozdział 2.
Jeżeli zatem po przeliczeniu jednostek uzyskasz błąd o wartości ± 0,061842375 cala, powinieneś zaokrąglić go do jednej cyfry znaczącej, czyli do postaci ± 0,06 cala. Oznacza to, że pomiar o wartości 27 mm przeliczony na cale do postaci 1,0106299213 cala powinien zostać zapisany jako (1,01 ± 0,06) cala, gdyż ostatnią cyfrą wyniku zmienianą przez błąd jest ta, która stoi na miejscu części setnych.
Ogólnie przyjętym zwyczajem jest zapisywanie wartości błędów z dokładnością do JEDNEJ cyfry znaczącej i zaokrąglanie wyników pomiarów do ostatniej cyfry pozostającej pod wpływem błędu.
Nadajmy temu wszystkiemu jakieś znaczenie
Świetnie!Pora znów zmierzyć się z projektem! Teraz, gdy wiesz już, jak przeliczyć wartości błędów na nowe jednostki i ile cyfr znaczących uwzględnić w ostatecznym zapisie, możesz powrócić do pracy nad projektem!
Zaostrz ołówek Skorzystaj z informacji zawartych na poprzedniej stronie, by określić, ile cyfr znaczących uwzględnić w podawanych wynikach. Zapisz w pustych polach rozmiary obudowy ajPoda już po zaokrągleniu! Pamiętaj, że mierzyłeś je z dokładnością do najmniejszej podziałki na skali linijki milimetrowej, a Kalkulator Google obliczył wartość błędu 1 mm = 0,0393700787 cala. Pamiętaj też, by obok ostatecznego wyniku podać również wartość błędu. Masz tu trochę wolnego miejsca, żeby dokonać przeliczeń błędów. Upewnij się, że dokładnie opiszesz wszystkie kroki swoich obliczeń.
3,93700787 cala
=
0,0393700787 cala
1,4960629906 cala
1,6535433054 cala
Pamiętałeś o jednostkach?
2.362204722 cala
jesteś tutaj
89
Rozwiązanie zaostrzonego ołówka
Zaostrz ołówek: Rozwiązanie
Skorzystaj z informacji zawartych na poprzedniej stronie, by określić, ile cyfr znaczących uwzględnić w podawanych wynikach. Zapisz w pustych polach rozmiary obudowy ajPoda już po zaokrągleniu! Pamiętaj, że mierzyłeś je z dokładnością do najmniejszej podziałki na skali linijki milimetrowej, a Kalkulator Google obliczył wartość błędu 1 mm = 0,0393700787 cala. Pamiętaj też, by obok ostatecznego wyniku podać również wartość błędu. Masz tu trochę wolnego miejsca, żeby dokonać przeliczeń błędów. Upewnij się, że dokładnie opiszesz wszystkie kroki swoich obliczeń.
(1,50 ± 0,02) cala
(1,65 ± 0,02) cala
(0,04 ± 0,02) cala
(3,94 ± 0,02) cala
Najmniejsza podziałka na skali linijki, którą mierzyłem ajPoda, to 1 mm, a to oznacza, że błąd pomiaru wynosi ± 0,5 mm.
Pamiętałeś o jednostkach
Zamiana jednostek błędów — 0,5 mm w calach
= 0,5 mm ×
0,0393700787 cala 1 mm
= 0,01968503935 cala Zaokrąglam błąd do jednej cyfry znaczącej: Wartość błędu to ± 0,02 cala Zaokrąglam wyniki mierzenia ajPoda do tej samej liczby miejsc po przecinku (czyli w tym przypadku do dwóch miejsc po przecinku).
(2,36 ± 0,02) cala Hej… czy możesz już przesłać nam te plany? Zaczynamy się obawiać, że możemy nie zdążyć na czas…
90
Rozdział 2.
Nadajmy temu wszystkiemu jakieś znaczenie
STÓJ! Zanim klikniesz przycisk wysyłania, sprawdź, czy odpowiedź jest dobrze sKROJona?! Wszystko, co działo się do tej pory, przekonało Cię zapewne, że zawsze warto sprawdzić jeszcze raz całe rozwiązanie, zanim wyślesz je dalej. A zatem — czy Twoja odpowiedź jest dobrze sKROJona? K to kontekst — Spójrz raz jeszcze na cały problem. Czy to, co chciałeś zrobić, było faktycznie tym, co rzeczywiście zrobiłeś, żeby uzyskać odpowiedź? R to rozmiar — Jakiego rzędu wielkości odpowiedzi oczekiwałeś? O to obliczenia — Sprawdź je raz jeszcze i poszukaj głupich błędów popełnianych przez nieuwagę! J to jednostki — Czy wszystkie odpowiedzi są zapisane w odpowiednich (takich, o które Cię proszono) jednostkach?
Zanim oddasz odpowiedzi, zawsze sprawdź, czy są poprawne.
Zaostrz ołówek Wpisz odpowiedzi na zadane pytania, żeby sprawdzić, czy projekt odtwarzacza ajPod jest dobrze sKROJony!
K R O J
KONTEKST — Czy to, co chciałeś zrobić, było faktycznie tym, co rzeczywiście zrobiłeś, żeby uzyskać odpowiedź?
Chodzi o to, żeby na klasówkach nie tracić punktów za głupie błędy, których można było uniknąć.
ROZMIAR — Czy odpowiedzi są tego rzędu wielkości, jakiego się spodziewałeś?
OBLICZENIA — Czy z punktu widzenia zasad matematyki wszystko jest w porządku?
JEDNOSTKI — Czy wszystkie wartości są opisane jednostkami i czy są to te jednostki, o które Cię proszono?
jesteś tutaj
91
Skrojone rozwiązanie
Zaostrz ołówek: Rozwiązanie
K R O J
Wpisz odpowiedzi na zadane pytania, żeby sprawdzić, czy projekt odtwarzacza ajPod jest dobrze sKROJony!
KONTEKST — Czy to, co chciałeś zrobić, było faktycznie tym, co rzeczywiście zrobiłeś, żeby uzyskać odpowiedź?
To WYJĄTKOWO wygodny sposób sprawdzania, czy odpowiedź jest wiarygodna.
Chcę przeliczyć odpowiedzi z milimetrów na cale i zapisać je z dokładnością do odpowiedniej liczby cyfr znaczących (określonej na podstawie wartości błędów związanych z wykonanymi pomiarami).
ROZMIAR — Czy odpowiedzi są tego rzędu wielkości, jakiego się spodziewałeś? Ponieważ cale są większe niż milimetry, odpowiedzi podane w calach powinny być mniejsze niż wartości pomiarów uzyskane w milimetrach. Na oko sądząc, są one właściwe dla rozmiarów przenośnego odtwarzacza muzyki.
OBLICZENIA — Czy z punktu widzenia zasad matematyki wszystko jest w porządku? Wydaje mi się, że tak. Współczynnik zamiany jednostek jest zapisany prawidłowo (właściwe jednostki skracają się), a rząd wielkości odpowiedzi był już sprawdzany i też wydaje się być poprawny.
JEDNOSTKI — Czy wszystkie wartości są opisane jednostkami i czy są to te jednostki, o które Cię proszono? Fabryka prosiła o podanie wyników w calach, więc przeliczyłem odpowiedzi na cale. Zapisałem też wynik z dokładnością do odpowiedniej liczby cyfr znaczących.
Zanim zajmiesz się nowym problemem, zawsze zadaj sobie pytanie „Czy odpowiedź jest dobrze sKROJona?”.
92
Rozdział 2.
Nadajmy temu wszystkiemu jakieś znaczenie
Rozgryzłeś to! Projekt nareszcie jest wykonany poprawnie i pracownicy fabryki są zadowoleni! Zanim się obejrzałeś, już leżysz na brzegu basenu i cieszysz się egzemplarzem odtwarzacza ajPod pochodzącym z limitowanej serii. Ale co stało się z ogromnym ajPodem, który dostarczyła poczta? Został wystawiony na cieszącej się ogromnym zainteresowaniem aukcji internetowej jako jeszcze bardziej limitowany egzemplarz i sprzedano go za oszałamiającą kwotę.
Wypas!
jesteś tutaj
93
Czy to już Twoje ostatnie słowo?
To zero daje Ci dodatkowe informacje. Liczba cyfr znaczących odpowiedzi daje pewne informacje na temat rozmiaru błędu. Ostatnia zapisana cyfra wyniku jest cyfrą niepewną. Przeanalizujmy przytoczony przez Ciebie przykład — zapisany błąd wynosi ± 0,02 cala, co oznacza, że zmierzona długość może różnić się od podanej wartości o dwie setne cala w każdą ze stron. Zapisanie wartości pomiaru w postaci 1,50 cala sugeruje, że wartości zapisywane na miejscu części setnych nie są pewne, natomiast podanie wyniku w postaci 1,5 sugerowałoby, że niepewne są cyfry zapisywane na miejscu części dziesiętnych.
(1,50 ± 0,02) cala
Nie tak szybko! Chyba coś zauważyłam. Wysokość wyświetlacza opisałam wartością 1,5 cala, a nie 1,50 cala. Przecież to zero i tak nie niesie ze sobą żadnej dodatkowej informacji na temat pomiaru, więc po co marnować na nie atrament? Dlaczego umieściliście to w projekcie?
A co mamy zrobić, jeśli nie wiemy nic na temat błędów pomiarów wartości, których używamy w obliczeniach?
Odpowiedzi powinny być zapisane z tą samą dokładnością (z tą samą liczbą cyfr znaczących), co wartości podane w pytaniu.
94
Rozdział 2.
Jeżeli nie znasz wartości błędów, zachowaj liczbę cyfr znaczących podaną w problemie. Trzy pierwsze cyfry każdej liczby są na tyle znaczące, że powinieneś zachować je w odpowiedzi. Oznacza to, że większość liczb, z którymi będziesz się spotykać w zadaniach z fizyki, będzie zaokrąglona do trzech cyfr znaczących. Zatem podając odpowiedź, powinieneś zaokrąglić ją również do trzech cyfr znaczących, żeby zachować dokładność danych, którymi dysponujesz.
1.6
Nadajmy temu wszystkiemu jakieś znaczenie
Wyniki zapisuj zawsze z odpowiednią liczbą cyfr znaczących Zapisując wynik w postaci 1,5 cala, dajesz czytającemu do zrozumienia, że zaokrągliłeś daną wartość do najbliższej podziałki na skali o skoku 0,1 cala (w najlepszym przypadku), co oznacza, że błąd pomiaru wynosi ± 0,05 cala. Jeżeli natomiast zapiszesz wynik w postaci 1,50 cala, stwierdzasz, że zaokrągliłeś pomiar do najmniejszej podziałki linijki wyskalowanej z dokładnością do 0,01 cala (w najlepszym przypadku), co jest równoznaczne ze stwierdzeniem, że błąd pomiaru wynosi ± 0,005 cala. Zatem podając wynik w postaci 1,5 cala zamiast 1,50 cala, sugerujesz, że Twój pomiar był DZIESIĘCIOKROTNIE gorszy, niż miało to miejsce w rzeczywistości. Odczyt to 1,5 cala.
Odczyt to 1,50 cala.
Błąd wynosi ± 0,05 cala.
Błąd wynosi ± 0,005 cala.
Jeśli przy zapisie opuścisz zero na miejscu dziesiętnym pozostającym pod wpływem wartości błędu, zasugerujesz czytającemu, ze Twój pomiar jest DZIESIĘCIOKROTNIE groszy, niż był w rzeczywistości.
Powiększyliśmy ten obrazek, żebyś mógł dokładniej przyjrzeć się wszystkiemu.
Nie istnieją
głupie pytania
P
: W niektórych książkach do fizyki można znaleźć wartości zawierające wiele cyfr znaczących, na przykład prędkość światła zapisywaną jako 29979245,8 m/s. To sugerowałoby, że błąd pomiaru tej wielkości wynosi ± 0,05 m/s. Czy to znaczy, że mam zaokrąglić moją odpowiedź do DZIEWIĘCIU cyfr znaczących, żeby zaznaczyć przenoszenie się błędu na moje obliczenia?
O
: W przypadku obliczeń uwzględniających takie wartości nie dokonuj zaokrąglenia przed zakończeniem obliczeń. Wynik ostateczny zaokrąglisz do trzech cyfr znaczących. Tak właśnie postępuje się najczęściej.
P
: Zupełnie nie wiem, co mam myśleć o zerach. Na początku wydawało mi się, że po prostu niepotrzebnie zajmują miejsce, a teraz mówicie, że są to cyfry znaczące. Przecież zera w wartości 0,005 nie są znaczące, prawda? Skąd mam wiedzieć, które zero jest ważne, a które nie?
O
: Zaraz porozmawiamy sobie z zerem i postaramy się wyjaśnić sobie to wszystko…
jesteś tutaj
95
Wywiad z zerem
Obnażamy zero W tym tygodniu poruszymy temat „Jesteś zerem czy bohaterem?”
Head First: Pora na spotkanie z naszym gościem wieczoru — osobistością znaną z życia codziennego. Ostatnio pojawiło się istotne pytanie — jesteś bohaterem, czy to po prostu wiele hałasu o nic? Zatem, drogie Zero, jaka jest Twoja opinia w sprawie własnej istotności?
Zero: Wartości pomiarów podaje się z taką liczbą cyfr znaczących, jaka widnieje na skali przyrządu pomiarowego. Oznacza to, że jeśli mierzysz coś linijką z milimetrową podziałką i otrzymasz wynik 5 milimetrów, to zapisujesz go w postaci 5 mm…
Zero: No cóż, mówiąc krótko, moje znaczenie zależy od tego, gdzie dokładnie się znajdę.
Head First: … ale przecież tam nie ma żadnych zer…
Head First: Co masz na myśli? Przecież — popraw mnie, jeśli się mylę — będziesz tak samo ważne czy też pozbawione znaczenia dla każdego matematyka na świecie. Jak Twoje położenie wpływa na odpowiedź?
Zero: Och, nie chodzi o położenie geograficzne. Wszystko zależy od tego, w którym miejscu liczby mnie postawisz! Head First: A zatem twierdzisz, że Twoje znaczenie zmienia się w zależności od położenia w liczbie. Ale przecież zero to zero, niezależnie od tego, czy określa zero jedności, zero części dziesiętnych, zero setnych…? Zero: Oczywiście, takie było moje pierwotne zastosowanie. Wymyślono mnie po to, żebyś nie gubił informacji o rzędzie wielkości liczby.
Head First: Czyli po prostu przechowujesz miejsce dla innych cyfr?
Zero: Ależ nie! Czasami faktycznie trzymam miejsce dla innych, ale czasami jestem naprawdę znaczące! Head First: Musisz mnie nieco oświecić… Zero: No cóż, jeśli postawisz mnie po lewej stronie przecinka, cyfry stojące za mną stworzą liczbę mniejszą od 1. Przykładem może być liczba 0,00123, w której wszystkie zera są jedynie wypełniaczami, dzięki którym pozostałe cyfry trafiają na odpowiednie miejsca. Head First: A kiedy nie jesteś tylko wypełniaczem? Zero: Jeśli nie stoję na początku liczby, jestem cyfrą znaczącą. Jest to szczególnie ważne, gdy wchodzę w skład wartości będącej wynikiem pomiarów. Head First: Dlaczego pomiary są takie ważne?
96
Rozdział 2.
Zero: … a jeśli dysponujesz linijką wyskalowaną w dziesiątych częściach milimetra, zapiszesz wynik jako 5,0 mm. Head First: Ale po co pisać na końcu zero, skoro to ta sama liczba. Długość nadal wynosi 5 mm! Zero: Musisz je zapisać, ponieważ zmierzyłeś długość z dokładnością do dziesiątej części milimetra. Musisz zostawić miejsce, na którym zapiszesz, ile części dziesiętnych zmierzyłeś. Liczba części dziesiętnych jest wielce znacząca! Head First: Ale tam nie było żadnych części dziesiętnych! Liczby 5 mm i 5,0 mm są przecież sobie równe. Zero: Tylko że ich znaczenie jest zupełnie inne. Każdy pomiar ma znaczenie! Jeśli wartość pomiaru jest zapisywana w postaci ułamka dziesiętnego, ostatnia cyfra informuje Cię o rozmiarze błędu. Oznacza to, że ostatnia cyfra jest zawsze znacząca, nawet jeśli jest zerem!
Head First: A co, jeśli nie ma przecinka, na przykład w liczbie 1000?! Zero: Wtedy odpowiedź jest niejednoznaczna — nie wiesz, w którym miejscu dokonano zaokrąglenia. Może zmierzono wartość 501 i zaokrąglono ją do liczby 1000 (do jednej cyfry znaczącej), a może zmierzono 1000,1, po czym zaokrąglono wynik do najbliższego miejsca jedności (cztery cyfry znaczące). Dlatego dając odpowiedź, powinieneś zawsze podawać albo błąd, Pomiary mają albo określać liczbę cyfr ZNACZENIE! Zera są znaczących. Head First: Dziękuję Ci, drogie Zero, za wizytę i udzielenie nam cennych wyjaśnień.
cyframi znaczącymi, gdy pozwalają określić niepewność pomiarową.
Nadajmy temu wszystkiemu jakieś znaczenie
jednostki
punkty szczególne
Zaczynam zapełniać świat fizyki pojęciami, które pomogą mi rozwiązywać zadania.
Bądź częścią problemu.
Czy odpowiedź jest dobrze sKROJona?
Jednostki
Są standardem wszystkich pomiarów. Odległości mierzymy w metrach, a czas w sekundach.
Czy odpowiedź jest dobrze sKROJona?
Sprawdź, czy Kontekst, Rozmiar, Obliczenia i Jednostki odpowiedzi są poprawne.
jesteś tutaj
97
Niezbędnik fizyka
Jednostki
Niezbędnik fizyka
Masz już za sobą rozdział 2., więc możesz dodać do swojego przybornika nieco pojęć i utrwalić sobie pewne umiejętności pozwalające sprawdzać poprawność odpowiedzi.
Każdej liczbie musi towarzy szyć jednostka, kt óra nada tej wartości znaczenie. Możesz dodaw ać tylko te lic zby, którym towar zyszą identycz ne jednostki.
Zamiana jednostek Błędy Z każdym wykonanym przez Ciebie pomiarem związany jes t błąd, który opisuje niepewność po miarową. Nie martw się jednak, bo mimo nazwy błędy nie oznaczają, że zrobiłeś coś źle!
Cyfry znaczące Każdą wartość obliczo ną na kalkulatorze musisz zaokrąglić. Dokonuj zaokrągleń do takiej samej liczby cyfr znaczących , jaką znajdziesz w najmniej dokładnej wartości, z którą masz do czynienia. (Zazwyczaj będą to trz y cyfry znaczące).
k edź z jednych jednoste Aby przeliczyć odpowi ez ożyć jej wartość prz na inne, musisz pomn nik zamiany jednostek. odpowiedni współczyn mek, którego Współczynnik ten to uła sobie równe, mimo licznik i mianownik są ych jednostkach. że wyrażone są w inn k tak, żeby jednostki, Musisz ustawić ułame nie skróciły się których potrzebujesz, w wyniku dzielenia. odpowiedź, której się Zastanów się też, czy większa, czy mniejsza spodziewasz, ma być . od pierwotnego pomiaru
Czy odpowiedź jest dobrze sKROJona? Mała pomoc, dzięki której sprawd zisz, czy wynik końcowy ma sens. KONTEKST — Czy to, co chciałeś zrobić, było faktycznie tym, co rzeczyw iście zrobiłeś, żeby uzyskać odpowiedź ? ROZMIAR — Czy odpowiedzi są tego rzędu wielkości, jakiego się spodziewał eś? OBLICZENIA — Czy z punktu widzenia zasad matematyki wsz ystko jest w porządku? JEDNOSTKI — Czy wszystkie war tości są opisane jednostkami i czy są to te jednostki, o które Cię proszono?
98
Rozdział 2.
! " # $
Wszystkie liczby duże i małe Poczekaj chwilę… jak duża? Jak wiele zer? Dajże spokój, zrób wreszcie jakiś przecinek!
W prawdziwym świecie nieraz zetkniesz się z różnymi typami liczb, nie tylko z tymi, które wyglądają przyjemnie. Z tego rozdziału dowiesz się, jak radzić sobie z niewygodnymi liczbami za pomocą notacji naukowej oraz dlaczego zaokrąglanie dużych liczb nie musi oznaczać zapisywania dziesiątków zer na końcu każdej z nich. Nowo nabyte umiejętności będziesz miał okazję wypróbować, starając się okiełznać jednostki pola i objętości. Dzięki notacji naukowej unikniesz wielu trudności (i zaoszczędzisz nieco czasu) podczas pracy z liczbami.
to jest nowy rozdział
99
Paskudny pokój
Bałagan w akademiku — pokój studentów W zasadzie nie chodzi o zwykły bałagan, tylko o naprawdę brudny pokój — mieszkający w nim Mateusz i Karol prawdopodobnie nie mają zielonego pojęcia, czym różni się jeden koniec odkurzacza od drugiego, a idea sprzątania jest im całkowicie obca. Nadszedł jednak dzień, gdy Pan Woźny stracił cierpliwość…
Kierownictwo domu akademickiego Head First, Wydział ds. Czystości Dalsze przebywanie w tym pokoju może zagrażać Waszemu zdrowiu. Zaistniały stan rzeczy należy niezwłocznie zmienić. Wykryliśmy w Waszym pokoju bakterię, która będzie dzieliła się na dwie co dwadzieścia minut (na razie jest to tylko jedna bakteria). Gdy liczba drobnoustrojów dojdzie do 6 × 10-5 m3, uznamy, że Wasz pokój nie nadaje się do zamieszkania przez ludzi. Będziecie musieli przenieść się gdzie indziej na czas dezynfekcji, którą zamierzamy przeprowadzić. Z poważaniem Pan Woźny z Wydziału ds. Czystości
100
Rozdział 3.
Notacja naukowa
Kierownictwo domu akademickieg o Head First, Wydział ds. Czystości Dalsze przebywanie w tym pokoju może zagrażać Waszemu zdrowiu. Zaistniały stan rzeczy należy niezwłocznie zmienić. Wykryliśmy w Waszym pokoju bakterię, która będzie dzieliła się na dwie co dwadzieścia minut (na razie jest to tylko jedna bakteria). Gdy liczba drobnoustrojów dojdzie do 6 × 10-5 m3, uznamy, że Wasz pokój nie nadaje się do zamieszkania prze z ludzi. Będziecie musieli przenieść się gdzie indziej na czas dezynfekcji, którą zam ierzamy przeprowadzić. Z poważaniem Pan Woźny z Wydziału ds. Czystości
Kiedy zaistniała sytuacja stanie się naprawdę groźna? Musimy wziąć się za sprzątanie jeszcze dziś czy możemy z tym poczekać do jutra? No właśnie, jak groźne są te małe żyjątka?
WYSIL
SZARE KOMÓRKI Co 20 minut każda z bakterii znajdujących się w pokoju podzieli się na dwie. Inaczej mówiąc, co 20 minut liczba drobnoustrojów podwoi się. Jak sądzisz, ile bakterii Mateusz i Karol zastaną w swoim pokoju następnego dnia (czyli po 12 godzinach)? W jaki sposób powinieneś szukać odpowiedzi?
jesteś tutaj
101
Ile bakterii? Czy to prawda, że te żyjątka mogą wyrzucić nas z pokoju? Karol: Niezależnie od tego, czy mogą, czy nie, muszę przyznać, że na samą myśl o nich robi mi się niedobrze. Może powinniśmy od razu wziąć się za sprzątanie? Mateusz: Jestem taaaki zmęczony. Czy nie lepiej będzie poczekać ze sprzątaniem do jutra? Karol: Ale jutro może być już za późno! Mateusz: Przecież da się to policzyć, prawda? Każda bakteria dzieli się na dwie co 20 minut, a teraz mamy 22:00. Jeżeli wstaniemy jutro o 10:00, damy małym paskudom 12 godzin na rozmnażanie się. Chyba po 12 godzinach nie będzie ich jeszcze zbyt dużo? Karol: No dobra, narysujmy to. Zaczynamy od jednej bakterii. Po 20 minutach będziemy mieli 2 bakterie… … a po 40 minutach 4… 1 godzina = 8 bakterii. To nie tak dużo, zważywszy, że zamierzamy dać im tylko 12 godzin na dzielenie się… 1 godzina 20 minut = 16 bakterii. Po 1 godzinie i 40 minutach… Karol: Nie mam pewności… Rysunek przestaje być czytelny! Mateusz: Masz rację, rysowanie tego zajmie nam całe wieki. Musi być jakiś matematyczny sposób na określenie liczby małych paskudztw po 12 godzinach. Karol: No taaa… Pewnie. Mateusz: Hmm… Nie jestem w stanie wymyślić odpowiedniego równania na „dzielenie się bakterii co 20 minut”, ale przecież możemy narysować tabelkę, w której zapiszemy wszystko, co trzeba. Będziemy podwajać i zapisywać liczbę drobnoustrojów, dopóki nie dojdziemy do czasu równego 12 godzinom. W ten sposób dowiemy się, jak dużo bakterii zastaniemy rano w swoim pokoju. Karol: To się może udać! Tylko jest jeden problem — to dziwne sformułowanie na kartce, którą zastaliśmy na drzwiach: „Gdy liczba drobnoustrojów dojdzie do 6 × 10-5 m3 (…)”. Nie mam pojęcia, o co w nim chodzi, jestem pewien, że nikt tam nie podał granicznej liczby bakterii.
!" ! "# $
102
Rozdział 3.
Notacja naukowa
Zaostrz ołówek Mateusz i Karol narysowali taką tabelkę jak ta, którą widać poniżej, a następnie zaczęli podwajać liczbę drobnoustrojów. Twoim zadaniem jest wypełnienie pól tabelki i określenie, ile bakterii znajdzie się w pokoju chłopców po 12 godzinach. Zaczynasz od 1 bakterii. Po 20 minutach bakteria jednokrotnie dzieli się na 2, a więc są już 2 bakterie.
Do takich wniosków doszli chłopcy, próbując rozrysować problem.
Numer kolejny podziału bakterii
Czas
Liczba bakterii
1
20 min
2
2
40 min
4
3
1h
8
4
1 h 20 min
16
5
1 h 40 min
Numer kolejny podziału bakterii
W ciągu 12 godzin nastąpi niemało podwojeń, dlatego właśnie udostępniliśmy Ci tak dużą tabelkę.
Czas
Liczba bakterii
jesteś tutaj 103
Rozwiązanie zaostrzonego ołówka
Zaostrz ołówek: Rozwiązanie
Mateusz i Karol narysowali taką tabelkę jak ta, którą widać poniżej, a następnie zaczęli podwajać liczbę drobnoustrojów. Twoim zadaniem jest wypełnienie pól tabelki i określenie, ile bakterii znajdzie się w pokoju chłopców po 12 godzinach.
Zaczynasz od 1 bakterii. Po 20 minutach bakteria jednokrotnie dzieli się na 2, a więc są już 2 bakterie.
Do takich wniosków doszli chłopcy, próbując rozrysować problem.
104
Numer kolejny podziału bakterii
Czas
Liczba bakterii
Numer kolejny podziału bakterii
Czas
Liczba bakterii
1
20 min
2
19
6 h 20 min
524288
2
40 min
4
20
6 h 40 min
1048576
3
1h
8
21
7h
2097152
4
1 h 20 min
22
5
1 h 40 min
32
23
6
2h
64
24
7
2 h 20 min
128
25
8 h 20 min
33554432
8
2 h 40 min
256
26
8 h 40 min
67108864
9
3h
512
27
9h
134217728
10
3 h 20 min
1024
28
9 h 20 min
268435456
11
3 h 40 min
2048
29
9 h 40 min
536870912
12
4h
4096
30
10 h
1073741824
13
4 h 20 min
8192
31
10 h 20 min 2147483648
14
4 h 40 min
16384
32
10 h 40 min 4294967296
15
5h
32768
33
16
5 h 20 min
65536
34
11 h 20 min 17179869184
17
5 h 40 min
131072
35
11 h 40 min 34359738368
18
6h
262144
36
Rozdział 3.
W ciągu 12 godzin nastąpi niemało podwojeń, dlatego właśnie udostępniliśmy Ci tak dużą tabelkę.
Przecież to trwa zbyt długo! 7 h 20 min 4194304 Czy kalkulatory nie mają przycisku, dzięki 7 h któremu 40 min mogłabym 8388608wykonać niezbędne obliczenia bez całej tej zabawy tabelki? 8 hw wypełnianie 16777216
11 h
12 h
8589934592
68719476736
Notacja naukowa
Potęgowanie to sposób na wielokrotne mnożenie przez tę samą liczbę
To wyrażenie jest równoznaczne z wyrażeniem 2 × 2 × 2 × 2 × 2.
Wykonując działanie kilkakrotnego mnożenia przez tę samą liczbę, możesz posługiwać się notacją potęgową. Na przykład 2 × 2 × 2 × 2 × 2 zapisuje się jako 25, ponieważ 2 występuje w tym mnożeniu 5 razy. Wyrażenie 25 odczytuje się jako „dwa do potęgi piątej” albo czasem po prostu „dwa do piątej”. W tym przypadku piątka jest tzw. wykładnikiem potęgi.
Liczba, przez którą mnożysz wielokrotnie, czyli PODSTAWA POTĘGI.
Liczba, która informuje, ile razy mnożysz coś przez liczbę o większym rozmiarze. Inaczej mówiąc WYKŁADNIK POTĘGI.
Przycisk funkcji potęgowania dostępny w kalkulatorach to klucz do prawdziwej potęgi Korzystając z przycisku potęgowania, możesz mnożyć wielokrotnie przez tę samą liczbę, nie przepisując jej przy każdym mnożeniu. Aby uniknąć zbędnego przepisywania, zazwyczaj wystarczy podać liczbę, która występuje w mnożeniu kilkakrotnie, a następnie wcisnąć przycisk potęgowania i wpisać, ile razy liczba ta pojawia się w działaniu.
Podstawa potęgi — liczba, przez którą wielokrotnie coś mnożysz.
Wykładnik potęgi.
Musisz być jednak ostrożny, ponieważ różne kalkulatory mogą mieć różnie oznaczone przyciski podnoszenia liczby do potęgi! Zanim zaczniesz korzystać z funkcji potęgowania, upewnij się, że wiesz, jak wygląda oraz jak działa przycisk potęgowania w Twoim kalkulatorze. Jeśli w Twoim kalkulatorze nie ma funkcji potęgowania, powinieneś zaopatrzyć się w kalkulator naukowy. Okaże się on przydatny, gdy W tym miejscu zaczniesz szukać rozwiązań bardziej złożonych i skomplikowanych powinieneś napisać problemów fizycznych. odpowiedzi i ich krótkie
Zaostrz ołówek
(a) Liczba drobnoustrojów zwiększa się dwukrotnie co 20 minut. Ile razy liczbę bakterii trzeba pomnożyć przez 2, żeby dowiedzieć się, jak liczną ich populację zastaniemy w pokoju po 12 godzinach? (b) Ile bakterii znajdzie się w pokoju po 12 godzinach?
uzasadnienie.
Korzystając z zapisu potęgowego, zmniejszamy ryzyko popełnienia błędu podczas wielokrotnego mnożenia przez tę samą liczbę. jesteś tutaj 105
Rozwiązanie zaostrzonego ołówka
Poświęć nieco czasu na przedstawienie sposobu, w jaki szukałeś odpowiedzi na zadane pytania; uzasadnij wybór metody, z której postanowiłeś skorzystać. Dzięki temu łatwiej Ci będzie zachować właściwy tok myślenia…
Zaostrz ołówek: Rozwiązanie (a) Liczba drobnoustrojów zwiększa się dwukrotnie co 20 minut. Ile razy liczbę bakterii trzeba pomnożyć przez 2, żeby dowiedzieć się, jak liczną ich populację zastaniemy w pokoju po 12 godzinach? (b) Ile bakterii znajdzie się w pokoju po 12 godzinach?
(a) W każdej godzinie zawierają się trzy dwudziestominutowe okresy. W 12 godzinach mamy 3 × 12 = 36 dwudziestominutowych okresów, a więc w ciągu 12 godzin bakterie podwoją swą liczbę 36 razy. (b) Liczba bakterii po 12 godzinach = początkowa liczba bakterii 36-krotnie pomnożona przez 2.
Liczba bakterii = 1 × 236 =
Co?! Przecież w tym nie ma żadnego sensu!
Tu wpisz liczbę, która ukazała się na wyświetlaczu TWOJEGO kalkulatora po przeprowadzeniu obliczeń.
Skąd wzięło się to wielkie „E” w środku liczby mającej być odpowiedzią na pytanie?!
Ważne jest, żebyś rozumiał odpowiedzi pojawiające się na wyświetlaczu Twego kalkulatora. 106
Rozdział 3.
Nie poprzestawaj na bezmyślnym przepisywaniu tego, co widać na wyświetlaczu.
Notacja naukowa
Na wyświetlaczu Twojego kalkulatora duże liczby przedstawiane są za pomocą notacji naukowej Postać liczb zapisywanych za pomocą Czasami wynik jest zbyt długi, żeby mógł w całości zmieścić się na wyświetlaczu kalkulatora. W takich sytuacjach kalkulatory przedstawiają wyniki zapisane z wykorzystaniem notacji naukowej. Notacja naukowa to nic innego, jak bardziej efektywny i skrócony sposób zapisywania bardzo długich liczb. Wynik działania 236 składa się z 11 cyfr i w oryginalnej postaci nie mieści się na wyświetlaczu kalkulatora, więc zaokrągla się go do kilku cyfr znaczących.
notacji naukowej w matematyce nierzadko określa się mianem postaci standardowej. Notacja naukowa i postać standardowa liczby to synonimy.
Wyniki podawane z wykorzystaniem notacji naukowej składają się z dwóch części.
Pierwszą częścią liczby przedstawionej na ekraniku kalkulatora jest fragment odpowiedzi zaczynający się od „6.87”.
Po jednej godzinie w pokoju było 8 bakterii. Przecież 8 to więcej niż 6,87! Jak to możliwe, że wynik działania 236 okazał się taki mały?!
Druga część liczby widocznej na wyświetlaczu kalkulatora informuje nas o rzędzie wielkości pierwszej części. Liczby zapisywane za pomocą notacji naukowej składają się z dwóch części. Pierwsza część to liczba składająca się z jednej cyfry znaczącej stojącej przed przecinkiem ułamka dziesiętnego i pozostałych cyfr stojących za przecinkiem.
Ten fragment wyniku jest informacją o tym, ile razy pierwsza część powinna zostać pomnożona przez 10.
Druga część informuje Cię o tym, ile razy pierwszą część należy pomnożyć przez 10, aby liczba zapisana z wykorzystaniem notacji naukowej była odpowiedniego rzędu.
Pierwszy z kalkulatorów wyświetlił wynik w postaci 6,871947674 × 1010. Wynik ten składa się z dziesięciu cyfr znaczących i jest równoważny wyrażeniu 6,871947674 × 10 × 10 × 10 × 10 × 10 × 10 × 10 × 10 × 10 × 10 dającemu liczbę 68719476740.
Na wyświetlaczu drugiego z kalkulatorów widzimy wynik zapisany w następującej postaci: 6,871947E10. Wynik ten należy odczytywać jako liczbę 68719470000. Liczba ta składa się z siedmiu cyfr znaczących, a litera „E” oddziela drugą część wyniku od pierwszej, co jest wynikiem ograniczonych możliwości wyświetlacza.
jesteś tutaj 107
Nauka ukryta w notacji naukowej
Pamiętaj więc, że nie musisz zapisywać długich liczb (na przykład takich, które składają się z 28 cyfr) w ich najdłuższej postaci!
W notacji naukowej korzysta się z potęg liczby 10 do zapisywania długich liczb Twój kalkulator wyświetlił wynik w postaci 236 = 6,871947674 × 1010. Już wiesz, że wystarczy dziesięciokrotnie pomnożyć pierwszą część wyniku przez 10, żeby otrzymać liczbę w postaci, do której jesteś najbardziej przyzwyczajony. Przy każdym mnożeniu przez 10 pierwsza część liczby 6,871947674 × 1010 przesuwa się o jedno miejsce w lewo w stosunku do przecinka ułamkowego. Inaczej mówiąc, każda z cyfr znaczących liczby, którą mnożymy przez 10, zaczyna odpowiadać za wartości wyższego rzędu. Trudno byłoby jednak narysować to, o czym napisałam powyżej. Na szczęście efekt kilkakrotnego mnożenia liczby przez 10 można równie dobrze osiągnąć, przesuwając przecinek w prawo o odpowiednią liczbę miejsc. W wyniku przeprowadzenia tej procedury dla wyrażenia 6,871947674 × 1010 otrzymujemy liczbę 68719476740.
Jeśli chcesz dowiedzieć się, na jakich miejscach po przecinku powinny znajdować się cyfry liczby zapisanej z wykorzystaniem notacji naukowej, możesz po prostu odpowiednio przesunąć przecinek.
Za każdym razem, gdy mnożysz liczbę przez 10, przecinek przesuwa się w prawo, sprawiając, że staje się ona coraz większa.
1
2
3
4
5
6
7
8
9
10
6,871947674 68719476740 Wyniki, które podajesz w odpowiedziach do zadań, powinieneś zaokrąglać do trzech cyfr znaczących, o czym miałeś okazję dowiedzieć się z rozdziału 2.
108
Rozdział 3.
Tu zawarta jest informacja, ile razy przecinek trzeba przesunąć w prawo.
× 10
10
Teraz przecinek ułamka dziesiętnego znajduje się tutaj.
Po wykonaniu tego przesunięcia musisz dostawić zero, które zajmie miejsce cyfry przed przecinkiem.
Takie liczby zaokrągla się naprawdę trudno, ponieważ na ich końcach występuje bardzo wiele zer. Zawsze się mylę, próbując zliczyć te wszystkie zera, i w końcu nie wiem, czy powinnam napisać 6870000000, czy może 68700000000.
Notacja naukowa Czy korzystanie z notacji naukowej naprawdę pomoże nam radzić sobie z cyframi, które składają się na całą liczbę?
Notacja naukowa ułatwia zaokrąglanie wyników liczbowych. Podczas zaokrąglania dużej liczby do trzech cyfr znaczących zazwyczaj nie mamy kłopotu z wyborem cyfr znaczących; problemy pojawiają się podczas dopisywania odpowiedniej liczby zer. Notacja naukowa ułatwia zaokrąglanie dużych liczb, ponieważ dziesiątki, przez które należy pomnożyć cyfry znaczące, wypisywane są na końcu całej liczby. Liczbę 6,871947674 × 1010 można zaokrąglić do postaci 6,87 × 1010, nie przesuwając przecinka w żadną ze stron.
10
9
8
7
6
5
4
3
2
1
68719476740 Możesz zacząć od tej liczby, ponieważ jest ona wynikiem podanym przez Twój kalkulator.
Mówiąc ściślej, to cyfry się przesuwają, a nie przecinek, ale przesuwanie się cyfr trudniej jest narysować.
Jeśli chcesz zamienić długą liczbę na liczbę zapisaną w notacji naukowej, powinieneś policzyć, ile razy należy przesunąć przecinek, aby po jego lewej stronie została tylko jedna cyfra. Następnie powinieneś zapisać ułamek otrzymany po przesunięciu przecinka i pomnożyć ów ułamek przez liczbę dziesiątek odpowiadającą liczbie wykonanych przesunięć.
10
6,871947674 × 10 3 cyfry znaczące.
Cyfry mniej ważne, których należy się pozbyć.
6,87 × 1010 Nie musisz zapisywać zer w celu zaznaczenia miejsc po przecinku, w których wcześniej znajdowały się cyfry. Lub, jeśli będzie to potrzebne, do dowolnej innej liczby cyfr znaczących.
Dzięki znajomości notacji naukowej będziesz mógł zaokrąglać duże liczby do 3 cyfr znaczących bez ryzyka popełnienia pomyłki. jesteś tutaj 109
Pytaj śmiało… przecież wiem, że chcesz Nie istnieją
głupie pytania
P
: Wydawało mi się, że to, co określasz mianem liczby zapisanej w „postaci naukowej”, nazywa się liczbą zapisaną w „postaci standardowej”. Jak jest naprawdę?
O: Obydwa określenia są poprawne
i oznaczają to samo. Naukowcy zwykli mówić o „notacji naukowej” (lub „postaci naukowej”), a matematycy o „postaci standardowej” liczby.
P
: Po co mam się męczyć z notacją naukową, skoro zawsze bardzo starannie i ostrożnie wpisuję długie liczby do kalkulatora?
O
: Ekran Twojego kalkulatora może być zbyt mały, żeby pomieścić bardzo duże i bardzo małe liczby, które niejednokrotnie otrzymasz w wyniku prowadzonych obliczeń. Dlatego właśnie powinieneś zapoznać się z notacją naukową — bez tego korzystanie z kalkulatora nie będzie miało większego sensu.
P
: Ale ja posiadam bardzo nowoczesny, świetny, genialny kalkulator z wielkim ekranem, na którym mieści się mnóstwo cyfr. Czy w takim razie, zakładając, że wszystkie obliczenia prowadzę niezwykle ostrożnie i starannie, notacja naukowa przyda mi się kiedykolwiek do czegokolwiek?
O
: Może się zdarzyć, że natkniesz się na liczbę w postaci naukowej podczas czytania zadania egzaminacyjnego lub starając się poznać parametry jakiegoś przedmiotu lub zjawiska.
110
Rozdział 3.
P: O jakich parametrach mowa? O: Na przykład: Ziemia waży 5,97 × 10
P
24
kilograma. To bardzo długa liczba, z całym mnóstwem zer do wypisania, jeśli chciałbyś zapisać ją w całości.
P
: No dobrze, zgadzam się, że to żaden powód do radości musieć wypisać ponad 20 zer na końcu jakiejś liczby, ale dlaczego miałbym korzystać z notacji naukowej podczas podawania wyników własnych obliczeń?
O: Zaokrąglając odpowiedzi liczbowe
do trzech cyfr znaczących (na przykład na egzaminie), dużo łatwiej pracuje się z liczbami zapisanymi w notacji naukowej. Dzięki notacji naukowej można uniknąć pokrywania kartki mnóstwem niezbyt istotnych zer. Ponadto, w przypadku dłuższych liczb, wystarczy wziąć wynik widniejący na ekraniku kalkulatora (na przykład 6,871947674 × 1010) i zapisać go w prawie niezmienionej formie (w tym przypadku jako 6,87 × 1010) bez potrzeby modyfikowania notacji.
: Chcesz powiedzieć, że notacja naukowa przydaje się nie tylko wtedy, gdy ekran kalkulatora okazuje się być zbyt mały, tak?
O
: Owszem. Korzystając z notacji naukowej, możesz zapisywać bardzo długie liczby w krótszej formie. Stąd wniosek, że nie chodzi tylko o problem związany z długością wyświetlaczy kalkulatorów, lecz o to, żeby upraszczać sobie życie, kiedy tylko się da.
P
: W takim razie co było pierwsze — małe ekrany kalkulatorów czy notacja naukowa?
O
: Pierwsza była notacja naukowa, znana od kilkuset lat!
P
: Mam jeszcze jedno pytanie. Czy liczby zapisywane w postaci naukowej zawsze mają tylko jedną cyfrę po lewej stronie przecinka? Czy nie można by na przykład liczby 6,87 × 1010 zapisać jako 687 × 108?
O
: Zazwyczaj duże liczby zapisuje się tak, żeby przed przecinkiem znajdowała się jedna cyfra. Twój umysł bardzo szybko przyzwyczai się do korzystania z notacji naukowej i zaczniesz określać rzędy wielkości liczb, patrząc na ich część zawierającą potęgi dziesiątki, dlatego trzymanie się konwencji niewątpliwie jest najlepszym rozwiązaniem.
Notacja naukowa pozwala łatwiej radzić sobie z bardzo długimi liczbami, które nawet po zaokrągleniu składałyby się z bardzo wielu cyfr.
Notacja naukowa
Wiem już, że dziwacznie wyglądająca liczba widniejąca na kartce informacyjnej to liczba zapisana w postaci naukowej. Problem w tym, że liczbą tą jest 6 × 10-5 — jak można mnożyć cokolwiek przez ujemną liczbę dziesiątek?!
dwadzieś e do 6 × 10-5 nia przez ludz którą zamierz To z pewnością wygląda na notację naukową, ale co oznacza ten zapis?
jesteś tutaj
111
Ujemny wykładnik
Notacja naukowa przydaje się również do zapisywania bardzo małych liczb Na kartce pozostawionej przez Pana Woźnego z Wydziały ds. Czystości widnieje liczba 6 × 10-5. Wiadomo, że została zapisana z użyciem notacji naukowej, ale potęga dziesiątki jest ujemna. Zgodnie z przyjętą w świecie konwencją ujemną potęgą oznacza się nie mnożenie, lecz dzielenie przez jakąś liczbę podniesioną do potęgi (na przykład w przypadku korzystania z notacji naukowej dzielenie przez odpowiednią liczbę dziesiątek).
Za każdym razem, gdy dowolną liczbę dzielisz przez 10, składające się na nią cyfry przesuwają się względem przecinka ułamkowego o jedno miejsce w prawo. Innymi słowy, jeśli podzielisz liczbę przez 10, zmaleje rząd wielkości każdej z tworzących ją cyfr (każda cyfra służy do oznaczania liczby dziesięć razy mniejszej). Opisaną sytuację trudno byłoby narysować, ale efekt podobny do przesuwania cyfr względem przecinka można uzyskać, odpowiednio przesuwając przecinek w lewo o odpowiednią liczbę miejsc. Na przykład 6 × 10-5 to 0,00006.
Za każdym razem, gdy dzielisz liczbę przez 10, przeciek przesuwa się, a liczba maleje. 3 5 4 2
W tej chwili przecinek znajduje się tutaj.
1
Ten parametr jest dla Ciebie informacją, o ile miejsc należy przesunąć przecinek.
-5
Przed przecinkiem ułamkowym musi znaleźć się zero.
6 × 10 0,00006 Musisz zapisać zera, które pokazują, ile razy przesunąłeś przecinek. 6 to: Zarówno 6 × 10—5 jak i 105
6 5 10
Liczbę, na przykładzie której omawiamy notację naukową, 6 można zapisać również w postaci ułamka: 5 10 Teraz wyraźnie widać, że chodzi o dzielenie przez odpowiednią liczbę dziesiątek, ponieważ znalazły się one w mianowniku ułamka.
Znak „minus” to informacja, że masz do czynienia z dzieleniem przez 10.
6 10 x 10 x 10 x 10 x 10 Dzielisz przez 10 pięć razy.
Jeśli dziesiątki zapiszemy w mianowniku ułamka, oczywistym stanie się fakt, że mamy na myśli dzielenie przez nie. Dlatego, korzystając z takiego oto zapisu, nie stawiamy znaku minus przed wykładnikiem potęgi.
Podczas korzystania z notacji naukowej ważne jest, aby zapisywać liczby w postaci, w której po lewej stronie przecinka ułamkowego będzie stała dokładnie jedna cyfra; człon z jedną cyfrą przed przecinkiem należy pomnożyć lub podzielić przez odpowiednią liczbę dziesiątek. 112
Rozdział 3.
Notacja naukowa To przecież jest głupie. Po co pisać 10-5, skoro można posłużyć się ułamkiem, w przypadku którego od razu wiadomo, o co chodzi? Po co stawiać znak „minus”?
Znak „minus” to część schematu Konwencja polegająca na stawianiu znaku odejmowania („minusa”) w wykładniku potęgi w celu zaznaczenia dzielenia przez określoną liczbę dziesiątek wynika ze schematu, który za chwilę poznasz.
Zwróć uwagę na schemat wynikający z ogólnie przyjętej konwencji korzystania ze znaku „minus” (6 × 10-5) do oznaczania dzielenia przez pewną liczbę dziesiątek.
Ćwiczenie Liczba
Podziel przez 10. Podziel przez 10. Podziel przez 10. Podziel przez 10. Podziel przez 10. Podziel przez 10. Podziel przez 10. Podziel przez 10.
W notacji naukowej
Liczba dziesiątek, przez które mnożysz lub dzielisz
104
4 (mnożenie)
10 000 1000 100 10 1 0,1 0,01
10-2
Tu widać znak „minus”, zupełnie jak w notce od Pana Woźnego.
2 (dzielenie)
0,001 0,0001
Napisz, jaki schemat zauważyłeś.
Czy w uzupełnionej przez siebie tabelce dostrzegasz coś, co wygląda nieco dziwnie?
jesteś tutaj
113
Rozwiązanie zadania
Zwróć uwagę na schemat wynikający z ogólnie przyjętej konwencji korzystania ze znaku „minus” (6 × 10-5) do oznaczania dzielenia przez pewną liczbę dziesiątek.
Ćwiczenie: Rozwiązanie W notacji naukowej
Liczba dziesiątek, przez które mnożysz lub dzielisz
10 000
104
4 (mnożenie)
1000
103
3 (mnożenie)
100
102
2 (mnożenie)
10
101
1 (mnożenie)
1
100
0
0,1
10-1
1 (dzielenie)
0,01
10-2
2 (dzielenie)
0,001
10-3
3 (dzielenie)
0,0001
10-4
4 (dzielenie)
Liczba
Podziel przez 10. Podziel przez 10. Podziel przez 10. Podziel przez 10. Podziel przez 10. Podziel przez 10. Podziel przez 10. Podziel przez 10.
W takim razie zapis 10-4 to alternatywna, prostsza 1 forma zapisu 104 , tak?
DZIWNE: Każda liczba podniesiona do potęgi 0 daje 1. To konwencja przyjęta przez matematyków, której sens można zrozumieć, patrząc na tabelkę.
SCHEMAT polega na tym, że każde kolejne dzielenie liczby przez 10 pomniejsza o 1 wykładnik potęgi, której podstawą w notacji naukowej jest właśnie 10.
Zgadza się. Ponadto zapis ten ułatwia określanie rzędu wielkości liczb. Jeżeli liczba zapisana w postaci naukowej jest większa od 1, jej lewy człon mnożony jest przez odpowiedni zestaw dziesiątek, jeśli zaś mamy do czynienia z liczbą mniejszą od 1, powinniśmy pamiętać, że w postaci naukowej tej liczby występuje jedno- bądź kilkakrotne dzielenie przez 10. Płynie stąd wniosek, że wystarczy spojrzeć na znak wykładnika potęgi stanowiącej część postaci naukowej liczby, żeby zorientować się, czy patrzymy na liczbę mniejszą, czy większą od 1. Wartość wykładnika informuje nas o tym, jak duża lub jak mała jest ta liczba (wartość wykładnika określa liczbę dziesiątek, przez które mnożony bądź dzielony jest lewy człon liczby zapisanej w postaci naukowej).
114
Rozdział 3.
Patrząc na wartość i znak wykładnika potęgi występującej w postaci naukowej dowolnej liczby, możesz określić rząd wielkości tej liczby.
Teraz że liczba zapisana że
na szczęście już wiemy, widniejąca na notce została w postaci naukowej, wiemy, 6 × 10-5 to tyle samo, co 0,00006.
Notacja naukowa
Karol: Ale 6 × 10-5 czego? Nie może przecież chodzić o liczbę bakterii, ponieważ w wykładniku potęgi widzimy znak „minus”, który informuje nas, że mamy do czynienia z liczbą mniejszą od 1, a przecież nasze obliczenia prowadziliśmy, wiedząc, że w pokoju znalazła się jedna bakteria i że bakterii będzie coraz więcej. Mateusz: Poczekaj! Za liczbą znajduje się jeszcze symbol „m3”. Mógłby oznaczać metry, gdyby nie ta mała trójka nad „m”. Czyżby chodziło na przykład o mp3? Karol: Nie mam pojęcia, gdzie miałoby się tu znaleźć miejsce dla muzyki. Może to też jest jakiś naukowy zapis? Czy to możliwe, że „m3” to to samo, co m × m × m? Mateusz: Po co w ogóle ktokolwiek miałby chcieć mnożyć jednostki? Karol: No tak, to dobre pytanie. Ale mnożenie m × m × m kojarzy mi się z mnożeniem długości przez szerokość oraz wysokość, z którym zetknąłem się kilka lat temu. Chodziło o mnożenie długości trzech odcinków. Mateusz: Tak! W ten sposób oblicza się objętość! Chodzi o metry sześcienne! Karol: Analogicznie do pola powierzchni mierzonego w metrach kwadratowych („m2”), tak? Mateusz: Tak. W notce od Pana Woźnego znajduje się informacja, że jeśli bakterie zajmą większą objętość niż podana, będziemy mieli poważne kłopoty. Tylko w jaki sposób mamy policzyć objętość, jaką zajmą bakterie po kilku godzinach? Wiemy, ile ich będzie po 12 godzinach, lecz nie wiemy, jak dużą przestrzeń opanują. Karol: Zastanawiam się, czy bylibyśmy w stanie znaleźć gdzieś informację, jak duża jest jedna bakteria. Moglibyśmy wielkość jednej bakterii pomnożyć przez całkowitą liczbę drobnoustrojów i w ten sposób otrzymalibyśmy objętość, jaką zajmą wszystkie bakterie. Mateusz: Świetny pomysł!
Możesz zapisywać jednostki w postaci naukowej, na przykład jednostkę powierzchni jako „m2”, Metry natomiast jednostkę objętości jako „m3”.
kwadratowe.
Metry sześcienne.
m3 to to samo, co m × m × m, czyli OBJĘTOŚĆ, którą liczy się następująco: długość × szerokość × wysokość.
jesteś tutaj
115
Trzy wymiary objętości
Jeszcze nieraz zetkniesz się z polem powierzchni i objętością Chłopcy doszli do wniosku, że wystarczy znaleźć informację na temat objętości jednej bakterii, żeby móc obliczyć całkowitą objętość, jaką zajmą wszystkie bakterie, które znajdą się w pokoju akademika po upływie 12 godzin; postanowili objętość jednego drobnoustroju pomnożyć przez całkowitą liczbę bakterii. Mianem pola powierzchni określa się ilość powierzchni, jaką coś zajmuje w dwóch wymiarach. Przyjętą w układzie SI jednostką powierzchni jest m2 (mówi się „metr do kwadratu” lub po prostu „metr kwadratowy”).
Powierzchnia jest dwuwymiarowa.
2
1
Objętość to ilość miejsca, jaką coś zajmuje w przestrzeni trójwymiarowej. Przyjętą w układzie SI jednostką objętości jest m3 (mówi się „metr sześcienny”).
Objętość jest trójwymiarowa.
2
1
3
Dotąd wydawało mi się, że powierzchnię mierzy się w arach i hektarach, a objętość w litrach. Po co zamiast tych jednostek używać metrów kwadratowych i sześciennych?
Jednostki powierzchni i objętości bazujące na jednostkach długości ułatwiają wyobrażanie sobie, jak duże są różne obiekty. Istnieje bardzo wiele jednostek, za pomocą których można podawać informacje o powierzchni i objętości, ale w trakcie nauki fizyki najrozsądniej będzie korzystać z jednostek tworzonych w oparciu o jednostkę długości. Po pierwsze, dzięki tym jednostkom łatwiej wyobrazić sobie, jak duże bądź rozległe coś jest. Jeśli wiesz, co to jest metr, na pewno zdołasz wyobrazić sobie metr kwadratowy oraz metr sześcienny. Na przykład wiedząc, że boisko do piłki nożnej liczy sobie 105 m długości i 68 m szerokości, umiesz wyobrazić sobie powierzchnię równą 105 × 68 = 7140 m2. Ponadto, zajmując się fizyką, niejednokrotnie będziesz musiał liczyć pole powierzchni lub objętość rozmaitych obiektów, korzystając z informacji o ich rozmiarach. Licząc pole powierzchni albo objętość danego obiektu w oparciu o jego wymiary (długości mierzone w dwóch lub trzech różnych kierunkach), łatwiej korzysta się z jednostek stworzonych bezpośrednio z jednostek długości, niż stosuje skomplikowane przeliczniki.
116
Rozdział 3.
Notacja naukowa
Szukaj niezbędnych informacji w książkach (albo w tabelach) Zdając egzaminy, rzadko kiedy będziesz zdany tylko i wyłącznie na wiedzę, którą masz w głowie. W trakcie rozwiązywania zarówno testów zamkniętych, jak i otwartych zapewne będziesz mógł korzystać z rozmaitych tabel informacyjnych.
Zdając egzaminy, najprawdopodobnie będziesz mógł korzystać z różnych j tabel informacyjnych. Przykładową tabelę znajdziesz w dodatku A. Przygotowują c się do konkretnego egzaminu, powinieneś zapoznać się (na przykład Dzięki możliwości korzystania z tabel nie musisz uczyć się na pamięć za pośrednictwem internetu) z tabe lami, informacji, które są niezbędne podczas rozwiązywania zadań, ale jednocześnie których będziesz mógł używać w jego trakcie.
nie wpływają na Twoje rozumienie fizyki (na przykład masa elektronu).
W tablicach wartości rozmaitych wielkości fizycznych trudno byłoby znaleźć jakiekolwiek dane dotyczące drobnoustrojów, jednak Mateusz i Karol znaleźli inne źródło potrzebnej im wiedzy. W Wielkiej księdze bakterii wyczytali, że bakteria znaleziona przez Pana Woźnego w ich pokoju ma 1 μm długości, 1 μm szerokości i 1 μm wysokości. Rodzi się pytanie, czym, u diabła, jest μm?
Gruba
a bakterii Księg
Ta książka jest rewelacyjna! Tylko… czym jest „μm”? Czy takie coś z małym ogonkiem jak „μ” to zwykły błąd drukarski?
Dzięki tabelom wartości wielkości fizycznych i innym materiałom pomocniczym nie musisz pamiętać liczb i informacji, które łatwo sprawdzić; możesz skupić się na próbach zrozumienia fizyki, a nie zapamiętywaniu dużej ilości danych liczbowych. jesteś tutaj
117
Przedrostki ułatwiają życie Oto przedrostki z układu SI, z którymi będziesz się dość często stykał. Istnieje więcej przedrostków, ale nie musisz ich znać, ponieważ najprawdopodobniej nigdy nie będziesz z nich korzystał.
Przedrostki ułatwiają radzenie sobie z nieprzyjemnie wyglądającymi liczbami Z rozdziału 2. dowiedziałeś się, że przed literami oznaczającymi jednostki można stawiać przedrostki, dzięki którym widać, z jak dużymi lub małymi obiektami ma się do czynienia. Kilometr to 1000 metrów (103 metrów), a milimetr to 0,001 metra (10-3 metra) itd.
Potęga liczby 10
Przedrostek w układzie SI
Symbol
1012
tera
T
109
giga
G
106
mega
M
103
kilo
k
10-2
centy
c
10-3
mili
m
10-6
mikro
μ
10-9
nano
n
10-12
piko
p
W układzie jednostek SI znajdziesz kilka dodatkowych przedrostków. Przedrostek „μ”, który pojawił się w książce o bakteriach, jest grecką literą „mi”. Odczytuje się go jako „mikro”. Jeden mikrometr to jedna milionowa metra (10-6 metra). Takich liczb nie widuje się co dzień. Twój umysł dużo lepiej radzi sobie z liczbami zbliżonymi do 1, dlatego lepiej jest powiedzieć, że bakteria ma długość 1 μm, a nie 0,000001 m lub 10-6 m. Przy każdej zmianie rzędu wielkości o 1000 pojawia się nowy przedrostek (przedrostki zastępują na przykład mnożenie przez 103, 106, 109 itd.). Wyjątkiem jest przedrostek „centy”, który zastępuje mnożenie przez 10-2 i z którym najczęściej stykamy się, mówiąc o długości czegoś w centymetrach.
Mały ogonek będący częścią tej litery jest bardzo ważny, ponieważ nie mamy tu do czynienia z „u”, tylko z grecką literą „mi”.
Nowy prefiks zazwyczaj pojawia się co 103.
Nie istnieją
głupie pytania
P
: Po co przejmować się notacją naukową, skoro wszystkie dziesiątki występujące w naukowym zapisie liczby można zastąpić przedrostkami? Przecież zamiast 1 × 10-6 m wystarczy powiedzieć lub napisać μm.
O
: W dalszej części książki zapoznasz się z równaniami, które działają tylko wtedy, gdy odległość poda się w metrach, masę w kilogramach itd. Korzystając z tych równań i tak będziesz musiał pozamieniać jednostki, a co za tym idzie — również skorzystać z notacji naukowej liczb.
Ponadto notacja naukowa ułatwia prowadzenie obliczeń, o czym niebawem się przekonasz.
118
Rozdział 3.
P
: W takim razie po co zaśmiecać sobie głowę przedrostkami?
O
: Głównie dla wygody. W codziennym życiu łatwiej myśli się i mówi o 1 milimetrze albo o 10 kilometrach niż o 1 × 10-3 metra lub 1 × 104 metra.
P
: No dobrze, ale dlaczego tak jest wygodniej?
O
: Ludzie wykazują lepsze wyczucie do liczb wyglądających jak liczby wykorzystywane do opisywania ilości obiektów, które da się bez problemu policzyć.
P: To dlatego mówi się
o nanotechnologii, prawda? Łatwej nam myśleć o liczbach podobnych do tych, z którymi stykamy się na co dzień, niż na przykład o „technologii tysiącmilionowej”?
O
: Tak. Fizycy wolą mówić, że coś ma długość 100 nm niż 0,0000001 m albo 1 × 10-7 m. Gdy przywykniesz do rozmiaru nanometra, Twój umysł z łatwością przyswoi tę jednostkę jako wzorzec długości, do którego przyrównuje się rozmaite inne długości.
Notacja naukowa W takim razie wiemy, że „μm” to nie „um” z błędem drukarskim. Chodzi po prostu o mikrometr.
Karol: Tak, jedna milionowa metra. To bardzo mało! Nie potrafię sobie nawet wyobrazić takiej długości. Mateusz: Jeśli bakterie są aż tak małe, może uda nam się odłożyć sprzątanie w pokoju na jeszcze późniejszy termin! Jutro jest mecz… Policzmy, ile bakterii znajdzie się w pokoju po szesnastu godzinach — może okaże się, że będziemy mogli posprzątać dopiero po meczu? Karol: 16 godzin to 16 × 3 = 48 dwudziestominutowych okresów, więc bakterie podwoją swoją liczbę 48 razy. Mój kalkulator mówi, że 248 = 2,81 × 1014 (wynik zaokrągliłem do 3 cyfr znaczących). Po 16 godzinach w pokoju będziemy mieli 2,81 × 1014 bakterii. Mateusz: Po 12 godzinach byłoby 6,87 × 1010 bakterii. Teraz tak naprawdę chcemy dowiedzieć się, jaką objętość zajęłyby bakterie, i porównać wynik z objętością podaną w notce od Pana Woźnego. Karol: To dość proste. Jedna bakteria zajmuje objętość 1 μm3, prawda? Z tego wynika, że 6,87 × 1010 bakterii zajmie 6,87 × 1010 μm3, a 2,81 × 1014 bakterii będzie miało objętość 2,81 × 1014 μm3. Mateusz: Uff, nie tak szybko. Objętość z notki podana jest w m3, a nie w μm3, musimy więc przeliczyć nasze wyniki tak, żeby można je było zapisać w m3 i porównać z liczbą podaną przez Pana Woźnego. Innymi słowy, musimy przeliczyć jednostki. Karol: Cenna uwaga! Wygląda na to, że będziemy musieli wykonać kilka obliczeń na liczbach zapisanych w postaci naukowej, pamiętając, że 1 m to 1 × 10-6 μm. Szczerze mówiąc, nie mam pojęcia, jak się do tego zabrać. Mateusz: Ja również nie mam żadnego pomysłu.
Liczba wszystkich bakterii × objętość zajmowana przez jedną bakterię musi być liczbą mniejszą niż podana w notce od Pana Woźnego.
WYSIL
SZARE KOMÓRKI W jaki sposób korzystanie z notacji naukowej może ułatwić Ci mnożenie dużych liczb przez małe liczby (albo na odwrót)?
jesteś tutaj
119
Obliczenia z wykorzystaniem notacji naukowej W balonie znajduje się aż 6 × 1022 atomów helu.
Notacja naukowa przydaje się podczas prowadzenia obliczeń na dużych i małych liczbach
Masa jednego atomu helu wynosi 6,65 × 10-27 kg.
Zapisywanie małych i dużych liczb w postaci naukowej naprawdę ułatwia prowadzenie rozmaitych obliczeń. Załóżmy, że ktoś poprosił Cię o obliczenie masy atomów znajdujących się wewnątrz balonika. Wiesz, że w balonie znajduje się 6 × 1022 atomów oraz że masa jednego atomu wynosi 6,65 × 10-27 kg. Jeśli nie zdecydujesz się na korzystanie z notacji naukowej, dasz swojemu kalkulatorowi porządny wycisk. Masa wszystkich atomów zamkniętych w balonie to liczba atomów wypełniających balon przemnożona przez masę jednego atomu. Masa wszystkich atomów = 60000000000000000000000 × 0,00000000000000000000000000665 kg.
To równanie wygląda okropnie!
Obliczenia powinniśmy przeprowadzić, korzystając z notacji naukowej, prawda?
Potęgi dziesiątki ułatwiają prowadzenie skomplikowanych obliczeń. Mnożąc dwie liczby zapisane w postaci naukowej, możesz zwyczajnie dodać wykładniki potęg dziesiątek. 1 to nic innego, jak 103 10-3
Dodajemy wykładniki: 5 + 3 = 8
5
3
8
10 × 10 = 10
W tym przykładzie dziesiątkę podniesioną do piątej potęgi mnożymy przez dziesiątkę podniesioną do potęgi trzeciej. W sumie podnosimy dziesiątkę do ósmej potęgi (w skrócie piszemy 108). Dodajemy wykładniki: 5 + (-3) = 2.
5
-3
2
10 × 10 = 10 5 + (-3) to to samo, co 5 - 3.
120
Rozdział 3.
Tutaj widzimy dzielenie dziesiątki podniesionej do potęgi piątej przez dziesiątkę podniesioną do potęgi trzeciej. Tak naprawdę więc podnosimy dziesiątkę do potęgi drugiej (czyli piszemy 102).
105 8 -3 = 10 10 Jeśli w obliczeniach pojawia się znak dzielenia, warto pozbyć się go, zamieniając dzielenie na mnożenie. Powyższy przykład można przepisać do postaci 105 × 103 = 108. 1 103
to nic innego, jak 10-3
105 2 3 = 10 10 Powyższy przykład możemy zapisać w postaci 105 × 10-3 = 102.
Notacja naukowa
Basenowa układanka „Potęgi dziesiątki” 1 to nic innego, jak 1024. 10-24
Masz okazję poćwiczyć prowadzenie obliczeń, w których występują potęgi liczby 10. Twoim zadaniem jest powstawianie liczb z basenu we właściwe puste kratki. Żadnej z liczb nie możesz użyć więcej niż raz; nie wszystkie liczby z basenu muszą zostać wykorzystane.
10-12 = 10-24 Zapisz ten przykład w postaci mnożenia, zanim zaczniesz szukać odpowiedzi.
104 × 10—16 =
Liczba nosów, jaką posiada znaczna większość przedstawicieli naszego gatunku:
10 5
12
10 = 24 10
1 1024
× 10 -1
Jedynka podzielona przez milion =
3
× 10 4
Dwiema największymi licz bami w basenie są: ,
=
to nic innego, jak 10-24.
10 000 to tyle samo, co
. W kilometrze jest
zł
iej Milionerem nazywamy kogoś, kto ma przynajmn na koncie bankowym.
0,0000
1 to tyle
0 = 0-6 × 1 7
14
10 -3 10
×1
10-12 10-5
.
10-16
1012
1023
1019
104 18
10
samo, c
o
metrów.
.
100 10-36 10
-4
10-3
10-6
106 103
jesteś tutaj
121
Basenowa układanka — rozwiązanie
Basenowa układanka „Potęgi dziesiątki” — ROZWIĄZANIE 1 to nic innego, jak 1024. 10-24
Masz okazję poćwiczyć prowadzenie obliczeń, w których występują potęgi liczby 10. Twoim zadaniem jest powstawianie liczb z basenu we właściwe puste kratki. Żadnej z liczb nie możesz użyć więcej niż raz; nie wszystkie liczby z basenu muszą zostać wykorzystane.
10-12 = 1012 10-24 Przykład ten można zapisać jako 10-12 × 1024.
104 × 10—16 =
Liczba nosów, jaką posiada znaczna większość przedstawicieli naszego gatunku:
10 5
-36
-12 10 = 10 24 10
× 10 -1
-6 Jedynka podzielona przez milion = 10
100
3
× 10 4
=
Przykład ten można zapisać jako 10-12 × 10-24.
10-12
Dwiema największymi licz bami w basenie są: 1023 , 1019 .
10 -4
10 000 to tyle samo, co 104 . iej Milionerem nazywamy kogoś, kto ma przynajmn na koncie bankowym. 0 = 0-6 × 1 7
14
10 -3 10
0,0000
1 to tyle
18
10
×1
ożna en m t d 7. kła Przy ać jako -6 × 10 0 s 1 i 3 p × za 4 10 1 × 10
Potęgi liczby 10 mnoży się, dodając wykładniki. 122
W kilometrze jest 103 metrów.
106 zł
Rozdział 3.
samo, c
o 10 -5 .
10-16
Te dwie liczby nie były potrzebne.
10-3
Notacja naukowa Ale przecież liczby zapisane w postaci naukowej składają się nie tylko z dziesiątki podniesionej do potęgi!
Jeśli tylko potrafisz radzić sobie z dziesiątkami podniesionymi do potęgi, możesz zacząć prowadzić obliczenia na liczbach zapisanych w postaci naukowej. Każda liczba zapisana w postaci naukowej składa się z dwóch części. Pierwszą część stanowi liczba z jedną cyfrą przed przecinkiem ułamka dziesiętnego, a drugą liczba 10 podniesiona do jakiejś potęgi. Możesz przepisać przykład tak, żeby wszystkie dziesiątki podniesione do potęgi stały obok siebie.
Ćwiczenie
Mnożąc dwie liczby zapisane w postaci naukowej, najłatwiej jest osobno wykonać działanie na częściach z przecinkiem ułamkowym i osobno na dziesiątkach, po czym otrzymane wyniki znów połączyć w liczbę w postaci naukowej. Jeśli więc przyjdzie Ci podać wynik działania 2 × 103 × 4 × 102, możesz zmienić kolejność mnożenia poszczególnych wyrazów iloczynu: 2 × 4 × 103 × 102 = 8 × 105. I to jest poprawna odpowiedź.
Zanim powrócimy do zastanawiania się nad liczbą bakterii w pokoju w akademiku, poświęć kilka chwil na rozwiązanie krok po kroku zadania z balonem.
W balonie znajduje się aż 6 × 10 22 atomów helu.
Masa jednego atomu helu wynosi 6,65 × 10-27 kg.
a. W balonie znajduje się 6 × 1022 atomów helu. Masa jednego atomu helu wynosi 6,65 × 10-27 kg. Zapisz działanie (odpowiednie mnożenie), które wykonałbyś, aby dowiedzieć się, jaką masę mają łącznie wszystkie atomy zamknięte w baloniku. b. Mnożenia możesz wykonywać w dowolnej kolejności. Zmień kolejność wyrazów w iloczynie, tak żeby potęgi liczby 10 znalazły się koło siebie. c. Wykonaj mnożenie tych części obu liczb, które zawierają przecinek ułamkowy. Następnie wykonaj mnożenie dziesiątek. W wyniku przeprowadzenia opisanej procedury powinieneś otrzymać liczbę złożoną z dwóch części połączonych znakiem mnożenia: części, w skład której wchodzi jeden przecinek ułamkowy, oraz części z jedną dziesiątką podniesioną do potęgi. d. Przepisz liczbę otrzymaną w punkcie c. tego zadania tak, żeby jej część z przecinkiem ułamkowym miała przed przecinkiem dokładnie jedną cyfrę. W tym celu będziesz musiał ustalić odpowiedni wykładnik potęgi liczby 10.
jesteś tutaj 123
Ćwiczenie — rozwiązanie
Zanim powrócimy do zastanawiania się nad liczbą bakterii w pokoju w akademiku, poświęć kilka chwil na rozwiązanie krok po kroku zadania z balonem.
Ćwiczenie: Rozwiązanie
W balonie znajduje się aż 6 × 1022 atomów helu.
a. W balonie znajduje się 6 × 1022 atomów helu. Masa jednego atomu helu wynosi 6,65 × 10-27 kg. Zapisz działanie (odpowiednie mnożenie), które wykonałbyś, aby dowiedzieć się, jaką masę mają łącznie wszystkie atomy zamknięte w baloniku.
Masa jednego atomu helu wynosi 6,65 × 10-27 kg.
Masa wszystkich atomów = 6 × 1022 × 6,65 × 10-27 kg b. Mnożenia możesz wykonywać w dowolnej kolejności. Zmień kolejność wyrazów w iloczynie, tak żeby potęgi liczby 10 znalazły się koło siebie.
Masa wszystkich atomów = 6 × 6,65 × 1022 × 10-27 kg c. Wykonaj mnożenie tych części obu liczb, które zawierają przecinek ułamkowy. Następnie wykonaj mnożenie dziesiątek. W wyniku przeprowadzenia opisanej procedury powinieneś otrzymać liczbę złożoną z dwóch części połączonych znakiem mnożenia: części, w skład której wchodzi jeden przecinek ułamkowy, oraz części z jedną dziesiątką podniesioną do potęgi.
Masa wszystkich atomów = 39,9 × 10-5 kg d. Przepisz liczbę otrzymaną w punkcie c. tego zadania tak, żeby jej część z przecinkiem ułamkowym miała przed przecinkiem dokładnie jedną cyfrę. W tym celu będziesz musiał ustalić odpowiedni wykładnik potęgi liczby 10. -4
Masa wszystkich atomów = 3,99 × 10 kg
Wykonajmy ostatni krok jeszcze raz, dobrze? Skąd mam wiedzieć, co zrobić z wykładnikiem potęgi liczby 10 po zapisaniu pierwszej części wyniku z jedną cyfrą stojącą po lewej stronie przecinka ułamkowego?
Rząd wielkości Twojej odpowiedzi musi pozostać taki sam. Otrzymawszy wynik w postaci 39,9 × 10-5, powinieneś przepisać go tak, aby był zgodny z konwencją przyjętą dla notacji naukowej. Innymi słowy, musisz zapisać go w postaci dwóch części połączonych znakiem mnożenia: części z przecinkiem ułamkowym stojącym za dokładnie jedną cyfrą oraz części będącej dziesiątką podniesioną do potęgi. Aby czynnik 39,9 móc zapisać jako 3,99, musisz podzielić go przez 10. Pamiętaj jednak, że rząd wielkości całej liczby, której częścią jest ten czynnik, nie może ulec zmianie, dlatego drugą część liczby należy pomnożyć przez 10. 39,9 × 10-1 × 10-5 × 101 = 3,99 × 10-4 Aby otrzymać jedną cyfrę przed przecinkiem, musisz pierwszą część liczby podzielić przez 10 (czyli pomnożyć przez 10-1).
124
Rozdział 3.
Rząd wielkości całej liczby nie może ulec zmianie, więc drugą jej część musisz pomnożyć przez 10.
Notacja naukowa
Nie istnieją
głupie pytania
P: Mój kalkulator ma opcję
wprowadzania liczb w postaci naukowej. Czemu nie miałbym po prostu skorzystać z tej opcji?
O: W trakcie niektórych egzaminów
Chłopcy wszystko policzyli
No cóż, przynajmniej taką mają nadzieję…
Mateusz i Karol policzyli, posługując się liczbami zapisanymi w postaci naukowej, objętość zajmowaną przez bakterie. Czy na pewno zrobili to prawidłowo?
Zaostrz ołówek
nie będziesz mógł używać swojego kalkulatora! Ponadto, wykonując obliczenia opisaną przeze mnie metodą, zyskujesz możliwość wcześniejszego określania rzędu wielkości wyników, nad których otrzymaniem pracujesz. Powinieneś również zadawać sobie pytanie, czy uzyskana przez Ciebie odpowiedź jest dobrze sKROJona. Starając się na nie odpowiedzieć, zwiększasz swoją szansę na wykrycie głupich błędów, które mogły wkraść się do przeprowadzonych przez Ciebie rachunków.
P
: Ale czy ja kiedykolwiek w trakcie egzaminu ujrzę liczby w postaci naukowej lub takie, które warto zapisywać w tej postaci?
O: W fizyce pełno jest bardzo dużych i bardzo
małych liczb, takich jak choćby wielkość elektronu czy masa Ziemi.
Jeśli zdarzy Ci się prowadzić obliczenia na liczbach zapisanych w postaci naukowej, powinieneś najpierw wydzielić części tych liczb będące dziesiątkami podniesionymi do potęgi i pododawać wykładniki, a dopiero później zająć się kształtem całego wyniku.
Mateusz i Karol policzyli objętość (w metrach sześciennych), jaką zajmą bakterie po 12 i 16 godzinach. Sprawdź, czy przeprowadzili obliczenia poprawnie, i zadecyduj, czy udzielona przez nich odpowiedź jest dobrze sKROJona (Kontekst, Rozmiar, Obliczenia, Jednostki). Przyjrzyj się rzędowi wielkości wyniku otrzymanego przez chłopców. Jeśli uznasz, że wydaje się być mało wiarygodny, sprawdź, czy nie popełnili błędu podczas przeliczania jednostek lub w trakcie prowadzenia obliczeń.
W 1 m mieści się 106 μm. Tym przelicznikiem posłużymy się, obliczając objętość w m3. Po 12 godzinach: Objętość zajmowana przez bakterie = 6,78 × 1010 μm3 = 6,87 × 1010 μm3 ×
1 m3 106 μm3
= 6,87 × 1010 × 10-6 m3 = 6,87 × 104 m3
Po 16 godzinach: Objętość zajmowana przez bakterie = 2,81 × 1014 μm3 = 2,81 × 1014 μm3 ×
1 m3 106 μm3
= 2,81 × 1014 × 10-6 m3 = 2,81 × 108 m3 jesteś tutaj 125
Rozwiązanie zaostrzonego ołówka
Zaostrz ołówek: Rozwiązanie Mateusz i Karol policzyli objętość (w metrach sześciennych), jaką zajmą bakterie po 12 i 16 godzinach. Sprawdź, czy przeprowadzili obliczenia poprawnie, i zadecyduj, czy udzielona przez nich odpowiedź jest dobrze sKROJona (Kontekst, Rozmiar, Obliczenia, Jednostki). Przyjrzyj się rzędowi wielkości wyniku otrzymanego przez chłopców. Jeśli uznasz, że wydaje się być mało wiarygodny, sprawdź, czy nie popełnili błędu podczas przeliczania jednostek lub w trakcie prowadzenia obliczeń.
W 1 m mieści się 106 μm. Tym przelicznikiem posłużymy się, obliczając objętość w m3. Po 12 godzinach: Objętość zajmowana przez bakterie = 6,87 × 1010 μm3 RZĄD WIELKOŚCI tych wyników jest całkowicie nieprawidłowy! Objętość 2,81 × 108 m3 jest objętością, w której zmieściłoby się 2000 wielkich stadionów piłkarskich!
= 6,87 × 1010 μm3 ×
1 m3 106 μm3
= 6,87 × 1010 × 10-6 m3 = 6,87 × 104 m3
Po 16 godzinach: Objętość zajmowana przez bakterie = 2,81 × 1014 μm3 = 2,81 × 1014 μm3 ×
1 m3 106 μm3
= 2,81 × 1014 × 10-6 m3 = 2,81 × 108 m3
126
Rozdział 3.
Tu widać błąd! W 1 m mieści się 106 μm — ta reguła jest prawdziwa, ale zawiera wskazówki dotyczące przeliczania jednostek DŁUGOŚCI, a nie OBJĘTOŚCI. Nie można traktować jej jak przelicznika dla jednostek objętości. Objętość to długość × długość × długość. Jednostką objętości jest metr sześcienny (m3), nie zaś metr (m). Przeliczanie mikrometrów sześciennych (μm3) na metry sześcienne (m3) nie jest tym samym, co przeliczanie mikrometrów (μm) na metry (m).
Notacja naukowa
Rząd wielkości odpowiedzi, z której wynika, że po 16 godzinach z 1 bakterii powstał szczep drobnoustrojów zajmujący objętość prawie 300 000 000 metrów sześciennych, na pewno nie jest właściwy! Rząd wielkości wyników otrzymanych przez Mateusza i Karola z całą pewnością nie jest prawidłowy. Jeśli zwróciłeś uwagę na ten fakt — gratuluję! Odpowiedź, że bakterie po zaledwie 16 godzinach zajmą objętość prawie trzystu milionów metrów sześciennych, nie ma sensu. Błąd z łatwością dostrzegą wszyscy ci, którzy potrafią wyobrazić sobie jeden metr sześcienny.
Czy potrafisz wyobrazić sobie trzysta milionów metrów sześciennych bakterii? Na samą myśl o takim ogromnym morzu bakterii… fuj.
WYSIL
SZARE KOMÓRKI W 1 m mieści się 106 μm — to stwierdzenie jest poprawne.
Chłopcy nie popełnili błędu obliczeniowego, dlatego wiadomo, że pomylili się w trakcie przeliczania jednostek — przyjęli nieprawidłowy przelicznik z mikrometrów sześciennych (czyli jednostek, z którymi zetknęli się, przeglądając książkę o drobnoustrojach) na metry sześcienne (w notce od Pana Woźnego objętość zapisana została właśnie w metrach sześciennych). Oczywiście mieli rację, twierdząc, że w jednym metrze mieści się 106 mikrometrów. Pytanie brzmi: jaki błąd popełnili, pracując nad zamianą jednostek?
Skąd w takim razie wziął się kłopot z przeliczaniem mikrometrów sześciennych (μm3) na metry sześcienne (m3)?
jesteś tutaj 127
Bądź ostrożny podczas przeliczania jednostek
Bądź szczególnie ostrożny, przeliczając jednostki powierzchni i objętości Mimo że w 1 m mieści się 1 × 106 μm, 1 m3 bynajmniej nie jest równowartością 1 × 106 μm3. Trudno to zauważyć, ponieważ liczby, na których trzeba pracować, są takie duże — oto przyczyna pomyłki chłopców. Mateusz i Karol doszli do nonsensownego wniosku, że po 16 godzinach z jednej bakterii powstanie szczep drobnoustrojów, który zajmie objętość prawie trzystu milionów metrów sześciennych. Mikrometr jest bardzo małą jednostką, łatwiej więc będzie rozważyć, co stało się w trakcie przeliczania jednostek przez chłopców, opierając się na przykładzie milimetrów i centymetrów, milimetrów i centymetrów kwadratowych oraz milimetrów i centymetrów sześciennych. Długość to tylko jeden wymiar. W 1 centymetrze mieści się 10 milimetrów.
1 mm
W 1 cm mieści się 10 mm. 1 cm
Na obrazkach przedstawiono jednostki, które są większe niż ich rzeczywiste odpowiedniki!
Powierzchnia ma dwa wymiary: długość × szerokość. Wobec powyższego w 1 centymetrze kwadratowym mieści się 10 × 10 = 100 milimetrów kwadratowych. Korzystając z notacji naukowej, można napisać, że 1 cm2 to 101 × 101 = 102 mm2.
W 1 cm2 mieści się 100 mm2.
1 mm2 1 mm 1 mm
Powierzchnia oraz objętość NIE są tym samym, co długość.
1 cm
Objętość jest trójwymiarowa: długość × szerokość × wysokość. W związku z tym w 1 centymetrze sześciennym mieści się 10 × 10 × 10 = 1000 milimetrów sześciennych.
1 cm
128
Rozdział 3.
W notacji naukowej 1 cm3 to 101 × 101 × 101 = 103 mm3.
Notacja naukowa W 1 cm3 mieści się 1000 mm3. Objętość ma trzy wymiary.
1 mm3
1 mm 1 mm
1 cm3
1 mm
1 cm
1 cm
1 cm
Przed przystąpieniem do przeliczania jednostek powierzchni lub objętości zawsze zastanów się, z iloma wymiarami masz do czynienia!
Zaostrz ołówek Po 12 godzinach bakterie zajmą 6,78 × 1010 μm3, a po 16 godzinach 2,81 × 1014 μm3. Obydwie objętości zapisz w metrach sześciennych, a następnie porównaj z objętością podaną w notce od Pana Woźnego (6 × 10-5 m3). Pamiętaj, że 1 m to 106 μm.
jesteś tutaj 129
Rozwiązanie zaostrzonego ołówka
Zaostrz ołówek: Rozwiązanie
Po 12 godzinach bakterie zajmą 6,78 × 1010 μm3, a po 16 godzinach 2,81 × 1014 μm3. Obydwie objętości zapisz w metrach sześciennych, a następnie porównaj z objętością podaną w notce od Pana Woźnego (6 × 10-5 m3). Pamiętaj, że 1 m to 106 μm.
W 1 m mieści się 106 μm. Objętość ma trzy wymiary. Z tego wynika, że 1 m3 to 106 × 106 × 106 μm3.
1 m3 6
10 μm 106 μm 106 μm
Po 16 godzinach:
Po 12 godzinach:
Objętość zajmowana
Objętość zajmowana przez bakterie = 6,87 × 10
10
= 6,87 × 10
10
μm
przez bakterie = 2,81 × 1014 μm3
3
3
μm ×
1 m3
= 2,81 × 1014 μm3 ×
1018 μm3
= 2,81 × 1014 × 10-18 m3
= 6,87 × 10-8 m3
= 2,81 × 10-4 m3
Otrzymana wartość jest mniejsza
Otrzymana wartość jest większa
niż 6 × 10-5 m3.
niż 6 × 10-5 m3.
Właśnie obliczyłeś, że jeśli chłopcy nastawią swój budzik tak, żeby zadzwonił po 12 godzinach, liczba bakterii nie osiągnie wartości krytycznej, po której przekroczeniu niezbędna będzie wyprowadzka z pokoju. Jeśli jednak chłopcy postanowią zabrać się za sprzątanie dopiero po meczu, czyli po 16 godzinach, Pan Woźny na pewno zarządzi eksmisję. Niestety, okazuje się, że…
Rozdział 3.
1018 μm3
= 6,87 × 1010 × 10-18 m3
Czyli bakterie nie opanują całego Chyba za chwilę zacznie pokoju, nawet jeśli chłopcy się przegląd wiadomości piłkarskich, prawda?! Wygląda postanowią się przespać! na to, że powinniśmy się
130
1 m3
od razu spakować.
Poradnia pytań — przeliczanie jednostek powierzchni i objętości W trakcie rozwiązywania rozmaitych zadań często będziesz musiał przeliczać jednostki powierzchni i objętości. Zawsze, gdy zdarzy Ci się przeliczać jednostki powierzchni i objętości, pomyśl o bakteriach zajmujących objętość 2000 stadionów piłkarskich — z całą pewnością nie chciałbyś powielić rażącego błędu popełnionego przez Mateusza i Karola. Przeliczając jednostki powierzchni i objętości, nie wpadaj w panikę; myśl o tym, czym tak naprawdę są powierzchnia i objętość. To są DŁUGOŚCI wyrażone w mm.
mi ma 800 mm 4. Skrzynia ze skarba erokości długości, 400 mm sz i 500 mm wysokości.
Zwróć uwagę na to, że proszony jesteś o podanie objętości wyrażonej w m3.
i wyrażona a) Jaka jest objętość skrzyn ch? w metrach sześcienny cm rach 20 cm na 10 cm na 5 b) Ile sztabek złota o wymia to, zło ić top że możesz roz zmieści się w skrzyni? Załóż, ładnie. aby wypełniło skrzynię dok
Oto jeszcze jeden sposób mierzenia długości (w centymetrach), które składają się na objętość.
Prawdopodobnie najlepiej byłoby wszystkie obliczenia robić w m3, ponieważ zostałeś poproszony o podawanie odpowiedzi z użyciem tej właśnie jednostki.
Odpowiadając na pytania o objętość rozmaitych obiektów, nierzadko będziesz musiał zastanawiać się nad najlepszym ułożeniem mniejszych obiektów wewnątrz większego, ponieważ od wzajemnego ułożenia obiektów zależy, ile małych przedmiotów wejdzie do opakowania o określonym kształcie. Podkreślony fragment polecenia jest informacją, że tym razem nie musisz szukać sposobu na układanie sztabek złota w skrzyni.
Często najprościej jest najpierw wyrazić długości w metrach, a dopiero później obliczać objętość w metrach sześciennych. (Oczywiście możesz również policzyć objętość w centymetrach sześciennych i przeliczyć jednostki tak, żeby ostateczny wynik otrzymać wyrażony w metrach sześciennych).
Przeliczając jednostki, wykonuj małe, odręczne rysunki, które pomogą Ci kontrolować potęgi liczby 10 występującej w przelicznikach jednostek. 1 m2 1 m2
1000 mm
= 1000 mm x 1000 mm = 103 mm x 103 mm = 106 mm2
1000 mm
131
Zwykła liczba kontra liczba zapisana w postaci naukowej
Pogawędki przy kominku
Rozmowa wieczoru: W dyskusji biorą udział dwie liczby: zwykła liczba oraz liczba zapisana w postaci naukowej. Która z liczb okaże się przestarzała za 200 lat?
Zwykła liczba
Liczba w postaci naukowej
Dzień dobry, Pani Tajemnicza! To miło móc nareszcie cię poznać!
Ukrywasz się całymi latami, gdy ja pomagam ludziom w codziennym liczeniu, w nauce algebry, w robieniu zakupów itd., a potem nagle pojawiasz się nie wiadomo skąd i oczekujesz, że od razu znajdziesz się w centrum uwagi. Takie zachowanie jest zwyczajnie niegrzeczne!
Ach, tak? Wymień jedną czynność, którą łatwiej jest wykonać, korzystając z twojej pomocy, a nie z mojej!
Mylisz się. Lepiej powiedzieć, że Bill Gates ma „50 miliardów dolarów”, ponieważ w ten sposób łatwiej zobrazować ogrom fortuny Billa Gatesa, niż za pomocą tych śmiesznych małych liczb stojących przy dziesiątce. Ludzie nie są przyzwyczajeni do takiego zapisu! Przez całe życie podają rozmaite wartości, korzystając z mojej pomocy. Twój przykład wcale nie jest przekonujący. Chwileczkę, niech rzucę okiem na tablice informacyjne. Masa protonu to 0,00000000000000000000000000167 kilograma.
Bez przesady z tą „tajemniczą”! Wiem, że większość ludzi dowiaduje się o moim istnieniu po szesnastym roku życia, ale na pewno warto czekać na spotkanie ze mną.
Nawet po moim pojawieniu się możesz robić wszystko to, co robiłaś wcześniej — wcale nie chcę zajmować twojego miejsca. Prawda jest jednak taka, że w niektórych dziedzinach sprawdzam się lepiej niż ty. Dobrze. Co powiesz na zgrabne zapisanie wartości majątku Billa Gatesa? Oto wspomniana wartość: 5 × 1010 dolarów.
Cóż, mój sposób polega na wymienieniu piątki i dziesięciu zer stojących za nią — co w tym takiego trudnego?
No dobrze, Droga Pani „Oni są do mnie przyzwyczajeni”, w jaki sposób przedstawiłabyś masę protonu?
Czy ludzie kiedykolwiek widzieli równie głupio wyglądającą liczbę? Do czegoś takiego na pewno nie są przyzwyczajeni! Masę elektronu lepiej jest zapisać moim sposobem: 1,67 × 10-27 kilograma.
132
Rozdział 3.
Notacja naukowa Zwykła liczba
Liczba w postaci naukowej
Ale przecież ludzie mogą policzyć moje zera i w ten sposób dowiedzieć się, jaki jest rząd wielkości całej liczby. Oczywiście że tak, ale komu by się chciało z tym męczyć? No dobrze, zgadzam się. Wychodzi na to, że jesteś mistrzynią przedstawiania bardzo dużych i bardzo małych wartości. Czy w związku z tym… planujesz całkowicie zdominować życie ludzi?
A widzisz, mówiłam ci, że mnie lubią bardziej!
Tak, jasne… Każda firma produkująca kalkulatory wymyśla inną metodę wpisywania cię do kalkulatora. Najwięcej kłopotów pojawia się, gdy trzeba wpisać liczbę 10 do ujemnej potęgoprzeszkadzajki.
Czy ja się nie przesłyszałam? Twierdzisz, że mnożenie można wykonywać za pomocą dodawania? To stwierdzenie brzmi podejrzanie dla takiej purystki jak ja.
Twierdzisz więc, że z pierwszą częścią ciebie ludzie radzą sobie dobrze, ponieważ są przyzwyczajeni do mnie, a z drugą idzie im nieźle, gdyż używanie jej wymaga tylko prostego dodawania (które również znają dzięki mnie)?
Nie, nie całkowicie. Ludzie, jeśli tylko mogą, wolą korzystać z twojej pomocy. Wymyślili nawet mnóstwo różnych jednostek, takich jak nanometry, kilogramy itp., tylko po to, żeby uniknąć mówienia „ileś tam razy dziesięć do jakiejś tam potęgi” przez cały czas. Chciałam powiedzieć, że lubią liczby, których wygodnie im się używa. Jeśli jednak muszą coś policzyć, dostrzegają mnie.
Ale przecież ludzie nie muszą tego robić w trakcie mnożenia czy dzielenia liczb takich jak ja. Mogą wpisywać do kalkulatorów tylko pierwsze części liczb zapisanych w postaci naukowej, na przykład 1,67, a mnożenie lub dzielenie dziesiątek podniesionych do potęgi wykonywać osobno na kartce papieru. Przecież mnożenie i dzielenie tych dziesiątek to nic innego, jak tylko proste dodawanie wykładników.
Nie przesłyszałaś się. Mnożąc kilka dziesiątek podniesionych do różnych potęg, wystarczy pododawać wykładniki tych potęg. Weźmy na przykład takie działanie: 102 × 103 = 105. 102 da się zapisać jako 10 × 10, natomiast 103 to 10 × 10 × 10. Po pomnożeniu tych czynników otrzymujemy 10 × 10 × 10 × 10 × 10, czyli pięciokrotne mnożenie przez 10, które zapisuje się tak: 105.
Chyba można tak powiedzieć. Wygląda na to, że potrzebujemy siebie nawzajem bardziej, niż nam się na początku tej rozmowy wydawało.
jesteś tutaj 133
Zagadka na pięć minut
Olbrzym, który wpadł na śniadanie Dawno, dawno temu do królewskiego pałacu przyszedł uciekinier z królestwa olbrzymów. Był bardzo głodny. Mówiąc, że był głodny, nie mam na myśli głodu, który odczuwasz czasami pomiędzy jednym posiłkiem a drugim. Olbrzym był dwa razy wyższy od normalnego człowieka i wprost umierał z głodu.
Zagadka na pięć minut
Król odetchnął z ulgą, gdy okazało się, że olbrzym woli zjeść kiełbasę, jajka i bekon, niż jego samego. Niemniej z ust wielkoluda usłyszał przestrogę: „Jeśli posiłek będzie niesmaczny, zjedzeni zostaną służący i ich król niebaczny”. Uśmiech, który pojawił się wcześniej na twarzy władcy, przemienił się w grymas, jaki z pewnością pojawiłby się i na Twojej twarzy, gdybyś stanął oko w oko z głodnym olbrzymem grożącym Ci, że zrobi z Ciebie smaczny stek. Król zwołał swoich doradców i zapytał ich o radę (bo doradcy istnieją w zasadzie po to, żeby dawać ludziom rady). Doradcy rzekli: „Wasza wysokość, ponieważ olbrzym jest dokładnie dwa razy wyższy od normalnego człowieka, a jego ciało odzwierciedla proporcje ludzkiego ciała, powinniśmy podać mu podwójne śniadanie… i dodatkowo dorzucić kilka tostów, tak na wszelki wypadek”.
Czy król powinien posłuchać swych doradców i, pamiętając o tym, że olbrzym jest dwa razy wyższy od przeciętnego człowieka, nakarmić go podwójną porcją jedzenia?
134
Rozdział 3.
Notacja naukowa jednostki
punkty szczególne
Teraz potrafię myśleć wielowymiarowo!
Bądź częścią problemu.
notacja naukowa
objętość
Czy odpowiedź jest dobrze sKROJona? powierzchnia
Notacja naukowa
metoda zapisywania długich liczb opierająca się na używaniu odpowiednich potęg liczby 10.
Powierzchnia
Przestrzeń dwuwymiarowa.
Objętość
Wycinek przestrzeni trójwymiarowej. jesteś tutaj 135
Notacja potęgowa
Niezbędnik fizyka
Niezbędnik fizyka Właśnie zapoznałeś się z rozdziałem 3. niniejszej książki. Twój niezbędnik fizyka wzbogacił się o dodatkowe słownictwo oraz umiejętność sprawdzania poprawności odpowiedzi udzielanych na pytania będące częścią zadań i problemów fizycznych.
Mnożenie dziesiątki podniesionej do potęgi przez dziesiątkę podniesioną do potęgi Mnożenie potęg liczby 10 wykonuje się poprzez dodawanie wykładników tych potęg. 3 -2 5 Na przykład 10 × 10 = 10 , ponieważ 5 + (-2) = 3.
Notacja naukowa Notacja naukowa to sposób na zapisywanie bardzo długich liczb w postaci iloczynu dwóch odpowiednio skonstruowanych części, również będących liczbami. Pierwszą część stanowi ułamek dziesiętny z przecinkiem stojącym dokładnie za pierwszą z cyfr składających się na ten ułamek. Drugą częścią liczby zapisanej w postaci naukowej jest odpowiednia potęga liczby 10. Przykładem liczby zapisanej z wykorzystaniem notacji naukowej może być 5 × 103 = 5000.
136
Rozdział 3.
Notacja potęgowa to sposób zapisywania działania kilk akrotnego mnożenia bądź dzielenia prz ez tę samą liczbę. Na przykład zapis 106 ozn acza mnożenie sześciu dziesiąte k przez siebie. Jeśli chcesz zapisać wielok rotne dzielenie przez tę samą licz bę, możesz posłużyć się sym bolem ujemnego wykładnika potęgi , na przykład 10-7.
Dzielenie dziesiątki podniesionej do potęgi przez dziesiątkę podniesioną do potęgi Najłatwiejszą metodą dzielenia dziesiątki podniesionej do potęgi przez dziesiątkę podniesioną do potęgi jest zastąpienie dzielenia odpowiednim mnożeniem i wykonanie mnożenia zgodnie z zasadą mówiącą o dodawaniu wykładników potęg. Na przykład: 105 = 105 × 10-2 = 103 . 102
Prowadzenie obliczeń na liczbach zapisanych w notacji naukowej Mnożenie kilku liczb zapisanych w postaci naukowej najłatwiej wykonuje się następująco: iloczyn potęg liczby 10 należy policzyć osobno niż iloczyn ułamkowych części liczb w postaci naukowej, a następnie otrzymane wyniki na powrót połączyć w liczbę zapisaną w notacji naukowej.
Przeliczanie jednostek powierzchni i objętości
Pole powierzchni oraz obj ętość to odpowiednie iloczyny dłu gości — możesz wyobrazić sobie, jak wygląda metr kwadratowy lub sześcienny, i zastanowić się, czy odpowiedź, jakiej udz ieliłeś na pytanie postawione w zadaniu z fizyki, jest sensowna. Każde przeliczanie jednos tek powierzchni oraz objętości zaczynaj od wykonania rysunku, któ ry pomoże Ci ustalić właściwy przelicznik jednostek. Podczas przeliczania jednos tek zazwyczaj będziesz miał do czynienia z mnożeniem lub dzieleniem potęg liczby 10 przez inne potęgi liczby 10.
Notacja naukowa
Olbrzym, który wpadł na śniadanie Czy król powinien posłuchać swych doradców i, pamiętając o tym, że olbrzym jest dwa razy wyższy od przeciętnego człowieka, nakarmić go podwójną porcją jedzenia? Król musi mieć pewność, że brzuch olbrzyma zostanie należycie napełniony i nie będzie w nim miejsca na dodatkowy posiłek złożony z samego władcy i jego doradców.
Zagadka na pięć minut. Rozwiązanie
Wiemy, że olbrzym jest dwa razy wyższy od normalnego człowieka i że proporcje jego ciała odpowiadają proporcjom ciała przeciętnej osoby. Wobec powyższego musimy założyć, że „szerokość” od boku do boku oraz „głębokość” od przodu do tyłu ciała wielkoluda są dwa razy większe od odpowiadających im wymiarów ciała zwykłego człowieka. Brzuch olbrzyma również jest dwa razy wyższy, dwa razy szerszy i dwa razy głębszy od brzucha typowego przedstawiciela gatunku ludzkiego. Czyli tak naprawdę brzuch wielkoluda jest 2 × 2 × 2 = 8 razy większy od brzucha zwykłego człowieka. Jeśli więc król chce ocalić siebie i swoich podwładnych, powinien nakarmić olbrzyma ośmioma normalnymi śniadaniami.
jesteś tutaj 137
138
Rozdział 3.
%&
Nauka języka
Prawa ręka czerwona, lewa stopa niebieska, lewa ręka zielona… eeee… mhm… Taak, no cóż, musiałbym chyba zobaczyć to na własne oczy… tak… Możesz przysłać mi zdjęcia?
Porozumiewanie się to podstawa. Jesteś na doskonałej drodze, by myśleć jak fizyk, ale musisz jeszcze nauczyć się przekazywać swoje myśli. W tym rozdziale przedstawię Ci dwa uniwersalne narzędzia pozwalające komunikować się z innymi ludźmi — wykresy i równania — obrazy, które przemówią z siłą tysiąca słów, opisując wykonane doświadczenia i problemy fizyki, z jakimi przyjdzie Ci się zmierzyć. Zobaczyć znaczy uwierzyć.
to jest nowy rozdział 139
mmmm… pizza
Nowa wersja strony pizzerii „Na złamanie karku” jest już prawie gotowa do publikacji w sieci… Dzięki opatentowanej metodzie przygotowywania posiłku „dokładnie na czas” i sprawnie działającej grupie rozwozicieli pizzeria „Na złamanie karku” zrewolucjonizowała rynek gastronomiczny. Ale to nie koniec! Ich powszechnie chwalona strona internetowa została przebudowana tak, by każdy zamawiający mógł poznać dokładny czas dostawy pizzy.
Ale jazda! „Na złamanie karku” podaje teraz czas dostawy. Super! Czyli moja pizza pojawi się, zanim zaczną się „24 godziny”?!
140
Rozdział 4.
Równania i wykresy
Nigdy wcześniej nie byłem w tej okolicy… Nie mam pojęcia, ile zajmie mi dojazd!
… musisz tylko wymyślić, jak podać klientom dokładny czas dostawy pizzy Poproszono Cię o obmyślenie sposobu na obliczanie czasu dostawy pizzy do klienta. Programiści aplikacji internetowych z radością napiszą odpowiedni program, a Adam, najlepszy doręczyciel w „Na złamanie karku”, pomoże Ci zebrać potrzebne informacje. Czasy dojazdów do niektórych domów może podać Ci od ręki, ale musisz jeszcze opracować sposób określenia czasu dostawy w dzielnicach, których Adam nie zna.
Adam, najlepszy doręczyciel . w „Na złamanie karku”
Zaostrz ołówek Zapisz wszystkie czynniki, które Twoim zdaniem mają wpływ na czas dostawy pizzy podawany na stronie internetowej. Jak szybko Adam jeździ na rowerze?
jesteś tutaj
141
Rozwiązanie zaostrzonego ołówka
Zaostrz ołówek: Rozwiązanie
Zapisz wszystkie czynniki, które Twoim zdaniem mają wpływ na czas dostawy pizzy podawany na stronie internetowej. Oba te warunki wiążą się z czasem dojazdu do domu klienta.
Jak szybko Adam jeździ na rowerze? Odległość od pizzerii do domu klienta. Czy wszystkie pizze są przygotowywane jednocześnie? Grube czy cienkie ciasto? Jak długo strona WWW przetwarza zamówienie?
Te warunki wpływają na czas przygotowania pizzy.
Czy klient podał właściwy adres? Wszystko jest w porządku, jeśli podałeś też inne propozycje — na przykład zależność czasu realizacji zamówienia od rodzaju i ilości dodawanych składników.
Założymy, że te problemy pozostają w gestii informatyków. Ty zajmujesz się wyłącznie fizyką.
Jeśli zapiszesz równanie opisujące czas dostawy, będziesz mieć jasny obraz sytuacji Łączny czas dostawy to czas, jaki potrzebny jest Adamowi na dojazd do domu klienta, oraz czas przygotowania pizzy. Opisanie tego słowami zajmuje dużo miejsca, a dopóki nie przeczytasz całego opisu, nie wiesz, na czym polega problem. Żeby ułatwić sobie życie, fizycy posługują się równaniami. Każdy z czasów możesz oznaczyć literą z odpowiednim dopiskiem w indeksie dolnym.
Literą „t” oznaczamy parametr czasu. Towarzyszący jej opis w indeksie określa, o który dokładnie czas chodzi, na przykład tgotowania.
tcałkowity to czas łączny dostawy, tjazdy to czas potrzebny Adamowi na dowiezienie zamówienia, Pochyłą czcionką oznaczamy w książce wartości zmienne. Nie musisz tego robić, gdy zapisujesz je ręcznie!
142
tgotowania to czas przygotowania pizzy. Teraz zapisz równanie tcałkowity = tjazdy + tgotowania. Jest ono jednoznaczne ze stwierdzeniem „Całkowity czas dostarczenia pizzy do klienta jest równy sumie czasu, w jakim Adam dojeżdża do domu klienta, i czasu przygotowania pizzy w restauracji”. Różnica polega na tym, że patrząc na równanie, dostrzegasz tę zależność w jednej chwili.
Rozdział 4.
Równania pozwalają opisywać świat symbolicznie.
Równania i wykresy
Dzięki zmiennym równanie jest zapisem ogólnym Równanie zapisane w postaci tcałkowity = tjazdy + tgotowania jest formą ogólną, ponieważ nie wiąże się z żadnymi szczególnymi wartościami czasów jazdy i gotowania. Oznacza, że możesz posłużyć się tym samym wzorem do obliczania czasu realizacji każdego z zamówień. Każda wartość oznaczona symbolem literowym, a nie liczbą, jest nazywana zmienną. W podanym przykładzie zmiennymi są zarówno tcałkowity, tjazdy, jak i tgotowania, gdyż ich wartości będą inne podczas realizacji każdego z przyjmowanych zamówień. Wszystkie te symbole nazywamy ZMIENNYMI, ponieważ przypisane im wartości zmieniają się dla każdego zamówienia.
t
Co z kolei pozwoli Ci zastosować je w przypadku obliczania czasu dostarczenia pizzy do DOWOLNEGO klienta.
Czas jazdy Czas gotowania
=t +t
całkowity
jazdy
Kolejność dodawania nie ma znaczenia. Możesz równie dobrze zapisać to równanie w postaci: tcałkowity = tgotowania + tjazdy.
gotowania
Nie istnieją
głupie pytania
P: Po co w ogóle zaprzątać sobie
głowę zapisywaniem równań, skoro opis sprawdza się równie dobrze?
O
: Opisy są potrzebne, ponieważ ujmując coś słowami, masz pewność, że dobrze zrozumiałeś cały problem, ale równania okazują się niezwykle pomocne, gdy wyjaśniasz coś i chcesz zachować zwięzłą formę.
P: Ale w równaniach pojawiają
się litery, a to z pewnością utrudnia wyjaśnianie. Przecież żeby ktoś zrozumiał równanie, musi najpierw dowiedzieć się, co oznacza dana litera.
O
: To prawda, ale gdy dowiesz się już, jakim wielkościom odpowiadają poszczególne litery, zapisywanie problemów do rozwiązania w postaci równań staje się nieporównanie szybsze niż zapisywanie ich słowami.
P: Tylko po co w ogóle używać
liter w równaniach? Czy nie łatwiej byłoby podać czas dostawy, gdybyśmy od razu wpisali tam liczby?
O
: Masz oczywiście rację, ale takie rozwiązanie byłoby poprawne tylko dla jednego adresu! Przed każdą nową dostawą należałoby tworzyć równanie od nowa.
P: Czy nie mogę posługiwać się
różnymi literami, zamiast cały czas pisać t?
O
: Każda z pojawiających się w równaniu zmiennych reprezentuje czas. Przyjęło się oznaczać go literą t, a odpowiednim podpisem w indeksie dolnym określać, któremu odcinkowi czasu odpowiada dana zmienna.
P: Ale dlaczego mam używać
indeksów? Mógłbym przecież zapisywać dwie litery obok siebie, oznaczając na przykład czas dostawy symbolem „dt”. Czy zapis nie stałby się w ten sposób bardziej czytelny?
O
: Niestety, to niemożliwe. Po pierwsze dlatego, że w fizyce i matematyce mnożenie zmiennych oznacza się, zapisując te symbole obok siebie (zatem zapis a × b jest równoznaczny z zapisem ab). Po drugie, symbol „dt” jest już wykorzystywany w innych sytuacjach — niebawem dowiesz się, co mam na myśli.
P: No tak. Coś takiego obiło mi się
o uszy na matematyce. Dlaczego ten sposób zapisu jest tak przydatny?
O
: Dzięki niemu elementy składowe równania stają się lepiej widoczne. Zaraz do tego dojdziemy…
jesteś tutaj 143
O równaniach bez tajemnic
Równania z bliska
W równaniu pojawia się symbol oznaczający, że obydwie jego strony są sobie równe. Te strony są sobie równe.
Równanie musi zawierać znak równości! tcałkowity
= tjazdy + tgotowania
Jeśli znak ten nie pojawia się w zapisie, znaczy to, że nie masz do czynienia z RÓWNAniem!
Elementy równania, które dodaje się lub odejmuje od siebie, określa się wspólnym mianem wyrazu. Wyraz może być liczbą, pojedynczą zmienną lub liczbami i zmiennymi pomnożonymi lub podzielonymi przez siebie.
tcałkowity
=
tjazdy
+
tgotowania
To są wyrazy.
Wyraz jest jednym z dodawanych lub odejmowanych elementów równania.
Rozwiązywanie równań sprowadza się w dużej mierze do rozpatrywania każdego z wyrazów z osobna. Jeśli wyraz jest elementem składającym się z więcej niż samej zmiennej, musisz wykonać na nim wszystkie działania (mnożenie, dzielenie i tak dalej), zanim dodasz go do innych wyrazów lub odejmiesz od nich. Zapisanie mnożenia części wyrazu w formie skróconej (bz zamiast b × z) pozwala szybciej dostrzegać poszczególne składniki równania.
x
144
Rozdział 4.
=
y
+
bz
Rozwiązuj równania, obliczając po kolei wartości jego wyrazów.
dwóch Ten wyraz zbudowany jest z nnych. wymnożonych przez siebie zmie ych stał pozo do go sz doda Zanim owych po wstawieniu wartości liczb obliczyć do równania, będziesz musiał wartość wyrażenia bz.
Równania i wykresy
Musisz obliczyć czas jazdy Adama ek: z ołów r t s o a Z zanie Rozwią
Czas dostawy jest opisany równaniem tcałkowity = tjazdy + tgotowania. Po prawej stronie równania znajdują się dwa wyrazy — tjazdy, określający czas dowozu pizzy do klienta, i tgotowania, oznaczający czas przygotowania pizzy. Jeżeli zajmiesz się najpierw wyznaczeniem składowych czasów tjazdy i tgotowania, obliczenie łącznego czasu dostawy stanie się prostsze. Uświadamiając sobie, że wartość zmiennej tjazdy (czas potrzebny Adamowi na dojazd do klienta) zależy od szybkości jazdy i odległości domu klienta od pizzerii, posunąłeś proces obliczeń znacznie do przodu. Ale nadal nie wiesz, w jaki sposób czas zależy od tych dwóch parametrów.
Fragment odpowiedzi Zaostrzonego ołówka ze strony 142.
Jak sądzisz, co stanie się w przypadkach skrajnych — gdy odległość będzie niewielka lub szybkość będzie duża?
Magnesiki doręczyciela pizzy )$ ZMDNLVSRVyEV]\ENRĤþRGOHJâRĤþ $F]DV * $ "
Siedziba „Na złamanie karku”
Pamiętaj, że zmienna tjazdy określa czas, jakiego Adam potrzebuje na dojazd do domu klienta.
Jeśli odległość jest
Jeśli odległość jest wartość zmiennej tjazdy jest
Jeśli szybkość jest
wartość zmiennej tjazdy jest
.
Jeśli szybkość jest
wartość zmiennej tjazdy jest
.
.
wartość zmiennej tjazdy jest
.
jesteś tutaj 145
Rozwiązanie magnesików
Magnesiki doręczyciela pizzy. Rozwiązanie )$ ZMDNLVSRVyEV]\ENRĤþRGOHJâRĤþ $F]DV * $ "
Siedziba „Na złamanie karku”
Jeśli odległość jest
Pamiętaj, że zmienna tjazdy określa czas, jakiego Adam potrzebuje na dojazd do domu klienta.
wartość zmiennej tjazdy jest
Jeśli szybkość jest
.
.
wartość zmiennej tjazdy jest
Jeśli szybkość jest
wartość zmiennej tjazdy jest
Jeśli odległość jest
.
wartość zmiennej tjazdy jest
.
Nie do końca rozumiem, po co mam to robić, skoro nie znam jeszcze wartości odległości ani szybkości. Naszych klientów interesuje konkretna odpowiedź, a nie ogólny zapis!
Przed przystąpieniem do rozwiązania zadania warto postawić się na chwilę wewnątrz problemu i zastanowić się, co ma miejsce w przypadkach skrajnych. Zanim przejdziesz do przeprowadzania obliczeń na liczbach i wartościach zebranych w czasie pomiarów, zawsze warto zanalizować problem od wewnątrz. Zastanów się, co Twoim zdaniem powinno dziać się z czasem jazdy w przypadkach pojawienia się wartości skrajnych — dużych odległości czy dużej szybkości. Gdy określisz już, jak droga i szybkość jazdy wpłyną na czas przejazdu, zwiększysz swoje szanse na wykrycie ewentualnych błędów w obliczeniach.
146
Rozdział 4.
Równania i wykresy No dobrze. Wiemy już, że dojazd do dalej położonych domów zajmuje więcej czasu, ale o ile więcej? Jak mamy określić czas dojazdu do poszczególnych domów, skoro znajdują się one w różnych odległościach od pizzerii, a Adam nie zawsze wie, jak do nich dojechać? Krzysiek: Cóż, przypuszczam, że moglibyśmy wysłać Adama do domów naszych potencjalnych klientów z tej dzielnicy, zmierzyć czas przejazdu z naszej siedziby do każdego z nich i założyć odpowiednią bazę danych. Wtedy, gdy klient podałby swój adres, strona łączyłaby się z bazą i podawała czas dostawy. Franek: Pomyśl tylko o nadgodzinach, które musielibyśmy zapłacić Adamowi! Całe to jeżdżenie zajęłoby mu wieki, a przecież nie rozwoziłby wtedy pizzy, tylko zapisywał czasy dojazdu do domów ludzi, którzy wcale nie musieliby niczego u nas zamawiać… to kiepski pomysł. Krzysiek: W porządku. Może zatem udałoby się opracować równanie opisujące czas dojazdu do domu klienta? Wiemy już, że zmienna t zależy od szybkości jazdy i odległości między naszą siedzibą a domem klienta, zatem szukalibyśmy czegoś o postaci „t = coś zależnego od szybkości i odległości”. Franek: Hmm, w zasadzie określenie odległości między pizzerią a domami to dobra myśl. Informatycy mogą uzyskać te dane dzięki aplikacji mapowej. Krzysiek: Musimy zatem określić szybkość jazdy Adama, żeby móc potem wykorzystać ją w równaniu. Wiem, że to zabrzmi dziwnie, ale… moglibyśmy spróbować stać się nim na chwilę. Podobno postawienie się w czyjejś sytuacji ma pomagać w rozwiązywaniu problemów. Franek: Chodzi ci o coś w stylu „Adam naciska pedały, a rower jedzie do przodu”? Dobrze, zróbmy burzę mózgów. Przyjmijmy więc, że jestem Adamem i mam przed sobą cały wieczór rozwożenia pizzy. Nie będę jechał zbyt szybko, żeby nie stracić sił.
Wczucie się w kogoś (lub w coś) pozwala poznać fizykę problemu i zazwyczaj ułatwia rozwiązanie.
Krzysiek: Ale nie będę też jechał zbyt wolno, bo rozwożąc mniejszą ilość pizzy, dostanę mniej napiwków. Franek: Pamiętajmy też, że jestem najlepszym doręczycielem, więc wiem, z jaką szybkością zacząć, żeby utrzymać ją przez cały wieczór. Kasia: A to oznacza, że Adam jeździ ze stałą szybkością. Poczekajcie, jeśli uda się nam określić tę szybkość, to będziemy mogli obliczyć czas, bo przecież mamy odległości pobrane z aplikacji mapowej. Franek: To niegłupie. Ale jak określić szybkość jazdy Adama? I jak obliczyć czas dostawy?
WYSIL
SZARE KOMÓRKI Jak zmierzyć szybkość jazdy, żeby móc obliczać później czasy dostaw?
jesteś tutaj 147
Określanie czasu na podstawie szybkości i przebytej drogi Nadal nie rozumiem, dlaczego wyznaczamy szybkość, skoro interesuje nas czas. Krzysiek: Skoro Adam jeździ zawsze z tą samą szybkością, powinien pokonywać w jednym czasie zawsze tę samą drogę. Franek: Aaaa… chyba widzę, do czego zmierzasz. Skoro Adam zawsze jeździ tak samo szybko, to możemy zmierzyć czas, w jakim pokonuje drogę 1 km, bo przecież jej przejechanie zawsze będzie zajmować mu tyle samo czasu. Krzysiek: Sądzę, że nie musimy nawet mierzyć czasów przejazdu na różnych trasach. Gdy poznamy czas pokonania jednego kilometra, będziemy wiedzieli, że dwa kilometry przejedzie w dwukrotnie dłuższym czasie. Franek: No tak! A pokonanie odległości pół kilometra zajmie mu połowę tego czasu. Przejechanie trzech kilometrów będzie wymagało czasu trzykrotnie dłuższego. Już rozumiem! To oznacza, że żeby określić czas jazdy na dowolnym dystansie, wystarczy zmierzyć raz czas przejazdu jednego kilometra. Kasia: Nie jestem pewna, czy jeden pomiar wystarczy. Od tego naprawdę wiele zależy — jeżeli podamy niewłaściwy czas dostawy, klient będzie mógł zażądać pizzy gratis, a to bardzo podnosi koszty. Może powinniśmy wykonać kilka pomiarów i obliczyć ich wartość średnią. W ten sposób zdołamy uwzględnić drobne wahania mierzonej wartości.
Przeprowadzając eksperyment, powtórz każdy pomiar możliwie wiele razy. Dzięki temu uzyskasz najlepsze średnie przybliżenie wyniku.
Krzysiek: Chodzi ci o zmniejszenie niepewności? To wydaje się rozsądne. A może powinniśmy zmierzyć czasy przejazdów rożnych odległości? W ten sposób upewnimy się, czy Adam faktycznie jeździ zawsze tak samo szybko. Kasia: Brzmi rozsądnie. Franek: Czy nie skomplikujemy przez to za bardzo obliczeń? Gdybyśmy zmierzyli Adamowi czas tylko raz, na dystansie jednego kilometra, moglibyśmy łatwo określić czas przejazdu innych odległości — dla dwóch kilometrów wystarczyłoby go podwoić, dla pół kilometra należałoby go podzielić na dwa i tak dalej. A gdy zmierzymy czasy przejazdu wielokrotnie, na różnych dystansach, nie będziemy wiedzieli, co z nimi zrobić. Kasia: Jeżeli obliczymy szybkość, z jaką Adam pokonuje kolejne dystanse, bez trudu obliczymy potem czas przejazdu. Załóżmy, że Adam jeździ z szybkością 10 metrów na sekundę. W takim przypadku pokonanie stu metrów zajmie mu dziesięć sekund, pokonanie kilometra zabierze sto sekund i tak dalej. Dzięki takim obliczeniom będziemy mogli oszacować czas przejazdu na dowolną odległość. Franek: W porządku, udało ci się mnie przekonać. Na szczęście nasze miasto nie jest specjalnie górzyste, więc żadne wzniesienie nie powinno pokrzyżować nam planów. Zabierzmy się za organizowanie eksperymentu.
148
Rozdział 4.
Projektowanie eksperymentu
Równania i wykresy Nadal nie do końca rozumiem, po co mam przeprowadzać więcej niż jeden pomiar. Dlaczego obliczanie średniej wartości ma być takie pomocne.
Wielokrotne powtórzenie pomiaru pozwala określić stopień rozrzucenia wyników.
Granica błędu urządzenia pomiarowego to ± połowa najmniejszej podziałki jego skali.
Na razie przyjmujesz, że Adam jeździ zawsze z tą samą szybkością, ale przecież wcale nie musi tak być. Co wtedy? Co, jeżeli okaże się, że szybkość jazdy zmienia się dla każdego z przejazdów lub waha się w zależności od pokonywanego dystansu? Jeżeli zmierzysz czas jazdy tylko raz, nie będziesz wiedział, czy szybkość jazdy jest rzeczywiście stała. Gdy po wykonaniu wielu pomiarów okaże się, że zmierzone wartości różnią się znacznie od siebie (wyniki są mocno rozrzucone), prawdopodobnie będziesz musiał opracować nową metodę obliczania czasu przejazdu. Jeśli jednak czasy jazdy będą do siebie zbliżone i wszystkie będą mieściły się w granicach błędu urządzenia pomiarowego, będziesz mieć pewność, że ich średnia jest miarodajna.
Planując wykonanie doświadczenia, zawsze zastanów się, co może pójść nie tak! Zwielokrotnienie pomiarów to tylko jedna z metod poprawiania jakości doświadczenia. W jego trakcie kłopoty mogą pojawić się dosłownie na każdym etapie! Ich źródłem może być Adam, droga, po której będzie jechał, taśma miernicza czy stoper. Jeśli zawczasu nie przewidzisz najgorszych komplikacji, może okazać się, że zakończysz doświadczenie, dysponując bezwartościowymi wynikami i co gorsza, nie będziesz miał możliwości powtórzenia eksperymentu.
Czy naprawdę miałbyś serce prosić Adama o powtórzenie tych wyczynów?
Zaostrz ołówek Zastanów się, co może pójść nie tak w czasie doświadczenia, i pomyśl, jak tego uniknąć.
Obiekt wykorzystywany w doświadczeniu
Źródło potencjalnych błędów Szybkość jazdy Adama nie jest stała.
Adam i jego rower
Jak mu zaradzić? Zmierzyć czas przejazdu kilkakrotnie na tym samym dystansie i wyciągnąć średnią z wyników.
Droga
Taśma miernicza Stoper nie uruchomi się we właściwej chwili.
Stoper Każdy z obiektów może generować więcej niż jeden błąd.
jesteś tutaj 149
Rozwiązanie zaostrzonego ołówka
Projektowanie eksperymentu
Zaostrz ołówek: Rozwiązanie Obiekt wykorzystywany w doświadczeniu
Zastanów się, co może pójść nie tak w czasie doświadczenia, i pomyśl, jak tego uniknąć.
Źródło potencjalnych błędów
Droga
Droga nie musi być płaska. Adam będzie jechał wolniej pod górę, a szybciej z góry.
Zmierzyć czas przejazdu kilkakrotnie na tym samym dystansie i wyciągnąć średnią z wyników. Zmierzyć mu czas na krótkich i długich dystansach. Przeprowadzać eksperyment na płaskim terenie.
Taśma miernicza
Taśma miernicza może z czasem rozciągnąć się i fałszować wyniki.
Zmierzyć nią coś o znanej długości, zanim wykorzysta się ją w czasie doświadczenia.
Stoper nie uruchomi się we właściwej chwili. Stoper nie zatrzyma się w odpowiednim momencie.
Uzgodnić z Adamem zasady mierzenia czasu, zanim zaczniecie eksperyment.
Adam i jego rower
Stoper
Szybkość jazdy Adama nie jest stała. Adam męczy się w czasie dłuższej jazdy.
Jak mu zaradzić?
Większość z podanych powyżej źródeł błędów obciąży wynik jednostronnie. Nie jestem pewien, czy wielokrotne pomiary i obliczenie średniej pozwolą usunąć te wpływy.
Nie przejmuj się, jeśli podałeś inne źródła problemów i inne rozwiązania lub jeśli nie przyszły Ci do głowy wszystkie wymienione tu pomysły.
Wyróżnia się dwa rodzaje błędów — błędy statystyczne (przypadkowe) i błędy systematyczne. Domyśliłeś się już, że mierzone czasy przejazdów będą rozrzucone wokół pewnej wartości, jeśli Adam nie utrzyma idealnie stałej szybkości jazdy. Ten rodzaj rozbieżności zalicza się do tej samej kategorii, co błędy związane z niedokładnością odczytu wartości ze skali urządzenia pomiarowego (jak w przypadku mierzenia rozmiarów ajPoda). Jeśli czasy przejazdu w poszczególnych seriach pomiarowych nie będą zbytnio różnić się od siebie, dzięki wykonaniu kilku pomiarów i obliczeniu średniej zdołasz zmniejszyć błąd statystyczny. Źródła niektórych błędów są nierozerwalnie związane z układem pomiarowym. Jeżeli zmierzyłbyś czas jazdy Adama na trasie z górki, okazałoby się, że jeździ on szybciej, niż normalnie po mieście, gdzie teren jest zazwyczaj płaski. Jeśli taśma miernicza rozciągnęłaby się, mierzone przez Ciebie odległości byłyby w rzeczywistości krótsze. Tego rodzaju błędy określa się zazwyczaj mianem błędów systematycznych. Powodują one jednostronne obciążenie wyniku nieprawidłowością. W tym przypadku obliczenie średniej nie usunie odchylenia, ponieważ wszystkie zmierzone wartości będą wyższe (lub niższe) od prawidłowych. Jedyną metodą wykluczenia błędów systematycznych jest odpowiednio wczesne ich wykrycie i takie projektowanie eksperymentu, które pozwoli zminimalizować ryzyko ich wystąpienia.
150
Rozdział 4.
Błędy statystyczne powodują ROZRZUCENIE wyników wokół właściwej wartości. Można je zminimalizować, UŚREDNIAJĄC wyniki wielu pomiarów. Błędy systematyczne powodują powstawanie OBCIĄŻENIA wyniku stałą wartością. Jedynie porządne PLANOWANIE doświadczenia pozwala je zminimalizować.
Równania i wykresy
Dobrze — pora podsumować dotychczasowe rozważania…
Ćwiczenie
Pracowałeś właśnie nad projektem doświadczenia, które pomoże stworzyć nową stronę internetową pizzerii „Na złamanie karku”. Wszystkie wnioski zapisałeś sobie na czystej serwetce (jak każdy szanujący się fizyk), ale niestety część słów skryła się pod tłustymi plamami sosu z pizzy. Uzupełnij puste miejsca, wpisując w nie słowa podane na dole ramki.
Niektóre z nich mogą pozostać niewykorzystane, inne mogą pojawić się w tekście częściej niż tylko raz!
Eksperyment mający określić czas przejazdu Adama na dowolnym . ji zamówienia, wydaje Choć pragnę obliczyć czas realizac , ystkim określić mi się, że powinienem przede wsz iel utrzymuje, że przez z jaką podróżuje Adam — doręczyc . cały wieczór jeździ ze stałą taśmy mierniczej kilka Mam zamiar wyznaczyć za pomocą e, podłożu. Wcześniej upewnię się takż na odkształciła. Dzięki temu że taśma nie zawinęła się ani nie . y mam nadzieję zminimalizować błęd Na każdym dystansie dokonam szybkość jazdy, żeby pomiaru i obliczę . zminimalizować błędy i trzy wartości pomiaru Trzy wartości pomiaru , dzięki pozwolą mi przeprowadzić dostawy pizzy do każdego domu której obliczę od pizzerii. położonego w dowolnej odległości Słowo to oznacza proces określania wyników dla dowolnej wartości na podstawie wyników zmierzonych dla znanych wartości.
Brakujące słowa: szybkość, trzykrotny, ekstrapolacja, kierunek, systematyczny, odległość, jednokrotny, powielenie, średnia, czas, odległości, statystyczny, płaski, czasy, dystans
jesteś tutaj
151
Projektowanie eksperymentu
Proste eksperymenty
Przeprowadzanie eksperymentu
Przeprowadź eksperyment, w którym wyznaczysz szybkość jazdy Adama Klienci pizzerii „Na złamanie karku” chcą znać czas dostawy pizzy. Obliczenie właściwego czasu jest wyjątkowo ważne, gdyż w razie spóźnienia doręczyciela klient nie musi płacić za zamówioną pizzę! Stwierdziłeś, że najlepiej będzie przeprowadzić eksperyment i wyznaczyć szybkość, z jaką porusza się doręczyciel pizzy, Adam. Mając tę wartość, będziesz mógł obliczyć czas, w jakim przebędzie dowolną drogę. Zmierzysz czas jazdy na trzech dystansach, dokonując w każdym z przypadków trzech oddzielnych pomiarów. W ten sposób zdołasz stwierdzić, czy Adam utrzymuje stałą szybkość, oraz wyeliminujesz w dużym stopniu błędy statystyczne. Błędy te pojawiają się niezależnie od Twoich starań, ponieważ warunki przeprowadzania eksperymentu, mimo Twoich najlepszych starań, nigdy nie będą takie same, jak poprzednim razem. Poza tym nie dysponujesz urządzeniami pomiarowymi zdolnymi podawać wyniki z dokładnością do wartości atomowych. Pomyślałeś też o możliwościach pojawienia się błędów systematycznych i postarałeś się zadbać o to, by aparatura pomiarowa nie stała się ich źródłem.
152
Rozdział 4.
zamówienia, wydaje Choć pragnę obliczyć czas realizacji określić szybkość, tkim mi się, że powinienem przede wszys muje, że przez utrzy l zycie doręc — Adam z jaką podróżuje ością. szybk stałą ze i jeźdz ór wiecz cały taśmy mierniczej kilka Mam zamiar wyznaczyć za pomocą śniej upewnię się także, odległości na płaskim podłożu. Wcze tałciła. Dzięki temu odksz nie ani się że taśma nie zawinęła systematyczne. błędy ować maliz zmini eję nadzi mam rotnego powielenia Na każdym dystansie dokonam trzyk jazdy, żeby ość szybk ią średn zę oblic i ru pomia ne. stycz zminimalizować błędy staty wartości pomiaru Trzy wartości pomiaru czasu i trzy ekstrapolację, dzięki zić rowad odległości pozwolą mi przep każdego domu do pizzy wy dosta czas zę której oblic pizzerii. od położonego w dowolnej odległości
Ćwiczenie: Rozwiązanie Pies wyskoczył Adamowi pod koła podczas drugiego przejazdu na dystansie 250 metrów.
Oto co się stanie:
Start
Eksperyment mający określić czas przejazdu Adama na dowolnym dystansie.
100 m
250 m
500 m
Równania i wykresy
Zapisz wyniki… w tabeli Przeprowadzając doświadczenie, zapisuj jego wyniki w tabeli. Taki zapis pozwala utrzymać porządek w danych, ponieważ wartości związane ze sobą znajdują się w sąsiadujących ze sobą wierszach lub kolumnach. Dzięki temu zmniejszasz też ryzyko popełnienia błędu w trakcie zapisywania wyników. Wreszcie, tabela pozwala przyjrzeć się dokładniej wynikom i dostrzec zależności, które mogą pojawiać się w wynikach.
Wyniki pomiarów zapisuj w TABELI.
Nagłówki kolumn tabeli powinny znaleźć się w pierwszym jej wierszu. W pierwszej kolumnie z lewej strony umieść ten parametr, który zmieniasz w czasie trwania eksperymentu, a po prawej zapisuj mierzone wyniki. Nagłówek każdej z kolumn musi zawierać także jednostki, w których podajesz wyniki.
Zaostrz ołówek Uzupełnij tabelę, posługując się wartościami podanymi na sąsiedniej stronie. Nie zapomnij o dopisaniu odpowiednich danych w nagłówkach kolumn.
Nagłówki umieść w pierwszym wierszu.
Odległość, jaką przejeżdża Adam [m]
Czas 1 [s]
500
120
Czas 2 [ ]
Czas 3 [ ]
Jednostki zapisz w nagłówkach kolumn. Dzięki temu w tabeli znajdą się same liczby.
Czas średni [ ]
W tych wierszach wpisz wartości.
Wartości parametru zmienianego zapisz w porządku rosnącym w pierwszej kolumnie z lewej.
Wszystkie wartości mierzone powinny znaleźć się w kolumnach po prawej stronie.
Jeśli uśredniasz wyniki pomiarów, obliczona wartość średnia powinna znaleźć się w kolumnie po prawej stronie pomiarów.
Przenieś wyniki pomiarów do tabeli.
Tabele pomagają utrzymać porządek w zapisywanych wynikach i pozwalają łatwiej wychwycić zależności między mierzonymi wartościami. jesteś tutaj 153
Rozwiązanie zaostrzonego ołówka
Projektowanie eksperymentu
Sprawdzanie wyników
Przeprowadzanie eksperymentu
Czy należy wliczać do średniej pomiar 80 s, biorąc pod uwagę, że Adam zwolnił, gdy pies wbiegł mu pod koła?
Zaostrz ołówek: Rozwiązanie
Pamiętaj, jakich JEDNOSTEK używasz.
Uzupełnij tabelę, posługując się wartościami podanymi na sąsiedniej stronie. Nie zapomnij o dopisaniu odpowiednich danych w nagłówkach kolumn.
Odległość, jaką przejeżdża Adam [m]
Czas 1 [s]
Czas 2 [s]
Czas 3 [s]
Czas średni [s]
100
23
24
24
23,7
250
58
80
59
65,7 58,5
500
120
121
119
120
Punkty na sprawdzianie traci się zazwyczaj za każde pominięcie jednostki, a to sumuje się bardzo szybko!
Jeżeli nie uwzględnisz wartości odbiegającej od pozostałych, średni czas na dystansie 250 m wyniesie 58,5 s.
Sprawdź, czy w zebranych wynikach nie znajdziesz takich, które odbiegają od pozostałych.
Jednym z powodów mierzenia czasów Adama więcej niż raz na jednym dystansie jest próba ustalenia rozrzutu osiąganych przez niego wyników. Jeśli okaże się, że Adam nie potrafi utrzymać stałej szybkości, będziesz musiał opracować zupełnie nowe rozwiązanie.
Określenie źródła rozbieżności wyników pozwala poprawić układ eksperymentalny i zmniejszyć wartość błędu.
Wyniki uzyskane w przeprowadzonym doświadczeniu leżą blisko siebie, a ich rozrzut nie przekracza granicy błędu używanego stopera. Jednak jeden z wyników odbiega od pozostałych o prawie 50%. Czas przejazdu 80 s na dystansie 250 m wyraźnie odstaje od pozostałych i musisz zastanowić się, dlaczego tak jest — czy wynika to z faktu, że Adam nie potrafi jeździć ze stałą szybkością, czy może stało się coś, co wpłynęło na wynik?
Jeżeli jednak nie masz dobrych podstaw, by go odrzucić, taki wynik będzie musiał pozostać na miejscu!
Jeśli wyniki pomiarów są rozrzucone, bo Adam porusza się z niestałą szybkością, będziesz musiał wykonać większą liczbę pomiarów na każdym z dystansów, żeby określić charakter rozrzutu i lepiej wyznaczyć wartość średnią. Jeżeli wynik pomiaru odstaje od pozostałych z uzasadnionych przyczyn (a w tym przypadku tak jest, ponieważ pies wbiegł Adamowi pod koła), można odrzucić taką wartość, jako mało reprezentatywną.
Gdy jeden z wyników nie pasuje do pozostałych, zanim go odrzucisz, zastanów się, DLACZEGO tak jest? 154
Rozdział 4.
Równania i wykresy
Określ szybkość jazdy Adama, posługując się tabelą odległości i czasów Teraz, gdy dysponujesz zebranymi w tabeli czasami jazdy na poszczególnych dystansach, możesz określić szybkość, z jaką porusza się Adam. Szybkość podaje się w kilometrach na godzinę lub metrach na sekundę. Określenie „na” oznacza „dzielonych na”, zatem niezależnie od zastosowanych jednostek można powiedzieć, że wymiarem szybkości jest droga dzielona na czas. Samą szybkość definiuje się zaś jako drogę (zmianę położenia) przebytą przez Adama w przedziale czasu, który upłynął od chwili startu. kilometry To równanie jest Ci już znane, ponieważ wcześniej znałeś już jednostkę szybkości!
szybkość =
(zmiana) położenia (zmiana) czasu
na
godzinę
Nie martw się na razie zbytnio ową „zmianą” pojawiającą się w definicji. W dalszej części tego rozdziału wyjaśni się, dlaczego jest ona tak ważna.
Gdy obliczysz już szybkość jazdy Adama, będziesz mógł podać czas dostawy pizzy do domu dowolnego klienta.
Zaostrz ołówek Posługując się podanym powyżej wzorem, wyznacz szybkość jazdy Adama na różnych dystansach.
Odległość przejechana przez Adama [m]
Średni czas przejazdu [s]
100
23,7
250
58,5
500
120,0
Szybkość średnia [metry na sekundę]
Pusty obszar pod ramką to Twoja przestrzeń ROBOCZA. (Tu dokonaj obliczenia szybkości i przeliczenia jednostek).
Wzór opisujący szybkość można podać, patrząc na jej JEDNOSTKI — „kilometry na godzinę”, „metry na sekundę” i tak dalej. Szybkość to droga dzielona przez czas. Prawdę mówiąc, to rozumowanie sprawdza się jedynie w przypadku najprostszych równań, ale tym razem intuicja podpowiada, że jest ono właściwe.
jesteś tutaj 155
Projektowanie eksperymentu
Rozwiązanie zaostrzonego ołówka
Przeprowadzanie eksperymentu
Zaostrz ołówek: Rozwiązanie
Sprawdzanie wyników
Posługując się podanym wzorem, wyznacz szybkość jazdy Adama na różnych dystansach.
szybkość =
Odległość przejechana przez Adama [m]
Średni czas przejazdu [s]
Szybkość średnia [metry na sekundę]
100
23,7
4,22
250
58,5
4,27
500
120,0
4,17
Pamiętaj, aby OPISAĆ to, co robisz.
(zmiana) położenia (zmiana) czasu
Na dystansie 100 metrów: szybkość =
droga
=
100 m
= 4,22 metra na sekundę
23,7 s
czas Na dystansie 250 metrów: szybkość =
droga
=
czas
250 m
= 4,27 metra na sekundę
58,5 s
Jak to możliwe, że średnia szybkość jazdy wychodzi za każdym razem inna? Sądzę, że w trakcie wykonywania doświadczenia musieliśmy popełnić jakiś błąd!
Na dystansie 500 metrów: szybkość =
droga czas
=
500 m
= 4,17 metra na sekundę
120,0 s
Wszystko jest w porządku. W wynikach doświadczenia zawsze pojawia się pewien rozrzut ze względu na pojawiające się błędy statystyczne. Pamiętaj o tym, że od początku wszystkie pomiary są obarczone błędem odczytu o wartości ± pół podziałki skali. Poza tym pojawiają się przypadkowe fluktuacje mierzonej wartości, wynikające z warunków, na które nie masz wpływu — niewielkich zmian szybkości wiatru, stanu opon w rowerze Adama, nierówności na powierzchni drogi i tak dalej. Mierząc kilkakrotnie ten sam parametr, nie spodziewaj się uzyskania identycznych wyników za każdym razem.
156
Rozdział 4.
Równania i wykresy
Błędy statystyczne sprawiają, że wyniki pomiarów są rozrzucone Obecność błędów statystycznych oznacza, że wyniki pomiarów będą rozrzucone wokół pewnej wartości średniej. Jeśli rozrzut ten nie jest zbyt wielki, wyniki określa się mianem precyzyjnych. Niestety pojawienie się błędów systematycznych, odchylających zbierane wyniki w jednym, ściśle określonym kierunku (przykładem takiego błędu jest opóźnienie wynikające z budowy mechanizmu stopera), sprawia, że nawet obliczenie średniej nie pozwoli uzyskać dokładnych wyników. Większy ROZRZUT oznacza mniejszą PRECYZJĘ.
Dokładne
Precyzyjne
Jeśli wyciągniesz średnią z NIEDOKŁADNYCH wyników, ostateczna odpowiedź będzie nieprawidłowa z powodu wystąpienia obciążającego błędu systematycznego.
Otrzymane wyniki mogą być DOKŁADNE, nie będąc przy tym PRECYZYJNYMI.
Zebrane wyniki mogą być PRECYZYJNE, choć wcale nie będą DOKŁADNE.
Zmniejszenie błędu statystycznego poprawia precyzję pomiaru.
W rzeczywistości zależy Ci na osiągnięciu DOKŁADNOŚCI i PRECYZJI.
Zmniejszenie błędu systematycznego poprawia dokładność pomiaru.
Nie istnieją
głupie pytania
P: Czy to oznacza,
że stosując dokładne urządzenia pomiarowe, będę mógł zmniejszyć błędy statystyczne?
O
: Chodzi Ci chyba o precyzyjne urządzenia pomiarowe. Mniejsza jednostka podstawowa skali urządzenia sprawia, że wyniki są mniej rozrzucone, a to prowadzi do zwiększenia precyzji pomiaru. Urządzenie pracujące z większą dokładnością powinno dawać wyniki bardziej zbliżone do wartości prawdziwych.
P: Czy zatem zdołam
osiągnąć idealną precyzję, jeżeli zastosuję urządzenie z odpowiednio drobną podziałką?
O
: Niestety nie. Korzystając z urządzeń o gęstszej podziałce skali, narażasz się na wystąpienie fluktuacji (błędów), na przykład pomiar wykonywany śrubą mikrometryczną będzie zaburzony w wyniku występowania nierówności powierzchni mierzonego obiektu, a na pomiary wykonywane dokładną wagą wpływają nawet niewielkie ruchy powierza.
P: Rozumiem.
Ale w przypadku pomiarów szybkości jazdy Adama rozrzut wynika chyba z czegoś innego, prawda?
O
: Nie zdołasz nigdy ustalić identycznych — z dokładnością co do jednego atomu — warunków początkowych, w jakich wykonujesz eksperyment. Wyniki będą zawsze jakoś rozrzucone.
P: To irytujące.
Obliczyłem średnią wartość szybkości dla trzech dystansów i za każdym razem otrzymałem inny wynik. Skąd mam wiedzieć, która z obliczonych wartości jest najlepsza?
O
: Zdecydowanie potrzebujesz lepszej metody obliczania średniej. I tym zajmiemy się w dalszej kolejności…
jesteś tutaj 157
Projektowanie eksperymentu
Narysuj wykres
Sprawdzanie wyników
Przeprowadzanie Nanoszenie eksperymentu wyników na wykres
Wykres jest najlepszą metodą wyciągania średniej ze WSZYSTKICH zebranych wyników Jak dotąd obliczałeś średnią tylko z jednego zestawu wyników, ale przecież średnie czasy przejazdu (a co za tym idzie średnie wartości szybkości) różnią się nieco na każdym z dystansów. Z takiego zbioru wyników można wyliczyć „jednowymiarową” wartość średnią. Podwojenie dystansu skutkuje podwojeniem czasu przejazdu.
Każdy zestaw krzyżyków odpowiada czasom zmierzonym dla jednego z dystansów.
Czas
0
Każda linia pionowa wyznacza wartość średnią dla trzech zmierzonych czasów.
Najlepszym sposobem wyznaczania wartości średniej ze wszystkich zebranych wyników jest narysowanie wykresu. Ponieważ spodziewasz się podwojenia wartości mierzonego czasu wraz z dwukrotnym zwiększeniem pokonywanego dystansu i potrojenia jej wraz z trzykrotnym zwiększeniem dystansu, możesz zakładać, że wyniki ułożą się wzdłuż linii prostej. Takie rozważania prowadzą do wyznaczenia „dwuwymiarowej” wartości średniej — dwuwymiarowej dlatego, że wykres powstaje na bazie wartości wyznaczanych wzdłuż dwóch osi, dzięki czemu znajdują się na nim jednocześnie wartości mierzone na różnych dystansach.
Droga Średnia każdego z trzech zestawów punktów wypada mniej więcej w tym samym miejscu. Nie jest to oczywiście dokładnie to samo miejsce, ponieważ rozważasz również WSZYSTKIE inne punkty.
Podwojenie odległości zwiększa dwukrotnie czas przejazdu.
Każdy zestaw krzyżyków przedstawia czasy zmierzone na jednym z dystansów.
Linia przechodząca możliwie blisko WSZYSTKICH krzyżyków wyznacza średnią WSZYSTKICH pomiarów.
Czas Wykres daje Ci również możliwość odczytania czasu potrzebnego do pokonania dowolnie wybranej odległości. Rysunek, jak to ma często miejsce w fizyce, jest wart tysiąca słów!
158
Rozdział 4.
Linia wykresu pozwala Ci odczytać przewidywany czas przejazdu na DOWOLNYM dystansie.
Równania i wykresy
Wykresy z bliska Zapewne nieraz już przyszło Ci rysować wykresy, potraktuj więc zebrane tutaj informacje jako krótkie przypomnienie. Przede wszystkim musisz wyraźnie zaznaczyć, jaką zależność przedstawiasz na wykresie! Oznacza to, że każda z osi musi być opisana, a wykres musi być właściwie zatytułowany. Każda z osi powinna też być wyskalowana we właściwych jednostkach. Wszystkie punkty pomiarowe zaznaczaj na wykresie znakiem krzyżyka, tak by jego środek wypadał dokładnie w miejscu zmierzonej wartości. Jeżeli spodziewasz się, że po dwukrotnym zwiększeniu jednego z parametrów drugi też zwiększy swoją wartość dwukrotnie, narysuj linię prostą najbardziej pasującą do wszystkich punktów umieszczonych na wykresie. W ten sposób wyznaczysz najdokładniejszą wartość średnią ze wszystkich zgromadzonych danych, a jednocześnie zyskasz możliwość odczytania z wykresu dodatkowych wartości metodą interpolacji (odczytywanie wartości znajdujących się pomiędzy punktami pomiarowymi) lub ekstrapolacji (odczytywanie wartości leżących poza zakresem wykonanych pomiarów). Umieszczony poniżej wykres nie przedstawia zależności zmierzonych podczas eksperymentu przeprowadzanego z Adamem — tym zajmiesz się sam na następnej stronie! Ten wykres przedstawia inną zależność, w której podwojenie jednej wartości powoduje dwukrotny wzrost drugiej. Jest to wykres zależności kosztu wykonania sosu do pizzy od jego objętości. Podaj nazwę parametru umieszczonego na osi pionowej.
ZATYTUŁUJ odpowiednio wykres.
Koszt wykonania sosu Opisz osi każdą z [zł] wykresu.
Wykres zależności kosztu Następnie podaj nazwę wykonania sosu do pizzy parametru umieszczonego na osi poziomej. od jego objętości Pamiętaj, żeby zaznaczyć, CO dokładnie przedstawia wykres!
5 Jeżeli podwojenie jednej wartości podwaja też drugą, możesz poprowadzić linię prostą przez znane Ci punkty.
4 3 2
Chcąc poznać koszt wykonania sosu w ilości większej, niż jakakolwiek zmierzona (na przykład 2000 cm3), przeprowadź operację EKSTRAPOLACJI (przedłuż prostą do odpowiedniej wartości).
1200 cm3 sosu kosztuje 3 zł.
Chcąc poznać koszt wykonania sosu w objętości, dla której nie przeprowadzałeś obliczeń (na przykład dla objętości 1000 cm3), posłuż się metodą INTERPOLACJI.
400 cm3 sosu kosztuje 1 zł.
1
Symbol cm3 oznacza centymetry sześcienne.
0
Wiesz, że linia wykresu musi przeciąć ten punkt, ponieważ brak sosu oznacza brak kosztów (0 zł).
0
400
800 1200
800 cm3 sosu kosztuje 2 zł.
1600
Objętość sosu [cm3]
Wyskaluj każdą z osi. Pamiętaj o podaniu JEDNOSTEK!
jesteś tutaj 159
Opracowanie wyników
Projektowanie eksperymentu
Sprawdzanie wyników
Przeprowadzanie Nanoszenie eksperymentu wyników na wykres
Oczekiwaliśmy przecież, że średnia szybkość jazdy Adama na różnych dystansach będzie taka sama, ale wyniki eksperymentu temu zaprzeczyły — obliczone średnie były za każdym razem inne. W jaki niby sposób ma nam pomóc narysowanie wykresu?
Umieszczanie wyników eksperymentu na wykresie pomaga obliczać średnią z dokładnością większą niż dotychczas.
Szybkość średnia [metr na sekundę]
4,22
4,27 4,17
Poprzednim razem obliczyłeś średnią wartość szybkości przemieszczania się oddzielnie dla każdej z trzech serii pomiarowych, ale przez to dostałeś trzy różne wyniki, a nie o to nam chodziło. Przeprowadzając wiele pomiarów na różnych dystansach, poprawiasz precyzję ostatecznych obliczeń, ponieważ zmniejszasz błędy statystyczne. Jeżeli jednak nie połączysz zebranych wyników w jedną odpowiedź, nie odnajdziesz końcowego rozwiązania problemu. Jeśli naniesiesz wyniki pomiarów na wykres i narysujesz łączącą je prostą najlepszego dopasowania, otrzymasz średnią ze wszystkich zebranych wartości, co jest znacznie lepszą metodą rozwiązywania tego typu zadań. Ponieważ rozwiązanie problemu jest graficzne, zdołasz zawczasu zobaczyć, czy któryś z punktów nie odstaje zbytnio od pozostałych.
Znajdowanie linii najlepszego dopasowania odpowiada wyciąganiu „świadomej średniej”. Wskazówki dotyczące rysowania wykresów Gdy tworzysz wykres zależności dowolnego parametru
od czasu, zawsze umieszczaj czas na osi poziomej. Sprawdź ekstrema zgromadzonych danych (wartości
największą i najmniejszą) i dobierz skalę wykresu tak, by wykorzystać jak największą powierzchnię papieru. Pamiętaj o opisaniu osi jednostkami! Zaznaczaj punkt małym krzyżykiem (nie punktem),
żeby punkty były widoczne również po połączeniu ich linią wykresu.
Zawsze łącz punkty odręcznie, starając się uzyskać jak
najgładszą linię, z wyjątkiem tych sytuacji, w których masz pewność, że linia prosta lepiej odda charakter zależności (na przykład gdy obiekt poruszał się ze stałą szybkością). Rysowanie prostej przebiegającej w pobliżu punktów
pomiarowych jest niczym innym, jak wyciąganiem średniej bardziej dopracowaną, graficzną metodą. Nadaj wykresowi jasny tytuł, który wyraźnie opisze
jego zawartość. Skorzystaj z tych rad, żeby rozwiązać następne ćwiczenie.
160
Rozdział 4.
Równania i wykresy
Narysuj wykres przedstawiający czas przejazdu Adama na DOWOLNYM dystansie
Tak samo, jak miało to miejsce w przypadku zależności ceny wykonania sosu od jego ilości.
Adam doskonale utrzymuje stałą szybkość jazdy, co oznacza, że w jego przypadku podwojenie odległości do pokonania wiąże się z podwojeniem czasu przejazdu.
Mówiąc inaczej, punkty odpowiadające pokonaniu kolejnych odcinków drogi w określonych przedziałach czasu powinny układać się wzdłuż linii prostej (oczywiście z uwzględnieniem błędu pomiarowego). Gdy narysujesz już wykres, będziesz mógł odczytać z niego czas pokonania dowolnego dystansu.
Dystans [m]
Czas 1 [s]
Czas 2 [s]
Czas 3 [s]
a) Nanieś na obszar wykresu wszystkie punkty pomiarowe zebrane w tabeli (możesz pominąć punkty znacznie odstające od pozostałych).
100
23
24
24
b) Następnie narysuj prostą przebiegającą najbliżej wszystkich zebranych na wykresie punktów. Dzięki niej będziesz w stanie odczytać czas przebycia przez Adama dowolnej drogi.
250
58
80
59
500
120
121
119
Zaostrz ołówek
c) Jak sądzisz, ile czasu zajmie Adamowi pokonanie dystansu 400 m?
d) Jak obliczyłbyś czas jazdy do domu oddalonego o 1040 m od siedziby pizzerii?
Przebyta droga [m] 500
Nadaj wykresowi odpowiedni TYTUŁ, który dokładnie opisze zawartość rysunku.
400 300 200
Czas umieszczaj zawsze na osi poziomej.
100 0 0
10
20
30
40
50
60
70
80
90
100
110
120
Czas [s]
jesteś tutaj
161
Projektowanie eksperymentu
Rozwiązanie zaostrzonego ołówka
Sprawdzanie wyników
Nanoszenie Przeprowadzanie wyników na wykres eksperymentu
Linia wykresu pozwala uzyskać najlepsze przybliżenie czasu pokonania DOWOLNEJ drogi Dysponujesz już wykresem, więc możesz odczytać z niego czas, w jakim Adam pokona DOWOLNĄ drogę. Jeżeli dystans będzie wykraczać poza maksymalną drogę, dla której wykonałeś pomiary, będziesz musiał przedłużyć linię wykresu i dokonać ekstrapolacji, dzięki czemu określisz przybliżony czas dostawy. Jeśli zatem dom znajduje się w odległości 1040 m od siedziby pizzerii (co znacznie przekracza maksymalny dystans, na jakim były wykonywane pomiary), dopiero przedłużenie linii wykresu pozwoli Ci odkryć, że dojazd na miejsce zajmie 250 sekund. Wykres doskonale spełnia swoje zadanie! Pozostaje rozwiązać ostatni problem — jak udostępnić wnioski płynące z wykresu na stronie pizzerii „Na złamanie karku”, żeby klienci mogli poznać czas dostawy? ile d) Chcesz wiedzieć, i czasu zajmie Adamoww? pokonanie 1040 metró
Przesuwaj się w tę stronę!
Zaostrz ołówek:
Jeżeli Adam będzie poruszał się ze stałą szybkością, punkty opisujące drogę przebytą w określonym czasie powinny układać się wzdłuż linii prostej.
Rozwiązanie
To linia najlepszego dopasowania dla punktów zebranych w tabeli.
Przebyta droga [m] 500
Nie przejmuj się, że linia nie przechodzi dokładnie przez wszystkie punkty. Postaraj się po prostu umieścić ją możliwie blisko większości z nich.
400 300
c) INTERPOLACJA pozwala ocenić, że Adam pokona drogę 400 metrów w czasie około 96 sekund.
200 To „odstający” punkt, odpowiadający pomiarowi, w czasie którego pies przebiegł Adamowi drogę.
100 0 0
10
20
30
40
50
60
70
80
90
100
110
120
Czas [s]
Możesz też uwzględnić ten punkt, ponieważ Adam w chwili startu nie przebyło jeszcze żadnej drogi.
162
Rozdział 4.
Równania i wykresy Nie istnieją
głupie pytania
P
Czy pamiętałeś, by nadać wykresowi odpowiedni tytuł?
Wykres zależności drogi od czasu jazdy
Przesuwaj się w poziomie tak długo, aż natrafisz na linię wykresu odpowiadającą szybkości jazdy.
P
: Przypomnij mi, dlaczego zdecydowaliśmy się rysować wykres, zamiast wykonać pojedynczy pomiar?
: A dlaczego nie połączyliśmy wszystkich punktów jak należy, tak jak robią to arkusze kalkulacyjne? Dlaczego narysowaliśmy linię, która w ogóle nie przechodzi przez niektóre punkty?
O
: Staramy się zminimalizować błędy. Serie pomiarowe są mniej obciążone błędami niż pojedyncze pomiary.
O
P
: To dlaczego nie zmierzymy po prostu szybkości jazdy Adama kilkakrotnie na tym samym dystansie? Po co powtarzaliśmy eksperyment na różnych dystansach?
O
: Powodów jest kilka. Po pierwsze, musisz upewnić się, że Adam rzeczywiście utrzymuje stałą szybkość na różnych dystansach (choć oczywiście prosiłeś go, żeby postarał się tak jeździć). Możesz przeprowadzić EKSTRAPOLACJĘ, przedłużając dowolnie linię wykresu, żeby odczytywać czasy pokonania innych odległości.
A następnie zejdź w dół i odczytaj wartość na osi czasu.
: Wyznaczenie prostej najlepszego dopasowania jest najskuteczniejszą metodą wyciągnięcia średniej ze wszystkich Twoich pomiarów. Jeżeli Adam przez cały dzień utrzymuje jedno tempo jazdy, punkty pomiarowe powinny rozłożyć się wzdłuż prostej. Jest to próba odnalezienia linii, której wykreślenie z punktów jest niemożliwe ze względu na błędy występujące w pomiarach. Wykres pokazuje też ewentualne punkty odstające od pozostałych. Jeśli poprowadzisz prostą z dala od nich, ich wpływ na średnią będzie znacznie mniejszy.
Poza tym, mierząc jego czasy na różnych trasach, możesz wykonać wykres.
Przypuszczam, że wykres zależności drogi od czasu doręczyciela jeżdżącego z inną szybkością wyglądałby inaczej.
Niewykluczone, że będziesz musiał zaznaczyć tu kilka przedziałów więcej, niż oryginalnie naniosłeś na oś.
jesteś tutaj 163
Projektowanie eksperymentu
Widzisz kąt nachylenia?
Sprawdzanie wyników
Przeprowadzanie Nanoszenie eksperymentu wyników na wykres
Szybkość jazdy daje się odczytać z nachylenia Zrozumiesz, jeśli prostej do osi wykresu ZOBACZYSZ! Wykres zależności drogi od czasu pozwala odczytywać pewne wartości, a jednocześnie pozwala określić jednym spojrzeniem szybkość jazdy. Im szybciej porusza się rowerzysta, tym większą drogę pokona w danej jednostce czasu. Gdy narysujesz wykres zależności drogi od czasu, zobaczysz, że nachylenie linii wykresu (czyli tak zwany gradient) jest większe dla większych szybkości jazdy. Im wyższa szybkość, tym bardziej stromo układa się prosta wykresu zależności drogi od czasu.
Stromizna wykresu jest określana w fizyce mianem NACHYLENIA. Nachylenie nazywa się też czasami gradientem — to jedno i to samo.
Oznacza to, że jeśli Adam podjąłby się ścigać z doręczycielami pizzy pracującymi dla konkurencji „Na złamanie karku” (którzy poruszaliby się z właściwymi sobie, stałymi szybkościami), mógłbyś określić zwycięzcę, patrząc jedynie na kąt nachylenia wykresu zależności drogi od czasu. Bardziej stroma linia informuje Cię, że ktoś pokonał większą drogę w tym ał samym czasie, a to oznacza, że musi poruszać się z większą szybkością.
Droga [m]
Szybciej
Wykresy zależności drogi od czasu dla różnych doręczycieli pizzy Szybciej
Bardziej stroma linia = większe nachylenie
Szybciej
Czas [s]
Im szybciej przemieszcza się rowerzysta, tym prosta wykresu zależności drogi od czasu będzie bardziej nachylona do osi czasu.
164
Rozdział 4.
Rower do ćwiczeń jest sprzętem zupełnie STACJONARNYM, więc prosta wykresu leży zupełnie PŁASKO na osi czasu.
Równania i wykresy Czy to oznacza, że nachylenia linii wykresów można porównywać tylko wtedy, gdy znajdą się w tym samym układzie osi?
Wolno Ci porównywać nachylenia wykresów na oko tylko wtedy, gdy wszystkie są narysowane w tej samej skali.
To podejście jakościowe, czyli jednoznaczne ze stwierdzeniem „ten jedzie szybciej” czy „ten jedzie wolniej”, bez podawania jakichkolwiek wartości.
Wszystkie wykresy umieszczone na poprzedniej stronie powstały w tej samej skali. Oznacza to, że możesz jednym spojrzeniem określić, kto porusza się szybciej, ponieważ jego wykres będzie najbardziej stromy. Gdy porównasz dwa wykresy — jeden kreślony w układzie, w którym jednemu centymetrowi na papierze odpowiada dwieście metrów w rzeczywistości, i drugi, w którym jednemu centymetrowi odpowiada dziesięć metrów — linie przedstawiające tę samą zależność będą wyglądały zupełnie inaczej.
Trzeba będzie powalczyć nieco z liczbami, żeby strona internetowa podawała klientom dokładny czas dostawy.
Jednak niezależnie od przyjętej skali doręczyciel pokonuje daną odległość zawsze w tym samym czasie, a to oznacza, że droga zaznaczana na wykresie zmieni się w danej jednostce czasu o tę samą liczbę metrów. Liczby pozostaną niezmienne w każdej przyjętej skali, zatem możesz obliczyć wartość nachylenia. To oznacza przeprowadzenie operacji na konkretnych liczbach (dzięki czemu klient znajdzie na stronie internetowej dokładny czas dostawy pizzy).
Czy obliczenie wartości nachylenia pomoże nam określić szybkość jazdy Adama? Nie możemy przecież żądać od klientów, żeby odczytywali ją z wykresu!
Jeżeli chcesz podać odpowiedź ilościową, musisz obliczyć nachylenie wykresu, posługując się odpowiednimi liczbami. Jeśli obliczysz nachylenie wykresu zależności drogi od czasu, otrzymasz równanie określające związek między czasem a drogą. A ponieważ szybkość jazdy Adama to przecież droga (czyli zmiana położenia) podzielona przez czas (zmianę czasu), będziesz mógł ją bez problemów obliczyć. To właśnie jest Ci potrzebne, żeby pomóc pizzerii „Na złamanie karku”!
Gdy wyznaczysz nachylenie wykresu, otrzymasz równanie przedstawiające zależność dwóch parametrów, którą wcześniej obrazowałeś na wykresie. jesteś tutaj 165
Projektowanie eksperymentu
Nachylenie jest ważne
Sprawdzanie wyników
Obliczanie nachylenia
Przeprowadzanie Nanoszenie eksperymentu wyników na wykres
Szybkość jazdy Adama to nachylenie wykresu zależności drogi od czasu Aby obliczyć nachylenie wykresu będącego linią prostą, wybierz dwa punkty i podziel zmianę wartości parametru w pionie przez zmianę wartości parametru w poziomie. Im bardziej stromy wykres, tym większe otrzymasz nachylenie. W omawianym przez nas przypadku na osi pionowej znajduje się przebyta droga, a na osi poziomej czas. Oznacza to, że nachylenie tego wykresu oblicza się, dzieląc zmianę położenia (przebytą drogę) przez zmianę czasu, a to pokrywa się dokładnie z równaniem opisującym szybkość jazdy Adama. Aby zaoszczędzić sobie nieco czasu, zamiast pisać „zmiana”, możesz posłużyć się symbolem „”. Zatem odtąd „zmiana położenia” będzie zapisywana jako położenia.
Droga [m]
Wykres zależności drogi od czasu
Droga [m]
Wykres zależności drogi od czasu
w kierunku poziomym
Nachylenie =
2. Określ w kierunku pionowym i w kierunku poziomym.
położenia
w kierunku pionowym
1. Wybierz dwa punkty
Czas [s]
Czas [s]
czasu
w kierunku pionowym
Szybkość =
w kierunku poziomym
położenia czasu
Wskazówki dotyczące obliczania nachylenia Aby obliczyć nachylenie wykresu do osi, musisz wybrać
dwa punkty leżące na linii wykresu. Staraj się wybierać takie punkty, które leżą dokładnie
na punktach przecięcia siatki papieru milimetrowego, żeby w obliczeniach wykorzystywać liczby będące wartościami całkowitymi. Wybierz punkty położone w dużej odległości od siebie
— dzięki temu obliczenia będą bardziej dokładne. Nachylenie to zmiana (pomiędzy dwoma punktami)
pojawiająca się w kierunku pionowym podzielona przez zmianę (pomiędzy dwoma punktami) w kierunku poziomym.
166
Rozdział 4.
Pamiętaj, żeby przed podstawieniem wartości zapisać
równanie, z którego obliczysz nachylenie. Zawsze odejmuj wartości leżące najbardziej po lewej
stronie od wartości leżących najbardziej po prawej stronie. Po obliczeniu nachylenia sprawdź z wykresem, czy Twoja
odpowiedź jest dobrze sKROJona. Nachylenie o wartości 2 oznacza, że zwiększeniu wartości na osi poziomej o 1 odpowiada wzrost wartości na osi pionowej o 2. Czy odpowiedź liczbowa zgadza się z narysowanym wykresem? Pamiętaj, żeby w odpowiedzi uwzględnić jednostki.
Skorzystaj z tych wskazówek, żeby narysować wykres zależności drogi od czasu dla jazdy Adama.
Równania i wykresy
Oblicz na podstawie wykresu średnią szybkość Adama Zaostrz ołówek a) Wybierz dwa punkty na prostej i oblicz jej nachylenie. To może mieć coś wspólnego z szybkością jazdy Adama…
b) Co możesz powiedzieć na temat jednostek wyniku?
Wykres zależności drogi przebytej przez Adama od czasu
Przebyta droga [m] 500 400 300 200 100 0 0
10
20
30
40
50
60
70
80
90
100
110
120
Czas [s]
jesteś tutaj 167
Projektowanie eksperymentu
Rozwiązanie zaostrzonego ołówka
Sprawdzanie wyników
Obliczanie nachylenia
Przeprowadzanie Nanoszenie eksperymentu wyników na wykres
Zaostrz ołówek: Rozwiązanie
a) Wybierz dwa punkty na prostej i oblicz jej nachylenie. To może mieć coś wspólnego z szybkością jazdy Adama…
b) Co możesz powiedzieć na temat jednostek wyniku?
Przebyta droga
Wykres zależności drogi przebytej przez Adama od czasu
[m] 500
Punkt 2 400 300 200
Punkt 1
100 0 0
10
20
30
40
50
60
70
80
90
100
110
120
Czas [s]
a. Współrzędne punktu 1 to (12 s, 50 m). Współrzędne punktu 2 to (96 s, 400 m). Obliczam nachylenie prostej wykresu w pionie = w poziomie (Podstawiam wartości)
=
położenia czasu
Tak samo wyglądało równanie szybkości, które zapisałeś jakiś czas temu.
350 m = 4,17 metra na sekundę 400 m - 50 m = 96 s - 12 s 84 s
b. Jednostka nachylenia (metr na sekundę) jest identyczna z jednostką szybkości — jest to droga dzielona przez czas. Odpowiedź wydaje się być poprawna, ponieważ w równaniu pozwalającym obliczyć nachylenie prostej wykresu do osi pojawia się dzielenie odległości pokonanej przez rowerzystę przez czas, w jakim się poruszał. To oznacza, że nachyleniem prostej wykresu zależności drogi od czasu jest szybkość przemieszczania się.
168
Rozdział 4.
Nie przejmuj się, jeśli wybrałeś inne punkty i otrzymałeś nieco inny wynik końcowy.
Nachyleniem prostej wykresu zależności drogi od czasu jest szybkość.
Równania i wykresy Nie istnieją
głupie pytania
P: Wcześniej, na stronie 156, obliczałem już szybkość, P: Ale przecież musi istnieć ta prawdziwa prosta
z jaką przemieszcza się Adam, dla każdego zebranego zestawu danych. Wszystkie odpowiedzi były zbliżone do obliczonej teraz z wykresu wartości 4,17 metra na sekundę. Jaki jest sens rysowania wykresu, skoro uzyskałem z niego znaną już odpowiedź?
najlepszego dopasowania!
O
: Oczywiście, że istnieje. Żeby za każdym razem otrzymywać ten sam wynik, musiałbyś używać profesjonalnego programu do obliczeń statystycznych, ale przecież nie będziesz mieć go do dyspozycji w czasie klasówki.
O
: Głównym powodem nanoszenia punktów pomiarowych na wykres i dobierania prostej najlepszego dopasowania jest to, że to najdokładniejsza metoda wyciągania średniej z zebranych danych. Szybkość obliczana z wykresu jest znacznie bliższa prawdziwej wartości niż wynik pojedynczego pomiaru.
P
: No dobrze. A o co chodzi z tym obliczaniem szybkości jazdy i nachyleniem prostej wykresu do osi? Jak to możliwe, że to jedno i to samo?
O
: Średnia szybkość jazdy Adama obliczana jest poprzez podzielenie położenia przez czasu i dlatego wynik otrzymujesz na przykład w metrach na sekundę. Nachylenie prostej do osi wykresu oblicza się zawsze jako w kierunku pionowym dzieloną przez w kierunku poziomym.
Wykres pokazuje Ci, co działo się w czasie eksperymentu, a gdy coś zobaczysz, z pewnością to zrozumiesz.
P
: Moja odpowiedź różni się nieco od Twojej. Czy to w porządku?
Oznacza to, że szybkość jazdy Adama i nachylenie prostej wykresu zależności drogi od czasu (gdy przebyte odległości znajdą się na osi pionowej, a czas na osi poziomej) to jedna i ta sama wartość.
O: Najprawdopodobniej narysowałeś nieco inną prostą „najlepszego dopasowania”. Wszystko jest w porządku.
Informatycy będą potrzebowali wzoru, z którego obliczą czas jazdy Adama Na podstawie danych zebranych w czasie doświadczenia narysowałeś wykres i obliczyłeś nachylenie jego prostej do osi układu, co jest tożsame z wyznaczeniem szybkości jazdy Adama. Świetnie! Pamiętaj jednak, że informatycy potrzebują wzoru, w którym wykorzystają szybkość jazdy i odległość od domu klienta do obliczenia czasu przejazdu. Poprosili Cię o zapisanie odpowiedniego równania, do którego podstawią szybkość i drogę, by w wyniku otrzymać czas. Znasz już równanie wiążące szybkość przemieszczania się z pokonywaną drogą i czasem, ponieważ opracowałeś je na podstawie znanej Ci jednostki szybkości: metry
szybkość =
położenia czasu
na
sekundę
Wzór ten pozwala wyznaczyć średnią szybkość pokonywania odległości dzielącej dwa punkty. Po lewej stronie równania znajduje się zapis „szybkość =”, co pozwala Ci obliczyć tę wartość, jeżeli dysponujesz wiedzą na temat czasu przejazdu i pokonywanej odległości. Informatycy potrzebują natomiast równania zaczynającego się od wyrażenia „ czasu =”, dzięki czemu mogliby obliczyć czas przejazdu do klienta, dysponując mapą i wiedzą na temat szybkości jazdy Adama. Gdzie znaleźć równanie potrzebne informatykom?
jesteś tutaj 169
Projektowanie eksperymentu
Przekształcanie równań
Sprawdzanie wyników
Obliczanie nachylenia
Przeprowadzanie Nanoszenie Przekształcanie eksperymentu wyników na wykres równań
Przekształć równanie do postaci „ czasu = coś” Gdy masz do czynienia z równaniem, w którym poszukiwany przez Ciebie czynnik nie znajduje się po lewej stronie znaku równości, musisz przekształcić je do żądanej postaci. Musisz pamiętać przy tym, by wszystkie działania wykonywać jednocześnie na obydwu stronach równania, w przeciwnym bowiem razie strony te przestaną być sobie równe (czy też przestaną się równoważyć). Takie rozwiązanie jest wyjątkowo wygodne, ponieważ opanowując umiejętność przekształcania znanych Ci równań, unikasz potrzeby zapamiętywania ogromnej liczby gotowych wzorów. Wystarczy przekształcić istniejący już wzór, by otrzymać równanie opisujące poszukiwany parametr. Oto metoda przekształcania znanego Ci równania na szybkość do postaci „ czasu = coś”.
1
szybkość
=
położenia czasu
Znakiem zapisujemy w skrócie słowo „zmiana”. To grecka litera zwana deltą.
Zależności między czasem, szybkością i drogą opisuje JEDNO, znane Ci JUŻ (wynikające z jednostki szybkości), równanie.
W równaniu w tej postaci czasu znajduje się w mianowniku wyrażenia po prawej stronie (czynniki po tej stronie są dzielone przez wspomniane wyrażenie). Tobie potrzebne jest wyrażenie postaci „ czasu = coś”, musisz więc pomnożyć obydwie strony równania przez czasu. W ten sposób usuniesz je z mianownika. Jeśli dodajesz coś lub odejmujesz, to po każdej ze stron równania musi pojawić się ten sam dodawany lub odejmowany nowy wyraz.
2
czasu × szybkość
=
położenia
Czas znajduje się już we właściwym miejscu, ale w tej chwili jest mnożony przez szybkość. Musisz teraz podzielić obydwie strony równania przez szybkość, żeby uporządkować zapis.
3
czasu
=
położenia szybkość
Oto równanie postaci „ czasu = coś”, które można wykorzystać na stronie pizzerii „Na złamanie karku”. Gotowe!
170
Rozdział 4.
Jeżeli mnożysz lub dzielisz, działanie to musisz wykonać oddzielnie dla każdego z WYRAZÓW obydwu stron równania.
Przekształcając równanie, pilnuj, by zawsze wykonywać te same działania na obydwu stronach równania. Tylko wtedy jego strony pozostaną w RÓWNOWADZE.
Hola, hola! Powtórz to wszystko jeszcze raz, tylko wolniej!
Równania i wykresy
1
szybkość
=
położenia czasu
W równaniu w tej postaci czasu znajduje się w mianowniku wyrażenia po prawej stronie (czynniki po tej stronie są dzielone przez wspomniane wyrażenie). Tobie potrzebne jest wyrażenie postaci „ czasu = coś”, musisz więc pomnożyć obydwie strony równania p e czasu. przez c asu. W ten te sposób usu usuniesz es je z mianownika. a ow a. Pomnóż obydwie strony równania przez czasu.
czasu × szybkość
=
położenia × czasu czasu
czasu × szybkość
=
położenia × czasu czasu
2
Te wyrażenia „ czasu” skracają się.
czasu × szybkość
=
położenia
Czas znajduje się już we właściwym miejscu, ale w tej chwili jest mnożony przez szybkość. Musisz teraz podzielić obydwie strony równania przez szybkość, żeby uporządkować zapis.
Gdy skończysz przekształcać równanie, przedstaw wyniki swojej pracy…
Te szybkości się skracają.
czasu × szybkość szybkość
=
położenia szybkość
czasu × szybkość szybkość
=
położenia szybkość
czasu
=
położenia szybkość
Podziel obie strony przez szybkość.
3
Oto równanie postaci „ czasu = coś”, które można wykorzystać na stronie pizzerii „Na złamanie karku”.
jesteś tutaj
171
Matematyka liczy się w fizyce Przecież rozmawiamy o fizyce, a nie o matematyce, prawda? Jakoś wcale nie ciągnie mnie do całego tego przekształcania równań. Czy nie mogłabym po prostu zapamiętać trzech wzorów — na czas, na szybkość i na drogę — i nie zawracać sobie głowy żadnymi przekształceniami?
Matematyka jest podstawowym narzędziem pracy fizyka. Pozwala przekazywać innym swoje pomysły i przewidywać skutki zachodzenia procesów fizycznych. Fizyka to w dużej mierze rozumienie zasad rządzących światem materialnym, więc do pewnego stopnia masz rację — możesz całkiem nieźle dawać sobie radę w gimnazjum, jeżeli zrozumiesz niektóre z praw fizycznych i nauczysz się na pamięć kilku wzorów. Gdy jednak pójdziesz już do liceum, okaże się, że liczba wzorów i łączących je powiązań jest zbyt duża, by opanować je wszystkie na pamięć. A musisz pamiętać, że poza wzorami musiałbyś znać również wszystkie ich przekształcenia. Od Ciebie wymaga się korzystania z zasad fizyki i czynienia konkretnych prognoz — na przykład określenia czasu potrzebnego Adamowi na przejechanie określonej odległości. Do tego właśnie niezbędna jest matematyka. Cały ten rozdział poświęciłam zagadnieniom związanym z rysowaniem wykresów i tworzeniem równań, które są uniwersalnym językiem fizyki. Matematyka, jak każdy nowo poznawany język, może z początku sprawiać nieco trudności, ale odpowiednie ćwiczenia sprawią, że szybko nauczysz się zapisywać w ten sposób wszystkie prawa fizyczne. Powiem nawet więcej — z czasem przekonasz się, że matematyka pozwala zrozumieć i wyobrażać sobie skomplikowane zasady i idee fizyczne. W szkole średniej przekształcanie równań staje się nieodzownym elementem każdej lekcji fizyki. Nagroda za zrozumienie zasad działań na wzorach okazuje się być niebagatelna — wystarczy, że zapamiętasz tylko kilka podstawowych równań, które później przekształcisz do odpowiedniej postaci. Myślenie jak fizyk nie polega na zapamiętywaniu. Uszy do góry — będzie lżej! Obiecuję!
Matematyka pełni w fizyce rolę narzędzia niezbędnego do czynienia prognoz i przekazywania treści zasad fizycznych. 172
Rozdział 4.
Projektowanie eksperymentu
Sprawdzanie wyników
Obliczanie nachylenia
Wykorzystanie równania
Równania i wykresy
Przeprowadzanie Nanoszenie Przekształcanie eksperymentu wyników na wykres równań
Skorzystaj z przekształconej formy równania, by określić czas dojazdu do domu klienta Dysponujesz już równaniem, które pozwoli Ci przewidzieć czas przejazdu Adama do domów klientów pizzerii „Na złamanie karku”! Zacząłeś od zaprojektowania i przeprowadzenia eksperymentu. Po sprawdzeniu rozrzutu jego wyników zdecydowałeś się narysować wykres i odnaleźć prostą najlepszego dopasowania. Następnie obliczyłeś jej nachylenie do osi układu, które okazało się jednocześnie być szybkością jazdy na różnych dystansach. Uff! Teraz tak przekształciłeś równanie definiujące szybkość, by móc obliczyć z niego czas przejazdu z określoną szybkością w dane miejsce: czasu =
położenia szybkość
Możesz teraz zarządzić próbę generalną, polegającą na dojeździe pod kilka losowo wybranych adresów. Taki test pozwoli wychwycić wszelkie ewentualne problemy jeszcze przed uruchomieniem strony.
Wiąże się to z podstawieniem do wzoru kilku wartości liczbowych. Chcemy sprawdzić, czy wyniki będą wyglądały wiarygodnie.
„Próba generalna” to ważna część doświadczenia, pozwalająca sprawdzić poprawność uzyskanej odpowiedzi.
Zaostrz ołówek Korzystając z wyznaczonej wcześniej wartości szybkości, z jaką porusza się Adam (4,17 metra na sekundę), oraz z przekształconego równania, oblicz czasy dostawy pizzy dla wybranych klientów „Na złamanie karku”.
Adres klienta
Droga [m]
Przyjemna 57
1000
Popiołowa 71
3500
Akacjowa 29
5100
Obliczenia
Czas [s]
jesteś tutaj 173
Rozwiązanie zaostrzonego ołówka
Zaostrz ołówek: Rozwiązanie
Korzystając z wyznaczonej wcześniej wartości szybkości, z jaką porusza się Adam (4,17 metra na sekundę), oraz z przekształconego równania, oblicz czasy dostawy pizzy dla wybranych klientów „Na złamanie karku”.
Adres klienta
Droga [m]
Obliczenia
Czas [s]
Przyjemna 57
1000
czasu
=
położenia szybkość
=
1000 4,17
240
Popiołowa 71
3500
czasu
=
położenia szybkość
=
3500 4,17
840
Akacjowa 29
5100
czasu
=
położenia szybkość
=
5100 4,17
1220
Przeprowadzasz próbę generalną działania strony…
… ale pojawia się problem. Programiści zaprojektowali stronę tak, by czas dostawy pojawiał się na niej w minutach. W przeprowadzonych obliczeniach posługiwałeś się sekundami i nie przeprowadziłeś nigdzie zamiany jednostek.
Zapisanie poprawnej odpowiedzi ze złą JEDNOSTKĄ to często popełniany błąd, którego łatwo uniknąć. 174
Rozdział 4.
Dostawa za cztery godziny?! Niemożliwe! Jeżdżę znacznie szybciej.
Projektowanie eksperymentu
Sprawdzanie wyników
Obliczanie nachylenia
Wykorzystanie równania
Równania i wykresy
Przeprowadzanie Nanoszenie Przekształcanie SPRAWDZENIE eksperymentu wyników na wykres równań RÓWNANIA!
Czyli pozostaje przeliczyć jednostki na właściwe i gotowe… prawda? Nie tak szybko! Zawsze gdy będziesz przygotowywać się do uruchomienia ważnej strony WWW (czy chociaż oddawać klasówkę w szkole), spójrz na wyniki z dystansu 20 000 km i zadaj sobie pytanie: Czy to jest dobrze sKROJone?
Nie możesz powiedzieć, że skończyłeś, dopóki nie odpowiesz sobie na pytanie „Czy to jest dobrze sKROJone?”.
Zaostrz ołówek Zamień jednostki czasu dostawy pizzy do klienta z sekund na minuty i sprawdź, czy odpowiedź jest dobrze sKROJona.
Adres klienta
Czas [s]
Przyjemna 57
240
K R O J
Obliczenia
Czas [min]
KONTEKST — Czy to, co chciałeś zrobić, było faktycznie tym, co rzeczywiście zrobiłeś, żeby uzyskać odpowiedź?
ROZMIAR — Czy odpowiedzi są tego rzędu wielkości, jakiego się spodziewałeś?
OBLICZENIA — Czy z punktu widzenia zasad matematyki wszystko jest w porządku?
JEDNOSTKI — Czy wszystkie wartości są opisane jednostkami i czy są to te jednostki, o które Cię proszono?
jesteś tutaj 175
Rozwiązanie zaostrzonego ołówka
Obliczanie nachylenia
Wykorzystanie równania
Zamień jednostki czasu dostawy pizzy do klienta z sekund na minuty i sprawdź, czy odpowiedź jest dobrze sKROJona.
Adres klienta
Czas [s]
Przyjemna 57
240
K R O J
Sprawdzanie wyników
Przeprowadzanie Nanoszenie Przekształcanie SPRAWDZENIE eksperymentu wyników na wykres równań RÓWNANIA!
Zaostrz ołówek: Rozwiązanie
Projektowanie eksperymentu
Obliczenia
240 s = 240 s ×
Czas [min] 1 min 60 s
4
KONTEKST — Czy to, co chciałeś zrobić, było faktycznie tym, co rzeczywiście zrobiłeś, żeby uzyskać odpowiedź? Poza użyciem złych jednostek i pominięciem czasu gotowania wszystko inne wydaje się być w porządku.
ROZMIAR — Czy odpowiedzi są tego rzędu wielkości, jakiego się spodziewałeś? Cztery minuty to bardzo prawdopodobny czas dostawy pizzy, czego nie można powiedzieć o wyniku 240 minut!
OBLICZENIA — Czy z punktu widzenia zasad matematyki wszystko jest w porządku? Pierwsze równanie, jakie zapisałem, to tcałkowity = tjazdy + tgotowania, gdzie tjazdy jest czasem przejazdu do klienta, a tgotowania jest czasem przyrządzenia pizzy. O NIE, ZAPOMNIAŁEM UWZGLĘDNIĆ CZAS GOTOWANIA!!
JEDNOSTKI — Czy wszystkie wartości są opisane jednostkami i czy są to te jednostki, o które Cię proszono? Chcieli mieć wynik w minutach, to mają go w minutach. (Teraz już tak!).
Poprawne rozwiązanie części problemu i podanie odpowiedzi „cząstkowej” jako ostatecznej jest kolejnym często popełnianym (i bardzo łatwym do uniknięcia) błędem!
176
Rozdział 4.
Projektowanie eksperymentu
Sprawdzanie wyników
Obliczanie nachylenia
Wykorzystanie równania
Wykorzystanie równania
Równania i wykresy
Przeprowadzanie Nanoszenie Przekształcanie SPRAWDZENIE eksperymentu wyników na wykres równań RÓWNANIA!
Uwzględnij w odpowiedzi czas przygotowania pizzy Przygotowanie pizzy na cienkim cieście zajmuje mi 10 minut. Na pizzę na grubym cieście trzeba czekać 13 minut. Wszystkie pizze przyrządzam jednocześnie.
W pierwszym równaniu pojawiały się dwa czasy — dojazdu i gotowania. Świetnie poradziłeś sobie z rozwiązaniem trudniejszej części problemu — obliczeniem czasu jazdy — ale w ostatecznej odpowiedzi zapomniałeś uwzględnić czasu gotowania.
Łączny czas dostawy
t
To łączny czas dostawy, który powinien pojawiać się na stronie internetowej.
Czas jazdy
Czas gotowania
=t +t
całkowity
jazdy
gotowania Z mapy internetowej.
czasu
=
położenia szybkość
4,17 metra na sekundę.
Zaostrz ołówek Oblicz czas przygotowania i dostawy każdego zamówienia.
Adres klienta
Droga [m]
Zamówienie
Czas jazdy [s]
Czas jazdy [min]
Przyjemna 57
1000
1 na cienkim cieście
240
4
Popiołowa 71
3500
2 na grubym cieście
840
Akacjowa 29
5100
1 na grubym cieście
1220
Czas gotowania oblicz na podstawie danych otrzymanych od kucharza.
Czas gotowania [min]
Czas dostawy [min]
jesteś tutaj 177
Projektowanie eksperymentu
Inne rozwiązanie
Sprawdzanie wyników
Obliczanie nachylenia
Wykorzystanie równania
Wykorzystanie równania
Przeprowadzanie Nanoszenie Przekształcanie SPRAWDZENIE eksperymentu wyników na wykres równań RÓWNANIA!
Zaostrz ołówek: Rozwiązanie
Oblicz czas przygotowania i dostawy każdego zamówienia.
Adres klienta
Droga [m]
Zamówienie
Czas jazdy [s]
Czas jazdy [min]
Czas gotowania [min]
Czas dostawy [min]
Przyjemna 57
1000
1 na cienkim cieście
240
4
10
14
Popiołowa 71
3500
2 na grubym cieście
840
14
13
27
Akacjowa 29
5100
1 na grubym cieście
1220
20 min 20 s
13
33 min 20 s
Wynik obliczeń to 20,333333… minuty. Ułamek w wyniku oznacza trzecią część minuty, czyli 20 sekund (a nie 33 sekundy). Nie zapominaj, że minuta mieści w sobie 60 sekund (a nie 100) i że w związku z tym ułamkowe wyniki podawane w minutach powinieneś przeliczyć na sekundy.
Strona „Na złamanie karku” zostaje uruchomiona, klienci są zachwyceni! Udało się! Pizzeria „Na złamanie karku” ma śliczną, nową stronę internetową, a to wszystko dzięki Twoim eksperymentom, wykresom, równaniom i przeliczaniu jednostek. Każdy, kto złoży u nich zamówienie, jest dokładnie informowany o czasie dostawy, więc może bez kłopotu zaplanować sobie czas. Klienci są wniebowzięci i już zachwalają ten lokal znajomym. Adam też jest zadowolony. Dzięki większym wpływom z napiwków zdołał już uskładać prawie całą kwotę niezbędną do zakupu nowego ajPoda, na którego ma już od dawna chrapkę.
178
Rozdział 4.
Ta nowa strona jest świetna. Mogę dokładnie zaplanować sobie wieczór, bo wiem, kiedy pojawi się zamówione jedzenie.
Równania i wykresy
Kilka tygodni później właściciel „Na złamanie karku” znów do Ciebie dzwoni Większość zamówionych dań jest dostarczana na czas… ale niektóre dostawy są spóźnione. Klienci zaczynają irytować się postawą pizzerii. Klienci uciekający do konkurencji z powodu błędu na stronie internetowej to naprawdę najczarniejszy scenariusz. Właściciel pizzerii zaproponował Ci kolejne zlecenie. Tym razem masz odkryć, w którym miejscu pojawia się błąd.
Dotąd sprawdzali się świetnie, ale dziś dostarczyli moją pizzę z opóźnieniem. Musiałam otworzyć drzwi dostawcy i przegapiłam przez to zakończenie ulubionego programu. Jeśli to się nie zmieni, będę musiała znaleźć sobie nową pizzerię.
ZA PÓŹNO!
Na czas.
Na czas.
Wskazówka: BĄDŹ… Adamem. Co mogło się zmienić? Poniżej znajdziesz trochę miejsca, w którym możesz wypisać potencjalne odpowiedzi, a potem zapytamy Adama.
WYSIL
SZARE KOMÓRKI Dlaczego tylko niektóre dostawy spóźniają się, podczas gdy pozostałe docierają do ludzi o czasie?
jesteś tutaj 179
Przygoda Adama
Utknąłem kilka razy na nowych światłach. W tym mieście wszystkie światła zatrzymują kierowcę na dwie minuty. Przez pozostały czas poruszałem się ze zwykłą szybkością.
Światła na osiemsetnym metrze trasy.
Światła na trzechsetnym metrze trasy.
Adam utknął na każdym z tych skrzyżowań na dwie minuty. Zastanów się, jak będzie to wyglądało na wykresie.
180
Rozdział 4.
Równania i wykresy
Na wykresie bez problemów zobaczysz różnicę, którą wprowadziły światła Na wykresie zobaczysz wpływ świateł na przebieg podróży Adama i być może dzięki temu będziesz w stanie opracować odpowiednie rozwiązanie problemu.
Zaostrz ołówek Linia widoczna w tej chwili na wykresie odpowiada przewidywanemu tokowi podróży Adama — przemieszczaniu się ze stałą szybkością bez żadnych postojów. W założeniu powinien on osiągnąć cel podróży w cztery minuty. Narysuj wykres odpowiadający stanowi faktycznemu (temu, co Adam opisał na stronie 180)) i porównaj obydwie linie. Odpowiedz sobie na pytanie, jaką różnicę wprowadzają światła.
Wykres zależności drogi od czasu dla opóźnionych dostaw
Przebyta droga [m] 1000 900 800 700 600 500 400 300 200 100 0 0
1
2
3
4
5
6
7
8
9
10
Czas [min]
jesteś tutaj
181
Rozwiązanie zaostrzonego ołówka
Zaostrz ołówek: Rozwiązanie
Linia widoczna w tej chwili na wykresie odpowiada przewidywanemu tokowi podróży Adama — przemieszczaniu się ze stałą szybkością bez żadnych postojów. W założeniu powinien on osiągnąć cel podróży w cztery minuty. Narysuj wykres odpowiadający stanowi faktycznemu (temu, co Adam opisał na stronie 180 i porównaj obydwie linie. Odpowiedz sobie na pytanie, jaką różnicę wprowadzają światła.
Przebyta droga
Wykres zależności drogi od czasu dla opóźnionych dostaw
[m] 1000 Gdy Adam zatrzymuje się, jego szybkość wynosi zero. Nachylenie wykresu do osi układu też wynosi wtedy zero.
900 800 700
Gdy Adam nie stoi na światłach, NACHYLENIA prostych obydwu wykresów są DOKŁADNIE TAKIE SAME, ponieważ Adam zawsze jeździ z taką samą szybkością.
600 500 400 300
Skoro Adam przez dwie minuty stoi na światłach, droga, którą pokonuje, nie zmienia się przez ten czas.
200 100 0 0
1
2
3
4
5
6
7
8
9
10
Czas [min]
Łatwo odnajduje się na wykresie jego fragmenty odpowiadające okresom bezruchu, ponieważ nachylenie wykresu do osi jest wtedy zerowe (wykres ma kształt linii poziomej). 182
Rozdział 4.
Równania i wykresy
Światła drogowe zmieniają średnią szybkość jazdy Szybkość średnia to szybkość, która pozwala pokonać całkowitą żądaną drogę w tym samym czasie, w którym przebywało się ją ze zmienną szybkością. Oznacza to, że średnia szybkość jazdy Adama będzie nachyleniem prostej przebiegającej pomiędzy punktem oznaczającym początek jego podróży a punktem jej końca, poprowadzonej na wykresie zależności drogi od czasu.
Zaostrz ołówek a) Narysuj linię średniej szybkości, z jaką przemieszcza się Adam. Miejsce na rozwiązanie części b. b) Oblicz szybkość średnią w metrach na sekundę (wykonaj obliczenia w wolnym obszarze tej strony). c) Czy Adam jeździ kiedykolwiek z tak wyznaczoną szybkością średnią?
Wykres zależności drogi od czasu dla opóźnionych dostaw
Przebyta droga [m] 1000 900 800 700 600 500 400
Miejsce na rozwiązanie części c.
300 200 100 0 0
1
2
3
4
5
6
7
8
Czas [min]
jesteś tutaj 183
Rozwiązanie zaostrzonego ołówka
Zaostrz ołówek: Rozwiązanie
a) Narysuj linię średniej szybkości, z jaką przemieszcza się Adam. Miejsce na rozwiązanie części b. b) Oblicz szybkość średnią w metrach na sekundę (wykonaj obliczenia w wolnym obszarze tej strony). Określam punkt początku c) Czy Adam jeździ kiedykolwiek z tak wyznaczoną szybkością średnią?
Wykres zależności drogi od czasu dla opóźnionych dostaw
Przebyta droga
podróży (punkt 1) i jej końca (punkt 2). Ich współrzędne to (0 min, 0 m) i (8 min, 1000 m).
[m]
Punkt 2
1000
szybkość =
900
położenia czasu
1000 m 8 min = 125 m/min
=
800
Rozwiązanie w metrach na sekundę:
700 600
125
500
m min
m x 1 min mi in min 60 s = 2,08 metra na sekundę
= 125
400
Miejsce na rozwiązanie części c.
300 200 100 0 0
Punkt 1
1
2
3
4
5
6
7
8
Czas [min]
Adam nigdy nie porusza się z tą szybkością przez czas mający jakiekolwiek znaczenie (choć na pewno porusza się z nią przez chwilę, zwalniając i przyspieszając na światłach).
Obliczając wartość średniej szybkości, musisz uwzględnić całkowitą przebytą drogę i całkowitą zmianę czasu. 184
Rozdział 4.
Równania i wykresy
Do maksymalnego czasu dostawy dodaj dwie minuty przypadające na każde światła drogowe… A zatem dotarliście — Ty i Adam — do kresu swojej podróży. Wiesz już, że spowolniły go światła drogowe. Zdołałeś też rozwiązać ten problem i teraz, dzięki zastosowaniu odpowiedniej mapy internetowej, strona pizzerii podaje klientowi maksymalny czas realizacji zamówienia uwzględniający liczbę mijanych po drodze świateł. Jeśli w czasie podróży Adam napotka czerwone światła, nie stanie się nic złego, ponieważ uwzględniłeś możliwość opóźnienia. Jeżeli światła będą zielone, Adam będzie jechał w swoim zwykłym tempie, a pizza zostanie dostarczona wcześniej, niż zapowiedziano na stronie, więc klient będzie zadowolony.
… klienci będą zadowoleni…
Próba uwzględnienia w jakiś sposób szybkości średniej jest na tym etapie zbyt skomplikowana. To rozwiązanie jest znacznie prostsze…
W fizyce prostsze jest zazwyczaj jaśniejsze, a co za tym idzie, lepsze!
Świetna pizza i do tego o czasie!
… a Ty dostaniesz zaproszenie na przyjęcie do pizzerii Do obliczonych wcześniej 14 minut dodaj dwie minuty przypadające na każde z dwóch świateł.
jesteś tutaj 185
Lepiej zrozumieć
Ten rozdział utwierdził mnie jedynie w tym, co już wiedziałam. Fizyka polega wyłącznie na zapamiętaniu odpowiednich równań. Potem trzeba tylko mieć nadzieję, że przypomnisz sobie to właściwe w odpowiednim czasie.
Jeżeli zrozumiesz fizykę, nie będziesz musiał uczyć się równań na pamięć! Nauka fizyki nie polega na zapamiętywaniu równań. Fizyka to przede wszystkim poznawanie otaczającego nas świata. Próba opisania zjawisk z punktu widzenia fizyka wiąże się zazwyczaj z wykonywaniem pomiarów, rysowaniem wykresów i zapisywaniem równań, które przedstawią sposób zmiany jednego czynnika (na przykład dostawy pizzy do domu) po wystąpieniu zmiany innego czynnika (na przykład odległości). Owszem, żeby dać sobie radę w świecie fizyki, będziesz musiał opanować kilka równań, ale jest ich naprawdę niewiele. Większość z tych, które znajdziesz w tej książce, wynika z ogólnych zasad fizyki, których i tak się uczysz. Pamiętaj jedynie, by zawsze starać się ustawić w centrum problemu i skorzystać z posiadanej już wiedzy! Zaufaj swojej intuicji, sprawdzaj na wykresach, czy zmiany jednego parametru spowodują wzrost czy zmniejszenie innego.
W fizyce zapamiętywanie to przeciwieństwo zrozumienia!
Zrozumiesz, gdy zobaczysz!
186
Rozdział 4.
Myśl jak fizyk!
Równania i wykresy
Czy dobrze zgaduję, że istnieje przynajmniej kilka równań dających się zapisać na zdrowy rozum? Takich, których nie trzeba zapamiętywać, a jedynie wystarczy wiedzieć, skąd się wzięły.
Przecież znałeś wcześniej obydwa równania, które pojawiły się w tym rozdziale! Pierwsze z nich to:
metry
szybkość =
położenia czasu
na
sekundę
Ale to już przecież wiedziałeś! Za każdym razem, gdy mówisz, że coś porusza się z szybkością 70 kilometrów na godzinę, podajesz jednostkę, która podpowiada Ci, jak od ręki zapisać równanie na szybkość! A potem możesz przekształcić je do dowolnie wybranej postaci.
Drugie równanie to:
%&' =
"# "# "# "#
w kierunku poziomym
Duże nachylenie: w kierunku pionowym jest w kierunku większa niż poziomym.
w kierunku pionowym
w kierunku pionowym
Ale to też wiesz już od dawna! Strome wzgórza mają duże nachylenie. W tym przypadku intuicja podpowie Ci, że jeśli chcesz uzyskać dużą wartość ułamka, w pionie musi znaleźć się na górze.
Strome wzgórze ma duże nachylenie. Małe nachylenie: w kierunku pionowym jest mniejsza niż w kierunku poziomym.
w kierunku poziomym
jesteś tutaj 187
Wykres kontra równanie
Pogawędki przy kominku
Rozmowa wieczoru: Wykres i Równanie debatują dziś nad tym, kto najlepiej przedstawia problem.
Wykres
Równanie
Wiesz, co mówią — „Obraz wart jest tysiąca słów”. Słyszałeś też, że „zobaczysz, a zrozumiesz”. I dlatego zastanawiam się, co ty w ogóle robisz w moim rozdziale, drogie Równanie? To nietypowa forma zaproszenia mnie do rozmowy, biorąc pod uwagę, że jako pierwsze pojawiam się w tytule rozdziału — przypomnę ci, nazywa się on „Równania i wykresy”. Widać korektor przegapił ten drobny szczegół! Przecież ten rozdział poświęcono przede wszystkim zagadnieniu obrazowania problemu. Co zatem tutaj robisz? Jestem po prostu inną metodą wizualizacji. Wystarczy na mnie spojrzeć, żeby od razu zobaczyć, że dwie wartości są sobie równe. Ty tego nie potrafisz. Dzięki mnie można zobaczyć zależności między parametrami, ocenić, jak jeden z nich zareaguje na zmiany drugiego. Tyle i ja potrafię. Wystarczy, że zastanowisz się przez chwilę, co stanie się z wyrazem po jednej stronie znaku równości, gdy zmieni się wartość zmiennej stojącej po jego drugiej stronie. Co? Zmienne, których znaczenie trzeba sprawdzać, zanim w ogóle da się cokolwiek o nich powiedzieć? To tylko symbole i litery, a na mnie widać wszystko na pierwszy rzut oka! Nie zgadzam się. Tylko ktoś, kto jest obeznany z odczytywaniem wykresów, będzie potrafił wysnuć na twojej podstawie jakiekolwiek wnioski! Nawet największe dziwactwo może stać się przyjazne, jeśli często się go używa. Gdy przyzwyczaisz się już do mojego skróconego sposobu zapisywania danych, zdołasz zapisać na niewielkiej przestrzeni ogromną ilość danych. Oszczędzisz przy tym masę czasu.
188
Rozdział 4.
Równania i wykresy
Wykres
Równanie
Sugerujesz, że łatwo zapamiętuje się zupełnie przypadkowe litery? One wcale nie są przypadkowe. Fizycy zawsze stosują te same oznaczenia w równaniach, więc gdy opanujesz już język, okaże się, że jest on całkiem prosty. Ale czy potrafisz opisać nachylenie? Czy zdołasz przedstawić wyniki eksperymentu? Czy ludzie ozdabiają cię uroczymi symbolami, na przykład takim ? Czy cię kochają? Czy nigdy nie przyszło ci do głowy, że wykres i równanie to w rzeczywistości różne sposoby przedstawienia tej samej wiedzy? Co proszę? Przyjrzyj się wykresowi zależności drogi od czasu, który pojawił się wcześniej w tym rozdziale. To rysunkowy sposób przedstawienia równania położenia = szybkość × czasu (z tym że równanie nie jest tak rozwlekłe!). Nie sądzę! Ja mam nachylenie, a ty… no, ty nie masz w sobie nic ciekawego. Wręcz przeciwnie. To równanie mówi wszystko, co trzeba wiedzieć o nachyleniu prostej wykresu. Przecież nachylenie oblicza się właśnie równaniem, a gdybyś narysował wykres zależności drogi od czasu, musiałbyś skorzystać z równania, które właśnie przytoczyłem. Nieprawda! Nachylenie to w kierunku pionowym podzielona przez w kierunku poziomym, a w twoim równaniu nie ma znaku dzielenia! Przecież równania można przekształcać tak, by uzyskać za ich pomocą potrzebną w danej chwili zależność (oczywiście, jeśli odpowiednie parametry znajdowały się w równaniu lub były z nim związane). No cóż, chyba jesteś nieco bardziej, ale naprawdę niewiele więcej, uniwersalne. Ale na mnie i tak wszystko lepiej widać! Nie przeczę. Po prostu staram się pokazać, że nie jestem zupełnie bezużyteczne!
jesteś tutaj 189
Poradnia pytań — czy zrobiłeś to, o co Cię prosili? Niektóre pytania stosują jedną jednostkę (na przykład minuty), ale żądają odpowiedzi w innej jednostce (na przykład w sekundach). Z kolei inne pytania będą wymagały od Ciebie wykonania kroków pośrednich, zanim przejdziesz do udzielenia ostatecznej odpowiedzi. Zawsze sprawdź, czy to, co zrobiłeś, jest tym, o co Cię proszono! W przeciwnym razie możesz stracić punkty za „drobne” błędy pojawiające się w zasadniczo poprawnie rozwiązanym zadaniu. W tym pytaniu pojawiają się dwie różne jednostki długości.
Tę odległość zapisano słownie, a nie liczbą, więc ciężej jest ją od razu zauważyć!
dystans jednego 2. Biegacz przebywa biega na bieżnię kilometra, po czym w której zaczyna o długości 400 m, na nia. Przez pierwsze robić kolejne okrąże mety co 90 sekund. pół godziny mija linię cze cztery Potem pokonuje jesz każde zajmuje mu okrążenia, z których 75 sekund. ningu? biegacz po 30 minutach tre a) Jaki dystans przebiegł się zy się trening, który zaczął b) O której godzinie zakońc o godzinie 13:00? jeżeli s, jaki pokonał w tym dniu, c) Oblicz całkowity dystan ? sem obu domu aut zdecydował się wracać do
Pytanie zawiera też dwie różne jednostki czasu.
I jeszcze jedna jednostka czasu!
Inny sposób zapisania czasu!
Czy zanim przeczytałeś całe zadanie, zdążyłeś już zapomnieć o 1 km pokonanym na samym początku przez biegacza?
Pytania należące do pierwszej grupy „czy wiesz, o co Cię pytają?” mają sprawić, żebyś myślał o fizyce (i jednostkach), a nie podstawiał bezmyślnie liczb do wzorów. Pytania z innych grup mają nauczyć Cię czytać całe zadanie i sprawić, byś dokładnie je zrozumiał.
190
Na koniec znów inna jednostka czasu.
jednostki
Równania i wykresy
wykres punkty szczególne
Dzięki wykresom i równaniom rozumiem, co się dzieje.
czas
Bądź częścią problemu. równanie notacja naukowa
szybkość droga
objętość
nachylenie Czy odpowiedź jest dobrze sKROJona? powierzchnia
Droga
Długość, liczba metrów (kilometrów lub innych jednostek tej miary), które musisz przebyć, by pokonać trasę pomiędzy dwoma punktami.
Czas
Określenie trwania czynności, ile sekund (minut czy innych jednostek tej miary) upływa pomiędzy dwoma interesującymi Cię chwilami.
Szybkość
Określenie tempa zachodzenia procesu, stosunek zmiany położenia do czasu, jaki zajmuje jej pokonanie.
Wykres
Graficzne przedstawienie zależności łączącej dwie zmienne.
Równanie
Matematyczna reprezentacja zależności łączącej dwie zmienne.
Nachylenie
Stromość wykresu, zmiana zachodząca w pionie podzielona przez zmianę zachodzącą w poziomie.
jesteś tutaj
191
Niezbędnik fizyka
t Wykonaj eksperymen odnaleźć Doświadczenie pozwala ie zmienne — zależność łączącą dw s. na przykład drogę i cza
Niezbędnik fizyka
Masz już za sobą rozdział 4., więc możesz dodać do swojego przybornika nieco pojęć i utrwalić sobie pewne umiejętności pozwalające sprawdzać Pomyśl o błędach poprawność odpowiedzi. nie, zastanów Projektując doświadcze ch mogą się, w których miejsca Narysuj wykres . dy pojawić się błę Wykres pozwala zobaczyć zależność tyczne, Ogranicz błędy systema łączącą dwie zmienne. konanie wy planując odpowiednio Zazwyczaj sprawdza się zmianę doświadczenia. jednej wartości wraz z upływem tyczne, Zmniejsz błędy statys czasu. ch pomiarów dokonując wielokrotny i (za pomocą Czas umieszcza się ZAWSZE i uśredniając ich wynik ). na poziomej osi wykresu. wzoru lub na wykresie
resu
wyk ie prostej n le y h c a N
Opracuj równanie
ze wzoru blicza się o m ie n le y h Nac u pionowy w kierunk m y = u poziom w kierunk nachylenie zależność o określić g e c ją la a zczone pozw ści umies o rt a w ą c łączą ie. na wykres
Tempo zmian i
nachylenie
Narysuj wykre s zależności do wolnej wartości od cz asu i umieść czas na osi poziomej . Nachylenie pr ostej wykresu będzie odpowiadać te mpu zmian tej warto ści w czasie. Oznacza to, że nachylenie wykresu zależn ości drogi od cz asu jest szybkością ruchu, ponieważ tak właśnie nazyw a się tempo zm iany położenia w cz asie.
192
Rozdział 4.
Równanie pokazuje wzajemną zależność między zmiennymi, zapisaną w języku matematyki. Dany „rodzaj” zmiennych oznacz aj zawsze tą samą literą, na przykład czas literą „t”. Różne zmienne tego samego „rodzaju” opisuj odpowiednimi indeksami, jak robiłeś to w tym rozdziale — t gotowania, tcałkowity, t
jazdy.
nie
Przekształć równa
a wnanie nie zawier Jeżeli zapisane ró ej, nn ie zm trzebnej Ci po lewej stronie po ej ni ed wi po ałcić do od musisz je przekszt postaci. zystkie działania Upewnij się, że ws ia. wu stronach równan wykonujesz na obyd agi ow wn nie zaburzysz ró Tylko w ten sposób stron równania. eń, ć więcej przekształc Lepiej jest pokaza wcale. niż nie pokazać ich
# Byłam naprawdę wściekła, gdy trafiliśmy do Luksemburga zaraz po tym, jak wskazałam mu odpowiedni kierunek jazdy. On oczywiście wiedział lepiej, gdzie jechać. „Przecież znajdujemy się zaledwie sto sześćdziesiąt kilometrów od Paryża, kochanie” — mówił. I tak oto pierwszy dzień naszego miesiąca miodowego spędziliśmy w samochodzie. W Luksemburgu !
Wektory O rany, czy on zawsze był taki romantyczny?
Czas, szybkość i odległość to bardzo przydatne parametry, ale jeśli chcesz coś osiągnąć w życiu, potrzebujesz KIERUNKU. Posiadłeś już kilka supermocy fizyka: nauczyłeś się, czym są wykresy i równania, umiesz również na oko ocenić rząd wielkości odpowiedzi, których szukaniem zajmujesz się, rozwiązując zadania z fizyki, ale wielkość to nie wszystko. Z niniejszego rozdziału dowiesz się, czym są wektory. Dzięki tej wiedzy w Twoich odpowiedziach zaczną pojawiać się informacje o kierunkach. Ponadto nauczysz się szukać skutecznych skrótów na drodze do rozwiązań problemów, które wydają się być skomplikowane.
to jest nowy rozdział 193
Kto nie lubi szukać skarbów?
Poszukiwacze skarbów Czas na szukanie skarbów. Ty i Ania — Twoja partnerka z drużyny — jesteście jedną z grup, które grają w „Poszukiwaczy skarbów”. Jeśli chcecie wygrać, będziecie musieli postępować zgodnie z czterema wskazówkami. Oto pierwsza wskazówka…
6WDUDPDSDSRV]XNLZDF]\ VNDUEyZ Pn.
Dzięki temu będzie Ci łatwiej rozróżniać kierunki.
Zach.
Wsch. Pd.
Wskazówka 1. Do tyłu, do przodu, do przodu i w tył — chcesz zostać czysty czy w butach mieć pył? Pomyśl i ruszaj przed siebie i w dal, co w nocy odległe, jest bliskie za dnia. Idź: 1) 60 metrów na północ, 2) 150 metrów na południe, 3) 120 metrów na północ, 4) 60 metrów na południe, 5) 20 metrów na południe, 6) 40 metrów na północ. Stojąc obok drzewa, zacznij swą wyprawę, po nową wskazówkę zaglądaj pod trawę.
0RF]D
Stary dąb.
0RF]DU\
Skala: 0m
194
Rozdział 5.
Dzięki temu będziesz mógł odczytywać z mapy odległości.
100 m 200 m 300 m 400 m 500 m
Wektory
-H]LRUR
Jestem gotowa. Co robimy najpierw?
3RWRN
DU\
Ania
(WDS\
:VND]yZND :VND]yZND :VND]yZND :VND]yZND
WYSIL
SZARE KOMÓRKI Jak sądzisz, jak w najszybszy sposób można doprowadzić Anię do schowka z kolejną wskazówką?
jesteś tutaj 195
Rozmowa o wskazówce
Wskazówka 1. Do tyłu, do przodu, do przodu i w tył — chcesz zostać czysty czy w butach mieć pył? Pomyśl i ruszaj przed siebie i w dal, co w nocy odległe, jest bliskie za dnia. Idź: 1) 60 metrów na północ, 2) 150 metrów na południe, 3) 120 metrów na północ, 4) 60 metrów na południe, 5) 20 metrów na południe, 6) 40 metrów na północ. Stojąc obok drzewa, zacznij swą wyprawę, po nową wskazówkę zaglądaj pod trawę.
Krzysiek: Według mnie powinniśmy powiedzieć Ani, żeby natychmiast wyruszyła w poszukiwaniu kolejnej wskazówki. Powinna jak najszybciej zacząć iść zgodnie z instrukcją! Marta: Poczekaj, w tekście wskazówki znalazł się wers „Pomyśl i ruszaj (…)”. Krzysiek: No i co? Marta: Wydaje mi się, że zanim podejmiemy jakiekolwiek działania, powinniśmy nieco pomyśleć. Polecenia zawarte we wskazówce wydają się powtarzać… Głupio byłoby kilka razy robić to samo, jeśli tak naprawdę nie ma takiej potrzeby. Krzysiek: No tak, wiem, o co ci chodzi. Pierwsze z poleceń mówi, że musimy podążać na północ, ale następne każe nam cofnąć się po swoich śladach i iść na południe. Marta: Wszystkie polecenia ze wskazówki dotyczą przemieszczania się albo na północ, albo na południe, czyli tak naprawdę przyjdzie nam biegać w górę i w dół aż do chwili, gdy wykonamy ostatnie z poleceń. Krzysiek: Płynie z tego wniosek, że dokładne wykonywanie instrukcji nie jest najszybszym sposobem na dotarcie do celu. Marta: Może spróbujmy wyobrazić sobie, jak wyglądałoby wykonywanie poleceń, zamiast rzeczywiście tracić czas na postępowanie krok po kroku zgodnie ze wskazówką. Najpierw trzeba pójść 60 m na północ, później 150 m na południe, a następnie… Krzysiek: Nie lepiej byłoby to wszystko narysować? To chyba łatwiejszy sposób na przyjrzenie się trasie zaplanowanej we wskazówce, niż próba wyobrażenia sobie poszczególnych etapów wycieczki. Marta: Myślę, że masz rację. Bierzmy się do roboty! ZAWSZE rób rysunek sytuacji opisanej w treści zadania!
Wykonywanie rysunków podczas rozwiązywania problemów fizycznych to świetna metoda odciążania umysłu, dzięki której możesz skupić się na myśleniu o samym problemie, a nie o jego aspektach technicznych. 196
Rozdział 5.
Wektory
Zaostrz ołówek Twoja drużyna zaczęła szkicować trasę opisaną w pierwszej wskazówce, ale jeszcze nie skończyła rysunku. Dokończenie szkicu to Twoje zadanie. Twoi kompani postanowili każdą z wytycznych zawartych we wskazówce oddać na rysunku za pomocą odpowiedniej strzałki (1 cm narysowanej strzałki odpowiada 20 m w prawdziwym świecie). Ponadto uznali, że strzałki warto rysować jedną obok drugiej, żeby nie pokrywały się ze sobą.
1. strzałka
2. strzałka
3. strzałka
1 cm = 20 m Strzałki rysuj jedną obok drugiej, żebyś później nie miał problemu z ich rozróżnianiem.
4. 5. strzałka strzałka
6. strzałka
Pn.
Zach.
Wsch. Pd.
1 strzałka: idź 60 m na północ.
60 m
Początek drogi.
150 m
2 strzałka: idź 150 m na południe.
jesteś tutaj 197
Rozwiązanie zaostrzonego ołówka
Zaostrz ołówek: Rozwiązanie
Twoja drużyna zaczęła szkicować trasę opisaną w pierwszej wskazówce, ale jeszcze nie skończyła rysunku. Dokończenie szkicu to Twoje zadanie. Twoi kompani postanowili każdą z wytycznych zawartych we wskazówce oddać na rysunku za pomocą odpowiedniej strzałki (1 cm narysowanej strzałki odpowiada 20 m w prawdziwym świecie). Ponadto uznali, że strzałki warto rysować jedną obok drugiej, żeby nie pokrywały się ze sobą.
1. strzałka
2. strzałka
3. strzałka
4. 5. strzałka strzałka
6. strzałka
Pn.
Zach.
1 cm = 20 m Strzałki rysuj jedną obok drugiej, żebyś później nie miał problemu z ich rozróżnianiem.
Wsch. Pd.
1 strzałka: idź 60 m na północ.
Okazuje się, że Ania powinna zakończyć swoją wędrówkę niedaleko miejsca, w którym ją zaczęła!
60 m 60 m Początek drogi.
150 m 120 m 2 strzałka: idź 150 m na południe.
198
Rozdział 5.
20 m
40 m
Wektory
Przemieszczenie to nie to samo, co droga Właśnie sprawdziłeś, że gdyby Ania wykonywała po kolei polecenia zawarte we wskazówce, zakończyłaby swą wędrówkę bardzo blisko drzewa, przy którym ją zaczęła. Ten przykład obrazuje różnicę między przebytą drogą a przemieszczeniem. Drogą nazywamy liczbę pokonanych metrów (albo kilometrów, mil itd.). Jeśli przebyłeś 70 m, poruszając się w kierunku północnym, a następnie 30 m w kierunku południowym, przebyłeś całkowitą drogę o długości 100 m. Mianem przemieszczenia określa się zmianę położenia poruszającego się obiektu, czyli najkrótszą odległość między dwoma punktami, oznaczającymi początek i koniec podróży, niezależną od drogi, jaką ten obiekt pokonał. Jeśli pójdziesz 70 m na północ, a później 30 m na południe, zakończysz spacer w miejscu oddalonym o 40 m od miejsca, z którego go zacząłeś. Dokładniej mówiąc, przemieścisz się o 40 m w kierunku północnym.
Zaostrz ołówek a) Oblicz drogę, jaką przebyłaby Ania, gdyby postępowała zgodnie z instrukcjami zawartymi we wskazówce.
b) Określ przemieszczenie Ani (podaj wartość i kierunek zmiany położenia Ani, za położenie początkowe przyjmując miejsce, z którego wyruszyła, a za końcowe — miejsce docelowe jej wycieczki).
W tym przypadku mamy do czynienia tylko z liczbą i jednostkami — wiemy, ile metrów łącznie przeszedłeś, ale nie wiemy nic o kierunku ruchu ani przemieszczenia.
Tu widzimy informacje zarówno o wartości, jak i kierunku przemieszczenia.
Wskazówka 1. Do tyłu, do przodu, do przodu i w tył — chcesz zostać czysty czy w butach mieć pył? Pomyśl i ruszaj przed siebie i w dal, co w nocy odległe, jest bliskie za dnia. Idź: 1) 60 metrów na północ, 2) 150 metrów na południe, 3) 120 metrów na północ, 4) 60 metrów na południe, 5) 20 metrów na południe, 6) 40 metrów na północ. Stojąc obok drzewa, zacznij swą wyprawę, po nową wskazówkę zaglądaj pod trawę.
jesteś tutaj 199
Rozwiązanie zaostrzonego ołówka
Zaostrz ołówek:
Wskazówka 1.
Rozwiązanie
Do tyłu, do przodu, do przodu i w tył — chcesz zostać czysty czy w butach mieć pył? Pomyśl i ruszaj przed siebie i w dal, co w nocy odległe, jest bliskie za dnia. Idź: 1) 60 metrów na północ, 2) 150 metrów na południe, 3) 120 metrów na północ, 4) 60 metrów na południe, 5) 20 metrów na południe, 6) 40 metrów na północ. Stojąc obok drzewa, zacznij swą wyprawę, po nową wskazówkę zaglądaj pod trawę.
a) Oblicz drogę, jaką przebyłaby Ania, gdyby postępowała zgodnie z instrukcjami zawartymi we wskazówce.
Droga = 60 m + 150 m + 120 m + 60 m + 20 m + 40 m = 450 m Gdyby Ania postępowała ściśle według instrukcji zawartych we wskazówce, przeszłaby łącznie 450 m. b) Określ przemieszczenie Ani (podaj wartość i kierunek zmiany położenia Ani, za położenie początkowe przyjmując miejsce, z którego wyruszyła, a za końcowe — miejsce docelowe jej wycieczki).
Z obrazka, na którym zostały narysowane strzałki, wynika, że Ania zakończy wędrówkę 10 m na południe od miejsca jej rozpoczęcia.
ch Każda z instrukcji zawarty szczeniem, mie prze jest wce azó wsk we KIERUNKU czyli informacją zarówno o onanego pok ŚCI RTO WA o i ruchu, jak dystansu.
Nie istnieją
głupie pytania
P: Czyli Ania zakończy spacer
P: Jak to się dzieje, że dwie wielkości P: Wydaje mi się, że zaczynam
w miejscu oddalonym o 10 m w kierunku południowym od miejsca przy drzewie! Czy w takim razie wskazówka nie jest typowym przykładem przerostu formy nad treścią?
: Przemieszczenie zawiera informację o kierunku zmiany położenia, a droga nie.
O
P: Czy kierunek nie ma swojej
: Wskazówka ma uczyć, że powinno się pomyśleć, zanim zacznie się działać. Jeżeli będziesz nadmiernie spieszył się z działaniem, zamiast oszczędzić czas, możesz go stracić.
P: Z poprzednich rozdziałów
dowiedzieliśmy się wiele na temat jednostek. Czy drogę i przemieszczenie mierzy się w tych samych jednostkach?
O: Zarówno drogę, jak i przemieszczenie
mierzy się w metrach (albo innych jednostkach długości).
200
Rozdział 5.
mierzone w tych samych jednostkach nie są tak naprawdę jedną i tą samą wielkością?
O
jednostki?
rozumieć, o co w tym chodzi. Droga i przemieszczenie różnią się tym, że pierwszy z parametrów to sama liczba, a drugi oprócz wartości liczbowej zawiera również informację o kierunku zmiany położenia.
O
: Właśnie tak… Za chwilę zajmiemy się tym problemem dokładniej.
O
: Nie. Na północ, na południe, w lewo, w prawo, pionowo, poziomo itd. — z tymi określeniami nie wiąże się żadna jednostka.
Droga to sama wartość liczbowa. Przemieszczenie to wartość liczbowa oraz informacja o kierunku zmiany położenia.
Wektory
Droga to skalar; przemieszczenie to wektor
Sto złotych!
Droga to przykład wielkości fizycznej będącej skalarem. Skalary mają jedynie wartości liczbowe, na przykład 10 m.
To tylko liczba, bez kierunku.
Przemieszczenie jest przykładem wielkości wektorowej.
A oto i kierunek!
Wektory zawierają informacje o wartościach liczbowych oraz o kierunkach, na przykład 10 metrów w kierunku południowym.
Wektory to połączenie WARTOŚCI LICZBOWYCH z KIERUNKAMI.
Skalary mają tylko WARTOŚCI LICZBOWE.
Wektory oznacza się strzałkami
Co więcej, kierując się intuicją, pododawałeś wektory metodą „nos do ogona”, ustawiając je tak, aby nos pierwszego wektora Start stykał się z ogonem drugiego itd.
Rysowanie kilku wektorów jeden na drugim może okazać się niewygodne…
Pn.
Zach.
Wsch. Pd.
60 m
Do oznaczania wielkości wektorowych używa się strzałek. Wartość liczbowa wielkości wektorowej jest proporcjonalna do długości strzałki, natomiast ułożenie i grot strzałki wskazują kierunek i zwrot wektora. Rysowałeś wektory w trakcie rozwiązywania zagadki z pierwszej wskazówki dla poszukiwaczy skarbów.
Podczas dodawania wektorów należy ustawiać je zgodnie z regułą „nos do ogona”.
60 m
Instrukcje znajdujące się we wskazówce są wektorami, ponieważ składają się z wartości liczbowych i kierunków. Tak naprawdę nie powinieneś przejmować się sugerowaną trasą prowadzącą do skrytki z następną wskazówką — bardziej interesująca jest zmiana położenia między miejscem, z którego zaczynasz wyprawę, a miejscem ze skrytką.
Sto złotych przechodzi z Twojego portfela do mojego!
Start
Możesz dodawać wektory, ustawiając je zgodnie z regułą „nos do ogona”.
Długość wektora jest proporcjonalna do wartości opisywanej nim wielkości fizycznej.
40 m
20 m
… dlatego warto niekiedy nieco je rozsunąć.
Meta 120 m
Jeśli kilka wektorów leży na jednej linii prostej (jak te widoczne obok), mylącym może okazać się rysowanie ich wszystkich jeden na drugim, ponieważ łatwo zgubić tok rozumowania, patrząc na tak wykonany obrazek. Dlatego niekiedy warto rysować wektory obok siebie, tak jak robiłeś to, rozwiązując zagadkę zawartą w pierwszej wskazówce, jednocześnie pamiętając, że tak naprawdę się pokrywają.
150 m
Meta
Grot wektora wskazuje jego zwrot. Ułożenie wektora to informacja o kierunku.
jesteś tutaj 201
Dodajemy wektory
Z praktycznego punktu widzenia dodanie najpierw wszystkich wektorów wskazujących północ, a następnie wszystkich wektorów wskazujących południe może być łatwiejsze; całkowite przemieszczenie i tak pozostaje niezmienione.
Niezależnie od tego, w JAKIEJ KOLEJNOŚCI dodasz do siebie wektory, ogólne przemieszczenie będzie takie samo.
Rozdział 5.
40 m
10 m
Meta 20 m
120 m
150 m
Pd.
Start
Niezależnie od tego, w jakiej kolejności dodasz wektory, całkowite przemieszczenie będzie takie samo.
20 m
60 m
60 m Start
202
Całkowite przemieszczenie.
Wsch. 60 m
Zach.
60 m
Dodawanie wektorów w kolejności zgodnej z kolejnością pojawiania się instrukcji we wskazówce.
Każda z instrukcji zawartych we wskazówce jest wektorem.
Pn.
150 m
Dodając wektory, zawsze powinieneś ustawiać je zgodnie z zasadą „nos do ogona”. Tak naprawdę to jedyna reguła, o której należy pamiętać — kolejność dodawania wektorów nie ma znaczenia.
120 m
Nie. Jedyną regułą, której trzeba przestrzegać podczas dodawania wektorów, jest reguła „nos do ogona”.
40 m
Załóżmy, że dodajemy wektory metodą „nos do ogona”. Czy w takim przypadku istotna jest kolejność dodawania poszczególnych wektorów?
Dodawanie wektorów w kolejności: najpierw wszystkie wskazujące północ, później wszystkie wskazujące południe.
Meta
Po co tracić czas na rysowanie wektorów? Czy korzystając ze zwykłej matematyki podczas dodawania wektorów, nie zaoszczędziłabym nieco czasu?
Można szybko dodawać wektory, korzystając z matematyki.
Wektory
Jeśli pójdziesz 60 m na północ, a następnie 60 m na południe, Twoje przemieszczenie będzie równe 0, ponieważ znajdziesz się w miejscu, z którego wyruszyłeś. Północ i południe to przeciwne strony świata, dlatego, opisując je matematycznie, możesz przypisać im przeciwne znaki. Załóżmy, że kierunkowi północnemu przypisałeś znak „+”, a kierunkowi południowemu „–”. W takim przypadku po przejściu 60 m w kierunku północnym i 60 m w kierunku południowym możesz napisać, że Twoje przemieszczenie to 60 m – 60 m = 0 m (albo 60 m + (– 60 m) = 0 m).
Zastanawiając się nad przemieszczeniem opisanym we wskazówce, mogłeś intuicyjnie wykonać działanie 60 m – 150 m + 120 m – 60 m – 20 m + 40 m = – 10 m. Wynik tego działania to informacja, że przemieszczenie wyniosło 10 m na południe w stosunku do miejsca rozpoczęcia wędrówki. Mogłeś również dodać wszystkie wektory wskazujące kierunek północny, a później wszystkie skierowane na południe, czyli wykonać działanie podobne do przedstawionego na rysunku z poprzedniej strony.
Przeciwne kierunki możesz oznaczać przeciwnymi znakami. Ta reguła sprawdza się tylko wtedy, gdy masz do oznaczenia dwa przeciwne kierunki, na przykład północ i południe, górę i dół albo lewo i prawo.
Nie istnieją
głupie pytania
P
: Skoro wektory dodajemy metodą „nos do ogona”, w jaki sposób powinniśmy dodawać skalary?
O: Tak, jak to zawsze robiliśmy, czyli zwyczajnie dodając liczby do siebie.
P
: Czy oprócz przemieszczenia istnieją w fizyce jakieś inne wielkości wektorowe?
O: Owszem. Z kilkoma zapoznasz się już wkrótce…
P
: Czy przed dodaniem wektorów nie należy ustalić jakiegoś punktu początkowego, od którego powinno zacząć się dodawanie?
O
: Masz rację, należy. Czasami punkt początkowy jest łatwy do określenia, na przykład miejsce przy drzewie, jednak czasem sam będziesz musiał go ustalić. Na przykład podczas prowadzenia pomiarów wysokości wzniesień i gór przyjmuje się, że wysokość zerowa to wysokość wyznaczana przez powierzchnię wody w morzach. Względem tej wysokości wyznacza się wszystkie inne.
P
: W jaki sposób ustala się, któremu z dwóch przeciwnych kierunków należy przypisać znak „+”, a któremu „–”?
O
: Wybór, który z kierunków oznaczyć znakiem „+”, a który znakiem „–”, należy do Ciebie. Jeśli tylko konsekwentnie będziesz się trzymał raz przyjętej konwencji, prowadzone przez Ciebie obliczenia będą poprawne z punktu widzenia matematyki. Jeżeli uznasz, że znakiem „+” warto opisać kierunek północny, przesunięcie podane we wskazówce dla poszukiwaczy skarbów wyniesie – 10 m, czyli 10 m w kierunku południowym. Jeśli zaś przypiszesz znak „+” kierunkowi południowemu, otrzymasz przesunięcie równe 10 m, także odpowiadające przemieszczeniu w kierunku południowym. Musisz tylko wiedzieć, w jaki sposób zinterpretować znak, który stoi przy ostatecznym wyniku obliczeń.
jesteś tutaj 203
Wskazówka numer 2
Znalazłeś kolejną wskazówkę… 6WDUDPDSD SRV]XNLZDF]\VNDUEyZ Pn.
Wskazówka 2.
Zach.
Znalazłeś oto wskazówkę, którą w ziemi ktoś schował i dowiesz się z niej zaraz o nowych przeszkodach. Dojść z punktu A do B jest celem Twej podróży tak byś nie utonął w ogromnej kałuży. Idź: 700 m na wschód, a potem 1100 metrów na północ. Kolejna wskazówka już na Ciebie czeka na końcu toru przeszkód. Biegnij! Czas ucieka!
Wsch. Pd.
0RF]D
0RF]DU\
Ale pojawił się problem… Na wschód od drzewa znajduje się wielkie bagno. Chyba nie będę w stanie tamtędy przejść.
204
Rozdział 5.
Po przejściu 10 m w kierunku południowym (zgodnie z wytyczną z pierwszej wskazówki) Ania znalazła się w tym miejscu.
Skala: 0m
100 m 200 m 300 m 400 m 500 m
Wektory
-H]LRUR
Zaostrz ołówek
3RWRN
a. Za pomocą strzałek-wektorów zaznacz na mapie instrukcje podane w drugiej wskazówce. b. „(…) tak byś nie utonął w ogromnej kałuży” to istotna część wskazówki. Napisz, w jaki sposób mógłbyś zastosować się do tej rady.
DU\
(WDS\
:VND]yZND
:VND]yZND :VND]yZND :VND]yZND
jesteś tutaj 205
Rozwiązanie zaostrzonego ołówka
Zaostrz ołówek: Rozwiązanie a. Za pomocą strzałek-wektorów zaznacz na mapie instrukcje podane w drugiej wskazówce. b. „(…) tak byś nie utonął w ogromnej kałuży” to istotna część wskazówki. Napisz, w jaki sposób mógłbyś zastosować się do tej rady.
Nie da się iść najpierw na wschód, a później na północ, ponieważ na wschodzie znajdują się moczary. Jednakże do wymienionego we wskazówce miejsca docelowego można dotrzeć, idąc najpierw 1100 m na północ, a później 700 m na wschód — instrukcje ze wskazówki można wykonać w odwrotnej
Wektory można dodawać w dowolnej kolejności Nawet jeśli wektory nie leżą na jednej linii prostej, możesz dodawać je zgodnie z regułą „nos do ogona”. Niezależnie od tego, w jakiej kolejności dodasz wektory, zmiana położenia między początkowym i końcowym będzie taka sama.
kolejności po to, by ominąć przeszkodę. Wynika z tego, że możesz powiedzieć Ani, żeby poszła 1100 m na północ, a później 700 m na wschód. W ten sposób dasz jej szansę na zdobycie kolejnej wskazówki bez ryzyka utopienia się w bagnie.
Pn.
700 m na wschód Zach.
Wsch. Pd.
Dodanie wektorów w taki sposób pozwoli Ci ominąć moczary.
1100 m na północ
1100 m na północ
700 m na wschód
Dodawanie wektorów w kolejności zgodnej z podaną we wskazówce to podążanie drogą wiodącą przez środek moczarów.
206
Rozdział 5.
Wektory Nie istnieją
głupie pytania
P
: Twierdzisz więc, że nawet sumę stu wektorów mógłbym wykonać, dodając wektory w dowolnej kolejności?
P
: Poczekaj… Wektor wypadkowy?!
: Można używać znaków „+” i „–” do oznaczania przeciwnych zwrotów wektorów, na przykład wektora wskazującego grotem północ i wektora wskazującego grotem południe, ale co z wektorami, które nie mają dokładnie przeciwnych zwrotów, takimi jak te z drugiej wskazówki dla poszukiwaczy skarbów? W jaki sposób matematycznie dodaje się takie właśnie wektory?
O: Wektor wypadkowy to inna
O: Bardzo dobre pytanie!
O: Właśnie tak! Jeśli tylko będziesz
postępował zgodnie z regułą „nos do ogona”, wynikiem dodawania zawsze będzie ten sam wektor wypadkowy.
P
nazwa wektora, który otrzymuje się jako wynik dodania do siebie kilku wektorów.
Odpowiedź na nie uzyskasz, czytając rozdział 9.
P
: Czy w wyniku dodawania wektorów zawsze otrzymuję jeszcze jeden wektor?
O
: Tak. Wynikiem dodawania wektorów zawsze musi być wektor.
P: Czy istnieje wektor równy
zeru? Czy taki wektor nadal jest wektorem?
O: Tak, w kontekście dodawania wektorów można mówić o specjalnym wektorze, na który mówi się „wektor zerowy”.
CELNE SPOSTRZEŻENIA Skalary to wartości liczbowe. Droga
jest przykładem wielkości skalarnej. Wektory zawierają informacje
o wartościach liczbowych oraz o kierunkach. Przykładem wektora jest przemieszczenie. Na rysunkach wektory zaznacza się
strzałkami. Długość strzałki wektora
przemieszczenia jest proporcjonalna do faktycznej wartości przemieszczenia poruszającego się obiektu. Kierunek i zwrot strzałki wektora
Wynikiem sumy dwu lub więcej wektorów jest wektor, który nazywamy wektorem wypadkowym.
przemieszczenia wskazuje faktyczny kierunek przemieszczenia poruszającego się obiektu. Wektory dodaje się, ustawiając
je jeden za drugim, zgodnie z zasadą „nos do ogona”, i rysując nowy wektor między punktem, w którym zaczyna się pierwszy wektor z sumy (ogon), oraz punktem, gdzie kończy się ostatni wektor z sumy (nos). Jeżeli wektory są równoległe do tej
samej linii prostej, ich sumę można policzyć bardzo szybko, jednemu z kierunków przypisując znak „+”, a drugiemu znak „–”. Nawet jeśli wektory nie są równoległe
do jednej linii prostej, można je dodawać, korzystając z reguły „nos do ogona”. Wektory można dodawać do siebie
w dowolnej kolejności, niezależnie od tego, jakie mają kierunki i zwroty.
jesteś tutaj 207
A teraz wskazówka trzecia
6WDUDPDSD SRV]XNLZDF]\VNDUEyZ Ania bez żadnych problemów dotrze do celu tą trasą.
Pn. Zach.
Przy brzegu jeziora znajduje się łódka.
-H]LRUR
3RWRN
700 na wschód
Wsch. Pd.
1100 m na północ
0RF]DU\
0RF]DU\ (WDS\
:VND]yZND Dokładn zawarty e wykonywan okazało ch w drugiej ie instrukcji ludzika się być zgub wskazówce ! ne dla tego
Skala: 0m
208
Rozdział 5.
100 m 200 m 300 m 400 m 500 m
:VND]yZND :VND]yZND :VND]yZND
Wektory
Brawo! Znalazłeś trzecią wskazówkę! Oprócz wskazówki znalazłeś również motorówkę. Niestety, tekst trzeciej wskazówki wydaje się być trochę skomplikowany — niemało w nim liczb i dziwnych słów. Zanim wspólnie ze swoją grupą będziesz mógł kontynuować poszukiwanie skarbu, musisz dowiedzieć się, co należy zrobić, żeby dostać się do skrytki z kolejną wskazówką. Gdy już dowiesz się, co należy zrobić, zastanów się, jak to zrobić. Najpierw co, a następnie jak.
Zaostrz ołówek Pomyśl najpierw o tym, co należy zrobić, a potem jak wykonać niezbędne czynności. Podkreśl te fragmenty tekstu wskazówki, z których wynika, co powinieneś zrobić. Następnie swoimi słowami jeszcze raz napisz, co powinieneś zrobić, a także jak według Ciebie można wykonać czynności niezbędne do ustalenia trasy dla Ani.
Wskazówka 3. Gdy już dotarłeś do brzegu jeziora i odnalazłeś w sitowiu łódź, nie zwlekaj, bracie, pora wiosłować, pod takim kątem dziób łodzi zwróć: 330 stopni. Obracaj się w stronę niezgodną z zegarem, zacznij się kręcić, patrząc na wschód. Płyń 4 razy po 100 metrów każdy, a potem przycumuj — skończony Twój trud. 2 kroki do celu, wysilić się warto — spiesz się, by zdobyć wskazówkę czwartą.
jesteś tutaj 209
Poradnia pytań — oddzielanie ziaren od plew Zapoznając się z treścią rozmaitych zadań z fizyki, niejednokrotnie natkniesz się na wiele nieznanych sobie słów, najprawdopodobniej wchodzących w skład takiego czy innego żargonu. Nigdy nie wpadaj w panikę, widząc obco wyglądające słowa! Bardzo często proste pytania formułuje się w taki sposób, żeby wydawały się trudne, w celu sprawdzenia, czy osoba mająca na nie odpowiedzieć potrafi wybrać z tekstu usłyszanego lub przeczytanego naprawdę ważne informacje. W treści zadania może występować więcej informacji, niż potrzebujesz, żeby owo zadanie rozwiązać, dlatego nie przejmuj się, jeśli zdarzy się podać rozwiązanie problemu bez wykorzystania wszystkich danych zawartych w jego opisie. Niektóre części pytania mogą zawierać zbędne informacje i nieznane Ci słowa. Nie daj się wystraszyć autorowi treści zadania, nie pozwól sobie wmówić, że nie dasz rady znaleźć odpowiedzi na zadane pytanie.
Wskazówka 3.
Zwracaj uwagę zarówno na wartości liczbowe, jak i na kierunki.
Gdy nauczysz się oddzielać ziarna od plew, albo — jeśli wolisz — ważne informacje od zwykłego lania wody, będziesz w stanie rozwiązać prawie każde zadanie.
brzegu jeziora Gdy już dotarłeś do iu łódź, nie zwlekaj, i odnalazłeś w sitow ać, pod takim kątem bracie, pora wiosłow 0 stopni. Obracaj się dziób łodzi zwróć: 33 zegarem, zacznij się w stronę niezgodną z schód. Płyń 4 razy kręcić, patrząc na w y, a potem przycumuj po 100 metrów każd ud. 2 kroki do celu, — skończony Twój tr spiesz się, by zdobyć wysilić się warto — . wskazówkę czwartą
Czasami istotne informacje mogą znaleźć się na przejściu z jednej linii do drugiej. Nie pozwól, żeby układ tekstu miał wpływ na to, czy dostrzegasz ważne fragmenty tekstu, czy nie!
Oto liczby, które wcale nie są potrzebne, żeby ze wskazówki wydobyć odpowiedź na pytanie, jak dotrzeć do kolejnej wskazówki.
Najpierw co, potem jak! Jeśli masz rozwiązać zadanie, najpierw zwróć uwagę na końcowy fragment jego treści — dowiedz się, o co tak naprawdę jesteś pytany. Nierzadko treści prostych zadań zawierają zbędne informacje po to, żeby egzaminujący Cię ludzie mogli sprawdzić, na ile rozumiesz fizykę.
210
Ta część treści wskazówki jest istotna!
Zaostrz ołówek: Rzuć okiem na pytania z jakiegoś „skomplikowanego” działu fizyki (na przykład fizyka cząsteczkowa), którego według własnego przekonania nie znasz zbyt dobrze. Wiele spośród tych pytań okaże się być pytaniami dotyczącymi dość prostych problemów, ale sformułowanymi tak, żeby wydawały się być naprawdę „trudne”. Możliwe, że nawet w tej chwili umiałbyś na nie odpowiedzieć, więc nie wpadaj w panikę podczas samego czytania treści nawet najdziwniejszego zadania.
Jeśli zapomniałeś wiele z tego, czego uczyłeś się kiedyś o kątach, nie powinieneś się martwić, ponieważ na kilku kolejnych stronach zamierzam wyjaśnić kilka kwestii związanych właśnie z kątami.
Najpierw CO, a dopiero później JAK!
Rozwiązanie Pomyśl najpierw o tym, co należy zrobić, a potem jak wykonać niezbędne czynności. Podkreśl te fragmenty tekstu wskazówki, z których wynika, co powinieneś zrobić. Następnie swoimi słowami jeszcze raz napisz, co powinieneś zrobić, a także jak według Ciebie można wykonać czynności niezbędne do ustalenia trasy dla Ani.
Wskazówka 3. Gdy już dotarłeś do brzegu jeziora i odnalazłeś w sitowiu łódź, nie zwlekaj, bracie, pora wiosłować, pod takim kątem dziób łodzi zwróć: 330 stopni. Obracaj się w stronę niezgodną z zegarem, zacznij się kręcić, patrząc na wschód. Płyń 4 razy po 100 metrów każdy, a potem przycumuj — skończony Twój trud. 2 kroki do celu, wysilić się warto — spiesz się, by zdobyć wskazówkę czwartą.
CO — „4 razy po 100 metrów każdy” to razem 400 m. Obracanie dzioba łodzi o 330 stopni to obracanie łodzi o określony kąt. Kąt należy mierzyć w kierunku odwrotnym do ruchu wskazówek zegara. Obrót o odpowiedni kąt należy zacząć, będąc zwróconym ku wschodowi. JAK — Za pomocą kątomierza trzeba wyznaczyć kąt 330 stopni, przyjmując, że jedno z ramion kąta będzie biegło w kierunku wschodnim. Kąt należy wyznaczyć zgodnie z ruchem odwrotnym do ruchu wskazówek zegara. Korzystając z linijki oraz skali widocznej na mapie, trzeba wyznaczyć odcinek odpowiadający 400 metrom.
211
Praktyczne informacje o użytkowaniu kątomierza
Kąty to sposób na mierzenie obrotów Kąty są miarą obrotów; kąt to informacja, o ile jednostek trzeba obrócić jedną półprostą, żeby pokryła się z drugą półprostą. Kąt zaznacza się łukiem.
Najprawdopodobniej spotkałeś się już z najpopularniejszą metodą podawania miar kątów, czyli z metodą podawania miar kątów w stopniach (symbolem stopnia jest „°”). Kąty mierzy się kątomierzem. Każdy kątomierz ma naniesioną odpowiednią skalę, dzięki czemu wystarczy przyłożyć go w odpowiednim punkcie i odczytać miarę mierzonego kąta. Korzystanie z kątomierza nie różni się zbytnio od używania linijki do wykonywania pomiarów długości rozmaitych odcinków. To kąt 90°, czyli tzw. kąt prosty. Kąty proste znajdziesz wewnątrz dowolnego W fizyce prostokąta. i matematyce kąty mierzy się zazwyczaj w kierunku odwrotnym do kierunku ruchu wskazówek zegara.
Połowa pełnego obrotu to kąt 180°.
Miary kątów mierzy się kątomierzem.
Wyobraź sobie, że obracasz tę linię wokół punktu, w którym styka się ona z drugą linią, tak, by obydwie linie się pokryły.
Kątem bardzo często spotykanym w fizyce jest kąt prosty, czyli kąt mierzący 90°. Taki kąt to jedna czwarta pełnego koła i można go znaleźć w miejscach, w których stykają się boki dowolnego prostokąta. Kąty proste są wszędzie wokół nas. Zobaczysz je na przykład między podłogą a stojącymi na niej przedmiotami, takimi jak krzesła, stoły, szafy itd.). Kąt równy połowie obrotu to kąt 180°. Taki kąt nazywany jest kątem półpełnym. Każdy obiekt, który zawraca, by zacząć poruszać się w przeciwnym kierunku, obraca się o kąt mierzący 180°. Ramiona kąta półpełnego tworzą linię prostą. Pełny obrót to 360°. Jeśli obrócisz jedną z dwóch stykających się półprostych tak, żeby zatoczyła pełne koło i znów pokryła się z drugą półprostą, zakreślisz kąt 360°.
Pełny obrót to kąt
360°.
90° = kąt prosty 180° = kąt półpełny 360° = kąt pełny, czyli pełny obrót
212
Rozdział 5.
Kąt 90° to tak naprawdę jedyny kąt, o którym warto pamiętać, wystarczy bowiem odpowiednią ilość razy dodać go do siebie, żeby otrzymać pozostałe z omówionych wyżej kątów.
Wektory Nie istnieją
głupie pytania
P: Dlaczego pełny obrót to akurat 360°? Ta liczba
wydaje się być wybrana raczej losowo. To znaczy, dlaczego pełny obrót to nie 100° albo 1000°? Takie wartości wyglądałyby przyjemniej. No i chyba lepiej pasowałyby do innych jednostek z układu SI, prawda?
O
: Wiedza o kątach i obrotach zaczęła się rozwijać jeszcze w czasach antycznych cywilizacji istniejących tysiące lat temu. Ponadto można podać bardziej praktyczny powód, dla którego pełny obrót to 360°. Otóż liczbę 360 można dzielić (bez reszty) przez wiele innych, bardzo przydatnych liczb.
P: Ale gdyby pełny obrót zawierał 100°, również można by rzec, że mamy do czynienia z wygodną liczbą. Połową obrotu byłoby 50°, a ćwiartką kąt mierzący 25°…
O
: Już tłumaczę, o co w tym chodzi: jeśli przyjmiemy, że pełny obrót zawiera 360°, jedna trzecia obrotu wyniesie 120°, a jedna szósta 60°. Spróbuj wykonać podobne dzielenie dla pełnego obrotu równego 100° — jedna trzecia obrotu to 33,33333333… stopni. Kto chce liczyć dalej?
P: Czy istnieją kąty większe niż 360° (na przykład
Teraz możesz zająć się wskazówką numer 3 Wiesz już, że powinieneś się obracać odwrotnie do kierunku ruchu wskazówek zegara. Obrót należy zacząć, będąc zwróconym twarzą ku wschodowi, i kontynuować do chwili zakreślenia kąta 330°. Po wykonaniu odpowiedniego obrotu, płynąc prosto przed siebie, trzeba przebyć 400 m. Trzymanie się wymienionych tu wytycznych umożliwi Ci znalezienie wskazówki 4. Instrukcja, zgodnie z którą należy przebyć 400 m w stronę wyznaczoną przez obrót o 330°, wykonany po zwróceniu się twarzą ku wschodowi i w kierunku przeciwnym do kierunku ruchu wskazówek zegara, opisuje przemieszczenie, a nie drogę, ponieważ zawiera informacje o wartości liczbowej (400 m) oraz kierunku (kierunek wyznaczany obrotem o 330°, wykonanym odwrotnie względem ruchu wskazówek zegara tuż po zwróceniu się twarzą ku wschodowi).
wtedy, gdy coś obraca się wokół własnej osi raz za razem)? A może po każdym pełnym obrocie kąt zaczynamy mierzyć od nowa, czyli od 0°?
Noo… W jaki sposób mam wyznaczyć kąt 330° kątomierzem, którego skala obejmuje tylko 180°?
O
: To zależy, jakie zjawisko próbujesz opisać. Czasami wygodniej jest mówić o całkowitym, sumarycznym kącie więcej niż jednego obrotu, a czasami o kątach, które po pełnym obrocie na powrót wynoszą 0°.
P: Kąt to skalar czy wektor? O: Dobre pytanie! Kąt można opisywać zarówno za pomocą
skalarów, jak i wektorów, w zależności od tego, czy opisuje się łączną wartość obrotu danego obiektu, czy przemieszczenie obiektu będące wynikiem obrotu.
P: Wektory rysuje się w postaci prostych strzałek
o długości proporcjonalnej na przykład do wartości przemieszczenia. Chyba nie da się używać prostych strzałek do oznaczania kierunku i zwrotu obrotów, które nie mają nic wspólnego z liniami prostymi?!
O: To prawda, nie da się w oczywisty i prosty sposób oznaczać
kątów za pomocą strzałek wektorów. Pytanie o to, jak używać wektorów do opisywania wielkości kątowych, jest bardzo sensowne, ale na razie nie powinieneś zaprzątać nim sobie głowy. Odpowiedź poznasz za jakiś czas, czytając rozdział 12.
kąty Typowym kątomierzem można mierzyć mniejsze lub równe 180°.
WYSIL
SZARE KOMÓRKI W jaki sposób Ty wyznaczyłbyś kąt 330°, mając do dyspozycji kątomierz ze skalą obejmującą 180°?
jesteś tutaj 213
Wyznaczanie kąta
Jeśli nie radzisz sobie z czymś dużym, podziel to na mniejsze części Próbując zmierzyć za pomocą linijki długość dłuższego od niej obiektu, możesz odmierzyć i zaznaczyć na tym obiekcie pełną długość linijki, a następnie, przykładając linijkę początkiem skali do zaznaczenia, zmierzyć pozostałą część obiektu. Podczas mierzenia naprawdę długich obiektów opisaną czynność możesz powtarzać wielokrotnie. Powyższy przykład wykonywania pomiaru długości z użyciem zwykłej linijki obrazuje jedną z podstawowych zasad fizyki, szczególnie przydatną, gdy omawiane problemy fizyczne stają się bardzo złożone. Zasada ta mówi, że jeśli nie jesteś w stanie poradzić sobie z czymś dużym, podziel to na mniejsze, łatwiejsze do ogarnięcia części.
Obiekt, który chcesz zmierzyć.
Obiekt jest dłuższy niż linijka.
Odmierz jedną pełną długość linijki… … zaznacz ją…
… a potem zmierz kolejny fragment obiektu.
Reguła ta sprawdza się podczas korzystania z kątomierza o skali mierzącej 180°. Używając takiego kątomierza do wyznaczania kątów większych niż 180°, możesz postąpić zgodnie z instrukcjami podanymi poniżej. Wybierz tę metodę korzystania z kątomierza, która bardziej Ci odpowiada.
Możesz wykonać kątomierzem dwukrotny pomiar i z dwóch mniejszych kątów złożyć jeden większy Możesz postąpić tak samo, jak to zostało opisane w przykładzie z linijką i obiektem zbyt dużym, żeby dało się go zmierzyć bez odrobiny pomysłowości. Skala kątomierza składa się ze 180 podziałek (każda podziałka to 1°), więc najpierw odmierz kąt półpełny. Aby zorientować się, jaki powinien być drugi z kątów, które chcesz wyznaczyć, musisz wykonać działanie 330° – 180° = 150°, a następnie odmierzyć obliczony kąt, zaczynając od miejsca, w którym zaznaczyłeś kąt półpełny (180°).
Możesz wyznaczyć kąt odpowiadający obrotowi w przeciwnym kierunku Można powiedzieć, że kąt 330° różni się od pełnego obrotu zaledwie o 30°, a więc odmierzenie kąta 330° w kierunku przeciwnym do kierunku ruchu wskazówek zegara jest tym samym, co wyznaczenie kąta 30° mierzonego w kierunku zgodnym z kierunkiem ruchu wskazówek zegara. Wyznaczając kąt większy niż 180°, możesz wykonać tylko jeden pomiar typowym kątomierzem, jeśli zdecydujesz się zmierzyć kąt odpowiadający obrotowi odbywającemu się w przeciwnym kierunku w stosunku do obrotu opisującego kąt, który fatycznie powinieneś wyznaczyć. 360° - 30° = 330°
180°
Możesz wyznaczyć kąt większy niż 180°, wykonując kątomierzem podwójny pomiar.
214
Rozdział 5.
150°
Wektory
kątomierz Zaostrz ołówek Przygotuj kątomierz, bo już czas wrócić do instrukcji ze wskazówki 3. i wyznaczyć kurs, którym Ania będzie musiała przepłynąć jezioro.
-H]LRUR
Pn. Zach.
3RWRN
Wsch. Start
Pd.
3. Wskazówka do brzegu jeziora
Gdy już dotarłeś łódź, i odnalazłeś w sitowiu nie zwlekaj, bracie, pora wiosłować, pod takim kątem 0 stopni. dziób łodzi zwróć: 33 Obracaj się w stronę niezgodną z zegarem, zacznij się kręcić, patrząc na wschód. trów każdy, Płyń 4 razy po 100 me — j mu a potem przycu skończony Twój trud. ć się warto — 2 kroki do celu, wysili spiesz się, by zdobyć wskazówkę czwartą.
0m
100 m
200 m
300 m
400 m
Skala: 2 cm = 100 m
jesteś tutaj 215
Rozwiązanie zaostrzonego ołówka
6WDUDPDSD SRV]XNLZDF]\VNDUEyZ
kątomierz Zaostrz ołówek:
Rozwiązanie
-H]LRUR
Pn. Zach.
330°
Wsch.
400
3RWRN
m
Pd.
0RF]DU\
0RF]DU\ (WDS\
:VND]yZND :VND]yZND :VND]yZND Skala: 0m
216
Rozdział 5.
100 m 200 m 300 m 400 m 500 m
:VND]yZND
Wektory
Zdobyłeś czwartą wskazówkę… Ania zauważyła znak wystający z wody i znalazła wiszącą na nim czwartą wskazówkę. Najwyraźniej kierunek, w którym należało płynąć, wyznaczyłeś prawidłowo!
Wskazówka 4. Nagroda już blisko, przygotuj więc czółno Oto wielkość fizyczna, z którą po raz pierwszy stykasz się w tej książce.
Hmm… Prędkość to słowo opisujące nową wielkość fizyczną… Może warto spróbować zgadnąć, co kryje w sobie określenie „prędkość”?
i jedną minutę płyń raźno na północ. Myśl o łączeniu skutków i przyczyn, płyń, pamiętając, że prędkość się liczy: 1,5 m/s. Na koniec mądrość weź sobie do serca, niech Cię nie zgubi bezmyślność typowa: choć tak wygodniej i dużo prościej, nie zawsze z prądem można dryfować…
Znaczenie nieznanych sobie określeń możesz wydobyć z kontekstu, w jakim się pojawiają. Czasami, czytając rozmaite teksty, możesz natknąć się na słowa, których nie znasz lub których znaczenia nie jesteś pewien. Przede wszystkim ważne jest, żebyś w takich chwilach nie wpadał w panikę. Znaczenie nieznanego sobie słowa bądź wyrażenia pojawiającego się w tekście często będziesz w stanie wychwycić z kontekstu, w którym się pojawiło. O czym mówi reszta zdania lub akapitu? Czy w tekście wymienione zostały jakieś jednostki? O co chodzi w pozostałej części pytania? Na jakie pytanie powinienem odpowiedzieć?
Zaostrz ołówek
Spróbuj określić znaczenie słowa „prędkość” na podstawie kontekstu, w którym się znalazło. Jeśli wiesz, czym jest prędkość, napisz, w jaki sposób ktoś, kto tego nie wie, mógłby wywnioskować znaczenie słowa „prędkość” z kontekstu wskazówki 4.
jesteś tutaj 217
Rozwiązanie zaostrzonego ołówka
Zaostrz ołówek: Rozwiązanie
Wskazówka 4. Spróbuj określić znaczenie słowa „prędkość” na podstawie kontekstu, w którym się znalazło.
Nagroda już blisko, przygotuj więc czółno
Jeśli wiesz, czym jest prędkość, napisz, w jaki sposób ktoś, kto tego nie wie, mógłby wywnioskować znaczenie słowa „prędkość” z kontekstu wskazówki 4.
Myśl o łączeniu skutków i przyczyn,
i jedną minutę płyń raźno na północ. płyń, pamiętając, że prędkość się liczy: 1,5 m/s.
Prędkość wyrażana jest w m/s. Zapis ten sugeruje, że chodzi o metry podzielone przez sekundy. Takiej samej JEDNOSTKI używa się do oznaczania szybkości. W tekście wskazówki pojawiła się również informacja o KIERUNKU (kierunek północny). Wydaje mi się, że prędkość mogłaby być wektorową odmianą szybkości, składającą się z wartości liczbowej oraz informacji o kierunku.
Na koniec mądrość weź sobie do serca, niech Cię nie zgubi bezmyślność typowa: choć tak wygodniej i dużo prościej, nie zawsze z prądem można dryfować…
Tak samo jak przemieszczenie jest wektorową odmianą odległości.
Prędkość jest „wektorową odmianą” szybkości Prędkość mierzy się w metrach dzielonych przez sekundę. Z tego wynika, że jednostki prędkości i szybkości są tak naprawdę jedną i tą samą jednostką. Można powiedzieć, że prędkość to „wektorowa odmiana” szybkości, ponieważ oprócz wartości liczbowej składa się na nią również informacja o kierunku. Szybkość jest wielkością skalarną: „Przemieszczam się z szybkością 1,5 m/s”. Prędkość jest wielkością wektorową: „Przemieszczam się z szybkością 1,5 m/s w kierunku północnym”.
Ta sama jednostka.
Wartość liczbowa.
Kierunek.
We wskazówce 4. poproszono Cię o podążanie przez jedną minutę z prędkością 1,5 m/s. Wykonując zadanie, powinieneś kierować się na północ. Z kontekstu wskazówki można wywnioskować, czym jest prędkość. Skalar.
Szybkość jest miarą dystansu pokonywanego w jednostce czasu. Skalar.
Prędkość jest miarą zmiany położenia zachodzącą w jednostce czasu. Wektor.
218
Rozdział 5.
Wektor.
Wektory
Zapisuj jednostki, korzystając z odpowiednich skrótów Zapewne zauważyłeś, że jednostka prędkości została zapisana we wskazówce jako m/s. Jest to prostszy i bardziej zwarty sposób zapisywania dzielenia metrów przez sekundy. Symbol „/” to symbol dzielenia (odpowiada słowom „na” oraz „dzielony, -a, -e przez”). Określenie „metr na sekundę” znaczy to samo, co „metr dzielony przez sekundę”. Dlatego, posługując się skrótami nazw jednostek, otrzymujemy jednostkę szybkości lub prędkości zapisaną jako „m/s”. Jednostki zapisane słowami.
metry na sekundę Słowo „na” oznacza to samo, co wyrażenie „dzielony, -a, -e przez”.
metry sekundę
Przeglądając inne podręczniki do fizyki, mogłeś zetknąć się również z zapisem ms-1.
Korzystaj z ogólnie przyjętych skrótów.
m s
Czas wreszcie zająć się wskazówką nr 4…
m/s Aby zaoszczędzić nieco miejsca na kartce, możesz poziomą kreskę ułamkową zastąpić znakiem „/”.
Wiedząc, że prędkość jest wektorem, powiedziałeś Ani, że powinna ustawić motorówkę dziobem na północ, a następnie przez jedną minutę płynąć z prędkością 1,5 m/s. Niestety, po dotarciu do miejsca docelowego Ania nie znalazła skarbu.
Płynęłam w dół potoku przez jedną minutę, tak jak prosiłeś, i okazało się, że nie znalazłam żadnego skarbu!
WYSIL
SZARE KOMÓRKI Co według Ciebie poszło nie tak?
jesteś tutaj 219
W grę wchodzi więcej prędkości
Powinieneś był wziąć pod uwagę również prędkość, z jaką płynie woda w potoku! W trzeciej wskazówce opisane zostało zadanie polegające na pływaniu po jeziorze, gdzie woda pozostaje w bezruchu. Prędkość motorówki względem wody w jeziorze była tą samą prędkością, którą wskazywał prędkościomierz.
Płynięcie na północ, o którym jest mowa we wskazówce 4., to przemieszczanie się w dół potoku, w kierunku morza. Gdyby Ania nie uruchomiła silnika, łódź sama popłynęłaby na północ z prędkością równą prędkości wody w potoku. Prędkość wody w potoku.
Prędkość łodzi. Prędkość wody w jeziorze = 0.
Swobodnie dryfująca łódź.
większa niż odczyt Prędkość motorówki mierzona z brzegu potoku jest z prędkościomierza zamontowanego w motorówce. Prędkość wody w potoku.
Ania uruchomiła silnik, przez co łódź popłynęła w kierunku północnym z prędkością 1,5 m/s (taką prędkość wskazywał Prędkość prędkościomierz). Pamiętaj jednak, łodzi. że prędkościomierz pokazuje prędkość, jaką łódź osiąga względem wody. Okazuje się więc, że Ania płynęła szybciej, niż powinna, bo z prędkością 1,5 m/s powiększoną o prędkość ruchu wody potoku.
Gdyby Ania płynęła w górę potoku, wektory prędkości łodzi i wody potoku miałyby przeciwne zwroty. Prędkość motorówki mierzona z brzegu potoku byłaby mniejsza niż odczyt z prędkościomierza Prędkość zamontowanego w motorówce. łodzi.
Prędkość wody w potoku.
220
Rozdział 5.
Wektory dodajemy zgodnie z zasadą „nos do ogona”.
Gdyby woda w potoku płynęła bardzo, bardzo szybko, łódź mogłaby się cofać, mimo że z odczytów wartości pokazywanych przez prędkościomierz wynikałoby, że płynie do przodu!
Prędkość łodzi. Prędkość motorówki mierzona z brzegu potoku jest mniejsza niż odczyt z prędkościomierza zamontowanego w motorówce.
Prędkość wody w potoku.
Prędkość motorówki obserwowana z brzegu jest ujemna (wektor prędkości ma zwrot przeciwny do kierunku, w którym ustawiony został dziób łodzi).
Wektory
Jeśli uda Ci się określić prędkość, z jaką płynie woda w potoku, będziesz w stanie obliczyć odpowiednią prędkość dla motorówki Przecież mogłabym Wektory prędkości można dodawać, korzystając z reguły „nos do ogona”, którą poznałeś przy okazji omawiania przeze mnie dodawania wektorów przemieszczenia.
wrzucić do potoku liść i sprawdzić, jak daleko dopłynie w określonym czasie, prawda?
Wiesz, że całkowita wartość prędkości łodzi powinna wynosić 1,5 m/s, zaś strzałka wektora prędkości powinna wskazywać kierunek północny. Ania postanowiła zmierzyć prędkość wody w potoku, wrzucając do niej liście. Teraz wystarczy wykonać odpowiednie obliczenia, przekazać Ani wytyczne i… sięgnąć po skarb!
Zaostrz ołówek Całkowita prędkość, z jaką powinna płynąć łódź, wynosi 1,5 m/s. a. Wyznacz prędkość potoku, wiedząc, że liść wrzucony do wody przez Anię w ciągu 20 s przebył 10 m w kierunku północnym.
Wskazówka 4. Nagroda już blisko, przygotuj więc czółno i jedną minutę płyń raźno na północ.
b. Jaką prędkość powinien wskazywać prędkościomierz zamontowany w motorówce, żeby Ania, postępując zgodnie z wytycznymi zawartymi we wskazówce 4., mogła znaleźć skarb? (Podczas szukania odpowiedzi na to pytanie pomocne może okazać się naszkicowanie sytuacji z użyciem strzałek wektorów).
Myśl o łączeniu skutków i przyczyn, płyń, pamiętając, że prędkość się liczy: 1,5 m/s. Na koniec mądrość weź sobie do serca, niech Cię nie zgubi bezmyślność typowa: choć tak wygodniej i dużo prościej, nie zawsze z prądem można dryfować…
jesteś tutaj 221
Rozwiązanie zaostrzonego ołówka
Zaostrz ołówek: Rozwiązanie
Całkowita prędkość, z jaką powinna płynąć łódź, wynosi 1,5 m/s. a. Wyznacz prędkość potoku, wiedząc, że liść wrzucony do wody przez Anię w ciągu 20 s przebył 10 m w kierunku północnym. b. Jaką prędkość powinien wskazywać prędkościomierz zamontowany w motorówce, żeby Ania, postępując zgodnie z wytycznymi zawartymi we wskazówce 4., mogła znaleźć skarb? (Podczas szukania odpowiedzi na to pytanie pomocne może okazać się naszkicowanie sytuacji z użyciem strzałek wektorów).
a. W ciągu 20 s liść przepłynął 10 m w kierunku północnym. Zmiana wektora położenia Zmiana czasu 10 m = = 0,5 m/s w kierunku północnym 20 s
Prędkość =
b. Annie chce podążać na północ z prędkością 1,5 m/s. Wkład nurtu potoku do całkowitej prędkości łodzi to 0,5 m/s. Wobec powyższego łódź powinna płynąć w kierunku północnym z prędkością 1,0 m/s (prędkość mierzona względem wody w potoku).
Przemieszczenie = 10 m na północ t = 20 s Całkowita potrzebna prędkość to 1,5 m/s w kierunku północnym.
Pamiętaj, że opisując wielkość wektorową, zawsze oprócz wartości liczbowej trzeba podać KIERUNEK.
Prędkość wody w potoku: 0,5 m/s w kierunku północnym. Wymagana prędkość motorówki (mierzona względem wody w potoku). Dzięki szkicowi tok myślowy staje się bardziej uporządkowany!
Nie istnieją
głupie pytania
P
: Wektor to obiekt, który zawsze mogę narysować w postaci strzałki, tak?
O
: Owszem. Długość strzałki jest proporcjonalna do wartości liczbowej związanej z daną wielkością fizyczną, natomiast kierunek i zwrot wskazywane przez strzałkę wskazują kierunek i zwrot właściwy dla wielkości fizycznej.
Wypadkowy wektor prędkości wskazuje kierunek, w jakim porusza się opisywany nim obiekt. 222
Rozdział 5.
P
: W przypadku przemieszczenia zasada ta wydawała mi się prosta i intuicyjna, m.in. dlatego, że długość strzałki odpowiadała jakiejś RZECZYWISTEJ długości. Przyznam, że trudno mi wyobrazić sobie stosowanie jej podczas opisywania wielkości takich jak prędkość.
O
: Wypadkowy wektor prędkości dowolnego ciała wskazuje kierunek, w którym porusza się owo ciało. Jeśli ciało to porusza się szybko, rysujesz dłuższą strzałkę, jeśli zaś wolniej — krótszą.
P
: Aha. W takim razie szybkie przemieszczanie się czegoś na północ zaznaczamy długą strzałką zwróconą grotem ku północy, a wolny ruch w kierunku południowym krótką strzałką wskazującą południe, tak?
O: Dokładnie tak.
Wektory Już wszystko rozumiem. No… prawie wszystko. Tak naprawdę nie jestem pewna, co dzieje się w sytuacji, gdy ktoś próbuje płynąć łódką pod prąd po rzece, w której korycie woda przemieszcza się naprawdę bardzo szybko. Jak to możliwe, żeby motorówka płynęła w tył, mimo że zamontowany w niej prędkościomierz wskazuje coś zupełnie innego?
Prędkościomierze montowane w łodziach mierzą prędkość, z jaką łódka przemieszcza się względem wody. Nas jednak interesuje prędkość łodzi obserwowana z brzegu rzeki lub potoku.
P
: O co w tym chodzi? Przecież łódka może mieć co najwyżej jedną, określoną prędkość, prawda? Gdyby woda w potoku płynęła bardzo, bardzo szybko, łódź mogłaby się cofać, mimo że z odczytów wartości pokazywanych przez prędkościomierz wynikałoby, że płynie do przodu!
Prędkość łodzi.
Prędkość wody w potoku.
P: Przecież to nie ma sensu… O: Widziałeś kiedyś ruchomy chodnik? Chodzi o jeden
Oto co by się działo, gdyby nurt rzeki lub potoku był bardzo szybki.
Całkowita prędkość motorówki jest ujemna (zwrot wypadkowego wektora prędkości łodzi jest przeciwny do zwrotu wektora prędkości tej łodzi mierzonej względem wody).
Wtakim razie Ania płynie na północ przez 1 minutę z prędkością 1,0 m/s… … ale i tym razem nie znajduje żadnego skarbu.
O
: Prędkościomierz zamontowany w łodzi mierzy prędkość, z jaką łódź porusza się względem wody. Wiemy jednak, że woda płynie z jakąś swoją prędkością, więc całkowita wartość prędkości łódki widzianej z brzegu potoku będzie inna, niż prędkość odczytana z prędkościomierza. Wektor prędkości łodzi obserwowanej z brzegu potoku wskazuje kierunek, w którym łódź się porusza. Wektor ten jest sumą dwóch wektorów: prędkości łodzi mierzonej względem wody oraz prędkości ruchu samej wody w korycie potoku.
z chodników, jakie często spotyka się na lotniskach — korzystając z nich, ludzie mogą pokonywać znaczne dystanse w krótkim czasie. Wyobraź sobie, co by się stało, gdybyś, jadąc takim chodnikiem, nagle się odwrócił i zaczął iść w przeciwnym kierunku? Mogłoby się okazać, że starając się iść do przodu po automatycznej bieżni, przemieszczałbyś się do tyłu względem ścian terminalu, ponieważ chodnik poruszałby się szybciej, niż Ty idąc po nim. W przypadku łódki płynącej po powierzchni rzeki bądź potoku sytuacja wygląda podobnie.
Czy my kiedykolwiek znajdziemy ten skarb?!
WYSIL
SZARE KOMÓRKI Ania wykonała wszystkie Twoje polecenia jak należy, ale znów się okazało, że coś poszło nie tak. Masz pomysł, co?
jesteś tutaj 223
Panie i panowie! Uruchamiamy silniki!
Przyspieszenie ruchu łodzi wymaga czasu Ania skierowała łódź na północ i zaczęła płynąć z prędkością 1,5 m/s, ale nie wzięła pod uwagę faktu, że wprawienie łodzi w ruch z pożądaną prędkością wymaga czasu. Potrzeba czasu na przyspieszenie od 0 m/s do 1,5 m/s. Problem w tym, że Ania zaczęła odliczać 1 minutę, zanim motorówka osiągnęła prędkość 1,5 m/s. Mówiąc inaczej, nie płynęła z prędkością 1,5 m/s przez całą minutę i w efekcie nie dopłynęła tak daleko, jak daleko powinna była dopłynąć.
Nie przejmuj się tym, że nie pomyślałeś o przyspieszaniu łodzi — wskazówka 4. zawierała trudny do zauważenia haczyk!
Część minuty została poświęcona na rozpędzenie łodzi od 0 m/s do 1,5 m/s… Między tymi punktami motorówka musi PRZYSPIESZYĆ.
Oto nieruchoma motorówka. Jej prędkość to 0 m/s.
A to ta sama motorówka płynąca z prędkością 1,5 m/s.
Wektor prędkości zaznaczamy, rysując strzałkę.
… a pozostała część na jej ruch z prędkością 1,5 m/s. Między tymi dwoma miejscami prędkość motorówki jest stała.
Wartość wektora prędkości = 0 m/s, a więc wektor prędkości w tym miejscu jest tylko punktem.
Gdyby motorówka płynęła z prędkością 1,5 m/s przez PEŁNĄ MINUTĘ, dopłynęłaby dalej. Motorówka od razu płynie z prędkością 1,5 m/s.
224
Rozdział 5.
Tu dopłynęłaby motorówka, która na początku odmierzania minuty się nie poruszała. Skarb tak naprawdę znajduje się tutaj.
Wektory
Jak radzić sobie z przyspieszeniem?
Przyspieszenie.
Odrobinę otwierasz zawór silnika.
Przyspieszenie jest miarą zmiany prędkości w czasie — mówiąc o przyspieszaniu jakiegoś obiektu, mamy na myśli fakt, że jego prędkość ulega zmianie. Przyspieszenie to wielkość wektorowa, Porządnie czyli wielkość, na którą składa się wartość liczbowa oraz informacja dodajesz gazu. o kierunku. Jeżeli sterując łodzią motorową płynącą do przodu, postanowisz „dodać gazu”, łódź przyspieszy w kierunku, w którym dotąd się poruszałeś. W omawianym przypadku kierunek i zwrot wektora przyspieszenia jest przedłużeniem dzioba łodzi. Jeśli zaś płynąc łódką do przodu, zdecydujesz się rzucić kotwicę, łódź zacznie hamować. O hamowaniu możesz myśleć jak o przyspieszaniu w kierunku przeciwnym do kierunku ruchu. W trakcie hamowania wektor przyspieszenia będzie wskazywał kierunek za rufą łodzi.
Przyspieszenie.
Przyspieszenie.
Rzucasz kotwicę.
Przyspieszenie jest miarą zmiany prędkości obiektu w jednostce czasu.
Narysuj strzałki wektorów prędkości i przyspieszenia dla poszczególnych sytuacji opisanych poniżej.
Ćwiczenie Wektor przyspieszenia niekiedy rysuje się z dwoma grotami, żeby wyglądał inaczej niż wektory prędkości i przemieszczenia.
Prędkość.
Przyspieszenie.
Otwierasz zawór silnika (dodajesz gazu) w chwili, gdy łódź płynie do przodu.
Otwierasz zawór silnika w chwili, gdy łódź dryfuje do tyłu.
Rzucasz kotwicę w chwili, gdy łódź płynie do przodu.
Rzucasz kotwicę w chwili, gdy łódź płynie do tyłu. Właśnie tak! Masz odpowiedzieć na pytanie dotyczące ruchu kaczki płynącej prosto na Ciebie.
Kaczuszka, płynąc od strony prawej do lewej, uderza w lewą krawędź naczynia.
Kaczuszkę płynącą do przodu spycha prąd wodny oddziałujący od prawej do lewej.
jesteś tutaj 225
Ćwiczenie — rozwiązanie Wektory prędkości są szare.
Wektory przyspieszenia są czarne i mają po dwa groty.
Narysuj strzałki wektorów prędkości i przyspieszenia dla poszczególnych sytuacji opisanych poniżej.
Ćwiczenie: Rozwiązanie
Silnik zawsze przyspiesza łódź w kierunku do przodu, niezależnie od tego, w którą ze stron Przyspieszenie. porusza się łódź przed otwarciem zaworu silnika.
Prędkość.
Prędkość.
Przyspieszenie.
Otwierasz zawór silnika (dodajesz gazu) w chwili, gdy łódź płynie do przodu.
Otwierasz zawór silnika w chwili, gdy łódź dryfuje do tyłu.
Rzucenie kotwicy sprawia, że łódź zaczyna hamować. Prędkość. Hamowanie to inaczej przyspieszanie Przyspieszenie. w kierunku przeciwnym do kierunku ruchu (czyli do kierunku Rzucasz kotwicę w chwili, gdy łódź wskazywanego przez zwrot prędkości). płynie do tyłu.
Prędkość. Rzucenie kotwicy hamuje każdy ruch łodzi.
Przyspieszenie.
Rzucasz kotwicę w chwili, gdy łódź płynie do przodu. Przyspieszenie.
Prędkość. Krawędź naczynia działa tak samo, jak kotwica.
Przyspieszenie.
Kaczuszka, płynąc od strony prawej do lewej, uderza w lewą krawędź naczynia.
Prędkość.
Mimo że kaczuszka porusza się zarówno do przodu, jak i w bok, ZMIANA prędkości zachodzi tylko w kierunku, w którym oddziałuje prąd wodny.
Kaczuszkę płynącą do przodu spycha prąd wodny oddziałujący od prawej do lewej.
Nie istnieją
głupie pytania
P: Czy oznaczanie
P: Jak to możliwe,
O: Może okazać się mylące,
: Rzucenie kotwicy przez sternika łodzi zmienia prędkość tej łodzi. Przyspieszenie definiuje się jako zmianę prędkości w jednostce czasu, więc z formalnego punktu widzenia nawet zwalnianie można nazywać przyspieszeniem.
strzałkami zarówno przemieszczenia, prędkości, jak i przyspieszenia nie jest mylące?
jeśli nie będziesz odpowiednio opisywał swoich rysunków.
226
Rozdział 5.
że kotwica powodująca hamowanie łodzi nadaje jej przyspieszenie?
O
P: Ale czy przyspieszenia, P: Och, matematycznie… które powoduje zmniejszanie prędkości, nie powinno nazwać się jakoś inaczej?
O
: Przyspieszenie takie nosi nazwę opóźnienia. Opóźnienie jest odwrotnością przyspieszenia i ma zwrot przeciwny do prędkości hamującego obiektu. Innymi słowy, opisując matematycznie wektory prędkości i opóźnienia hamującego obiektu, oznaczylibyśmy je przeciwnymi znakami.
Ale się cieszę… Jeśli mam matematycznie opisywać przyspieszenie i opóźnienie, czy nie powinienem znać ich jednostki?
O
: Przyspieszenie i opóźnienie są zmianami prędkości w czasie. W rozdziale 6. sam dojdziesz do tego, jaka jednostka odpowiada tym wielkościom. W tej chwili skupmy się na omawianiu samej idei przyspieszenia.
Wektory
Jeszcze raz wracamy do łodzi… Powiedziałeś Ani, że powinna płynąć na północ z prędkością 1,0 m/s przez dokładnie jedną minutę, a także, że rejs powinna zacząć w miejscu, w którym znajduje się znak z czwartą wskazówką. Niestety, ponieważ motorówka potrzebuje nieco czasu, żeby przyspieszyć od 0 m/s do 1,0 m/s, Ania płynęła z wymaganą prędkością niecałą minutę, w efekcie czego zatrzymała łódkę w złym miejscu.
Jesteś pewien, że tym razem znajdziemy skarb?
Teraz już wiesz, że musisz wziąć pod uwagę kwestię przyspieszania motorówki od 0 m/s do wymaganej prędkości 1,0 m/s. W jaki sposób poprowadziłbyś Anię do miejsca, w którym został ukryty skarb?
Zaostrz ołówek Zastanów się, w jaki sposób możesz pomóc Ani dotrzeć do kryjówki ze skarbem. Korzystając z pustego miejsca poniżej, opisz swój pomysł, wykonując rysunki, prowadząc obliczenia i (lub) wyjaśniając istotne według Ciebie kwestie. Zauważ, że nikt nie narzuca Ci konkretnej formy odpowiedzi — sam zadecyduj, w jakiej formie warto podać rozwiązanie problemu! Ważne jest, abyś wyjaśnił swój punkt widzenia najlepiej, jak to tylko możliwe.
Wskazówka 4. Nagroda już blisko, przygotuj więc czółno i jedną minutę płyń raźno na północ. Myśl o łączeniu skutków i przyczyn, płyń, pamiętając, że prędkość się liczy: 1,5 m/s. Na koniec mądrość weź sobie do serca, niech Cię nie zgubi bezmyślność typowa: choć tak wygodniej i dużo prościej, nie zawsze z prądem można dryfować…
jesteś tutaj 227
Rozwiązanie zaostrzonego ołówka
Zaostrz ołówek: Rozwiązanie
Zastanów się, w jaki sposób możesz pomóc Ani dotrzeć do kryjówki ze skarbem. Korzystając z pustego miejsca poniżej, opisz swój pomysł, wykonując rysunki, prowadząc obliczenia i (lub) wyjaśniając istotne według Ciebie kwestie. Zauważ, że nikt nie narzuca Ci konkretnej formy odpowiedzi — sam zadecyduj, w jakiej formie warto podać rozwiązanie problemu! Ważne jest, abyś wyjaśnił swój punkt widzenia najlepiej, jak to tylko możliwe.
Ani można pomóc, obliczając wartość PRZEMIESZCZENIA. Aby dotrzeć do kryjówki ze skarbem, Ania musi płynąć z prędkością 1,5 m/s przez 60 s. Reguły prowadzenia obliczeń W czasie 1 s łódź przebywa 1,5 m.
na wartościach przemieszczenia i prędkości są takie same jak w obliczeniach, które wykonuje się dla drogi lub odległości oraz szybkości.
W czasie 60 s łódź przebywa 1,5 m × 60 = 90 m. Należy powiedzieć Ani, żeby przepłynęła 90 m, licząc od znaku z czwartą wskazówką. Należy również pamiętać, że Ania powinna płynąć w kierunku północnym.
Istnieją DWA sposoby na rozwiązanie tego konkretnego zadania.
Ci się Nawet jeśli czasem zdarzy r, będziesz wzó inny czy taki ieć zapomn jąc się ługu pos go, ć yśli wym w stanie że nigdy rozsądkiem. Pamiętaj więc, nie należy wpadać w panikę!
Problem można również rozwiązać metodą „startu z ruchu”. Jeśli łódź będzie poruszała się we właściwym kierunku z prędkością 1,5 m/s, wystarczy odmierzyć minutę od chwili przepływania obok znaku z czwartą wskazówką, żeby dotrzeć do kryjówki ze skarbem.
Prędkość = 0 m/s. Łódź osiągnęła prędkość 1,5 m/s przed znakiem.
228
Rozdział 5.
Uruchamiamy stoper w chwili mijania znaku.
Skarb znajduje się w miejscu, do którego motorówka dotrze po 1 minucie.
Wektory W takim razie nie jest ważne, w jaki sposób rozwiązujemy zadanie, ponieważ odpowiedź i tak wychodzi taka sama.
To prawda — może istnieć więcej niż jedna metoda rozwiązania problemu. Niektóre zadania można rozwiązać na kilka sposobów, a wybranie dowolnego z tych sposobów prowadzi do uzyskania tej samej odpowiedzi. Przykładem takich zadań mogą być zadania matematyczne dające się rozwiązać za pomocą jednego z kilku różnych istniejących równań lub wzorów. Czasami, szukając rozwiązania jakiegoś problemu, możesz również znaleźć wygodny skrót, dzięki któremu uda Ci się zaoszczędzić nieco czasu. Omawiana tu właściwość zadań z fizyki objawia się szczególnie wyraźnie, gdy mając do dyspozycji dużo przyrządów i rozmaitego sprzętu, staramy się rozwiązać zadanie polegające na zaprojektowaniu jakiegoś eksperymentu. Zazwyczaj istnieje przynajmniej kilka układów doświadczalnych, które da się złożyć z dostępnych elementów i które świetnie nadają się do przeprowadzenia niezbędnego eksperymentu. Gdy masz zaprojektować eksperyment, tylko od Ciebie zależy, w jaki sposób to zrobisz, w jaki sposób opiszesz i (lub) narysujesz układ doświadczalny. Taką swobodę miałeś podczas opracowywania metody postępowania dla Ani.
Podstawowa zasada szukania odpowiedzi na pytania z fizyki: najpierw musisz zrozumieć, o CO w ogóle chodzi, a następnie zastanowić się nad tym, JAK rozwiązać postawione przed Tobą zadanie.
jesteś tutaj 229
Ania znalazła skarb!
6WDUDPDSD SRV]XNLZDF]\VNDUEyZ
-H]LRUR
Pn. Zach.
3RWRN
Wsch. Pd.
90 m
0RF]DU\
0RF]DU\ (WDS\
:VND]yZND :VND]yZND :VND]yZND Skala: 0m
230
Rozdział 5.
100 m 200 m 300 m 400 m 500 m
:VND]yZND
Wektory
Wektor, kąt, prędkość i przyspieszenie = ZWYCIĘSTWO!!!
Wskazóruwnkackhasą wa1żn. e.
Informacje o kie miana” to „wektorowa od Przemieszczenie ktor przemieszczenia składa we i informacja odległości. Na ść liczbowa, jak się zarówno warto o kierunku. ać odpowiednio nki można oznacz Przeciwne kieru rzałkami wektorów lub znakami narysowanymi st „+” i „–”.
Wskazówka 2. Możesz dodawać wektory, które nie są do siebie równoległe. Robi się to, rysując je zgodnie z zasadą „nos do ogona”. Jeżeli przestrzegasz reguły „nos do ogona” i odpowiednio ustawiasz wektory, możesz dodawać je w dowolnej kolejności.
ka 3. Wskazów zy znacza się i mier
W fizyce kąty wy nym do kierunku ciw w kierunku prze zegara, ustawiając k we zó ka ws u ruch . kątomierz poziomo
Wskazówka 4.
Prędkość jest „wektorową odm ianą” szybkości. Na wektor prędkośc i się wartość liczbowa i informa składają cja o kierunku. Wektory prędkości możesz doda do siebie, postępując zgodnie wać z zasadą „nos do ogona”. Zawsze zadawaj sobie pytanie: czego mierzona jest podana pręd„Względem Na przykład prędkość łodzi moż kość?”. na mierzyć względem wody w rzece albo wzg lędem brzegu rzeki.
jesteś tutaj 231
Wektory kontra skalary
Jak to możliwe, że zadanie z Adamem — dostarczycielem pizzy — rozwiązywaliśmy, korzystając z drogi i szybkości, a w tym rozdziale cały czas mówimy o przemieszczeniu i prędkości? Dlaczego musieliśmy uczyć się tych wszystkich pojęć, zamiast od razu zacząć pracować z wielkościami wektorowymi, takimi jak przemieszczenie i prędkość?
Wektory (na przykład przemieszczenie) niekiedy bywają bardziej użyteczne niż skalary (na przykład droga lub odległość). Czasami lepiej jest używać skalarów, czasami zaś bardziej rozsądnie jest opisywać zjawiska za pomocą wektorów. Jeśli na przykład chcesz policzyć ilość paliwa, jaką spali Twój samochód podczas wyprawy, którą zamierzasz zacząć i zakończyć przed domem, wektor przemieszczenia o wartości zero do niczego Ci się nie przyda. W swoich obliczeniach będziesz musiał posłużyć się drogą. Jeśli jednak interesuje Cię określenie najkrótszej trasy łączącej dwa miejsca, wektory okażą się nieocenione.
Sam decydujesz o tym, czy daną sytuację lepiej będzie opisać za pomocą wektorów, czy z użyciem skalarów.
Istnieją również wielkości fizyczne, których jeszcze nie poznałeś, a które występują tylko w formie skalarnej lub wektorowej (chodzi o wielkości skalarne niemające wektorowych odpowiedników oraz wielkości wektorowe niemające skalarnych odpowiedników). Nie martw się, w następnych rozdziałach dowiesz się, jakie to wielkości.
Czasami warto korzystać z wektorów. Czasami warto korzystać ze skalarów.
232
Rozdział 5.
Wektory
Zaostrz ołówek Oto mapa z zaznaczonym domem jednego z klientów, którym Adam powinien dostarczyć pizzę. a. Narysuj trasę, jaką musi pojechać Adam, żeby znaleźć się przy domu klienta. Następnie narysuj wektor całkowitego przemieszczenia Adama po dotarciu do celu. b. W każdym z punktów oznaczonych symbolem „X” narysuj wektor prędkości Adama. c. Wyjaśnij, dlaczego mówiąc o pracy Adama, lepiej było korzystać z pojęć takich jak droga i szybkość, niż przemieszczenie i prędkość.
jesteś tutaj 233
Rozwiązanie zaostrzonego ołówka
Zaostrz ołówek: Rozwiązanie
Oto mapa z zaznaczonym domem jednego z klientów, którym Adam powinien dostarczyć pizzę. a. Narysuj trasę, jaką musi pojechać Adam, żeby znaleźć się przy domu klienta. Następnie narysuj wektor całkowitego przemieszczenia Adama po dotarciu do celu. b. W każdym z punktów oznaczonych symbolem „X” narysuj wektor prędkości Adama. c. Wyjaśnij, dlaczego mówiąc o pracy Adama, lepiej było korzystać z pojęć takich jak droga i szybkość, niż przemieszczenie i prędkość.
Adam nie może przejechać przez budynki ani przez środek kaczej sadzawki, natomiast wektor przemieszczenia przechodzi przez wszystkie te obiekty. W związku z tym mówienie o przemieszczeniu zamiast o drodze byłoby niemądre. Mimo że kierunek i zwrot wektora prędkości Adama ulegają zmianie, wartość wektora prędkości, czyli szybkość, jest stała. Dlatego mówienie o prędkości zamiast o szybkości również nie ma sensu.
Całkowita droga. Całkowite przemieszczenie.
Wielkości skalarnych, takich jak droga lub odległość oraz szybkość, używa się wtedy, gdy informacje o kierunku nie mają znaczenia. 234
Rozdział 5.
Wektory
jednostki
wykres
skalar
przyspieszenie
punkty szczególne
Teraz już wiem, jak radzić sobie z zaznaczaniem i odczytywaniem kierunków.
czas
Bądź częścią problemu. równanie
wektor
notacja naukowa
szybkość
droga
przemieszczenie prędkość
objętość
nachylenie Czy odpowiedź jest dobrze sKROJona? powierzchnia
Skalar
skalarna wielkość fizyczna składająca się tylko z wartości liczbowej.
Wektor
na wektorową wielkość fizyczną składa się zarówno wartość liczbowa, jak i informacja o kierunku.
Przemieszczenie
„wektorowa odmiana” odległości bądź drogi; zmiana wektora położenia.
Prędkość
„wektorowa odmiana” szybkości; zmiana wektora położenia w jednostce czasu.
Przyspieszenie
zmiana wektora prędkości w jednostce czasu.
jesteś tutaj 235
Najpierw co, a następ
Niezbędnik fizyka
nie jak
Niezbędnik fizyka Właśnie zapoznałeś się z rozdziałem 5. niniejszej książki. Twój niezbędnik fizyka wzbogacił się o dodatkowe słownictwo oraz wiedzę matematyczną.
Wykonuj r
ysunki
Rozwiązyw anie każde go zadania zaczynaj od z fizy wykonania odpowiednie ki rysunku. N go ie żartuję! Wszystkie powinieneś zadania rozwiązywa ć w oparciu o wykonane przez siebie rysunki. Wykonując rysunek, ca łą n gromadzisz w jednym m iezbędną wiedzę iejscu. W te odciążasz u n sposób mysł i pozw alasz mu s na szukaniu ię skupić rozwiązania problemu.
Czy kierunki są
Matematyka i
ALBO
dawaj sobie nia z fizyki, za da za c ją zu ią ch są w tym Rozw acje o kierunka rm fo in zy „C e: pytani ne?”. przypadku waż niem innego e jest rozwiąza ni ta py to na zadanie, lepiej Odpowiedź y rozwiązując cz u: m le ob pr ch (takich ważnego lkości skalarny ie w z ć ta ys rz czy może byłoby ko az szybkość), or ć ie oś gł le od przemieszczen jak droga, ych (takich jak w ro to ek w ci z wielkoś i prędkość).
mierzenie kątó
w
wektory są Jeśli wszystkie tej, jednej linii pros równoległe do tów ro zw h yc możliw jeden z dwóch drugi a i, tn da j za do wektorów uzna za ujemny. i dawaj wartośc Następnie podo nym aw pr iętając o po wektorów, pam i „-”. ” „+ nich znaków stawianiu przy
W fizyce kąty wyznacza się, wykonując obro w kierunku prze ty ciwnym do kier unku ruchu wskazówek zega ra. Wyznaczan ie kąta zaczyn się od narysow a ania linii poziom ej, która stanow pierwsze z dw óch ramion wyz i naczanego kąta . Kąt większy ni ż 180° można wyznaczyć za typowego kąto pomocą mierza na dwa sposoby: albo określając, o ile ów kąt jest wię kszy od kąta półpełnego (180 °), albo oblicza jąc, o ile kąt te jest mniejszy n od kąta pełneg o (360°).
236
Rozdział 5.
wektory
aj, ustawiając Wektory dodaw ona”. sadą „nos do og za z e ni od zg je
istotne?
Wyznaczanie i
Zanim na poważnie we źmiesz się za rozwiązywanie zada nia z fizyki, zastanów się, na jakie pytanie masz odpowiedzieć. Przeczytaj polecenie i podkreśl ważne fragmenty tekstu . Sposobu na rozwiązan ie zadania zaczynaj szukać, mając pewność, że wiesz, na jakie py tanie masz odpowiedzieć.
Kierunek oraz zwrot wektorów prędkości i przyspieszenia Wektor prędkości, z jaką porusza się obiekt, wskazuje kierunek ruchu tego obiektu. Wektor przyspieszenia wskazuje kierunek, w jakim zmienia się prędkość obiektu. Jeśli prędkość zmienia się pod wpływem jakiegoś oddziaływania, wektor przyspieszenia wskazuje kierunek tego oddziaływania.
Hej! Myślałam, że w fizyce chodzi o siedzenie w laboratorium i przeprowadzanie doświadczeń! To znaczy, kiedy zaczniemy zajmować się eksperymentami?
Masz rację. Eksperymentowanie umożliwia nam prowadzenie cennych obserwacji. Kilka kolejnych stron poświęcę na omówienie zagadnień związanych z projektowaniem zestawu doświadczalnego. Posługując się konkretnym przykładem, pokażę Ci, w jaki sposób tworzy się doświadczenie, ale… najpierw sam spróbuj zmierzyć się z tym problemem i zaprojektować swój własny zestaw eksperymentalny. Zanim przystąpisz do pracy, chcę Ci przypomnieć, że tak naprawdę wiesz więcej, niż sądzisz, że wiesz.
Spróbuj
Elektromagnes to magnes, który można włączać i wyłączać za pomocą wyłącznika prądu.
Masz do dyspozycji metalową kulkę z łożyska, taśmę mierniczą, stoper i elektromagnes, który może wyłączać się w chwili uruchamiania stopera. Twoim zadaniem jest zaprojektowanie eksperymentu, na podstawie którego byłbyś w stanie stworzyć wykres zależności przemieszczenia od czasu dla swobodnie spadającego obiektu. a. Wypisz poniżej dodatkowe przedmioty, których chciałbyś użyć do budowy zestawu doświadczalnego. Nie bój się spróbować swoich sił jako projektant eksperymentu. Następnych kilka stron poświęcę na omówienie kwestii związanych z tworzeniem zestawów doświadczalnych, ale… przecież nawet w tej chwili wiesz więcej, niż sądzisz!
b. Wykonaj rysunek wymyślonego przez siebie zestawu doświadczalnego. Nie zapomnij opisać poszczególnych istotnych fragmentów rysunku.
c. Zwięźle opisz, jak wyglądałoby przeprowadzanie eksperymentu z użyciem zaprojektowanego przez Ciebie zestawu doświadczalnego. Powinieneś napisać o tym, jakie pomiary byłbyś w stanie wykonać i w jaki sposób za ich pomocą mógłbyś narysować wykresy, z których dałoby się odczytać wartość przemieszczenia dla dowolnej chwili.
jesteś tutaj 237
Poradnia pytań — projektowanie eksperymentu Fizyka opiera się na analizie wyników rozmaitych eksperymentów, dlatego ważne jest, żebyś umiał projektować swoje własne doświadczenia. Zazwyczaj eksperyment można zaprojektować na kilka równie dobrych sposobów. W treściach niektórych zadań znajdują się listy przedmiotów, których możesz użyć, projektując zestaw doświadczalny, pamiętaj jednak, że Twój zestaw nie musi zawierać wszystkich tych przedmiotów. Sam najlepiej wiesz, czego potrzebujesz, żeby przeprowadzić wymyślony przez siebie eksperyment.
e lnych zawsz doświadcza projektując ów aw st ze , iu projektowan w, których można użyćń tego typu, tó da legające na Zadania po tę dostępnych elemen iązując niektóre z za elementów zawierają lisyment. Co więcej, rozwać do listy dostępnych ie przedmioty. swój eksper zie potrzeby, dopisyw wymyślone przez sieb można, w ra erymentalnego nowe, sp zestawu ek
Jeśli zdarzy Ci się rozwiązywać zadanie polegające na projektowaniu eksperymentu, podkreśl wszystkie słowa, z których wynika, co dokładnie masz zrobić. Chodzi przede wszystkim o to, żeby jak najszybciej odsiać ziarna od plew i wydobyć z tekstu informacje o tym, jakie polecenia należy wykonać.
ji metalową kulkę 6. Masz do dyspozyc rniczą, stoper z łożyska, taśmę mie y może wyłączać i elektromagnes, któr iania stopera. się w chwili urucham zaprojektowanie Twoim zadaniem jest dstawie którego eksperymentu, na po zyć wykres byłbyś w stanie stwor czenia od czasu zależności przemiesz ącego obiektu. dla swobodnie spadaj
iałbyś owe przedmioty, których chc a. Wypisz poniżej dodatk doświadczalnego. użyć do budowy zestawu u ślonego przez siebie zestaw b. Wykonaj rysunek wymy ch lny egó nij opisać poszcz doświadczalnego. Nie zapom u. istotnych fragmentów rysunk dałoby przeprowadzanie c. Zwięźle opisz, jak wyglą rojektowanego przez Ciebie eksperymentu z użyciem zap , . Powinieneś napisać o tym zestawu doświadczalnego sób spo i jak w i ać kon wy nie jakie pomiary byłbyś w sta dałoby ysować wykresy, z których nar yś głb mó ocą pom ich za ili. chw ej oln dow ieszczenia dla się odczytać wartość przem
W Polsce niezbyt często spotyka się zadania, których rozwiązywanie polega na projektowaniu doświadczeń, ale nie powinieneś zakładać, że nigdy nie przyjdzie Ci się zmierzyć z podobnym problemem.
Rysując wykres zależności dowolnej wielkości fizycznej od czasu, powinieneś pamiętać o tym, że czas zaznacza się na poziomej osi układu współrzędnych.
zawierają słowa kluczowe, z których Pytania takie jak to widoczne w ramce zazwyczaj Uważaj więc na ważne słowa . zrobić należy nie dokład co ać, można wywnioskow odczytując pytanie, natkniesz się pojawiające się w treściach zadań, jeśli bowiem żadnego rysunku, na pewno stracisz asz wykon nie i uj” na przykład na polecenie „narys kilka punktów!
238
Czytając treść zadania, zawsze zwracaj uwagę na słowa kluczowe, z których wynika, co tak naprawdę trzeba zrobić!
Ñ
?
Ñ
CO OZNACZAJĄ POSZCZEGÓLNE SŁOWA KLUCZOWE? Ñ
Ñ
Narysuj linie łączące słowa kluczowe z ich opisami. Opisy mówią, co powinieneś zrobić, gdy natkniesz się na któreś ze słów w treści zadania z fizyki.
Słowo kluczowe
Opis słowa kluczowego
zaprojektuj
Liczba z jednostką. Powód wykonywania doświadczenia — najczęściej rezultat obliczeń prowadzonych na wynikach pomiarów.
opisz, w jaki sposób przeprowadziłbyś…
Polecenie, które wykonujesz, wymyślając i opisując zestaw doświadczalny bądź cały eksperyment.
narysuj wykres
Adnotacja, najczęściej ze strzałką, pojawiająca się przy istotnych fragmentach rysunku.
opis
Wykonując to polecenie, robisz szkic zestawu pomiarowego złożonego z dostępnych elementów.
wynik pomiaru
Polecenie, zgodnie z którym powinno się w układzie współrzędnych wykreślić zależność między dwoma zbiorami liczb uzyskanych w trakcie przeprowadzania doświadczenia.
wynik doświadczenia
Wyrażenie odnoszące się do sposobu korzystania ze złożonego przez siebie zestawu doświadczalnego.
wykonaj rysunek
Liczba z jednostką, którą w trakcie przeprowadzania doświadczenia odczytujesz ze skali lub wyświetlacza przyrządu pomiarowego.
239
Ñ
?
Ñ
CO OZNACZAJĄ POSZCZEGÓLNE SŁOWA KLUCZOWE? Ñ
Ñ
Narysuj linie łączące słowa kluczowe z ich opisami. Opisy mówią, co powinieneś zrobić, gdy natkniesz się na któreś ze słów w treści zadania z fizyki.
Słowo kluczowe
Opis słowa kluczowego
zaprojektuj
Liczba z jednostką. Powód wykonywania doświadczenia — najczęściej rezultat obliczeń prowadzonych na wynikach pomiarów.
opisz, w jaki sposób przeprowadziłbyś…
Polecenie, które wykonujesz, wymyślając i opisując zestaw doświadczalny bądź cały eksperyment.
narysuj wykres
Adnotacja, najczęściej ze strzałką, pojawiająca się przy istotnych fragmentach rysunku.
opis
Wykonując to polecenie, robisz szkic zestawu pomiarowego złożonego z dostępnych elementów.
wynik pomiaru
Polecenie, zgodnie z którym powinno się w układzie współrzędnych wykreślić zależność między dwoma zbiorami liczb uzyskanych w trakcie przeprowadzania doświadczenia.
wynik doświadczenia
Wyrażenie odnoszące się do sposobu korzystania ze złożonego przez siebie zestawu doświadczalnego.
wykonaj rysunek
Liczba z jednostką, którą w trakcie przeprowadzania doświadczenia odczytujesz ze skali lub wyświetlacza przyrządu pomiarowego.
W pierwszej kolejności warto napisać, co da się zmierzyć przy wykorzystaniu zaprojektowanego zestawu doświadczalnego lub co w ogóle można zrobić z przedmiotami, które znalazły się na liście elementów przeznaczonych do budowy zestawu. Warto również wypisać wszelkie zależności między pomiarami i elementami zestawu doświadczalnego. Ponadto nie zapomnij zanotować sobie, co tak naprawdę jest celem Twoich działań, jakie dokładnie polecenia znalazły się w treści rozwiązywanego przez Ciebie zadania.
240
Zaostrz ołówek Poniżej widać listę elementów, z których — rozwiązując przykładowe zadanie — możesz zbudować swój zestaw doświadczalny. Twoim zadaniem jest napisać, do czego służą poszczególne przedmioty oraz co da się z ich użyciem zmierzyć. Ponadto napisz, w jakim celu masz zaprojektować doświadczenie (co ma być ostatecznym wynikiem eksperymentu?), oraz podaj związek jednostek wielkości fizycznych, które da się zmierzyć w trakcie przeprowadzania eksperymentu, z jednostkami finalnego wyniku tego eksperymentu.
Element zestawu doświadczalnego
Co możesz zmierzyć za pomocą tego elementu lub co możesz z nim zrobić?
metalowa kulka z łożyska taśma miernicza
stoper
elektromagnes
Jaki jest cel eksperymentu (co powinienem otrzymać jako ostateczny wynik doświadczenia): Związek między tym, co można zmierzyć za pomocą przedmiotów wypisanych w tabeli, a celem doświadczenia: Jeśli uważasz, że do przeprowadzenia eksperymentu będzie Ci potrzebny dodatkowy sprzęt, wypisz go w tym miejscu:
Podczas rozwiązywania zadań polegających na projektowaniu eksperymentów zawsze staraj się odpowiedzieć sobie na dwa pytania: „Co da się ZROBIĆ z przedmiotami wymienionymi na liście dostępnych elementów zestawu doświadczalnego?” oraz „W jaki sposób przedmioty te mogą działać razem, jako jeden zestaw doświadczalny?”. 241
Rozwiązując konkretne zadanie, nie musisz robić takich tabelek. Wystarczy, że na liście elementów zestawu doświadczalnego wykonasz odpowiednie notatki.
Zaostrz ołówek: Rozwiązanie
Poniżej widać listę elementów, z których — rozwiązując przykładowe zadanie — możesz zbudować swój zestaw doświadczalny. Twoim zadaniem jest napisać, do czego służą poszczególne przedmioty oraz co da się z ich użyciem zmierzyć. Ponadto napisz, w jakim celu masz zaprojektować doświadczenie (co ma być ostatecznym wynikiem eksperymentu?), oraz podaj związek jednostek wielkości fizycznych, które da się zmierzyć w trakcie przeprowadzania eksperymentu, z jednostkami finalnego wyniku tego eksperymentu.
Element zestawu doświadczalnego
Co możesz zmierzyć za pomocą tego elementu lub co możesz z nim zrobić?
metalowa kulka z łożyska
Kulkę mogę zrzucić z jakiejś wysokości, żeby swobodnie spadła.
taśma miernicza
Taśmą mierniczą mogę zmierzyć wysokość, z jakiej zrzucam kulkę.
stoper
elektromagnes
Za pomocą stopera mogę zmierzyć czas spadania kulki. Elektromagnes może służyć jako uchwyt do kulki sterowany wyłącznikiem prądu (wyłączenie elektromagnesu to początek swobodnego spadku kulki). Poza tym elektromagnes wyłącza się w chwili uruchamiania stopera.
Jaki jest cel eksperymentu (co powinienem otrzymać jako ostateczny wynik doświadczenia):
Po wykonaniu doświadczenia i uzyskaniu niezbędnych wyników powinienem narysować wykres zależności przemieszczenia spadającej kulki od czasu.
Związek między tym, co można zmierzyć za pomocą przedmiotów wypisanych w tabeli, a celem doświadczenia:
Wykonując eksperyment, mogę zmierzyć przemieszczenie (m) oraz czas (s). Wartość przemieszczenia mierzy się taśmą mierniczą, a czas stoperem.
Jeśli uważasz, że do przeprowadzenia eksperymentu będzie Ci potrzebny dodatkowy sprzęt, wypisz go w tym miejscu:
Potrzebuję czegoś, co będzie trzymało elektromagnes. Poza tym przydałoby się coś, czego mógłbym użyć do wyłączania stopera w chwili zderzenia spadającej kulki z podłożem.
Zwracaj uwagę na JEDNOSTKI wielkości mierzonych w trakcie przeprowadzania doświadczenia i JEDNOSTKĘ ostatecznego wyniku eksperymentu. Jakie relacje dostrzegasz między jednostkami?
242
To konkretne pytanie można sformułować nieco inaczej: czy chciałbyś zbiór dostępnych elementów zestawu doświadczalnego rozbudować o dodatkowe, nieujęte w spisie przedmioty? Aby odpowiedzieć na takie pytanie, musisz wykonać test „świata idealnego”, czyli zastanowić się, jakiego sprzętu potrzebowałbyś, gdybyś chciał jak najdokładniej zbadać określone zjawisko fizyczne dziejące się w świecie idealnym. Gdy już wiesz, z czego będzie składał się Twój układ doświadczalny, powinieneś dokładnie go sobie wyobrazić. Zanim przystąpisz do projektowania, rysowania i opisywania układu doświadczalnego, stwórz w głowie jego możliwie najdokładniejszy obraz.
Okazało się, że możesz usprawnić zestaw doświadczalny, dodając do niego dodatkowy sprzęt: urządzenie zatrzymujące stoper i ramię podtrzymujące elektromagnes. W trakcie wykonywania eksperymentu możesz posłużyć się taśmą mierniczą i stoperem. Taśma miernicza przyda się do mierzenia wartości przemieszczenia kulki, natomiast stoper ułatwi Ci wykonywanie pomiarów czasu. W treści zadania znalazła się również informacja, że elektromagnes może się sam wyłączać w chwili uruchamiania stopera. Skoro jesteś w stanie włączać stoper dokładnie w chwili, gdy kulka zaczyna spadać, zapewne chciałbyś móc go wyłączać w momencie, gdy tylko uderza ona o podłoże, na które spada. Dlatego przydałby Ci się dodatkowy sprzęt, na przykład podstawka z odpowiednim przełącznikiem podłączonym do stopera. Chodzi o to, żeby kulka, uderzając w podstawkę, wyłączała stoper.
Zaostrz ołówek Czy zestaw doświadczalny, o którym myślisz w tej chwili, jest podobny do zestawu narysowanego przez Ciebie zaraz po przeczytaniu treści zadania? A może obydwa zestawy znacząco się od siebie różnią? Jeśli zestaw doświadczalny, którego użyłbyś teraz, różni się od tego, który wymyśliłeś zaraz po zapoznaniu się z treścią wspólnie rozwiązywanego przez nas zadania, narysuj i opisz nowy zestaw. Wyjaśnij również, w jaki sposób użyłbyś go do uzyskania niezbędnych wyników i narysowania wykresu zależności przemieszczenia od czasu. Możliwe, że wymyślony przez Ciebie zestaw doświadczalny w ogóle się nie zmienił… Jeśli uważasz, że najlepiej byłoby skorzystać z układu doświadczalnego, który zaprojektowałeś zaraz po przeczytaniu treści przykładowego zadania, nie musisz wykonywać tego ćwiczenia.
243
Spróbuj er i elektromagnes, który może z łożyska, taśmę mierniczą, stop Masz do dyspozycji metalową kulkę ojektowanie eksperymentu, zapr jest niem zada im stopera. Two wyłączać się w chwili uruchamiania mieszczenia od czasu dla prze i nośc zależ ie stworzyć wykres na podstawie którego byłbyś w stan swobodnie spadającego obiektu. budowy zestawu dmioty, których chciałbyś użyć do a. Wypisz poniżej dodatkowe prze doświadczalnego. go. Nie zapomnij opisać przez siebie zestawu doświadczalne b. Wykonaj rysunek wymyślonego tów rysunku. poszczególnych istotnych fragmen z użyciem zaprojektowanego przeprowadzanie eksperymentu c. Zwięźle opisz, jak wyglądałoby jakie pomiary byłbyś w tym, o sać napi eś alnego. Powinien przez Ciebie zestawu doświadcz wykresy, z których dałoby się ć sowa nary ich pomocą mógłbyś stanie wykonać i w jaki sposób za dla dowolnej chwili. odczytać wartość przemieszczenia
Zaostrz ołówek: Rozwiązanie
Czy zestaw doświadczalny, o którym myślisz w tej chwili, jest podobny do zestawu narysowanego przez Ciebie zaraz po przeczytaniu treści zadania? A może obydwa zestawy znacząco się od siebie różnią? Jeśli zestaw doświadczalny, którego użyłbyś teraz, różni się od tego, który wymyśliłeś zaraz po zapoznaniu się z treścią wspólnie rozwiązywanego przez nas zadania, narysuj i opisz nowy zestaw. Wyjaśnij również, w jaki sposób użyłbyś go do uzyskania niezbędnych wyników i narysowania wykresu zależności przemieszczenia od czasu. Możliwe, że wymyślony przez Ciebie zestaw doświadczalny w ogóle się nie zmienił… Jeśli uważasz, że najlepiej byłoby skorzystać z układu doświadczalnego, który zaprojektowałeś zaraz po przeczytaniu treści przykładowego zadania, nie musisz wykonywać tego ćwiczenia.
Nie zapomnij o opisach — dzięki nim wiadomo, co znajduje się na rysunku!
Stojak z ruchomym ramieniem Elektromagnes
Kulka z łożyska
Stoper
244
Podstawka z wyłącznikiem
Odległość między dolną częścią kulki a górną powierzchnią podstawki (wyznaczana z użyciem taśmy mierniczej).
Nie trać czasu na rysowanie pięknych rysunków.
Za pomocą stojaka z ruchomym ramieniem i taśmy mierniczej kulkę można zawiesić na określonej, ustawianej ręcznie wysokości. Czas spadania kulki z ustawionej wysokości mierzy się, korzystając ze stopera, elektromagnesu i podstawki z wyłącznikiem. Doświadczenie przeprowadza się następująco: mierzy się czas spadania kulki z kilku różnych wysokości, w tym najmniejszej i największej możliwej (najmniejsza wysokość odpowiada najkrótszemu okresowi, jaki daje się mierzyć stoperem, największa zaś maksymalnej długości pionowego ramienia stojaka). Pomiary czasu dla każdej z ustawionych wysokości wykonuje się dwulub trzykrotnie, ażeby zmniejszyć błąd statystyczny, jakim obarczone są wyniki eksperymentu. Następnie, korzystając z uzyskanych wyników pomiaru czasu, należy narysować wykres; na osi poziomej układu współrzędnych powinien zostać zaznaczony czas, na osi pionowej zaś zaznacza się wartość przemieszczenia. Punkty naniesione w układzie współrzędnych łączy się linią ciągłą. Krzywa będąca końcowym rezultatem przeprowadzenia eksperymentu umożliwia odczytanie czasu spadania kulki z dowolnej wysokości. Czas zawsze zaznacza się na poziomej osi układu współrzędnych.
CELNE SPOSTRZEŻENIA
Czy nie byłoby warto zrobić podsumowania całego tego wykładu?
W Polsce rzadko spotyka się na egzaminach zadania,
których rozwiązywanie polega na projektowaniu eksperymentów, ale nie możesz wykluczyć możliwości, że kiedyś przyjdzie Ci zmierzyć się właśnie z takim zadaniem. W treści zadania wspomnianego typu zazwyczaj
znajduje się lista elementów, z których można złożyć zestaw doświadczalny. Zadanie takie często daje się rozwiązać na kilka sposobów, dlatego starając się zaprojektować układ doświadczalny, nie czuj się zobowiązany do korzystania ze wszystkich przedmiotów wymienionych w poleceniu. Projektując zestaw doświadczalny, możesz
korzystać również z dodatkowych przedmiotów, nieuwzględnionych w treści zadania, musisz jednak umieć wyjaśnić, dlaczego powiększyłeś zestaw elementów układu doświadczalnego o nowy sprzęt. Rozwiązując zadanie polegające na tworzeniu
układu doświadczalnego, pamiętaj, że należy dokładnie i uważnie przeczytać treść polecenia oraz podkreślić w nim słowa, z których wynika, co tak naprawdę należy zrobić. Pamiętaj również, że słowa takie jak zaprojektuj,
opisz, narysuj albo wyjaśnij, są informacją, za co zyskuje się punkty! W trakcie projektowania zestawu doświadczalnego
pomocne może okazać się napisanie na kartce, co można zrobić z poszczególnymi jego elementami oraz co da się za ich pomocą zmierzyć. W ten sposób pobudzasz swój umysł do bardziej wydajnej pracy. Ważne jest, abyś dokładnie wyjaśnił, co dałoby
przeprowadzenie zaprojektowanego przez Ciebie eksperymentu, jak i do czego należałoby używać poszczególnych elementów układu doświadczalnego, a także wykres jakiej zależności można by uzyskać na podstawie uzyskanych wyników. Rysując wykresy, pamiętaj, że czas zawsze zaznacza
Pamiętaj, że rozwiązując zadanie polegające na projektowaniu układu doświadczalnego, powinieneś dokładnie wyjaśniać, na czym polega i do uzyskania jakich wyników prowadzi eksperyment, który można by za jego pomocą przeprowadzić.
się na poziomej osi układu współrzędnych.
245
246
Rozdział 5.
'( $
O co chodzi? Przekazana biegnącemu z tyłu… od wznowienia gry pokonał około pięciu metrów pod kątem 30° do linii… teraz znów zmienił kierunek — patrzcie państwo, jak przyspiesza… zdobył już jeden metr i nadal biegnie…
Czy podczas powtórki nie możemy pokazać tablicy ze schematem całej akcji?
Ciężko śledzi się naraz więcej niż jedną rzecz. Wyobraź sobie spadający przedmiot. W tym samym czasie powinieneś śledzić jego przemieszczenie, prędkość i przyspieszenie. W jaki sposób odnotować wszystkie trzy czynniki i nie pominąć niczego istotnego? Z tego rozdziału dowiesz się, jak rozwinąć supermoce doświadczenia, wykresu i nachylenia, aby przygotować się na spięcie tego wszystkiego równaniem czy dwoma.
to jest nowy rozdział 247
O co w tym chodzi?
Oto kolejny dzień na pustyni…
Dingo zepchnie klatkę z dźwigu, gdy Emu pokaże się za zakrętem.
Pies Dingo chce utrzymać strusia Emu w miejscu na tyle długo, żeby doręczyć mu zaproszenie na swoje przyjęcie urodzinowe.
Dingo musi znać wysokość dźwigu. Musi też wiedzieć, czy klatka wytrzyma upadek z takiej wysokości.
Emu biega z prędkością 54 km/h.
Tarcza celownicza znajduje się 30 metrów od zakrętu.
Klatka ma spaść w określonym punkcie, na tarczę celowniczą.
248
Rozdział 6.
Przemieszczenie, prędkość i przyspieszenie
…i kolejne spotkanie z Dingo i Emu! Emu — biegus pędziwiatrus
Co roku to samo! Dingo chce zaprosić Emu na swoje urodziny, ale ten durny ptak nie chce zatrzymać się nawet na chwilę, więc nie można wręczyć mu zaproszenia. W tym roku Dingo dojrzał do decyzji — zacieśnienie międzygatunkowych więzi przyjaźni wymaga drastycznych środków. Pies wynajął dźwig, żeby zrzucić z niego klatkę, która spadnie na przebiegającego w dole ptaka, gdy tylko ten pojawi się za zakrętem. Ale czy takie rozwiązanie ma sens? Jak wysoki musi być dźwig i czy klatka wytrzyma zderzenie z ziemią po osiągnięciu znacznej prędkości?
54 km/h
Dingo dzwoni więc do centrum obsługi klienta firmy trudniącej się wynajmowaniem dźwigów i zadaje kilka niewygodnych pytań…
Magnesiki dostawcy dźwigów + $ $' " " * , " " - SRGNUHĤOQDMZDİQLHMV]HIUDJPHQW\ $ .
.ODWND 'R 3LHV'LQJR 7HPDW QD ELHJQÈFHJR +PPFKFHV] ]U]XFLÊNODWNÚ SRGDQÈQDPRQLWRU]H Ľ (PXELHJD] ZRGOHJïRĂFL 8VWDZLOLĂP\ GěZLJ LWDUF]Ú VSDGDZ F]DVLHZMDNLP
"%ÚG]LH WUXGQR RG]DNUÚWX SRNRQXMH
SRNRQDVSDGDMÈFD NODWND DNÈ ]DNUÚW-HĝHOL REOLF]\P\M QLÚFLH SRWU]HEQ\P (PXQDSU]HELHJ Z \P LZUöFLP\GRGRPöZ] SRNDěQ XVWDZLP\ GěZLJ QD WÚ Z\WU]\PD XGHU]HQLHR ]LHPLÚ 8ZDĝDM Ľ MQLĝ PV MHĝHOLEÚG]LHVSDGDÊ ZROQLH !"
#
!"
jesteś tutaj 249
Rozwiązanie magnesików
Magnesiki dostawcy dźwigów. Rozwiązanie + $ $' " " * , " " - SRGNUHĤOQDMZDİQLHMV]HIUDJPHQW\ $ .
.ODWND 'R 3LHV'LQJR 7HPDW +PPFKFHV] ]U]XFLÊNODWNÚ (PXELHJD]
QD ELHJQÈFHJR
SRGDQÈQDPRQLWRU]H Ľ
ZRGOHJïRĂFL 8VWDZLOLĂP\ GěZLJ LWDUF]Ú VSDGDZ F]DVLHZMDNLP
!"
"%ÚG]LH WUXGQR
RG]DNUÚWX SRNRQXMH
SRNRQDVSDGDMÈFD NODWND # DNÈ ]DNUÚW-HĝHOL REOLF]\P\M !" QLÚFLH SRWU]HEQ\P (PXQDSU]HELHJ Z \P LZUöFLP\GRGRPöZ] SRNDěQ XVWDZLP\ GěZLJ QD WÚ Z\WU]\PD XGHU]HQLHR ]LHPLÚ Ľ DM ZDĝ 8 MQLĝ PV MHĝHOLEÚG]LHVSDGDÊ ZROQLH
NOTATKI Jaki jest czas spadania klatki?
!"
Te magnesiki nie zostały wykorzystane, ponieważ mają niewłaściwe jednostki.
Chodzi raczej o szybkość (wartość prędkości), z jaką przemieszcza się Emu, ponieważ droga jest zakrzywiona.
250
Rozdział 6.
Na jakiej wysokości powinna znajdować się platforma dźwigu? Czy w chwili uderzenia o ziemię klatka będzie spadać szybciej niż 25 m/s?
WYSIL
SZARE KOMÓRKI Który problem spróbujesz rozwiązać najpierw?
Przemieszczenie, prędkość i przyspieszenie
Jak wykorzystać to, co już wiesz? Dingo zrzuci klatkę, gdy tylko zobaczy Emu wyłaniającego się zza zakrętu. Spadanie klatki i bieg Emu do wyznaczonego punktu zajmą tyle samo czasu. Czas, jaki zajmuje Emu dotarcie do celu, zależy od jego szybkości i odległości, którą ma do pokonania. Skoro Emu przemieszcza się ze stałą szybkością, wiesz, z jakiego równania powinieneś skorzystać. Gdy poznasz już czas potrzebny Emu na przebycie drogi do celu, będziesz musiał sprawdzić, jaką drogę przebywa w tym samym czasie spadająca klatka. W ten sposób Dingo pozna docelową wysokość zamocowania platformy na dźwigu.
Emu potrzebuje czasu, żeby pokonać odległość dzielącą zakręt od celu.
Klatka potrzebuje czasu na przebycie drogi między platformą a celem.
Jeśli jednak okaże się, że w czasie potrzebnym Emu na osiągnięcie celu szybkość klatki przekracza graniczną wartość 25 m/s, plan nie zadziała, ponieważ klatka nie wytrzyma siły uderzenia o ziemię. Jak dotąd nie miałeś do czynienia w się mart ze spadającymi ciałami, ale nie — o tym właśnie jest ten rozdział.
Te czasy są równe.
Zaostrz ołówek Po kolei — oblicz czas potrzebny Emu na pokonanie dystansu 30 m z szybkością 54 km/h.
Wskazówka: Będziesz musiał przeliczyć jednostki.
jesteś tutaj 251
Rozwiązanie zaostrzonego ołówka
Zaostrz ołówek: Rozwiązanie
Po kolei — oblicz czas potrzebny Emu na pokonanie dystansu 30 m z szybkością 54 km/h.
Przeliczam jednostki z km/h na m/s. km
54 km/h W m/s = 54 To symbol wynikania. Możesz używać go w czasie przekształcania równania, gdy chcesz przejść do nowego wiersza.
h
x
1000 m 1 km
x
1h 60 min
x
1 min 60 s
Po uporządkowaniu ustawionych kolejno współczynników zamiany jednostek otrzymasz na górze metry, a na dole sekundy — m/s.
= 15 m/s Obliczam czas biegu Emu. =
odległości czasu
czasu
=
odległości
czasu
=
szybkość
szybkość
odległości = szybkość
Równanie wynika z jednostki szybkości. Metry na sekundę to odległość podzielona na czas.
30 m = 2,0 s 15 m/s
Przekształć równanie tak, by doprowadzić je do postaci czasu = …
Jeżeli nie masz przekonania do przeliczania wszystkich jednostek naraz, możesz wykonywać poszczególne kroki oddzielnie. To też dobra metoda.
Wszystkie wartości zadania podano z dokładnością do dwóch cyfr znaczących, więc Ty też powinieneś zapisać swoją odpowiedź z taką dokładnością.
Emu dobiega do celu w 2,0 sekundy, więc klatka też musi spadać 2,0 sekundy.
NOTATKI
Wiesz, że Emu osiąga cel w czasie równym 2,0 s.
Jaki jest czas spadania klatki? Na jakiej wysokości powinna znajdować się platforma dźwigu? Czy w chwili uderzenia o ziemię klatka będzie spadać szybciej niż 25 m/s?
252
Rozdział 6.
Zatem klatka musi opaść na niego również w 2,0 s.
Przemieszczenie, prędkość i przyspieszenie No dobrze, mam więc obliczony czas, ale… ech, nadal nie wiem, jakiej wysokości powinien być dźwig ani jak szybko porusza się klatka w chwili uderzenia o ziemię. Czy nie to mieliśmy policzyć?
Nie bój się rozpocząć poszukiwań odpowiedzi, nawet jeśli nie wiesz, w jakim kierunku Cię zaprowadzą.
Nie martw się! I tak posunęliśmy się do przodu. Przed rozpoczęciem pracy znałeś tylko kilka suchych liczb opisujących szybkość, z jaką biega Emu, i odległość, jaką ma pokonać — nic na temat klatki czy platformy dźwigu. Teraz musimy obliczyć szybkość, z jaką porusza się klatka po 2,0 sekundach lotu, i odległość, jaką pokonuje w tym czasie.
BĄDŹ klatką Musisz wyobrazić sobie, że jesteś klatką. Co czujesz, znajdując się w każdym z punktów przedstawionych na rysunku? W jakim kierunku się poruszasz? Przyspieszasz czy zwalniasz? Dlaczego poruszasz się w ten sposób?
Punkt 1. Właśnie zepchnięto Cię z platformy.
Punkt 2.
W punkcie 1.:
W punkcie 2.: Punkt 3.
W punkcie 3.:
W punkcie 4.:
Punkt 4. Zaraz wylądujesz (ale jeszcze nie zetknąłeś się z ziemią).
Dlaczego:
jesteś tutaj 253
Bądź… rozwiązaniem
BĄDŹ klatką. Rozwiązanie Musisz wyobrazić sobie, że jesteś klatką. Co czujesz, znajdując się w każdym z punktów przedstawionych na rysunku? W jakim kierunku się poruszasz? Przyspieszasz czy zwalniasz? Dlaczego poruszasz się w ten sposób?
Punkt 1. Właśnie zepchnięto Cię z platformy.
Punkt 2.
W punkcie 1.: To jeden z „punktów szczególnych”, ponieważ nagle przestaję tkwić w miejscu i zaczynam spadać. W punkcie 2.: Spadam szybciej niż w punkcie 1. Punkt 3.
W punkcie 3.: Spadam jeszcze szybciej niż w punkcie 2.
W punkcie 4.: Poruszam się najszybciej jak to możliwe i zaraz uderzę o ziemię (osiągnę ten punkt po 2,0 s, jeżeli wysokość dźwigu będzie odpowiednia).
Punkt 4. Zaraz wylądujesz (ale jeszcze nie zetknąłeś się z ziemią).
Dlaczego: Siła grawitacji przyspiesza mój ruch. W tym zadaniu narzuciliśmy Ci nagłówki poszczególnych etapów rozważań, ale zawsze warto zaznaczyć, którą część problemu właśnie analizujesz!
Spadając, klatka przyspiesza Będziemy mówić o przemieszczeniu klatki i jej prędkości, ponieważ KIERUNEK ruchu ma w tym przypadku znaczenie — klatka nie jest wystrzeliwana do góry, a spada swobodnie!
254
Rozdział 6.
Zauważyłeś, że klatka przyspiesza w czasie spadania. Przyspieszenie opisuje tempo zmiany prędkości. O tym, że klatka przyspiesza, świadczy fakt, że jej prędkość ciągle się zmienia. Na początku wynosi zero, a w miarę zbliżania się do powierzchni ziemi ciągle wzrasta. Pamiętając o tym fakcie, postaramy się wyznaczyć prędkość klatki po dwóch sekundach lotu oraz obliczyć jej przemieszczenie w tym czasie, dzięki czemu Dingo będzie wiedział, czy pomysł ma w ogóle szansę zadziałać i jak wysoko powinien ewentualnie ustawić platformę.
Prędkość ciała, które przyspiesza, ulega zmianie.
Przemieszczenie, prędkość i przyspieszenie Ej, o co chodzi z tym przemieszczeniem i prędkością? Droga i szybkość w zupełności mi wystarczały.
Przemieszczenie i prędkość będą lepsze na dłuższą metę. Ponieważ klatka spada zawsze w tym samym kierunku — w dół — możesz opisywać jej ruch albo za pomocą pojęć „szybkość” i „droga”, albo „prędkość” i „przemieszczenie”. Jednak już niedługo zaczniesz stykać się z problemami, w których kierunek ruchu będzie miał zasadnicze znaczenie i w których będziesz musiał posługiwać się wektorami. Jeżeli podczas opisywania ruchu klatki zdecydujesz się na pracę z przemieszczeniem, prędkością i przyspieszeniem, szybko się z nimi oswoisz, co w przyszłości wyjdzie Ci tylko na dobre.
Zapisz równania wektorowo Przemieszczenie, prędkość i przyspieszenie z bliska Przemieszczenie to „wersja wektorowa” drogi. W równaniach oznacza się je zazwyczaj literą x (w niektórych podręcznikach pojawia się też oznaczenie s). Prędkość opisuje tempo zmian przemieszczenia, czyli jest „wektorową wersją” szybkości. W równaniach oznacza się ją literą v. Przyspieszenie określa tempo zmiany prędkości. Oznacza się je literą a. Przyspieszenie nie ma swojego skalarnego odpowiednika. Jeżeli obiekt porusza się ze zmienną prędkością, musisz znać kierunek zmiany jej wektora — tylko wtedy opis zmiany prędkości będzie miał sens. W przeciwnym razie nie będziesz w stanie stwierdzić, czy ciało przyspiesza, czy zwalnia, a może zmienia kierunek ruchu, bo prędkość może zmieniać się w każdy z przytoczonych tu sposobów.
Używałeś już równania szybkości odległości szybkość = czasu żeby obliczyć za jego pomocą czas potrzebny Emu na dotarcie do celu. Wektorowa wersja tego równania ma następującą postać: przemieszczenia Symbol prędkość = jest tożsamy czasu
z pojęciem „zmiana”.
'#!( v = x t
Równanie to ma to samo znaczenie, z tym że zamiast szybkości i odległości operuje pojęciami prędkości i przemieszczenia.
prędkość
v=
x t
zmiana położenia (przemieszczenie)
zmiana czasu
Wartości wektorowe oznacza się czcionką pogrubioną, na przykład x i v, a kursywą oznacza się wartości skalarne, na przykład t.
jesteś tutaj 255
Najpierw przemieszczenie czy prędkość? Czyli mamy obliczyć przemieszczenie klatki po 2,0 sekundach lotu. To nie brzmi najgorzej. Kuba: Musimy też obliczyć prędkość klatki w chwili uderzenia w ziemię. Jeżeli będzie większa niż 25 m/s, klatka rozpadnie się w drobny mak. Krzysiek: To może obliczmy najpierw prędkość? W ten sposób, jeśli okaże się, że po 2,0 sekundach lotu jest ona większa niż wartość graniczna, nie będziemy musieli sprawdzać przemieszczenia. Franek: Świetny pomysł. Na skróty zawsze lepiej! Kuba: Hmm, przecież ostatnio liczyliśmy coś podobnego. Rowerzysta jeździł wszędzie z tą samą szybkością. Może użyjemy równania v = x t
!!'%)"*) "'"+
Franek: Tak, użyjmy tego równania! Szukamy przecież prędkości, a po jego lewej stronie jest napisane „v = ”. Litera v to przecież prędkość. Idealnie! Krzysiek: Nie jestem do końca przekonany. Klatka nie porusza się cały czas z tą samą prędkością — przyspiesza, spadając. Kuba: Ale przecież to nie znaczy, że nie możemy użyć tego równania, prawda? Jeżeli obliczymy przemieszczenie, będziemy mogli podzielić je przez czas, żeby uzyskać prędkość. Krzysiek: Nie sądzę. Gdyby klatka poruszała się ciągle ze stałą prędkością, nie byłoby problemów. Skoro jednak jej prędkość ciągle się zmienia ze względu na przyspieszenie, nie można powiedzieć, że jest stała. Chcemy poznać prędkość klatki pod koniec ruchu, tuż przed zderzeniem z ziemią.
Nigdy nie podstawiaj bezmyślnie wartości do równania. Zawsze zadaj sobie pytanie „Jaki jest SENS tego równania?”.
Franek: Oj… a prędkość, z którą klatka uderza o ziemię, nie zmienia się jedynie przez ułamek sekundy. Kuba: Tak, z każdą chwilą zbliżania się do powierzchni prędkość klatki wzrasta, liczba metrów na sekundę zwiększa się… Jeżeli podzielimy całkowite przemieszczenie przez całkowity czas lotu, obliczymy jedynie prędkość średnią klatki. Krzysiek: A musimy znać jej prędkość dokładnie w chwili zderzenia z ziemią. Średnia prędkość nie zda się nam na nic. Franek: Czyli musimy wymyślić coś innego… Jeśli najpierw obliczysz prędkość klatki i okaże się, że klatka rozpadnie się na kawałki, nie będziesz musiał przejmować się obliczaniem przemieszczenia.
256
Rozdział 6.
NOTATKI Jaki jest czas spadania klatki? Na jakiej wysokości powinna znajdować się platforma dźwigu? Czy w chwili uderzenia o ziemię klatka będzie spadać szybciej niż 25 m/s? TERAZ POLICZYĆ TO!!
Przemieszczenie, prędkość i przyspieszenie
Chcesz obliczyć prędkość chwilową, a nie średnią
Δx
x Równanie v = t sprawdzi się świetnie, gdy będziesz musiał opisać ruch ciała poruszającego się ze stałą prędkością. Niestety, klatka, spadając, nabiera coraz to większej prędkości, a Ty chcesz poznać jej prędkość w chwili uderzenia w ziemię.
v Δx
Powyższe równanie pozwoli Ci w najlepszym razie obliczyć średnią prędkość klatki, która odpowiada stałej prędkości, z jaką ciało przebyłoby tę samą drogę w określonym czasie. Ponieważ jednak klatka nie porusza się ze stałą prędkością, wartość prędkości średniej nie przyda Ci się ani trochę.
v Klatka, spadając, zwiększa swoją prędkość.
Δx Przyspieszenie określa tempo zmiany prędkości klatki.
Wraz ze wzrostem prędkości wzrasta też przemieszczenie klatki przypadające na tę samą jednostkę czasu.
To wykres opisujący ruch rowerzysty wykonany w rozdziale 4.
Ten wektor przedstawia prędkość klatki w chwili poprzedzającej zderzenie z ziemią. Długość wektora odpowiada wartości prędkości. Nie sugeruj się tym, że wydaje się on „wchodzić” w tarczę.
x t
vśr =
x
v Mówiąc dokładniej, poprzednio posługiwałeś się równaniem wiążącym szybkość z odległością, a nie prędkość z przemieszczeniem, ale zasada pozostaje ta sama.
x Poprzednio posłużyłeś się równaniem v = t żeby obliczyć średnią prędkość rowerzysty spóźniającego się z dostawą pizzy z powodu świateł drogowych. Okazało się, że tak obliczona wartość jest jednocześnie nachyleniem do osi wykresu prostej łączącej jego punkt początkowy z punktem końcowym. Mając obliczoną wartość nachylenia prostej wykresu zależności przemieszczenia od czasu, mogłeś obliczyć chwilową prędkość rowerzysty w dowolnym punkcie trasy.
WYSIL
SZARE KOMÓRKI Jak mógłbyś spróbować obliczyć chwilową wartość prędkości klatki tuż przed uderzeniem w ziemię?
t jesteś tutaj 257
Czasami, choć równanie się nie sprawdza, sprawdzi się metoda
Czy to znaczy, że moglibyśmy narysować wykres zależności przemieszczenia od czasu dla spadającego ciała, obliczyć jego nachylenie w punkcie t = 2,0 s i w ten sposób otrzymać chwilową wartość prędkości? Czy ta część rozwiązania nadal jest prawdziwa?
Nawet jeżeli nie zdołasz posłużyć się tym samym równaniem, niewykluczone, że zdołasz wykorzystać raz wymyśloną metodę. x Skoro klatka nie spada ze stałą prędkością, równanie v = t pozwoli Ci obliczyć co najwyżej średnią prędkość spadania, która do niczego Ci się nie przyda. Z tego równania nie obliczysz chwilowej prędkości lotu klatki, ponieważ kontekst problemu jest zupełnie inny. Na szczęście nic nie stoi na przeszkodzie, by ponownie posłużyć się opracowaną wcześniej metodą. Jeżeli sporządzisz wykres zależności przemieszczenia od czasu dla spadającego ciała i zdołasz obliczyć nachylenie wykresu do osi w punkcie t = 2,0 s, poznasz prędkość chwilową klatki. Znajomość fizyki zjawiska sprawia, że choć nie możesz posłużyć się znanym już wzorem, bez kłopotów powielisz metodę rozwiązania. Tylko nadal pozostaje problem zaprojektowania doświadczenia…
… ale przecież projektowaliśmy już podobny eksperyment.
258
Rozdział 6.
Zrozumienie praw fizycznych pozwala opracować metodę rozwiązania problemu nawet wtedy, gdy nie można posłużyć się znanymi wzorami.
Przemieszczenie, prędkość i przyspieszenie
Zaostrz ołówek Przemieszczenie kulki [m]
Czas 1 [s]
Czas 2 [s]
0,10
0,142
0,150
0,25
0,228
0,224
Nanieś dane eksperymentalne na wykres zależności przemieszczenia od czasu.
0,50
0,316
0,319
0,75
0,387
0,390
(Na razie nie zaprzątaj sobie głowy obliczaniem nachylenia wykresu do osi — tym zajmiemy się za chwilę).
1,00
0,456
0,451
1,50
0,552
0,556
Po przeprowadzeniu zaprojektowanego wcześniej eksperymentu z kulką z łożyska, elektromagnesem i stoperem zebrałeś wyniki przedstawione w tabeli obok.
Przemieszczenie [m]
2,00
0,639
0,637
2,50
0,712
0,712
3,00
0,779
0,782
Wykres zależności
3,00 2,50 2,00 1,50 1,00 0,50 0 0
0,10
0,20 0,30
0,40 0,50
0,60 0,70
0,80
0,90 1,00
Czas [s]
jesteś tutaj 259
Rozwiązanie zaostrzonego ołówka
Zaostrz ołówek: Rozwiązanie
Przemieszczenie kulki [m]
Czas 1 [s]
0,10
0,142
0,150
0,25
0,228
0,224
Nanieś dane eksperymentalne na wykres zależności przemieszczenia od czasu.
0,50
0,316
0,319
0,75
0,387
0,390
(Na razie nie zaprzątaj sobie głowy obliczaniem nachylenia wykresu do osi — tym zajmiemy się za chwilę).
1,00
0,456
0,451
1,50
0,552
0,556
2,00
0,639
0,637
2,50
0,712
0,712
3,00
0,779
0,782
Po przeprowadzeniu zaprojektowanego wcześniej eksperymentu z kulką z łożyska, elektromagnesem i stoperem zebrałeś wyniki przedstawione w tabeli obok.
Należy koniecznie wspomnieć, że ciało spada.
Przemieszczenie [m]
Czas 2 [s]
Wykres zależności przemieszczenia spadającej kulki łożyskowej od czasu
3,00 Jeżeli punkty nie układają się wzdłuż prostej, zamiast niej narysuj na wykresie gładką, zakrzywioną linię.
2,50 2,00 1,50 1,00 0,50 0 0
0,10
0,20 0,30
Pamiętaj o uwzględnieniu punktu (0,0) — kulka łożyskowa w chwili t = 0 doznaje zerowego przemieszczenia.
260
Rozdział 6.
0,40 0,50
0,60 0,70
0,80
0,90 1,00
Czas [s]
Przemieszczenie, prędkość i przyspieszenie Czy nie powinniśmy wymusić na punktach układania się wzdłuż prostej?
Nigdy nie „łącz kropek” na wykresie. Przeprowadź między punktami gładką linię (niezależnie od tego, czy będzie ona prosta, czy krzywa).
Przyjrzyj się układowi punktów i zastanów, wzdłuż jakiej linii będą leżeć. Jeżeli punkty układają się wyraźnie wzdłuż prostej, narysuj prostą, która przejdzie możliwie blisko jak największej ich liczby. Jeśli zaś punkty układają się w kształt krzywej, narysuj gładką, zakrzywioną linię przebiegającą w pobliżu większości z nich. Pamiętaj jednak, żeby nigdy nie „łączyć kropek”! Nie istnieją
głupie pytania
P
P: Dlaczego nachylenie wykresu
O: Tę wartość określisz na podstawie
: Nachylenie wykresu to zmiana wartości pojawiających się na osi pionowej podzielona przez zmianę wartości pojawiających się na osi poziomej. Na wykresie zależności przemieszczenia od czasu przemieszczenie umieszczamy na osi pionowej, a czas na osi poziomej.
: Czyli… po co w zasadzie rysuję wykres zależności przemieszczenia od czasu, skoro chcę poznać prędkość klatki po 2,0 s?
wykresu.
P
: Ale co wspólnego ma prędkość z przemieszczeniem?
O: Prędkość określa tempo
przemieszczania się ciała. Oznacza to, że nachylenie wykresu do osi w danym punkcie jest jednocześnie wartością prędkości ciała.
P
: Prędkość i przemieszczenie to wektory, prawda? Czy muszę zapisywać je grubszymi literami, tak jak w książce?
O
: Jeżeli piszesz odręcznie, to nie. Pogrubiliśmy symbole oznaczające wartości wektorowe, żebyś cały czas miał w pamięci, że są wektorami, ale nie musisz stosować tego oznaczenia w swoich rozwiązaniach.
do osi jest takie ważne? W czym może mi pomóc?
O
Po podstawieniu nowych oznaczeń do wzoru opisującego nachylenie wykresu okazuje się, że w tym przypadku dzielimy zmianę położenia ciała (przemieszczenie) przez zmianę czasu, a tak właśnie wygląda równanie opisujące prędkość.
P: No dobrze, rozumiem już,
dlaczego wykres zależności przemieszczenia od czasu jest tak ważny. Tylko dlaczego tym razem nie narysowałem prostej linii wykresu?
O: Poprzednim razem punkty na wykresie
P: Czy to znaczy, że mam bawić się w arkusz kalkulacyjny i za pomocą linijki połączyć kolejne punkty odcinkami?
O
: Nie, nie w fizyce. Klatka nie opada, zacinając się w kolejnych punktach lotu. Jej ruch jest płynny i dlatego musisz narysować gładką linię przechodzącą w pobliżu możliwie wielu punktów pomiarowych.
P: Dobrze. Wykres zależności
przemieszczenia od czasu jest tym razem linią krzywą. Wiem, jak obliczyć nachylenie prostej do osi x wykresu — — ale jak obliczyć nachylenie krzywej do osi, skoro zmienia się ona zbyt szybko, żeby wyznaczyć wartość x wyrażenia dla jej prostego fragmentu?
O: Cieszę się, że o to pytasz…
leżały wzdłuż prostej. Tym razem wyraźnie widać, że układają się inaczej.
jesteś tutaj 261
Linia prosta może być nachylona
Wiesz już, jak obliczać nachylenie prostej do osi wykresu… x
w kierunku pionowym w kierunku poziomym
Wybierz dwa punkty, dzięki którym obliczysz nachylenie prostej.
Jeżeli na pionowej osi wykresu umieścimy przemieszczenie oznaczane x, a na poziomej czas, oznaczany t, wzór pozwalający obliczyć nachylenie przyjmie postać: x %' "*% t
W przypadku krzywej mówi się o nachyleniu stycznej do krzywej w danym punkcie. Styczna jest prostą mającą tylko jeden punkt wspólny z krzywą, co jednocześnie oznacza, że styczna nie przecina krzywej.
w kierunku pionowym =
w kierunku poziomym =
t
Nachylenie stycznej do osi wykresu oblicza się tak samo, jak nachylenie prostej do osi wykresu.
x
Wykres zależności przemieszczenia od czasu Styczna do krzywej ma z nią tylko jeden punkt wspólny.
Ponieważ punkt styczności należy zarówno do krzywej, jak i do prostej będącej jej styczną, nachylenie stycznej będzie jednocześnie nachyleniem krzywej w danym punkcie.
Styczna jest linią, która styka się z prostą w jednym tylko punkcie, bez przecinania jej. 262
Rozdział 6.
x
ZNLHUXQNX SLRQRZ\P
Nachylenie punktu krzywej jest identyczne z nachyleniem stycznej w tym punkcie
t
ZNLHUXQNX SR]LRP\P
pionowym w kierunku ziomym po nachylenie = w kierunku
Prędkość określa tempo x przemieszczania ylenie = t ch na się ciała, czyli zmianę jego położenia prędkość nachylenie = w czasie.
Wykres zależności przemieszczenia od czasu
ZNLHUXQNX SLRQRZ\P
W rozdziale 4. obliczałeś nachylenie prostej do osi wykresu, wybierając współrzędne dwóch punktów i obliczając wartość wyrażenia
Nie podaliśmy jednostek obok opisu osi, ponieważ niezależnie od ich wyboru ten wykres i tak będzie mieć taki sam KSZTAŁT.
t ZNLHUXQNX SR]LRP\P
Przemieszczenie, prędkość i przyspieszenie Nie istnieją
głupie pytania
P
P
: Czy o stycznych nie powinniśmy mówić w kontekście okręgów?
: Czyli w tym przypadku mogę narysować styczną do krzywej w odpowiednim punkcie i obliczyć w nim prędkość?
O: Styczna to ogólne określenie prostej mającej tylko jeden
punkt wspólny z dowolną krzywą. Dlatego mówimy, że nachylenie stycznej do osi jest takie samo, jak nachylenie krzywej do osi w tym punkcie. Szczególnym przypadkiem styczności do krzywej jest poprowadzenie stycznej do okręgu — będzie to prosta mająca jeden punkt wspólny z okręgiem .
O: Tak. Nachylenie stycznej do wykresu zależności
przemieszczenia od czasu określa tempo zmiany położenia w czasie, czyli prędkość.
P
: Ale na wykresie znajdują się punkty niewykraczające poza wartość 0,78 s na osi czasu, a ja szukam prędkości po dwóch sekundach lotu klatki. Czy to znaczy, że będę musiał przeprowadzić ekstrapolację wykresu, żeby doprowadzić krzywą do wartości 2,0 s?
O: Spróbujmy to zrobić…
Zaostrz ołówek Gdy rysowałeś wykres zależności przemieszczenia od czasu dla ruchu rowerzysty, mogłeś dokonać ekstrapolacji, by poznać w ten sposób wartości położenia i czasu wykraczające poza dane zebrane w eksperymencie. Teraz spróbuj przeprowadzić ekstrapolację wykresu ilustrującego ruch spadającej kulki łożyskowej. Dane pomiarowe obejmują zakres do 0,78 s lotu, natomiast Tobie potrzebne jest położenie kulki w drugiej sekundzie ruchu. Poniżej znajdziesz wykres umieszczony tak, żeby dać Ci miejsce na przedłużenie krzywej.
x (m) Wykres zależności położenia od czasu 3,00
Musisz ekstrapolować wykres przynajmniej do wartości t = 2,0 s.
t (s) Na obydwu osiach zaznaczyliśmy największe wartości, które zebrałeś w czasie eksperymentu.
0,78
jesteś tutaj 263
Rozwiązanie zaostrzonego ołówka Wykres może zachowywać się w taki sposób…
Zaostrz ołówek: Rozwiązanie
… albo w taki… … ewentualnie tak…
Gdy rysowałeś wykres zależności przemieszczenia … a może od czasu dla ruchu rowerzysty, mogłeś dokonać w taki… ekstrapolacji, by poznać w ten sposób wartości położenia i czasu wykraczające poza dane zebrane w eksperymencie.
… a może nawet tak,…
Teraz spróbuj przeprowadzić ekstrapolację wykresu ilustrującego ruch spadającej kulki łożyskowej. Dane pomiarowe obejmują zakres do 0,78 s lotu, natomiast Tobie potrzebne jest położenie kulki w drugiej sekundzie ruchu. Poniżej znajdziesz wykres umieszczony tak, żeby dać Ci miejsce na przedłużenie krzywej.
… ale nie możesz też wykluczyć, że żadna z tych propozycji nie jest poprawna, bo wykres zachowa się jeszcze inaczej!
x (m) Wykres zależności położenia od czasu 3,00
To jest ZUPEŁNIE do niczego!! Ekstrapolacja prostej miała sens, ale jak mam poradzić sobie z krzywą, skoro istnieje tyle możliwości?!
t (s) 0,78
Ekstrapolacja ma sens wyłącznie wtedy, gdy punkty układają się na wykresie wzdłuż prostej.
264
Rozdział 6.
Przeprowadzenie dokładnej ekstrapolacji krzywej jest prawie niemożliwe. Okazuje się, że ta metoda nie jest wcale taka wspaniała. Rysowanie wykresu zależności przemieszczenia od czasu wydawało się być rozsądne, ale okazało się, że nie ma on wcale kształtu prostej — wykres jest krzywą. Przedłużenie wykresu mającego kształt prostej wymaga tylko linijki — możesz poprowadzić linię dowolnie daleko. Niestety nie da się w ten sposób przeprowadzić ekstrapolacji wykresu krzywoliniowego, jeżeli nie wiesz, jak dokładnie ma przebiegać krzywa.
Przemieszczenie, prędkość i przyspieszenie Popełniliśmy fatalną w skutkach pomyłkę. Jak poprzednim razem, narysowaliśmy wykres zależności przemieszczenia od czasu, ale zupełnie nie spodziewaliśmy się, że będzie on miał kształt krzywej, której nie da się ekstrapolować. Fizyka jest do bani. Krzysiek: Ale nasz zakrzywiony wykres wygląda bardzo wiarygodnie. Skoro kulka łożyskowa spada coraz szybciej, jej przemieszczenie w kolejnych takich samych jednostkach czasu musi być większe. Popatrz tutaj: Przemieszczenie, jakiego doznaje kulka łożyskowa w identycznych przedziałach czasowych, będzie rosło wraz z wydłużaniem się czasu lotu.
Przemieszczenie
Taki sam przedział czasowy.
Czas
Franek: No dobrze, może nie jest aż tak źle, ale nadal nie znamy prędkości klatki po dwóch sekundach lotu. Nie mam pojęcia, jak się za to zabrać. Oczywiście zawsze możemy zrzucić prawdziwą klatkę z takiej wysokości, żeby leciała przez 2,0 s… Tylko pamiętajcie, że kulka łożyskowa, choć spadała w pomieszczeniu wysokim na trzy metry, nie leciała dłużej niż 0,78 s. Będzie ciężko. Krzysiek: Nie możemy zrzucać klatki. Przecież może się połamać podczas uderzenia, a tego właśnie staramy się uniknąć! Nie wspomnę już nawet o rachunku za reperację nawierzchni drogi. Kuba: Hmm. Gdy przygotowywaliśmy wykres zależności przemieszczenia od czasu dla ruchu rowerzysty, Adam wcale nie musiał pokonywać długich dystansów. Franek: To dlatego, że zastosowaliśmy potem ekstrapolację i przedłużyliśmy prostą wykresu o dowolną długość. Ale przecież zgodziliśmy się już, że tym razem nie możemy tak postąpić! Kuba: Poprzednio narysowaliśmy wykres zależności przemieszczenia od czasu i obliczyliśmy jego nachylenie do osi układu, żeby poznać prędkość rowerzysty. A potem wstawiliśmy uzyskaną wartość do równania, które pozwoliło obliczyć czas przejazdu na dowolnym dystansie. Franek: Tylko że tym razem prędkość ulega zmianie — w każdej chwili jest inna. Uzgodniliśmy już, że nie możemy użyć ponownie tego samego równania. Krzysiek: Ale moglibyśmy spróbować wyznaczyć nachylenie stycznych do krzywej wykresu zależności przemieszczenia od czasu w rożnych punktach i nanieść je na wykres zależności prędkości od czasu? Może jego kształt pozwoli przeprowadzić ekstrapolację i w ten sposób wyznaczyć prędkość klatki po dwóch sekundach lotu.
Zazwyczaj po przeprowadzeniu eksperymentu nanosisz na wykres zebrane wyniki, a potem na podstawie kształtu wykresu starasz się stworzyć odpowiednie RÓWNANIE.
Kuba: No, owszem. Gdybyśmy narysowali kilka stycznych do wykresu, mogłoby się udać. To ma nawet sens…
jesteś tutaj 265
Zaostrz ten ołówek
Zaostrz ołówek
Chcesz narysować wykres zależności prędkości od czasu dla spadającej kulki łożyskowej. Wartości prędkości w różnych chwilach znajdziesz, obliczając nachylenie wykresu w wybranych punktach. Ponieważ wykres ma kształt krzywej, zaznaczyliśmy już na nim punkty o współrzędnych wygodnych z punktu widzenia obliczeń i naszkicowaliśmy styczne do wykresu w tych punktach. a. Uzupełnij tabelę z danymi, wybierając dwa punkty na każdej ze stycznych i obliczając jej nachylenie do osi wykresu. W ten sposób obliczysz prędkość kulki w punkcie styczności. b. Nanieś obliczone wartości na wykres zależności prędkości od czasu dla spadającej kulki łożyskowej. Będziesz musiał sam podpisać wszystkie osie wykresu i wybrać odpowiednią skalę osi pionowej.
Przemieszczenie [m]
Wykres zależności przemieszczenia od czasu dla spadającej kulki łożyskowej
3,00
Na tej stycznej zaznaczyliśmy już dwa punkty i obliczyliśmy jej nachylenie w punkcie t = 0,20 s.
2,50 2,00 1,50 1,00 0,50 0 0
0,10
0,20 0,30
0,40 0,50
0,60 0,70
0,80
0,90 1,00
Prędkość ciała w dowolnym punkcie obliczysz, wyznaczając nachylenie stycznej do wykresu zależności przemieszczenia od czasu.
266
Rozdział 6.
Czas [s]
Możesz zaznaczyć poszczególne styczne różnymi kolorami, żeby łatwiej je odróżniać!
Przemieszczenie, prędkość i przyspieszenie To różnica drugich współrzędnych pomiędzy dwoma punktami na stycznej.
a.
To różnica pierwszych współrzędnych pomiędzy dwoma punktami na stycznej.
x [m]
t [s]
1,65 – 0,00 = 1,65
0,95 – 0,10 = 0,85
Czas [s]
prędkość =
x [m/s]
t
0,00 0,20
1,65 = 1,94 0,85
0,40 0,60 0,76
Wykres b.
0 0 Musisz wybrać odpowiednią skalę dla osi pionowej.
0.10
0.20 0.30
0.40 0.50
0.60 0.70
0.80
0.90 1.00
jesteś tutaj 267
Rozwiązanie zaostrzonego ołówka
Wykres zależności przemieszczenia od czasu dla spadającej kulki łożyskowej
Przemieszczenie [m]
Zaostrz ołówek:
3,00 2,50
Rozwiązanie
2,50 2,00 1,00
a.
0,50 0
x 0,30 0,40 prędkość0 =0,10 t0,20[m/s]
Czas [s]
x [m]
t [s]
0,00
0
1
0 = 0 1
0,20
1,65 – 0,00 = 1,65
0,95 – 0,10 = 0,85
1,65 1,94 = 0,85
0,40
2,65 - 0,20 = 2,45
0,88 - 0,25 = 0,63
2,45 = 3,89 0,63
0,60
3,25 - 0,25 = 3,00
0,85 - 0,34 = 0,51
3,00 = 5,88 0,51
0,76
3,15 - 0,45 = 2,70
0,80 - 0,44 = 0,36
2,70 = 7,50 0,36
b.
0,50
0,60 0,70
0,80
0,90 1,00
Czas [s]
To punkty, z których postanowiliśmy skorzystać. Nie przejmuj się, jeżeli wybrałeś inne i otrzymałeś nieco inne wartości prędkości, dopóki są one zbliżone do naszych wyników!
Wykres zależności prędkości od czasu dla spadającego łożyska kulkowego
Prędkość [m/s] 7,07.0
Wybraliśmy skalę, która pozwala narysować wyraźny wykres.
6,06.0 5,05.0
Wreszcie linia prosta!
4,04.0 3,03.0 Liczba cyfr znaczących na skali wykresu powinna zależeć od tego, co jesteś w stanie na nim zaznaczyć.
2,02.0
Musisz opisać osie i podać ich jednostki.
1,01.0 0 0
268
Rozdział 6.
0,10
0,20 0,30
0,40 0,50
0,60 0,70
0,80
0,90 1,00
Czas [s]
Przemieszczenie, prędkość i przyspieszenie Udało się! Mamy wykres zależności prędkości od czasu dla spadającej kulki i w dodatku jest to linia prosta. Kuba: Wygląda dobrze. Linie proste sprawiają mi coraz większą radość, zupełnie jakby były najwłaściwszym rozwiązaniem. Prędkość Prędkość wzrasta w stałym tempie wraz z upływem czasu.
Wykres zależności prędkości od czasu dla spadającego ciała Cudowna linia prosta!
Czas
Franek: Ale co dalej? Nadal nie znamy prędkości po dwóch sekundach lotu. Nasz wykres sięga jedynie do wartości 0,76 s. Kuba: Teraz możemy przeprowadzić ekstrapolację do wartości 2,0 s i odczytać wartość prędkości z wykresu. Przecież linie proste wolno ekstrapolować! Krzysiek: Taaak… ale bardziej eleganckim rozwiązaniem byłoby znaleźć równanie, które pozwoliłoby obliczać prędkość w dowolnej chwili. Bo co zrobimy, jeżeli Dingo zdecyduje się ustawić dźwig w innym miejscu? Franek: Poprzednim razem określiliśmy prędkość rowerzysty jako nachylenie x wykresu zależności przemieszczenia od czasu i opisaliśmy ją wzorem: v = t Kuba: Wykres zależności przemieszczenia od czasu wykonany dla ruchu rowerzysty był, tak jak ten, cudowną linią prostą, tylko że tym razem mamy zależność prędkości od czasu. Ciekawe, czy uda się nam opracować podobne równanie, jak ostatnio. Krzysiek: Nachylenie wykresu zależności prędkości od czasu będzie v opisane wzorem t #-
*%"*%.' %&' !) "*%$ /0#%&%1. '* "# "*% +.&!) v =
Nachylenie wykresu zależności „czegokolwiek” od czasu określa tempo zmian tego „czegoś” w czasie.
Prędkość określa tempo przemieszczenia (zmiany położenia).
v=
x t
a=
v t
t
2"% 3 #%"' 4
%&' 0 % #!) 05-%'!'%) #% ") % "*%%0' %&'1
Przyspieszenie określa tempo zmiany prędkości.
jesteś tutaj 269
Przyspieszenie jako nachylenie wykresu
Nachylenie wykresu zależności prędkości ciała od czasu pozwala wyznaczyć przyspieszenie tego ciała Przyspieszenie jest tempem zmiany prędkości w czasie, więc nachylenie prostej wykresu zależności prędkości od czasu jest równe wartości przyspieszenia. Doręczyciel pizzy porusza się ze stałą prędkością, więc wykres zależności jego ruchu od czasu ma stałe nachylenie. Wykres zależności prędkości doręczyciela od czasu ma kształt płaskiej linii, ponieważ przez cały czas trwania ruchu prędkość rowerzysty nie ulega zmianie. Nachylenie prostej wykresu zależności prędkości od czasu będzie w takim przypadku wynosiło zero, więc przyspieszenie rowerzysty też jest zerowe. Wykres zależności prędkości od czasu dla spadającego ciała jest linią prostą o stałym nachyleniu do osi. Ponieważ miarą tempa zmiany prędkości jest właśnie przyspieszenie, oznacza to, że spadające swobodnie ciało porusza się ze stałym przyspieszeniem, równym v co do wartości nachyleniu prostej wykresu zależności prędkości od czasu: = t
Wykresy ilustrujące ruch rowerzysty Adama (stała prędkość) x Zależność przemieszczenia od czasu
v Zależność prędkości od czasu Rosnąca wartość
wartość
270
Zerowy stopień nachylenia
Zależność przyspieszenia od czasu
Prędkość jest stała, więc przyspieszenie ma wartość zero.
Rozdział 6.
Nachylenie prostej wykresu zależności prędkości od czasu.
t a
Stały stopień nachylenia
Zależność przyspieszenia od czasu Stała wartość
Zerowa wartość
t
v t
t
v Zależność prędkości od czasu Stała
a
a=
Rosnący stopień nachylenia
t
t
Przyspieszenie
Wykresy przedstawiające ruch swobodnie spadającego ciała (stałe przyspieszenie) x Zależność przemieszczenia od czasu
Stały stopień nachylenia
Prędkość jest stała przez cały czas ruchu, więc jej wartość nie zmienia się. Oznacza to, że wykres jej zmian w czasie ma kształt linii płaskiej.
Nachylenie wykresu zależności prędkości od czasu jest równe wartości przyspieszenia.
t
Przemieszczenie, prędkość i przyspieszenie Nie istnieją
głupie pytania
P
: Dlaczego na wykresach umieszczonych na poprzedniej stronie nie ma żadnych liczb ani jednostek?
O
P
P
: Nie rozumiem, dlaczego wykres zależności przyspieszenia Adama od czasu jest płaski.
: Dobrze, chyba już rozumiem wykresy ruchu Adama, ale nadal nie wiem, jak z zakrzywionego wykresu zależności przemieszczenia od czasu otrzymać prostą linię wykresu zależności prędkości od czasu.
O
: Ponieważ to tylko szkice wykresów, w których najważniejszy jest ich kształt. Wykresy x(t), v(t) i a(t) dla wszystkich ciał poruszających się ze stałą prędkością zawsze będą miały ten sam kształt, niezależnie od wartości prędkości. To samo dotyczy wykresów ruchu ciał poruszających się ze stałym przyspieszeniem.
: Adam porusza się ze stałą prędkością, więc w każdej chwili jego prędkość jest taka sama. Oznacza to, że linia wykresu nie wznosi się ani nie opada — wartość pozostaje stała.
Czasami takie wykresy pojawiają się w zadaniach, które masz do rozwiązania. Wskazując właściwy kształt, rysując go lub wyjaśniając jego znaczenie, dowodzisz swojej znajomości fizyki i zrozumienia jej zasad.
: Przyspieszenie określa tempo zmiany prędkości. Wykres zależności prędkości od czasu wyraźnie pokazuje, że prędkość jest stała, więc przyspieszenie ma wartość zero.
O
: Prędkość to tempo przemieszczania się ciała. Im krzywa wykresu staje się bardziej stroma, tym większe jest nachylenie jej stycznej w danym punkcie do osi wykresu. Stąd wiadomo, że prędkość rośnie wraz z upływem czasu, co na wykresie zależności prędkości od czasu przedstawiamy wznoszącą się linią prostą.
P
: A jak wywnioskować z tego zerową wartość przyspieszenia?
O
P
: W takim razie co jest jednostką przyspieszenia? Powinienem to chyba wiedzieć, żeby potem móc wykonać odpowiednie obliczenia.
O: Ciekawe, że o to pytasz…
Określ jednostkę przyspieszenia
Prędkość określa tempo przemieszczania się ciała, czyli informuje nas, jak zmienia się położenie ciała w czasie. Wiesz już, że prędkość mierzymy w metrach na sekundę (m/s). Przyspieszenie to tempo zmiany prędkości, czyli wielkość mówiąca, jak w czasie zmienia się prędkość ciała. Choć miałeś już do czynienia z ideą przyspieszenia, dopiero teraz zmierzysz się z nim w obliczeniach, a to oznacza, że musisz znać jego jednostkę.
Zaostrz ołówek Uzupełnij puste pola tabeli, by określić jednostkę przyspieszenia.
Wskazówka: W obliczeniach wygodniej jest zapisywać jednostki w postaci ułamka, a dopiero w odpowiedzi końcowej zamienić je na zapis jednowierszowy, na przykład m/s.
Wielkość
jest tempem zmiany
Jednostka zmieniającej się wielkości
Jednostka czasu
Jednostka wielkości
Prędkość
położenia
m = m/s s
Przyspieszenie
jesteś tutaj 271
Rozwiązanie zaostrzonego ołówka
Zaostrz ołówek: Rozwiązanie
Uzupełnij puste pola tabeli, by określić jednostkę przyspieszenia.
Wielkość
jest tempem zmiany
Jednostka zmieniającej się wielkości
Jednostka czasu
Jednostka wielkości
Prędkość
położenia
m = m/s s
Przyspieszenie
prędkości
m/s
s
m m s 2 s = s2 = m/s
s2 to bardzo dziwna jednostka. Czy dobrze się domyślam, że nie powinienem myśleć o niej jako o „sekundzie kwadratowej”?
Dwukrotnie dzielisz przez sekundę, stąd wynik — m/s2.
Wyrażenie m/s2 należy rozumieć jako (metry na sekundę) na sekundę. Prędkość określa tempo zmiany położenia ciała, więc jej jednostką są metry na sekundę, czyli m/s. Przyspieszenie to tempo zmiany prędkości, więc jego jednostką jest [prędkość] na sekundę. Stąd właśnie metry na sekundę i znów na sekundę, czyli m/s2. Początkowo jednostka ta może wydawać się dziwna, bo przecież m2 jest jednostką powierzchni, popularnym „metrem kwadratowym”, a nie ma niczego takiego jak „sekunda kwadratowa”! Jeśli jednak, zamiast skupiać się na podnoszeniu sekundy do kwadratu, pomyślisz o całości jednostki jako (metrze na sekundę) dzielonym na sekundę, wszystko staje się nagle bardziej sensowne. Nawiasy kwadratowe wokół nazwy wielkości fizycznej są skrótem od słowa „jednostka”, zatem [prędkość] oznacza „jednostka prędkości”.
Jednostką przyspieszenia są m/s2, czyli (metry na sekundę) na sekundę. Słowo „na” oznacza „dzielone przez”.
272
Rozdział 6.
Przemieszczenie, prędkość i przyspieszenie
Zaostrz ołówek a. Na podstawie wykresu zależności prędkości od czasu wyznacz wartość przyspieszenia spadającego ciała. b. Korzystając z otrzymanego wyniku, oblicz prędkość klatki w drugiej sekundzie lotu. Czy jest ona mniejsza niż 25 m/s?
Wykres zależności prędkości od czasu dla spadającej kulki łożyskowej
Prędkość [m/s] 7,0 6,0 Etap tytułowania wykresu, opisywania osi, wybierania skali osi pionowej i nanoszenia punktów na wykres masz już za sobą.
5,0 4,0 3,0 2,0 1,0
0 0
0,10
0,20 0,30
Tu masz nieco miejsca, by pokazać kolejne etapy obliczeń.
0,40 0,50
0,60 0,70
0,80
0,90 1,00
Czas [s]
jesteś tutaj 273
Rozwiązanie zaostrzonego ołówka
Zaostrz ołówek: Rozwiązanie
a. Na podstawie wykresu zależności prędkości od czasu wyznacz wartość przyspieszenia spadającego ciała. b. Korzystając z otrzymanego wyniku, oblicz prędkość klatki w drugiej sekundzie lotu. Czy jest ona mniejsza niż 25 m/s?
Wykres zależności prędkości od czasu dla spadającej kulki łożyskowej
Prędkość [m/s]
NOTATKI
7,0
Jaki jest czas spadania klatki?
6,0
Na jakiej wysokości powinna znajdować się platforma dźwigu?
5,0
Czy w chwili uderzenia o ziemię klatka będzie spadać szybciej niż 25 m/s?
4,0 3,0
TERAZ POLICZYĆ TO!! Nie, klatka spada z prędkością 20 m/s, więc nie ulegnie zniszczeniu.
Staraj się wybierać punkty leżące DOKŁADNIE na przecięciu dwóch linii siatki.
2,0 1,0
0 0
a.
0,10
0,20 0,30
Przyspieszenie = a =
Pamiętaj, żeby zapisać, co właśnie robisz!
a = a =
b.
0,40 0,50
0,60 0,70
0,80
0,90 1,00
Tempo zmian prędkości v t
To punkty, które wybraliśmy do obliczeń. Jeśli zdecydowałeś się na jakieś inne i otrzymałeś nieco inny wynik, to dobrze.
4,9 m/s – 0,0 m/s 0,50 s – 0,00 s 9,8 m/s2
Prędkość po czasie t = 2,0 s: v a = t
Możesz podawać wyniki z dokładnością tylko do dwóch cyfr znaczących, ponieważ z taką dokładnością naniosłeś na wykres wartości prędkości.
Klatka zaczyna spadać z prędkością równą 0, więc zmiana prędkości równa 20 m/s oznacza, że prędkość końcowa klatki to właśnie 20 m/s.
v = a t = 9,8 m/s2 × 2,0 s = 19,6 m/s = 20 m/s
274
Rozdział 6.
Czas [s]
Ostateczna odpowiedź powinna być zapisana z dokładnością do dwóch cyfr znaczących, ponieważ obliczenia prowadziłeś na tak zapisanych liczbach.
Wartość prędkości klatki jest mniejsza niż 25 m/s, więc klatka nie ulegnie zniszczeniu, a cały plan nadaje się do realizacji.
Przemieszczenie, prędkość i przyspieszenie
Zwycięstwo! Obliczyłeś prędkość klatki po dwóch sekundach lotu i już wiadomo, że przetrwa ona upadek! Właśnie dowiedziałeś się, że po dwóch sekundach spadania klatka będzie poruszać się z prędkością 20 m/s, więc przetrwa zderzenie z ziemią. To oznacza, że Dingo zdoła zatrzymać Emu na odpowiednio długi czas, żeby wręczyć mu zaproszenie na przyjęcie urodzinowe! Żeby otrzymać wynik, musiałeś zaprojektować doświadczenie i stworzyć wykres zależności przemieszczenia od czasu dla swobodnie spadającego ciała.
Czy klatka osiągnie po dwóch sekundach spadania tak dużą prędkość, że rozbije się na kawałki? Jaka będzie jej PRĘDKOŚĆ?
v=? Stojak z uchwytem Elektromagnes
x
Wykres zależności przemieszczenia od czasu spadającego swobodnie ciała
Kulka łożyskowa
Rosnące nachylenie oznacza wzrost prędkości.
Przemieszczenie kulki łożyskowej
t Stoper
Potem obliczyłeś nachylenia wykresu zależności przemieszczenia od czasu w różnych punktach i narysowałeś wykres zależności prędkości od czasu.
v
Przełącznik
Mając wartość nachylenia wykresu zależności prędkości od czasu, mogłeś obliczyć wartość przyspieszenia pojawiającego się w wyniku działania siły grawitacji — 9,8 m/s2.
Wykres zależności prędkości od czasu spadającego swobodnie ciała
I w końcu wstawiłeś tę wartość do równania v = t , które następnie przekształciłeś do postaci pozwalającej wyznaczyć prędkość klatki.
Stały kąt nachylenia jest równoważny ze stałym przyspieszeniem.
Prędkość jest mniejsza niż podana graniczna wartość, 25 m/s, więc wiadomo, że klatka przetrwa upadek.
t
Siła grawitacji na Ziemi przyspiesza wszystkie spadające ciała w stałym tempie 9,8 m/s2. jesteś tutaj 275
Grawitacja działa
Dokąd się tak spieszycie?! Cały czas zakładaliśmy, że kulka łożyskowa i klatka będą przyspieszać w tym samym tempie, ale przecież cięższe przedmioty spadają chyba szybciej niż małe, więc pewnie też bardziej przyspieszają w czasie lotu!
Siła grawitacji przyspiesza wszystkie ciała w takim samym tempie (jeśli pominąć opór powietrza). Choć zdrowy rozsądek zdaje się podpowiadać co innego, musisz pamiętać, że siła grawitacji przyspiesza wszystkie spadające ciała w ten sam sposób, nadając im przyspieszenie 9,8 m/s2 (w tym momencie zakładamy brak oporu powietrza). Powodem, dla którego lekkie przedmioty, na przykład piórka, spadają wolniej niż ciężkie ciała, na przykład kulki łożyskowe, jest to, że przemieszczają się w powietrzu. Powierzchnia piórka jest duża w porównaniu z powierzchnią kulki, więc piórko lepiej unosi się w powietrzu. Gdyby obydwa ciała spadały w próżni, czas ich lotu byłby identyczny.
Czasami warto wprowadzić założenie, które uprości nieco problem i pozwoli rozwiązać go w łatwiejszej wersji.
276
Rozdział 6.
W większości zadań z fizyki pojawiają się przedmioty, których powierzchnia jest niewielka w stosunku do ich wagi, na przykład klatki czy kulki łożyskowe, zatem jeśli polecenie nie nakazuje Ci niczego innego, możesz spokojnie zaniedbać opór powietrza.
Przemieszczenie, prędkość i przyspieszenie Skoro już o tym mowa, zastanawiałem się, jak można obliczać wartość prędkości chwilowej w jednym punkcie wykresu zależności przemieszczenia od czasu? Przecież we wzorze pojawia się zmiana, a do jej wyznaczenia są potrzebne dwa punkty, pomiędzy którymi ona zachodzi!
Faktycznie potrzebujesz dwóch punktów, ale mogą one znajdować się naprawdę bardzo blisko siebie.
x
t Niezależnie od wyboru punktów x będzie miało wyrażenie t tę samą wartość, ponieważ
Gdy pierwszy raz obliczałeś prędkość, korzystając z wykresu zależności przemieszczenia od czasu, rozważaliśmy przypadek rowerzysty poruszającego się ze stałą prędkością. W tamtym zadaniu nachylenie wykresu do osi było stałe, więc punkty pozwalające obliczyć x i t mogłeś wybrać dowolnie. Wartość nachylenia (czyli również prędkości) i tak była taka sama.
prędkość rowerzysty jest stała.
Tym razem musiałeś rozwiązać problem spadającego swobodnie ciała, którego prędkość ciągle rosła. Charakter ruchu ujawnia się na wykresie zależności przemieszczenia od czasu w postaci linii krzywej. Jej nachylenie do osi wykresu jest inne w każdym punkcie. Obliczanie nachylenia stycznej do krzywej w wybranym punkcie przypomina obliczanie wartości wyrażeń x i t dla bardzo, bardzo małych zmian odległości. Dwa punkty, których współrzędne powinieneś odjąć, leżą nieskończenie blisko punktu, który Cię interesuje. Jeżeli chcesz obliczyć chwilową prędkość ciała w wybranym punkcie jego ruchu, musisz wybrać dwa punkty znajdujące się naprawdę, ale to naprawdę blisko siebie. W zasadzie powinny być to punkty praktycznie leżące jeden na drugim!
x
Używając symbolu (duża litera delta), sugerujesz, że masz na myśli dużą zmianę wielkości fizycznej. Należy to rozumieć jako „mniejsza niż każda z istniejących miar”.
Gdy obliczasz prędkość chwilową w danym punkcie, poprawniej będzie oznaczać zmianę małą literą „d” niż dużą literą „”. Taki zapis oznacza, że zmiana jest nieskończenie mała.
t
Chcąc zapisać odpowiednie działanie pozwalające wyznaczyć prędkość w danym dx punkcie, powinieneś zapisać raczej dt x zamiast . Taki zapis oznacza, że t obliczana zmiana jest nieskończenie mała.
Zatem równanie opisujące prędkość chwilową powinno dx mieć postać v = 6 #"%! dt
)"*%%&' !!0%&0%&0 %# "*%#-%" 7'.! "% 4# "# dx -'"!'% —
dt rysowanie stycznych (jak to właśnie zrobiłeś) lub posłużenie się rachunkiem różniczkowo-całkowym (co znacznie wykracza poza materiał opisywany w tej książce).
jesteś tutaj 277
To już prawie koniec
Pora obliczyć przemieszczenie! Wiesz już, że klatka nie będzie spadać na tyle szybko, by rozbić się w chwili uderzenia w ziemię po dwóch sekundach od zrzucenia z dźwigu, więc możesz zająć się dalszą częścią planu. W notesie znajdziesz podsumowanie wszystkiego, czego dowiedziałeś się dotąd o spadających ciałach.
NOTATKI Jaki jest czas spadania klatki? Na jakiej wysokości powinna znajdować się platforma dźwigu? Czy w chwili uderzenia o ziemię klatka będzie spadać szybciej niż 25 m/s?
Klatka — poznane zagadnienia Wykresy
Równania
Przemieszczenie
TERAZ POLICZYĆ TO!! Nie, klatka spada z prędkością 20 m/s, więc nie ulegnie zniszczeniu.
v = a = Czas
Prędkość
Obliczyłeś czas spadania klatki i prędkość, jaką ona osiągnie w ostatniej chwili swojego lotu. Teraz musisz obliczyć jeszcze jej przemieszczenie. Ponieważ przyspieszenie klatki jest stałe, jego wykresem jest płaska linia dla wartości a = 9,81 m/s2.
dx dt v
t
Wykres zależności przemieszczenia od czasu nie ma kształtu linii prostej, a to oznacza, że jego nachylenie do osi wykresu ulega ciągłej zmianie. Dlatego też równanie prędkości może być zapisane tylko dla nieskończenie małych zmian położenia i przedziałów czasu. Wykres zależności prędkości od czasu ma kształt linii prostej, więc przyspieszenie liczone dla dwóch dowolnie wybranych punktów będzie zawsze stałe. To wykresy, które narysowałeś.
Czas Przyspieszenie
a = 9,8 m/s2 Strona wygląda, jakby czegoś na niej brakowało. Nie przejmuj się tym — w rozdziale 7. uzupełnisz brakujące informacje.
Czas
To obliczona stała wartość przyspieszenia ziemskiego.
Pora na rozdzia ł 7.!
Dingo chce zatrzymać Emu, by wręczyć mu zaproszenie na urodziny. Jego plan zaczyna powoli nabierać rumieńców! Pora zatem przejść do rozdziału 7. i obliczyć przemieszczenie klatki po dwóch sekundach lotu. Dzięki temu Dingo dowie się, na jakiej wysokości ma zamontować platformę…
278
Rozdział 6.
Przemieszczenie, prędkość i przyspieszenie jednostki spadanie
wykres
skalar
przyspieszenie
punkty szczególne
Oswajam się z pojęciami przemieszczenia, prędkości i przyspieszenia.
czas
Bądź częścią problemu. równanie
wektor
stałe przyspieszenie
notacja naukowa
szybkość
droga
przemieszczenie prędkość
objętość
nachylenie Czy odpowiedź jest dobrze sKROJona? powierzchnia
Stałe przyspieszenie
Wykres zależności prędkości od czasu dla ciała poruszającego się ze stałym przyspieszeniem ma kształt linii prostej, a samo v przyspieszenie opisane jest wzorem a = t
Spadanie
Ciała spadające z niewielkich wysokości nad powierzchnią Ziemi są przyspieszane przez siłę grawitacji przyspieszeniem o wartości 9,8 m/s2.
jesteś tutaj 279
Niezbędnik fizyka
Niezbędnik fizyka Masz już za sobą rozdział 6., więc możesz dodać do swojego przybornika nieco pojęć i utrwalić sobie pewne umiejętności pozwalające rozwiązać bardziej złożone problemy.
Nachylenie wykresu do osi Nachylenie wykresu zależności przemieszczenia od czasu jest równe prędkości poruszającego się ciała. Nachylenie wykresu zależności prędkości od czasu jest równe przyspieszeniu tego ciała.
Doświadczenie –> wykres –> rów
nanie
Po wykonaniu doświadczenia zeb rane wyniki umieszczasz na wykresie, a pote m określasz nachylenie wykresu do osi, żeby otrzymać równanie opisujące ruch ciała.
Stałe przyspieszenie ym Jeżeli ciało porusza się ze stał dej każ przyspieszeniem, w sekundzie ruchu przebywa coraz większy fragment drogi. Nachylenie wykresu zależności prędkości tego ciała od czasu jest stałe i równe przyspieszeniu ciała.
Stała prędkość Ciało poruszające się ze stałą prędkością przebywa w każdej chwili swojego ruchu taki sam fragment drogi. Oznacza to, że wykres zależności przemieszczenia takiego ciała od czasu będzie miał kształt linii prostej, a jej nachylenie do osi będzie rów ne prędkości poruszającego się ciał a. Ciała poruszające się ze stałą prędkością mają zerowe przyspieszenie, pon ieważ ich prędkość nie ulega zmianie.
Spadanie pewnej (niedużej) Ciało spadające z erzchnią Ziemi wysokości nad powi przez siłę jest przyspieszane m się zatem ze 2stały grawitacji, porusza . s m/ 8 wnym 9, przyspieszeniem ró
Przyspieszenie grawitacyjne Przyspieszenie grawitacyjne w pobliżu powierzchni Ziemi 2 wynosi 9,8 m/s . Jego wektor jest skierowany w dół.
280
Rozdział 6.
%& " )$ *
Czas na równania Nie wiedziałem, że wspominając o wchodzeniu na wyższy poziom, mówiłeś aż tak dosłownie…
Już czas, żebyś osiągnął wyższy stopień wtajemniczenia. Do tej pory, uczestnicząc w przygotowanym przeze mnie kursie fizyki, zajmowałeś się projektowaniem i przeprowadzaniem eksperymentów, rysowaniem rozmaitych wykresów, a także wymyślaniem równań na podstawie kształtu niektórych spośród tych wykresów. Poznałeś wiele przydatnych umiejętności, ale polegając tylko na nich, nie zajdziesz zbyt daleko, ponieważ na świecie, oprócz wykresów łatwych do zinterpretowania, istnieją również wykresy przedstawiające linie, które nie są liniami prostymi. W tym rozdziale zajmiemy się poszerzeniem Twojej wiedzy matematycznej, abyś — robiąc odpowiednie podstawienia — mógł dojść do jednego z ważnych równań fizyki. Dokładniej mówiąc, poznasz i zrozumiesz równanie ruchu nierozerwalnie związane z wykresem zależności przemieszczenia od czasu, opisującym ruch swobodnie spadającego obiektu. Ponadto osobiście sprawdzisz, że warto swoje odpowiedzi poddawać testowi W.J.W.P.
to jest nowy rozdział 281
Czym jest przemieszczenie?
Jak wysoki powinien być dźwig? Dingo pragnie zaprosić Emu na swoje przyjęcie urodzinowe. Jednakże nie sposób zatrzymać Emu w jednym miejscu na zbyt długo bez zamykania go w klatce!
Emu dobiega do celu w 2,0 s.
W trakcie zapoznawania się z treścią rozdziału 6. mogłeś dojść do wniosku, że biegnący ze stałą szybkością Emu pokonuje odległość między zakrętem i miejscem pod ramieniem dźwigu w czasie 2,0 s. Dowiedziałeś się również, że po 2,0 s spadania prędkość klatki nie okaże się dostatecznie duża, żeby klatka rozpadła się po uderzeniu w ziemię. Wywnioskowałeś to, rysując wykres zależności prędkości od czasu v i korzystając z równania a = t Jednak Dingo chciałby wiedzieć, jak wysoki powinien być dźwig, z którego zostanie zrzucona klatka. Innymi słowy, powinieneś policzyć wartość przemieszczenia klatki po 2,0 s swobodnego spadku. Na wykresie zależności przemieszczenia od czasu widać linię krzywą, więc nie możesz przeprowadzić ekstrapolacji… Rozwiązanie zaostrzonego ołówka
Zaostrz ołówek:
Wykres może zachowywać się w taki sposób…
Rozwiązanie
… albo w taki…
Gdy rysowałeś wykres zależności przemieszczenia od czasu dla ruchu rowerzysty, … a może mogłeś dokonać ekstrapolacji, by poznać w ten w taki… sposób wartości położenia i czasu wykraczające poza dane zebrane w eksperymencie.
… ewentualnie tak…
… a może nawet tak,…
Teraz spróbuj przeprowadzić ekstrapolację wykresu ilustrującego ruch spadają cej kulki łożyskowej. Dane pomiarowe obejmują zakres do 0,78 s lotu, natomiast Tobie potrzebne jest położenie kulki w drugiej sekundz ie ruchu. Poniżej znajdziesz wykres umieszc zony tak, żeby dać Ci miejsce na przedłużenie krzywej .
Jakie jest przemieszczenie klatki po 2,0 s spadku swobodnego?
Narysowałeś wykres zależności przemieszczenia od czasu opisujący ruch swobodnie spadającego obiektu, ale nie możesz wykonać ekstrapolacji linii widocznej na wykresie, ponieważ linia ta jest krzywa. Krócej mówiąc, nie jesteś w stanie określić przemieszczenia klatki po 2,0 s metodą ekstrapolacji.
… ale nie możesz też wykluczyć, że żadna z tych propozycji nie jest poprawna, bo wykres zachowa się jeszcze inaczej!
x (m) 3,00
Wykres zależności położenia od czasu To jest ZUPEŁNIE do niczego!! Ekstrapolacja prostej miała sens, ale jak mam poradzić sobie z krzywą, skoro istnieje tyle możliwości?!
0,78
Ekstrapolacja ma sens wyłącznie wted
282
SZARE KOMÓRKI
t (s)
Przeprowadzenie dokładnej ekstrapolacji krzywej jest prawie niemożliwe. Okazuje się, że ta metoda nie
Rozdział 7.
jest
WYSIL
l t k
Skoro nie możesz odczytać odpowiedniej wartości z wykresu, w jaki inny sposób mógłbyś określić przemieszczenie spadającej swobodnie klatki po czasie 2,0 s?
Równania ruchu (część I) No dobrze, panowie, musimy dowiedzieć się, jakie będzie przemieszczenie klatki spadającej przez czas 2,0 s. Czy na pewno nie możemy ekstrapolować linii na narysowanym wcześniej wykresie zależności przemieszczenia od czasu? Doświadczenie przedstawione w rozdziale 6. miało pewne ograniczenia: maksymalną wysokością, z jakiej zrzucaliśmy obiekt próbny, była wysokość 3,00 m.
Przemieszczenie [m] 3,00
Czas [s] 0,78 Kuba: Na wykresie widzimy krzywą, której zachowania nie jesteśmy w stanie przewidzieć. Gdyby choć jeden z wyników uzyskanych podczas przeprowadzania eksperymentu był zbliżony do wartości 2,0 s, moglibyśmy spróbować zgadnąć, jaka wartość przemieszczenia mu odpowiada. Niestety, liczby, które uzyskaliśmy, zbyt różnią się od wartości 2,0 s. Franek: Przecież 0,78 s nie różni się aż tak bardzo od 2,0 s. Wystarczy dorysować do krzywej brakujący fragment o długości 1,22 s (długość mierzona wzdłuż osi poziomej układu współrzędnych). Tak naprawdę czas nieco przekraczający 1,0 s mija bardzo szybko! Kuba: Jedna sekunda to naprawdę długi czas w porównaniu z 0,78 s. Wystarczy spojrzeć na wykres, żeby zobaczyć, że wyznaczona przez nas krzywa nie zajmuje nawet połowy przedziału mierzonego od t = 0,0 s do t = 2,0 s. Krzysiek: Może warto zastanowić się nad jakimś równaniem? Wcześniej, odczytując wartość prędkości klatki z wykresu zależności prędkości od czasu, zdołaliśmy wymyślić równanie.
Prędkość
Przyspieszenie określa tempo zmian prędkości
v
t v = a t a=
v
Przekształć równanie do postaci „v = czemuś”
Wykresy i równania to dwa sposoby na opisywanie świata rzeczywistego.
Tym zajmowałeś się w rozdziale 6.
= 9,8 × 2,0
t
Czas
= 20 m/s
Franek: Zauważcie, że na wykresie zależności prędkości od czasu znajduje się linia prosta, a na naszym wykresie zależności przemieszczenia od czasu widać linię krzywą! Kuba: No tak… Nie mam pojęcia, czy da się linię krzywą opisać równaniem. Krzysiek: Jestem przekonany, że musi być na to jakiś sposób! Przecież zarówno wykresy, jak i równania służą do opisywania rzeczywistości…
WYSIL
SZARE KOMÓRKI Czy sądzisz, że linię krzywą da się opisać równaniem?
jesteś tutaj 283
Wykresy i równania
Zarówno wykresy, jak i równania służą do opisywania prawdziwego świata Zarówno wykres, jak
Wykresy to metoda wizualizowania praw rządzących prawdziwym i równanie opisuje tę samą rzeczywistość światem. Równania to sposób na opisanie świata za pomocą symboli. fizyczną. Wykresy i równania umożliwiają Ci przewidzenie, co stanie się z jedną wielkością fizyczną, gdy inne, związane z nią wielkości fizyczne ulegną zmianie. v Wykres zależności v Weźmy na przykład równanie a = t , opisujące linię widoczną na wykresie zależności prędkości od czasu, utworzonym dla swobodnie spadającej klatki. Wykres i równanie są odbiciem tej samej fizycznej rzeczywistości. Równanie zawiera informację o tym, jaka relacja łączy prędkość, przyspieszenie i czas przy założeniu, że przyspieszenie jest stałe. Znając wartości dwóch wielkości fizycznych ujętych w równaniu, możesz obliczyć wartość trzeciej wielkości — wystarczy, żebyś odpowiednio przekształcił to równanie.
prędkości od czasu.
a=
v t
t
Nie możesz ekstrapolować linii widocznej na wykresie, x Wykres zależności ponieważ linia przemieszczenia od czasu. ta jest krzywą. Ale gdybyś był w stanie wymyślić równanie opisujące linię widoczną na wykresie, problem byłby rozwiązany.
????? t
Gdybyś tylko umiał napisać równanie odpowiadające stworzonemu wcześniej wykresowi zależności przemieszczenia od czasu, byłbyś w stanie policzyć, jak wysoko należy zawiesić klatkę, żeby zamknąć w niej Emu.
Chwileczkę! Ustaliliśmy chyba, że nie można stworzyć równania z wyrazów /x i /t dla wykresu z linią, która nie jest prosta, prawda?
Zgadza się! Tym razem nie będziemy korzystać z x i t. Ostatnio mówiliśmy o x i t w kontekście szukania nachylenia linii widocznej na wykresie do osi wykresu. Określając nachylenie, definiowaliśmy różnice wartości wielkości x i t. Tym razem, chcąc opisać linię krzywą, musielibyśmy wziąć pod uwagę fakt, że nachylenie linii do osi wykresu nie jest stałe. To z kolei oznacza, że musielibyśmy zajmować się tak małymi różnicami wartości wielkości x i t, że nie dałoby się ich zmierzyć! Aby uniknąć podobnych komplikacji, wprowadzimy nowe zmienne, za pomocą których oznaczymy wartości przemieszczenia i czasu w każdym z wybranych przez nas punktów.
284
Rozdział 7.
Wartości wielkości fizycznych w interesujących Cię punktach oznaczaj różnymi zmiennymi.
Równania ruchu (część I) Jeśli chcesz wypowiedzieć nazwę tej zmiennej, powiedz „fał zero”.
Ważne są punkty początkowe i końcowe Analizując ruch swobodnie spadającej klatki, tak naprawdę zainteresowani jesteśmy dwoma momentami: chwilą początkową ruchu, gdy klatka znajduje się jeszcze na dźwigu, oraz chwilą końcową ruchu, kiedy to klatka uderza o ziemię. Nasz wybór nie jest przypadkowy — chcemy obliczyć przemieszczenie klatki między chwilami ruchu początkową i końcową. Równanie opisujące krzywą z wykresu zależności przemieszczenia od czasu stworzymy w oparciu o zmienne, które przyporządkujemy początkowym i końcowym wartościom wymienionych wielkości fizycznych. x0 to przemieszczenie klatki mierzone w chwili początkowej ruchu (t = 0 s). v0 to prędkość klatki mierzona w chwili początkowej ruchu (t = 0 s). x to przemieszczenie klatki mierzone w chwili końcowej ruchu. v to prędkość klatki mierzona w chwili końcowej ruchu. a to przyspieszenie (wiesz, że przyspieszenie jest w tym przypadku stałe). Mała cyfra „0” jest częścią nazwy zmiennej. Takie małe litery i cyfry stanowiące części nazw zmiennych nazywamy indeksami dolnymi.
Nie ma powodu tworzyć dwóch zmiennych a0 i a, ponieważ wartość przyspieszenia jest przez cały czas stała.
Zaostrz ołówek Na naszym wykresie zależności prędkości od czasu zaznaczyliśmy chwilę początkową i chwilę końcową ruchu.
Prędkość
Wykres zależności prędkości od czasu wykreślony dla swobodnie spadającego obiektu.
Zmienne v i v0 są prędkościami — obydwie oznaczamy literą „v”. Jednocześnie zmienne te są różnymi niewiadomymi, ponieważ w przypadku jednej z nich korzystamy z indeksu dolnego „0”, a w przypadku drugiej nie.
Używaj tej samej litery do oznaczania niewiadomych będących różnymi wartościami tej samej wielkości fizycznej. Aby niewiadome nie myliły Ci się, korzystaj z indeksów dolnych.
b. Korzystając z wartości podanych na wykresie, przepisz podane w punkcie a. równanie do postaci zawierającej zmienne a, v0, v i t.
Chwila końcowa ruchu.
v Jeśli uznasz, że bazgranie bądź robienie dopisków na wykresie mogłoby być pomocne, nie wahaj się modyfikować v0 rysunku.
Chwila początkowa ruchu.
Oto jak zmieniałaby się prędkość klatki, gdyby ta nie uderzyła o ziemię.
0
t
c. Przekształć równanie, tak żeby miało postać „v = coś”.
Czas
a. Napisz znane sobie równanie wiążące ze sobą wielkości fizyczne: a, v i t.
jesteś tutaj 285
Równania ogólne
Zaostrz ołówek: Rozwiązanie Na naszym wykresie zależności prędkości od czasu zaznaczyliśmy chwilę początkową i chwilę końcową ruchu.
Prędkość
Wykres zależności prędkości od czasu wykreślony dla swobodnie spadającego obiektu.
b. Korzystając z wartości podanych na wykresie, przepisz podane w punkcie a. równanie do postaci zawierającej zmienne a, v0, v i t.
a = a =
v = v - v0
v
v = t v - v0
v - v0 t-0
t
c. Przekształć równanie, tak żeby miało postać „v = coś”.
a = v0 0
t = t - 0
t
Czas
a. Napisz znane sobie równanie wiążące ze sobą wielkości fizyczne: a, v i t.
Przyspieszenie = a =
miara zmiany prędkości w jednostce czasu. v t
at =
v - v0
Mnożymy obie strony równania przez t.
t v - v0 t
× t
v0 + at = v - v0 + v0 Teraz v stoi samo po lewej stronie równania.
v = v0 + at
Obustronnie dodajemy v0.
Zamieniamy strony równania.
Sprawiamy, że równania są bardziej ogólne, wstawiając do nich litery, na przykład „t” (dla oznaczenia czasu), a nie wartości takie jak 2,0 s?!
Powinieneś korzystać z możliwie najogólniejszych wersji równań, ponieważ równania w postaci ogólnej są najbardziej przydatne. W tej chwili zajmujesz się problemem spadającej klatki. Oczywiście mógłbyś wszystkie obliczenia prowadzić z uwzględnieniem konkretnych, znanych wartości liczbowych odpowiednich wielkości fizycznych (t = 2,0 s, a = 9,8 m/s2), ale w ten sposób otrzymałbyś równanie, które nadawałoby się do rozwiązywania dokładnie jednego jedynego zadania. Jeśli zdecydujesz się wszelkie rachunki wykonywać na literach, a dopiero po uzyskaniu ostatecznej formy równania litery zastąpić liczbami, znajdziesz tzw. równanie ogólne, z którego będziesz mógł korzystać zawsze wtedy, gdy zechcesz zająć się problemem dowolnego spadającego obiektu, ruchu samochodu, ruchu skutera wodnego… Dysponując ogólnym równaniem ruchu swobodnie spadającego ciała, będziesz w stanie rozwiązać każde zadanie, w którym pojawi się obiekt poruszający się ze stałym przyspieszeniem.
286
Rozdział 7.
Z równań w postaci ogólnej można korzystać wielokrotnie podczas rozwiązywania różnych zadań z fizyki.
Nie istnieją
głupie pytania
P: Dlaczego prędkość końcową oznaczyłaś literą v bez indeksu dolnego, a prędkość początkową nazwałaś v0?
O
: Oznaczanie wartości początkowych przemieszczenia i prędkości symbolami x0 i v0, natomiast wartości końcowych tych zmiennych symbolami x i v to ogólnie przyjęta konwencja. Można się z nią zetknąć w wielu podręcznikach oraz w trakcie rozmaitych sprawdzianów i egzaminów.
P: Ta konwencja wydaje się być mało ścisła. Prędkość
początkową oznaczamy symbolem v0, ale czas początkowy zaniedbujemy — nie nadajemy mu żadnej nazwy, tylko podstawiamy zamiast niego wartość 0 s.
O: Przyjmując omawianą konwencję, zakłada się, że w chwili
początkowej każdej sytuacji wartość zmiennej czasu wynosi 0 s. Indeks dolny „0” stojący przy literze v informuje nas, że mamy do czynienia ze zmienną, którą możemy nazywać „prędkością w chwili t = 0 s”. Jednak nie ma sensu mówić o zmiennej t0, która byłaby „czasem w chwili t = 0 s”. Po co wprowadzać oznaczenie t0, skoro wiemy, że t = 0 s wtedy, gdy t = 0 s?
P: Czy muszę używać symboli zgodnych z tą konwencją?
Niekiedy przemieszczenie oznacza się literą s, a nie x. Zdarza się również, że prędkość początkowa nazywana jest literą u, a nie v0. Cały ten bałagan wydaje się być nieco mylący!
O
: Przede wszystkim powinieneś rozumieć idee kryjące się za równaniami. Tak naprawdę nie ma większego znaczenia, jakimi literami oznaczasz zmienne. Rozwiązując zadania, możesz korzystać z symboli, do których jesteś przyzwyczajony.
Równania ruchu (część I)
P: W takim razie jaka idea kryje się za równaniami, nad uzyskaniem których teraz pracujemy?
O
: Wykresy i równania to dwie metody opisywania tego samego zjawiska znanego z prawdziwego świata. W tym rozdziale zajmujemy się wykresem i równaniem informującymi nas, co dzieje się z prędkością spadającej klatki.
P: Jasne! Tylko dlaczego opracowując równanie dla
spadającej klatki, musiałem korzystać z liter, zamiast znanych wartości odpowiednich wielkości fizycznych? Przecież dobrze wiem, jakie liczby należy wstawić zamiast v, v0, a i t!
O
: Chodzi o to, żeby móc korzystać z jednego równania wielokrotnie i w łatwy sposób rozważać różne warianty sytuacji, której przebieg badamy. Załóżmy, że dźwig, z którego Dingo chce zrzucić klatkę, znajduje się w innej odległości od zakrętu niż ta, którą znamy — w takim przypadku zmianie ulegnie również czas spadania klatki. Mając do dyspozycji równanie w postaci v = v0 + at, możesz policzyć wartość wielkości v dla dowolnego czasu trwania ruchu klatki. Jedyne, co musisz zrobić, to wstawić nowe wartości zmiennych w miejsce odpowiednich liter.
P: Czy to jedyny argument przemawiający za tym, żeby nie wstawiać od razu liczb do równania?
O
: Nie, jest jeszcze jeden powód, dla którego staramy się używać równań w postaci ogólnej. Otóż jeśli znamy ogólną postać równania, z którego korzystamy, obliczając prędkość klatki zrzucanej przez Dingo na Emu, jesteśmy w stanie rozwiązać każdy problem wiążący się z prędkością dowolnego obiektu poruszającego się ze stałym przyspieszeniem. Nawet jeśli wartość przyspieszenia okaże się inna niż 9,8 m/s2, będziemy mogli posłużyć się tym samym, ogólnym równaniem — wystarczy, że odpowiednie symbole zastąpimy liczbami opisującymi zupełnie nową sytuację.
Równanie pokazuje zależności zachodzące między różnymi zmiennymi. Możesz skorzystać z niego jak ze szczebla drabiny, który ułatwi Ci dotarcie tam, gdzie tak naprawdę chcesz się znaleźć. Równanie v = v0 + at pokazuje zależności między zmiennymi v, v0, a i t, ale nie zawiera zmiennej x, więc nie da się bezpośrednio z niego policzyć wartości przemieszczenia.
Poczekaj! Mieliśmy znaleźć równanie na przemieszczenie x, lecz jak na razie dysponujemy jedynie równaniem, w którym x w ogóle nie występuje! Czy nasze równanie przyda się do czegokolwiek?
Wiemy jednak, że przemieszczenie obiektu w jednostce czasu jest prędkością tego obiektu, zatem prędkość i przemieszczenie zależą od siebie nawzajem. I choć nie da się policzyć przemieszczenia klatki bezpośrednio z równania opisującego jej prędkość, możemy skorzystać z tego równania, żeby zbliżyć się do odpowiedzi na pytanie o to, jakie będzie przemieszczenie klatki po 2,0 s swobodnego spadku.
jesteś tutaj 287
Prędkość i przemieszczenie są ze sobą powiązane
Dysponujesz równaniem na prędkość spadającej klatki, ale co z tym przemieszczeniem? Korzystając z wiedzy o nachyleniu prostej w układzie współrzędnych i analizując wykres zależności prędkości od czasu, skonstruowałeś równanie v = v0 + at. Posługując się nim, jesteś w stanie policzyć prędkość v dowolnego obiektu po upływie czasu t (oczywiście musisz wiedzieć, jaka jest prędkość początkowa v0 obiektu oraz przyspieszenie a).
Notatnik będzie Ci przypominał o tym, co już zrobiłeś.
Równanie na prędkość Określając nachylenie prostej widocznej na wykresie zależności prędkości od czasu, można znaleźć wzór na przyspieszenie, a następnie przekształcić go tak, żeby otrzymać równanie na prędkość.
Prędkość [m/s]
Wykres zależności prędkości od czasu, wykreślony dla obiektu poruszającego się ze stałym przyspieszeniem.
Prędkość początkowa v0 = 0 m/s dla swobodnie spadającego ciała, które było nieruchome w początkowej chwili spadania.
v = v - v0
v
v0 t
0
t=t-0
Czas [s]
v = v0 + at
W przypadku swobodnie spadających obiektów przyspieszenie zawsze wynosi 9,8 m/s2 (dotyczy warunków ziemskich).
To równanie nie zawiera x, a właśnie x chciałbyś policzyć.
Korzystając z tego równania, możesz policzyć prędkość po upływie określonego czasu.
Tak naprawdę jednak chcielibyśmy móc policzyć przemieszczenie x po upływie określonego czasu. Mając do dyspozycji odpowiednie równanie, bylibyśmy w stanie powiedzieć, jaką odległość pokona klatka spadająca przez 2,0 s. Równanie na prędkość może okazać się przydatne nieco później, ponieważ prędkość i przemieszczenie są ze sobą jakoś powiązane, natomiast teraz musimy wykonać w naszych rozważaniach krok naprzód. Do tego będzie nam potrzebne równanie zawierające zmienną x…
288
Rozdział 7.
WYSIL
SZARE KOMÓRKI Skąd wziąć równanie zawierające przemieszczenie?
Równania ruchu (część I) A co ze średnią prędkością? Czy nie wiąże się ona jakoś z przemieszczeniem i czasem?
Obliczamy średnią prędkość, korzystając z wiedzy o całkowitym przemieszczeniu i całkowitym czasie trwania lotu klatki.
Prędkość średnia obiektu pokonującego Prędkość średnią klatki w okresie między chwilą początkową określony dystans i chwilą końcową spadku swobodnego obliczamy, dzieląc zmianę w określonym czasie położenia klatki przez czas trwania ruchu. ruchem zmiennym równa vśr = x t jest stałej prędkości, Wielkość vśr to prędkość średnia obiektu poruszającego się z jaką musiałby się ze zmienną prędkością chwilową i przebywającego w określonym czasie określony dystans. Gdyby ów obiekt miał przebyć ten poruszać ów obiekt, sam dystans, poruszając się ze stałą prędkością, prędkość żeby przebyć ten ta musiałaby być równa prędkości średniej obliczonej dla przypadku ruchu zmiennego. sam dystans w tym Ponieważ x jest zmianą położenia obiektu między punktami samym czasie ruchem początkowym i końcowym, równanie na prędkość średnią jednostajnym. zawiera zmienną x, której wartość chcemy umieć policzyć.
Symbolem x oznaczyliśmy przemieszczenie w chwili końcowej spadku swobodnego.
Zaostrz ołówek
Przemieszczenie
Wykres zależności przemieszczenia od czasu wykreślony dla swobodnie spadającego obiektu.
a. Na wykresie zależności przemieszczenia od czasu narysuj linię odzwierciedlającą prędkość średnią obiektu między chwilami 0 i t. b. Korzystając z wykresu, napisz równanie na prędkość średnią vśr, zawierające zmienne x0, x oraz t.
x
x0
t
0
Czas
Można obliczyć prędkość średnią, z jaką poruszał się obiekt między chwilą początkową a chwilą końcową swobodnego spadku.
jesteś tutaj 289
Rozwiązanie zaostrzonego ołówka
Zaostrz ołówek: Rozwiązanie Przemieszczenie
Wykres zależności przemieszczenia od czasu wykreślony dla swobodnie spadającego obiektu.
1. Prędkość średnia to nachylenie tej linii.
a. Na wykresie zależności przemieszczenia od czasu narysuj linię odzwierciedlającą prędkość średnią obiektu między chwilami 0 i t. b. Korzystając z wykresu, napisz równanie na prędkość średnią vśr, zawierające zmienne x0, x oraz t.
Prędkość średnia =
Całkowite przemieszczenie Całkowity czas
x
x t
vśr =
t
0
x - x0 t-0
x - x0
vśr =
x0
=
t
Czas
Można obliczyć prędkość średnią, z jaką poruszał się obiekt między chwilą początkową a chwilą końcową swobodnego spadku.
rędkość Równanie na p widocznej
ylenie prostej Określając nach i od czasu, żności prędkośc le za ie es kr wy na ieszenie, wzór na przysp można znaleźć tak, żeby zekształcić go a następnie pr . ść ko anie na pręd otrzymać równ czasu, ści prędkości od Wykres zależno iektu poruszającego ob dla ny ślo kre wy zeniem. stałym przyspies Prędkość [m/s] się ze
Równanie na prędkość średnią Korzystając z widocznej na wykresie zależności przemieszczenia od czasu, można znaleźć wzór na prędkość średnią. Przemieszczenie [m]
Wykres zależności przemieszczenia od czasu, wykreślony dla obiektu poruszającego się ze stałym przyspieszeniem.
x
v = v - v0
v
x0 v0
t 0
Czas [s]
t=t-0
v = v0 + at 290
Rozdział 7.
0
vśr =
t
x - x0 t
Czas [s]
To równanie zawiera zmienną x, którą chcę policzyć!
Równania ruchu (część I) Coś tu nie gra! Co prawda dysponujemy już równaniem zawierającym zmienną x, ale nie znamy prędkości średniej spadającej klatki, która również pojawia się w tym równaniu! Z tego wynika, że nadal nie jesteśmy w stanie policzyć wartości przemieszczenia. Po co w takim razie zajmowaliśmy się wzorem na prędkość średnią klatki?!
To prawda, nie znamy średniej prędkości spadającej klatki. Chyba możemy stwierdzić, że wykonałeś niemałą pracę — rysując i analizując odpowiednie wykresy, wymyśliłeś dwa poniższe równania: x - x0 v = v0 + at oraz vśr = . t W drugim równaniu widzimy x, czyli zmienną, którą chcemy policzyć. Niestety, w równaniu tym znajduje się również zmienna vśr — średnia prędkość spadającej klatki. Ponieważ nie wiesz, jaka jest wartość średniej prędkości vśr, nie możesz za pomocą tego równania wyznaczyć dla Dingo wysokości dźwigu, czyli wartości zmiennej x. Mimo to nie da się ukryć, że poczyniłeś widoczne postępy…
Czyż nie byłoby wspaniale, gdybyśmy mogli policzyć wartość średniej prędkości innym sposobem? Niestety, wiem, że to tylko marzenia…
x0 = 0 m
Chcesz policzyć x.
Znasz wartość x0. Znasz wartość t.
t = 2.0 s x=?
vśr =
x - x0 t
Nie znasz wartości vśr, więc nie możesz policzyć x.
jesteś tutaj 291
Nieznane zmienne i podstawienia Mamy więc dwa równania — to wygląda na całkiem niezły start.
¨t = t - 0
v = v0 + at
vśr =
x - x0 t
Kuba: Zobaczmy, co możemy zrobić z naszymi równaniami. Przy zmiennej x postawię znak zapytania, ponieważ to jej wartości szukamy. Przy zmiennych, których wartości znamy, narysuję „ptaszki”, natomiast zmienne o wartościach nieznanych zaznaczę krzyżykiem. ¨t = t - 0
v = v0 + at
vśr =
x - x0 t
Kuba: Hmm… Żadne z równań nie wygląda obiecująco. Z równania po lewej stronie możemy policzyć prędkość v, ale wartość tej zmiennej nas nie interesuje. Drugie z równań zawiera przemieszczenie x, czyli zmienną, której wartość chcemy poznać… Niestety, widzimy w nim również prędkość średnią vśr o nieznanej wartości. Krzysiek: Czy możemy się posłużyć jakimś dodatkowym równaniem? Franek: Co masz na myśli? Krzysiek: Nie znamy wartości vśr, prawda? Moglibyśmy tak przekształcić równanie zawierające x, żeby przyjęło postać „x = coś”, a następnie podstawić do niego wartości poszczególnych zmiennych, oprócz wartości zmiennej vśr. Gdybyśmy na tym etapie pracy znaleźli jeszcze jedno równanie, za pomocą którego dałoby się wyznaczyć wartość prędkości średniej… Franek: Podoba mi się twój sposób rozumowania, ale przecież już wyznaczyliśmy prędkość średnią vśr jedyną znaną nam metodą, czyli określając nachylenie prostej na wykresie zależności przemieszczenia od czasu. Kuba: Nie ma co się załamywać, mamy przecież wykres zależności prędkości od czasu! Przyjrzyjmy się mu dokładniej — może wymyślimy drugie równanie zawierające vśr. Krzysiek: Może coś być w tym, co mówisz… Zobaczmy, co da się zrobić!
292
Rozdział 7.
Jeśli w równaniu, z którego korzystasz, znajduje się zmienna o nieznanej wartości, spróbuj przypomnieć sobie lub znaleźć inne równanie również zawierające tę zmienną.
Równania ruchu (część I)
Poszukaj średniej prędkości na wykresie zależności prędkości od czasu
Chcesz policzyć x.
x0 = 0 m
Ale nie znasz
wartości vśr. Do tej pory udało Ci się wymyślić jedno równanie, z którego można policzyć średnią prędkość vśr spadającej klatki. Uzyskałeś je, analizując wykres zależności przemieszczenia od czasu. vśr =
Pora, żebyś posłużył się swoją intuicją i umiejscowił vśr na wykresie zależności prędkości od czasu. Jeśli uda Ci się to zrobić, znajdziesz drugie równanie, zawierające prędkość średnią spadającej klatki. (Gdy już będziesz w stanie policzyć średnią prędkość klatki, uda Ci się określić przemieszczenie, którego tak naprawdę szukasz!).
Jeśli zdołasz znaleźć jeszcze jedno równanie zawierające vśr, będziesz w stanie wykonać odpowiednie podstawienie i w efekcie „pozbyć się niewygodnej zmiennej”.
x - x0 t
t = 2.0 s x=?
Linia prędkości średniej powinna znaleźć się gdzieś między v0 i v.
Zaostrz ołówek
a. Zaznacz na wykresie prędkość średnią dla klatki w przedziale czasu od 0 s do t.
Prędkość
Wykres zależności prędkości od czasu wykreślony dla swobodnie spadającego obiektu.
v - v0 vśr = 2
v
v + v0 vśr = t v0 0
t
Czas
b. Wyjaśnij, dlaczego właśnie tak narysowałeś vśr?
c. Przyjrzyj się równaniom wypisanym po prawej stronie wykresu i zakreśl to, które najbardziej pasuje do linii naniesionej przez Ciebie na wykresie.
v - v0 vśr = t v + v0 vśr = 2 jesteś tutaj 293
Rozwiązanie zaostrzonego ołówka Linia prędkości średniej powinna znaleźć się gdzieś między v0 i v.
Zaostrz ołówek: Rozwiązanie
a. Zaznacz na wykresie prędkość średnią dla klatki w przedziale czasu od 0 s do t.
Prędkość
Wykres zależności prędkości od czasu wykreślony dla swobodnie spadającego obiektu.
v - v0 vśr = 2
v
v + v0 vśr = t
vśr
v0 0
t
Czas
b. Wyjaśnij, dlaczego właśnie tak narysowałeś vśr? Wydaje mi się, że vśr znajduje się dokładnie w połowie odległości między v0 i v.
v - v0 vśr = t
Co więcej, uważam, że wartość vśr jest średnią arytmetyczną z v0 i v. Zakreśliłem równanie, w którym suma v0 i v została podzielona przez dwa. Równanie to odpowiada wzorowi na średnią arytmetyczną liczoną z dwóch liczb.
c. Przyjrzyj się równaniom wypisanym po prawej stronie wykresu i zakreśl to, które najbardziej pasuje do linii naniesionej przez Ciebie na wykresie.
v + v0 vśr = 2
A mnie się nie udało wybrać żadnego równania. Do każdego z proponowanych równań podstawiłam v0 = 0 oraz t = 2, ponieważ takie liczby pojawiły się w opisie problemu Dingo i klatki na Emu. Niestety, po podstawieniu do nich wspomnianych liczb wszystkie równania dały dokładnie ten sam wynik!
Właściwe równanie daje poprawne wyniki dla WSZYSTKICH wartości v0 i t. Jeżeli Ty także próbowałeś wstawiać do powyższych równań dane, które podał Dingo — gratuluję! — Twój tok rozumowania jest właściwy. Mimo wszystko wciąż możesz nie wiedzieć, które z podanych równań jest tym szukanym. Aby znaleźć odpowiedź na to pytanie, powinieneś spróbować wstawić do każdego z równań różne, inne niż zna Dingo, wartości v0 i t i zobaczyć, co się stanie. Nawet jeśli wiesz, które równanie jest poprawne, nie zaszkodzi przetestować go za pomocą liczb. Zawsze dobrze jest upewnić się, że ma się rację.
294
Rozdział 7.
Równania ruchu (część I)
Sprawdzaj równania, z których korzystasz, wstawiając do nich różne liczby Jeśli nie masz pewności, czy równanie, z którego chcesz skorzystać, jest prawidłowe, możesz to sprawdzić, wstawiając do niego dowolnie wybrane wartości liczbowe zmiennych i oceniając sensowność otrzymanych wyników. W tej chwili dysponujesz czterema równaniami na vśr, z których powinieneś wybrać tylko jedno (nie istnieje możliwość, że wszystkie równania są poprawne!). Czas wstawić do każdego z równań różne wartości v, v0 i t, a następnie przyjrzeć się otrzymanym wynikom i ocenić, czy ich rząd wielkości nie kłóci się z rozsądkiem.
Prędkość v0 ciała, które leci w dół, gdy uruchamiamy stoper, Możemy przyjąć dowolną wartość czasu nie może być równa 0 m/s. (nie musimy wstawiać wartości 2,0 s).
Prędkość Wyk res zależności prędkości od czasu wyk reślony dla swo bodnie spadającego obiektu. v
v0
0
t
Zaostrz ołówek Wypełnij tabelkę wartościami vśr, otrzymanymi po wstawieniu różnych wartości v0, v i t do podanych równań.
Potencjalnie poprawne równanie na vśr
vśr =
v - v0 2
vśr =
v + v0 t
vśr =
v - v0 t
vśr =
v + v0 2
v0 = 0 m/s v = 10 m/s t=5s
v0 = 0 m/s v = 10 m/s t = 100 s
Czy wartość średniej prędkości odpowiada Twoim oczekiwaniom?
v0 = 9 m/s v = 10 m/s t=5s
Czas
Czy korzystając z równania, otrzymałeś prawidłową jednostkę prędkości?
Czy równanie jest dobrze sKROJone?
10 m/s - 0 m/s = 5 m/s 2
jesteś tutaj 295
Czy przyspieszenie jest stałe?
Zaostrz ołówek: Rozwiązanie
Potencjalnie poprawne równanie na vśr
vśr =
v - v0 2
v + v0 vśr = t
Wypełnij tabelkę wartościami vśr, otrzymanymi po wstawieniu różnych wartości v0, v i t do podanych równań.
v0 = 0 m/s v = 10 m/s t=5s
10 m/s - 0 m/s = 5 m/s 2
10 m/s + 0 m/s 5 s
v - v0 vśr = t
10 m/s - 0 m/s
v + v0 vśr = 2
10 m/s - 0 m/s
Prawidłowe równanie na vśr.
5 s
2
v0 = 0 m/s v = 10 m/s t = 100 s 10 m/s - 0 m/s 2
10 m/s + 0 m/s = 2 m/s2
100 s
10 m/s - 0 m/s = 2 m/s2
100 s
10 m/s + 0 m/s = 5 m/s
2
v0 = 9 m/s v = 10 m/s t=5s 10 m/s - 9 m/s
= 5 m/s
= 0,1 m/s2
2
10 m/s + 9 m/s 5 s
= 0,1 m/s2 10 m/s - 9 m/s 5 s
10 m/s + 9 m/s = 5 m/s
2
Czy równanie jest dobrze sKROJone?
Nie. W trzeciej kolumnie powinien = 0,5 m/s pojawić się wynik będący wartością z przedziału od 9 m/s do 10 m/s. Wynik jest spoza przedziału.
= 3,8 m/s
2
= 0,2 m/s2
= 9,5 m/s
Równanie, które udało nam się znaleźć, działa dla obiektów poruszających się ze stałym przyspieszeniem, prawda?
Nie. Jednostki się nie zgadzają. Poza tym wyniki z drugiej i trzeciej kolumny są za małe. Nie. Jednostki się nie zgadzają. Poza tym wyniki z drugiej i trzeciej kolumny są za małe. Tak. Wszystkie obliczone wartości vśr mieszczą się w przedziałach od v0 do v, co ma sens.
Prędkość
Linię vśr rysuje się w połowie przedziału wyznaczanego przez v0 i v wtedy, gdy przyspieszenie jest stałe.
To prawda — wzór na średnią prędkość byłby vśr inny, gdyby przyspieszenie nie było stałe. Znalezione równanie jest poprawne tylko dlatego, że na wykresie zależności prędkości klatki od czasu widnieje linia prosta (co oznacza, że klatka porusza się ze stałym przyspieszeniem). Prędkość
296
Rozdział 7.
Gdybyś nie wiedział, co dzieje się z prędkością klatki w przedziale od v0 do v , nie mógłbyś obliczyć średniej prędkości klatki. Jeśli ktoś bardzo długo poruszałby się ze stałą prędkością 1 m/s, a później na chwilę nagle przyspieszył do 5 m/s, nie moglibyśmy powiedzieć, że ów ktoś poruszał się ze średnią prędkością równą 3 m/s. Wynika to z faktu, że w trakcie prawie całego ruchu prędkość była niewielka. v śr
Czas Jeżeli przez większość CZASU trwania ruchu przemieszczasz się powoli, Twoja średnia prędkość vśr będzie niewielka.
Czas
Równania ruchu (część I)
Obliczamy przemieszczenie klatki! Korzystając z wykresów zależności przemieszczenia od czasu i prędkości od czasu, opracowałeś równania opisujące swobodnie spadającą klatkę. Teraz możesz użyć tych równań do obliczenia wartości przemieszczenia klatki po upływie 2,0 s!
Zaostrz ołówek
Jeszcze jedno równanie na prędkość średnią Korzystając z widocznej na wykresie zależności prędkości od czasu, można znaleźć wzór na prędkość średnią. Wykres zależności przemieszczenia od czasu, wykreślony dla obiektu poruszającego się ze stałym przyspieszeniem.
Prędkość [ms-1]
v
Równanie na prędkość średnią v śr
a. Narysuj schematyczny obrazek przedstawiający dźwig z klatką, a następnie zaznacz na nim wartości i (lub) wektory x, x0, v0, v, a i t. W ten sposób wszystko, co wiesz, zamkniesz w jednym rysunku.
Korzystając z widocznej na wykresie v0 zależności przemieszczenia od czasu, 0 znaleźć wzór na prędkość t można średnią. Czas
v + v0 vśr = 2
Przemieszczenie [m]
Klatka ma spadać 2,0 s; przyspieszenie, będące wynikiem działania siły grawitacji, wynosi 9,8 m/s2.
b. Korzystając z wiedzy, jaką dysponujesz, policz v.
[s]
Wykres zależności przemieszczenia od czasu, wykreślony dla obiektu poruszającego się ze stałym przyspieszeniem.
x rędkość Równanie na p widocznej
ylenie prostej Określając nach i od czasu, żności prędkośc le za , na wykresie przyspieszenie znaleźć wzór na by że moż k, x na ta zekształcić go t a na0stępnie pr . Czas ie na prędkość [s] an wn otrzymać ró 0
vśr =
x - x0 t
czasu, ści prędkości od Wykres zależno iektu poruszającego ob wykreślony dla yspieszeniem. stałym prz Prędkość [m/s] się ze
c. Korzystając z wyniku obliczeń z punktu b., policz vśr.
To równanie zawiera zmienną x, którą chcę policzyć!
v = v - v0
v
v0
t 0
d. Korzystając z wyniku obliczeń z punktu c., policz x.
Czas [s]
t=t-0
v = v0 + at
jesteś tutaj 297
Rozwiązanie zaostrzonego ołówka Klatka ma spadać 2,0 s; przyspieszenie, będące wynikiem działania siły grawitacji, wynosi 9,8 m/s2.
Zaostrz ołówek: Rozwiązanie
a. Narysuj schematyczny obrazek przedstawiający dźwig z klatką, a następnie zaznacz na nim wartości i (lub) wektory x, x0, v0, v, a i t. W ten sposób wszystko, co wiesz, zamkniesz w jednym rysunku.
t = 0 s x0 = 0 m
v0 = 0 m/s a = 9,8 m/s2
x = ? m t = 2,0 s
v = ? m/s
b. Korzystając z wiedzy, jaką dysponujesz, policz v. Możesz również wpisać wartość obliczoną w rozdziale 6.
v = v0 + at v = 0 m/s + 9,8 m/s2 × 2,0 s v = 19,6 m/s 20 m/s (wynik zaokrąglony do dwóch cyfr znaczących)
c. Korzystając z wyniku obliczeń z punktu b., policz vśr. vśr =
v + v0
2 vśr = 10 m/s
=
20 m/s + 0 m/s 2
d. Korzystając z wyniku obliczeń z punktu c., policz x. vśr =
x - x0 t
x - x0 = vśrt x = vśrt + x0 x = 10 m/s × 2,0 s + 0 m
Teraz już wiesz, jak wysoki powinien być dźwig! Właśnie policzyłeś wartość przemieszczenia swobodnie spadającej klatki po 2,0 s. Inaczej mówiąc, wiesz, jak wysoki powinien być dźwig — to wspaniałe osiągnięcie! Dingo nareszcie będzie w stanie złapać Emu i zatrzymać go w jednym miejscu przez czas dostatecznie długi, by mógł mu wręczyć zaproszenie na swoje przyjęcie urodzinowe…
Zaczynając rozwiązywać zadanie z fizyki, zawsze wykonuj odręczny rysunek, na którym znajdą się wszystkie niezbędne informacje.
x = 20 m
Każda z części zadania wymaga posłużenia się innym równaniem; wszystkie potrzebne równania opracowałeś na podstawie wykresów.
298
Rozdział 7.
Po narysowaniu obrazka i wypisaniu danych staraj się policzyć wszystko to, co jest niezbędne, żeby móc udzielić odpowiedzi na pytanie zawarte w treści zadania.
Równania ruchu (część I)
Teraz Dingo chciałby dowiedzieć się czegoś więcej
Czy powiesz mi, jak się liczy przemieszczenie dla dowolnej wartości czasu?
Dingo przyszedł do Ciebie ze smutnymi wieściami: okazało się, że jego dźwig jest za niski. Poza tym nie wie, gdzie będzie musiał ustawić dźwig podczas następnej próby schwytania Emu, więc chciałby być przygotowany na każdą okoliczność. Innymi słowy, Dingo chce wiedzieć, w jaki sposób można określić przemieszczenie dla dowolnej wartości czasu, nie wiadomo bowiem, jak długo Emu będzie biegł do celu, gdy dźwig zostanie ustawiony w miejscu innym niż dotychczas.
Przecież potrafimy to zrobić, prawda? Najpierw, znając czas i przyspieszenie, liczy się prędkość, następnie, wiedząc, jaką wartość ma prędkość, oblicza się prędkość średnią, na końcu zaś, korzystając z wartości prędkości średniej, można policzyć przemieszczenie!
Nie warto robić tego wszystkiego za każdym razem, gdy chce się policzyć przemieszczenie! Masz rację, można liczyć przemieszczenie x, za każdym razem obliczając wartości zmiennych v i vśr, jednakże postępowanie zgodnie z tym schematem trudno nazwać efektywnym, ponieważ zabiera bardzo dużo czasu.
Dokładnie to zrobiłeś na poprzedniej stronie.
Tak naprawdę warto byłoby znaleźć równanie postaci „x = coś”, po którego prawej stronie znajdowałyby się zmienne o znanych wartościach (x0, a i t). Musimy więc w jakiś sposób pozbyć się z równań zmiennych pośrednich, jakimi są v i vśr, i napisać ogólne równanie, z którego będzie można korzystać podczas rozwiązywania kolejnych zadań tego samego typu.
Czas przeznaczony na szukanie nowego równania zwróci się, gdy zaczniesz z niego korzystać!
WYSIL
SZARE KOMÓRKI Czy byłbyś w stanie, posługując się równaniami, które już znasz, wymyślić sposób na pozbycie się zmiennych v i vśr z równania? (Wartości tych zmiennych nie są znane, więc nie chcesz mieć ich w równaniu).
jesteś tutaj 299
Podstawienia w równaniach
Pomocne okaże się podstawienie Załóżmy, że mamy dwa równania: e = 2b oraz e = c + d. Obydwie strony każdego z równań są sobie równe, co wynika z samej definicji równania.
=
e
2b
Obydwa równania są postaci „e = coś”.
W obydwu równaniach widzimy czynnik „e =”. Wynika z tego, że 2b jest tym samym, co e, oraz że suma c + d także równa się e.
e
=
c+d
W takim razie możemy zapisać nowe równanie: 2b = c + d, jeśli bowiem zarówno 2b, jak i c + d jest tym samym, co e, obydwa czynniki muszą równać się sobie nawzajem. Operację opisaną powyżej, polegającą na zastąpieniu jednego czynnika w równaniu innym, nazywamy podstawianiem; po wykonaniu podstawienia otrzymaliśmy równanie, w którym w ogóle nie występuje zmienna e. Zmienna e została po prostu wymieniona na inną zmienną, zupełnie jak ma to miejsce podczas meczów piłki nożnej, kiedy jeden zawodnik schodzi z boiska, a drugi wchodzi na boisko i kontynuuje grę za kolegę z drużyny.
2b
Wszędzie tam, gdzie w drugim z równań pojawia się „e”, możesz wpisać „2b” z pierwszego równania.
Po dokonaniu odpowiedniego podstawienia otrzymujemy równanie bez zmiennej „e”.
Dokonując odpowiedniego podstawienia, możesz pozbyć się z równania zmiennej, która wydaje się niezbyt pomocna.
300
Rozdział 7.
c+d
e
2b
=
c+d
Metoda podstawiania przydaje się, gdy w równaniu, z którego chcemy skorzystać, pojawia się trudna do zmierzenia wielkość fizyczna — w naszym przykładzie rolę takiej wielkości fizycznej spełnia zmienna e. Mając do dyspozycji dwa równania zawierające e, możemy dokonać odpowiedniego podstawienia i połączyć je w jedno równanie bez e. Nie martw się, jeśli w tej chwili nie bardzo wiesz, w jaki sposób metoda podstawień miałaby okazać się przydatna podczas rozwiązywania problemu wysokości dźwigu. Za chwilę wszystko się wyjaśni…
Równania ruchu (część I) Nie istnieją
głupie pytania
P
: Czy podstawień mogę dokonywać we wszystkich równaniach, jakie tylko przyjdą mi do głowy?
O: Z metody podstawień korzysta się tylko wtedy, gdy ma się
do dyspozycji kilka równań, w których występuje ta sama zmienna. Nie wszystkie równania muszą być ze sobą powiązane i zawierać tę samą zmienną (tak jak nie wszystkie klocki do gry w domino pasują do siebie nawzajem). Na przykład dwa równania a = b i c = d nie mają wspólnych zmiennych, więc nie możemy podczas pracy z nimi skorzystać z metody podstawień.
P
: A co z pytaniami, w których użyto tej samej litery do oznaczenia różnych wielkości fizycznych? Na przykład zarówno ciśnienie, jak i pęd oznacza się literą „p”.
O: Jeśli w dwóch równaniach występuje ta sama litera, lecz użyto
jej do oznaczenia różnych wielkości fizycznych, nie możesz dokonać podstawienia. Z metody podstawień korzysta się tylko wtedy, gdy w równaniach występuje dokładnie ta sama wielkość fizyczna.
P
: W trakcie niektórych egzaminów będę korzystał z równań podanych w tabelach. Skąd mam wiedzieć, co oznaczają litery we wzorach?
O: W niektórych tabelach znajdziesz legendy z odpowiednimi
wyjaśnieniami. Ponadto, próbując rozwiązać konkretne zadanie, powinieneś zorientować się, z jakiego działu fizyki pochodzi. Zazwyczaj tą samą literą oznacza się wielkości fizyczne omawiane w osobnych działach fizyki.
Z metody podstawień można korzystać tylko wtedy, gdy ma się do dyspozycji przynajmniej dwa równania, w których występuje co najmniej jedna i ta sama niewiadoma.
P
: Ale tak naprawdę nie mam ochoty w kółko przeglądać tabel, sprawdzając, co oznaczono taką czy inną literą.
O
: Dlatego właśnie dokładnie opisuję każdą wielkość fizyczną, która po raz pierwszy pojawia się w tekście, a później wielokrotnie przypominam Ci jej nazwę. W trakcie tego kursu poznasz wiele wielkości fizycznych oraz równań. Wiedza ta okaże się nieoceniona, gdy będziesz zdawał egzaminy, podczas których nie wolno korzystać z tabel wzorów!
P
: Twierdzisz więc, że jeśli oswoję się z równaniami, UŻYWAJĄC ich, nie będę musiał korzystać z tabel pomocniczych i w efekcie będę rozwiązywał zadania szybciej?
O: Właśnie tak! Dobrze jest móc zerknąć na kartkę z tabelą
wzorów, gdy chce się mieć pewność, że dobrze zapamiętało się dany wzór albo że poprawnie wykonało się rachunek jednostek. Czasami, nie będąc pewnym, jak zabrać się za rozwiązywanie zadania, można poszukać w tabeli pomocniczej inspiracji. Niemniej uczenie się równań poprzez ich zrozumienie i używanie to z całą pewnością najlepsza metoda przygotowywania się do wszelkich egzaminów.
P
: No dobrze, ale te przykładowe równania obrazujące korzystanie z metody podstawień nie są równaniami znanymi z fizyki!
O: To prawda. Dlatego czas powrócić do problemu dźwigu Dingo i w sposób praktyczny skorzystać z metody podstawiania.
Jeśli korzystasz z więcej niż jednego równania, pamiętaj, że we wszystkich równaniach ta sama zmienna powinna być oznaczana tak samo.
jesteś tutaj 301
Przekształcanie równań A co, jeśli zechcę pozbyć się z równania zmiennej, która nie będzie znajdowała się sama po żadnej z jego stron? W jaki sposób będę mogła wykonać podstawienie?
Jeśli jesteś w stanie odpowiednio Możesz w taki sposób przekształcić równanie, żeby zmienna, której chcesz się przekształcić pozbyć, stała sama po jednej z jego stron. przynajmniej jedno Jeśli w równaniach, którymi dysponujesz, vśr nie stoi samotnie z równań, z których po żadnej ze stron, przed wykonaniem podstawienia musisz chcesz się pozbyć przekształcić przynajmniej jedno z tych równań. jakiejś zmiennej, Dopiero po dokonaniu niezbędnych przekształceń niewygodną zmienną i otrzymaniu równania w postaci „vśr = coś”, możesz „coś” wstawić do drugiego równania wszędzie tam, gdzie znajduje możesz usunąć się w nim zmienna vśr. za pomocą metody podstawiania. Nie istnieją
głupie pytania
P
: Dlaczego metoda podstawiania jest użyteczna?
O
Korzystanie z metody podstawiania w zamian za obliczanie wartości zmiennych pośrednich jest na dłuższą metę bardziej opłacalne, ponieważ pozwala zaoszczędzić czas.
302
Rozdział 7.
: Czasami równanie, którym chcesz się posłużyć w trakcie wykonywania obliczeń, może zawierać zmienną o nieznanej wartości. Korzystając z metody podstawiania, będziesz w stanie napisać nowe równanie bez niewygodnej zmiennej, za pomocą którego dasz radę policzyć to, co tak naprawdę jest Ci potrzebne.
P
: W jaki sposób, korzystając z metody podstawiania, mogę pozbyć się z równania niewygodnej zmiennej?
O
: Po pierwsze, musisz znać jeszcze jedno równanie, które również zawiera niewygodną zmienną. Po drugie, powinieneś przekształcić jedno z równań tak, żeby niewygodna zmienna stała samotnie po jednej ze stron znaku „=”. Trzeci i ostatni krok polega na wstawieniu tego, czemu równa jest niewygodna zmienna, do nieprzekształconego równania wszędzie tam, gdzie znajduje się symbol oznaczający ową zmienną.
P
: Dlaczego po prostu nie liczy się wartości niewygodnej zmiennej i nie wstawia jej do drugiego równania?
O: Można tak robić, postępowanie takie
nie jest niepoprawne. Jednak przedstawione przez Ciebie podejście zakłada, że wszystkie obliczenia niezbędne do rozwiązania zadania określonego typu będziesz powtarzał za każdym razem, gdy postanowisz zmierzyć się z kolejnym zadaniem tego samego typu. Ponadto, obliczając wartości zmiennych pośrednich (takich, które nie są istotne same w sobie), niepotrzebnie zwiększasz ryzyko popełnienie błędu, na przykład na etapie przepisywania liczb do kalkulatora.
P
: Cóż, w takim razie wykonywanie podstawień można nazwać obliczaniem wartości zmiennych pośrednich za pomocą liter, a nie liczb, prawda?
O: Bardzo dobre spostrzeżenie! Zamiast podstawiać
do równania wartość obliczonej zmiennej pośredniej, wstawia się jej odpowiednik, stanowiący odpowiednią relację między innymi zmiennymi.
Równania ruchu (część I)
Pozbywaj się niechcianych zmiennych z równań, wykonując odpowiednie podstawienia Do tej pory, analizując wykresy, udało Ci się opracować trzy różne równania. Jednakże w równaniach tych pojawiły się zmienne v i vśr, których wartości nie znasz. Aby nie tracić czasu na obliczanie wartości zmiennych pośrednich, warto byłoby pozbyć się ich poprzez dokonanie odpowiednich podstawień. Jeśli uda Ci się ta sztuka, znajdziesz ogólne równanie, niezawierające zmiennych v i vśr, za pomocą którego będzie można policzyć przemieszczenie dla dowolnej wartości czasu. Równanie to przyda Ci się zarówno podczas szukania odpowiedzi na pytanie, jaki dystans pokona klatka spadająca przez dowolnie długi czas, jak i w trakcie rozwiązywania rozmaitych zadań dotyczących ruchu obiektów przemieszczających się ze stałym przyspieszeniem. Pora zrobić kolejny krok w przód i metodą podstawiania pozbyć się z równań, którymi dysponujesz, niechcianych zmiennych v i vśr.
Równania wyznaczone dla swobodnie spadającej klatki
v = v0 + at
vśr =
x - x0 t
vśr =
v + v0 2
Zaostrz ołówek Równania, które do tej pory opracowałeś, znajdują się w notatniku widocznym wyżej. Zmienne, których wartości są znane od samego początku, zostały zaznaczone „ptaszkami”. Zastanów się, której z dwóch zmiennych, v i vśr, będzie się łatwiej pozbyć w pierwszej kolejności, a następnie metodą podstawiania po prostu usuń ją z równań.
jesteś tutaj 303
Najpierw to, co łatwe
Zaostrz ołówek: Rozwiązanie
Równania, które do tej pory opracowałeś, znajdują się w notatniku widocznym wyżej. Zmienne, których wartości są znane od samego początku, zostały zaznaczone „ptaszkami”. Zastanów się, której z dwóch zmiennych, v i vśr, będzie się łatwiej pozbyć w pierwszej kolejności, a następnie metodą podstawiania po prostu usuń ją z równań.
v = v0 + at vśr = vśr
x - x0 t
Mam do dyspozycji dwa równania postaci „vśr = coś”, więc najpierw, korzystając z metody podstawiania, pozbędę się zmiennej vśr.
vśr =
v + v0 = 2
v + v0
oraz
2 v + v0 2
=
vśr =
x - x0 t
x - x0 t
Hmm… Ja postanowiłam w pierwszej kolejności pozbyć się v. Czy popełniłam błąd?
Warto zastanowić się nad najłatwiejszym sposobem prowadzenia obliczeń. Mając do dyspozycji dwa równania postaci „vśr = coś”, najprościej będzie wykonać podstawienie, korzystając właśnie z nich. Rozwiązując problem fizyczny, najrozsądniej jest zacząć od wykonania prostych czynności. Jeśli postanowisz od razu zająć się trudniejszymi częściami zadania, możesz narobić sobie zbędnych kłopotów i w efekcie nie znaleźć rozwiązania.
304
Rozdział 7.
Jeśli masz wpływ na kolejność wykonywania obliczeń, postaraj się ocenić, które obliczenia będzie najłatwiej przeprowadzić, i wykonaj je najpierw.
Równania ruchu (część I)
Kontynuujemy podstawienia… Teraz, po wykonaniu odpowiedniego podstawienia, mamy do dyspozycji równanie zawierające zmienne x i t, lecz pozbawione zmiennej vśr. Niestety, oprócz znanych zmiennych v0 i t w równaniu tym widzimy również zmienną v. Chcemy znaleźć ogólne równanie na x, którego rozwiązywanie nie zależałoby od znajomości wartości zmiennej v. Można tego dokonać, pozbywając się zmiennej v metodą podstawiania. W tym celu należy skorzystać z równania na v.
Równania po pozbyciu się z nich vśr
v = v0 + at
v + v0 x - x0 2 = t
Zaostrz ołówek a. Korzystając z dwóch dostępnych równań, metodą podstawiania pozbądź się zmiennej v. b. Po uzyskaniu nowego równania przekształć je tak, żeby przyjęło postać „x = coś”.
jesteś tutaj 305
Proste rozwiązania
v = v0 + at (1)
Zaostrz ołówek: Rozwiązanie Wygodnie jest numerować sobie równania, żeby w razie potrzeby można było się do nich łatwo odwoływać.
a. Korzystając z dwóch dostępnych równań, metodą podstawiania pozbądź się zmiennej v. Równanie (1) jest postaci „v = coś”. Nie zapominaj o wyjaśnieniach, co robisz i w jakim celu.
v + v0 x - x0 (2) = t 2
Przekształcam równanie (2) do postaci „v = coś”. v + v0
v = v0 + at
2 =
=
v + v0
=
v
=
Robię podstawienie. = Łatwiej będzie przekształcić do postaci „x = coś” równanie, w którym zmienna x znalazła się po lewej stronie.
2(x - x0)
- v0
t
=
x - x0
Obustronnie mnożymy przez 2.
t 2(x - x0)
Obustronnie odejmujemy v0.
t 2(x - x0) t
- v0
v0 + at
b. Po uzyskaniu nowego równania przekształć je tak, żeby przyjęło postać „x = coś”. 2(x - x0) t Obustronnie mnożymy przez t, dzięki czemu wyrażenie x - x0 nie jest przez nic dzielone.
Obustronnie dodajemy x0 i w ten sposób lewą stroną równania staje się samotnie stojąca zmienna x.
306
Rozdział 7.
- v0
2(x - x0) t
Obustronnie dodajemy v0, ponieważ chcemy, żeby po lewej stronie został tylko czynnik zawierający zmienną x.
=
v0 + at
=
2v0 + at
2(x - x0)
=
2v0t + at2
x - x0
=
v0t +
=
x0 +
x
1 2
Wykonujemy obustronne dzielenie przez 2, żeby wyrażenie x - x0 zostało samo po lewej stronie równania.
at 2 v0t +
1 2
at 2
Wyniki swoich obliczeń powinieneś przedstawiać w formie najprostszej z możliwych.
Równania ruchu (część I) Czy można by dla zaoszczędzenia czasu wykonać powyższe podstawienia bez uprzedniego przekształcania obydwu równań do postaci „v = coś”?
Jeśli rozumiesz prowadzone przez siebie obliczenia, możesz wykonywać podstawienia w inny sposób niż przedstawiony powyżej. Jeśli chciałbyś tylko jedno z równań przekształcić do postaci „v = coś”, a następnie w drugim zmienną v zastąpić tym „czymś” z pierwszego równania — nie ma problemu, możesz to zrobić. Takie obliczenia wyglądałyby jak poniższe. v =
v0 + at
(1)
Wstawiam v0 + at zamiast v w równaniu (2). v + v0 2 v0 + at + v0
2
=
=
x - x0 t
(2)
x - x0
t
Otrzymane równanie należy jeszcze przekształcić do postaci znanej z poprzedniej strony: x = x0 + v0t + 1/2at2 . Obliczenia prowadzone w sposób przedstawiony powyżej są poprawne. Najważniejsze jest, żebyś zawsze rozumiał, co robisz i dlaczego.
Zaostrz ołówek
To równanie udało Ci się wyprowadzić. Czy masz pewność, że jest ono poprawne?
x =
x 0 + v 0t +
1 2
at2
Wykonałeś kilka podstawień i otrzymałeś ładnie wyglądające równanie na x, składające się wyłącznie ze zmiennych, których wartości są znane. Należy zadać pytanie: czy Twoje równanie jest dobrze sKROJone? Wykorzystaj puste miejsce w tej ramce do wypisania wszystkich sposobów na sprawdzenie poprawności równania, jakie jesteś w stanie wymyślić. Pamiętaj, że równanie powinno być poprawne dla dowolnych wartości występujących w nim zmiennych.
Nie martw się, jeśli nie wiesz, jak przeprowadzić określony test. Na razie zostałeś poproszony tylko o napisanie, co zrobiłbyś, gdybyś wiedział, jak się to robi.
jesteś tutaj 307
Zawsze sprawdzaj wyniki
Zaostrz ołówek: Rozwiązanie
To równanie udało Ci się wyprowadzić. Czy masz pewność, że jest ono poprawne?
Wykonałeś kilka podstawień i otrzymałeś ładnie wyglądające równanie na x, składające się wyłącznie ze zmiennych, których wartości są znane. Należy zadać pytanie: czy Twoje równanie jest dobrze sKROJone? Wykorzystaj puste miejsce w tej ramce do wypisania wszystkich sposobów na sprawdzenie poprawności równania, jakie jesteś w stanie wymyślić. Pamiętaj, że równanie powinno być poprawne dla dowolnych wartości występujących w nim zmiennych.
x 0 + v 0t +
1 2
at2
K. — Kontekst. Z równania wynika, że x zależy od v0, a i t. Wydaje się, że zmienna x rzeczywiście powinna zależeć od tych zmiennych. R. — Rozmiar. Sądzę, że mógłbym wstawić do równania wartość t = 2,0 s i sprawdzić, czy wynik obliczeń będzie zgodny z otrzymanym przez nas wcześniej. Poza tym mógłbym przetestować równanie, wstawiając do niego inne wartości liczbowe. O. — Obliczenia. Myślę, że wszystkie podstawienia wykonałem prawidłowo. J. — Jednostki. Uważam, że należałoby sprawdzić jednostki, ale nie bardzo wiem, jak się za to zabrać.
Udało się! Wyprowadziłeś użyteczne równanie, dzięki któremu można policzyć przemieszczenie klatki! Otrzymane przez Ciebie równanie na przemieszczenie obiektu spadającego przez określony czas ma postać: x = x0 + v0t + at2 . Jak widać, nigdzie nie ma w nim zmiennych v ani vśr! Jednak wciąż nie masz pewności, czy to równanie jest poprawne. Przecież nie chcesz, żeby plany urodzinowe Dingo legły w gruzach przez jakiś błąd w obliczeniach.
Czy to równanie na pewno działa? Naprawdę bardzo chcę zaprosić Emu na swoje przyjęcie urodzinowe, ale żeby móc z nim porozmawiać, muszę go najpierw schwytać!
x =
Wyprowadzone równania należy sprawdzać, zanim zacznie się z nich korzystać. Metoda sprawdzająca związana z pytaniem „czy odpowiedź jest dobrze sKROJona” świetnie nadaje się do testowania wyników liczbowych, jednak nie wszystkie wchodzące w jej skład kryteria nadają się do sprawdzania poprawności równań. Dlatego właśnie wprowadzimy metodę W.J.W.P. W. — Wykres. Czy uzyskane równanie opisuje krzywą z wykresu? J. — Jednostki. Czy każdy człon wzoru ma tę samą jednostkę? W.P. — Wartości Próbne. Przetestuj równanie, wstawiając do niego skrajne wartości zmiennych albo wartości, które powinny doprowadzić do otrzymania znanego Ci wyniku. Sprawdzanie naszych równań zaczniemy od przyjrzenia się jednostkom. Gdy już biegle opanujesz przeliczanie jednostek, okaże się, że rachunek jednostek jest najszybszą z metod testowania wzorów.
308
Rozdział 7.
Równania ruchu (część I) Wykres Jednostki Wartości Próbne
Sprawdź równanie, sprawdzając Jednostki
Każdy z klocków to człon równania, czyli kawałek równania, który dodajemy do pozostałych kawałków lub który od nich odejmujemy.
Szybką metodą testowania poprawności równania jest sprawdzenie jednostki każdego z wyrazów tego równania (wyrazem bądź członem nazywamy kawałek równania dodawany do innych kawałków lub od nich odejmowany). Ponieważ wyrażenia typu „2 sekundy + 3 metry” są pozbawione sensu, możemy wykonywać sumy i różnice tylko tych wyrazów, które mają taką samą jednostkę. Stąd wniosek, że każdy człon wyprowadzonego przez Ciebie równania musi mieć dokładnie tę samą jednostkę. Wyraz równania może być albo pojedynczą zmienną, albo kilkoma zmiennymi i liczbami odpowiednio przez siebie pomnożonymi lub podzielonymi. Sprawdzając poprawność wyprowadzonego równania, musisz znać i kontrolować jednostki wszystkich zmiennych pojawiających się w tym równaniu.
Wszystkie człony wyprowadzonego przez Ciebie równania muszą mieć tę samą jednostkę, żeby dało się je do siebie dodawać i od siebie odejmować. Na jeden człon może składać się wiele liczb i zmiennych, mnożonych i dzielonych przez siebie.
Członem może być pojedyncza zmienna.
x
x0
v0t
1 2 2 at
Członem równania może być zarówno pojedyncza zmienna, jak i kilka zmiennych oraz liczb pomnożonych i (lub) podzielonych jedne przez drugie.
Zaostrz ołówek Niektóre komórki tabeli wypełniono za Ciebie.
Czy Twoje równanie jest sensowne? Innymi słowy, czy wszystkie jego człony mają taką samą jednostkę? Wypełnij tabelkę, żeby uzyskać odpowiedź na to pytanie. Kwadratowe nawiasy znaczą tyle, co „jednostka zmiennej”, a więc na przykład [x] = metr.
Człon
Jednostka zmiennej
Jednostka członu
x
x0
[x]
[x0]
[x]
Ponieważ mamy tu do czynienia z iloczynem zmiennych, możemy policzyć jednostkę całego członu, odpowiednio mnożąc jednostki tych zmiennych.
[x0]
½at2
v0t [v0]
[t]
m/s
s
[v0t] = m/s × s
[½]
[a]
[t]
[½at2] =
m s = m s ×
jesteś tutaj 309
Sprawdzaj jednostki Wykres Jednostki Wartości Próbne
Zaostrz ołówek:
Liczby są bezwymiarowe — nie mają jednostek.
Rozwiązanie Czy Twoje równanie jest sensowne? Innymi słowy, czy wszystkie jego człony mają taką samą jednostkę? Wypełnij tabelkę, żeby uzyskać odpowiedź na to pytanie. Kwadratowe nawiasy znaczą tyle, co „jednostka zmiennej”, a więc na przykład [x] = metr.
Człon
Jednostka zmiennej
Jednostka członu
½at2
v0t
x
x0
[x]
[x0]
[v0]
[t]
[½]
[a]
[t]
m
m
m/s
s
bez jednostek
m/s2
s
[x]
[x0]
m
m
Wszystkie wyrazy składające się na wyprowadzone przez Ciebie równanie mają taką samą jednostkę (metr), można więc powiedzieć, że równanie to wydaje się być sensowne.
[v0t] = m/s × s
2 2 [½at2] = m/s × s
m s2 = m s2 ×
m s = m s ×
Jednostką wszystkich członów równania jest metr, a więc test równania oparty na sprawdzaniu jednostek dał pozytywny wynik.
Wszystkie człony Twego równania mają dokładnie tę samą jednostkę.
x
x0
v0t
1 2 2 at
Jeśli którykolwiek z członów wyprowadzonego przez Ciebie równania ma inną jednostkę niż pozostałe człony, powinieneś poszukać błędów, które MUSIAŁY wkraść się do obliczeń. Równanie składające się z członów o różnych jednostkach zwyczajnie nie ma sensu.
Każdy CZŁON równania.
Wszystko, co dodajesz do siebie lub od siebie odejmujesz, musi mieć dokładnie tę samą JEDNOSTKĘ. 310
Rozdział 7.
Równania ruchu (część I) Wykres Jednostki Wartości Próbne Nie istnieją
głupie pytania
P: Dlaczego takie ważne jest, żeby wszystkie człony równania miały tę samą jednostkę?
O
P: Czy właściwie przeprowadzony test jednostek daje stuprocentową pewność, że równanie jest poprawne?
O
: Nie można dodawać członów o różnych jednostkach. Pytanie o wynik działania „2 sekundy + 3 metry” nie ma najmniejszego sensu, ponieważ nie da się dodać metra do sekundy.
: Nie, test jednostek nie daje całkowitej pewności. Sprawdzanie jednostek pozwoli Ci wyłapać te błędy w obliczeniach, które mają wpływ na jednostki.
P: Ale przecież można mnożyć i dzielić zmienne, których
P: Jakie błędy nie zmieniają jednostek członów równania? O: Na przykład: jeśli chcesz wszystkie wyrazy równania pomnożyć
wartości wyrażane są w odmiennych jednostkach, prawda?
O
: Tak. Na przykład dzieli się przemieszczenie przez czas, aby policzyć prędkość poruszającego się obiektu; jednostką prędkości jest metr podzielony przez sekundę.
P: Co powinienem zrobić, jeśli po wyprowadzeniu przeze
przez 2, ale zapomnisz o jednym z członów, popełnisz błąd, który nie zmienia jednostki tego członu. Liczba 2 nie ma żadnej jednostki, więc związanych z nią pomyłek nie wychwycisz podczas analizy jednostek.
: Jeśli tylko jeden człon ma inną jednostkę, zapewne popełniłeś jakiś drobny błąd podczas prowadzenia obliczeń.
Innymi błędami niezmieniającymi jednostek członów równania są pomyłki polegające na gubieniu i zamienianiu indeksów stojących przy nazwach zmiennych. Przykładem takiego błędu może być pisanie x zamiast x0. Obydwie podane tu zmienne mają tę samą jednostkę, więc rachunek jednostek nie wykaże różnicy między nimi.
P: Na jakie błędy w obliczeniach powinienem szczególnie
P: W takim razie jak wykrywa się błędy, które
mnie równania okaże się, że jeden z jego członów ma inną jednostkę niż pozostałe?
O
uważać, jakich się spodziewać?
O: Jeśli podczas sprawdzania jednostek poszczególnych członów
równania okaże się, że jeden człon ma inną jednostkę niż pozostałe, najprawdopodobniej popełniłeś błąd w trakcie przekształcania wzoru. Na przykład wyobraź sobie, że przekształcając jakieś równanie, chcesz podzielić wszystkie jego wyrazy przez t, ale wykonując dzielenie przez nieuwagę pomijasz jeden z członów.
nie wpływają na jednostki członów równania?
O
: Można porównać równanie z krzywą wykreśloną na odpowiednim wykresie, a także spróbować wstawić do niego skrajnie różniące się od siebie wartości zmiennych, żeby zorientować się, czy równanie to naprawdę opisuje rzeczywistość…
Jeśli wszystkie człony wyprowadzonego przez Ciebie równania mają taką samą jednostkę, możesz być z siebie zadowolony, ponieważ pozytywny wynik testu jednostek jest informacją, że zmierzasz w dobrym kierunku.
jesteś tutaj
311
Wykres Jednostki Wartości Próbne
Test skrajnych wartości
Sprawdź równanie, wstawiając do niego skrajne wartości zmiennych Znalazłeś równanie odpowiadające krzywej z wykresu zależności przemieszczenia od czasu, wykreślonej dla swobodnie spadającego obiektu: x = x0 + v0t + at2 . Ponadto sprawdziłeś, czy wszystkie człony tego równania mają taką samą jednostkę. Mimo to jeszcze nie możesz mieć pewności, że otrzymany wzór jest poprawny. Warto więc przetestować go, wstawiając do niego skrajne wartości zmiennych i porównując wyniki obliczeń z wiedzą o prawdziwym świecie. Sprawdzając swoje równanie, możesz chcieć dowiedzieć się, na przykład, co stałoby się, gdybyś przyjął, że czas wynosi 0 s, albo jaki wynik uzyskałbyś, zakładając, że prędkość początkowa jest bardzo duża. W prawdziwym życiu, mając 0 s czasu na przemieszczenie się, nie byłbyś w stanie zrobić nawet jednego kroku. Płynie stąd wniosek, że po czasie równym 0 s Twoje przemieszczenie byłoby takie samo, jak przemieszczenie początkowe x0. Twoje równanie ma postać: x = x0 + v0t + at2 . Jeśli przyjmiemy, że t = 0 s, człon v0t będzie równy 0, ponieważ dowolna liczba lub zmienna pomnożona przez zero daje zero. Oczywiście, człon at2 także równy jest 0. Wiedząc o tym, możesz zapisać swoje równanie tak: x = x0 + 0 + 0, albo po prostu tak: x = x0. Identyczny wniosek wysnułeś, myśląc o prawach rządzących prawdziwym światem!
x x
x0 x0
v0t
t=0
Jeśli wartość zmiennej wynosi zero, wartości wszystkich członów wzoru, w których pojawia się mnożenie przez tę zmienną, również równe są zeru.
1 2 2 at Jeśli przyjmiemy warunek t = 0 s, te dwa człony również będą równe zeru i znikną z równania.
Jeżeli zmienną w równaniu zastąpisz dużą liczbą, człony mnożone Jeśli przyjmiemy warunek t = 0 s, równanie przez tę zmienną również będą dużymi liczbami i staną się najbardziej przyjmuje postać x = x0, co zgadza się z naszymi znaczącymi częściami równania. Człony podzielone przez bardzo dużą oczekiwaniami, ponieważ mając do dyspozycji 0 s liczbę będą liczbami małymi, a tym samym przestaną grać istotną rolę czasu, nie zdążysz się nigdzie przemieścić!
Jeżeli liczba wstawiona w miejsce zmiennej będzie bardzo duża, człon równania mnożony przez tę zmienną także musi okazać się dużą liczbą. Jeśli zaś człon równania podzielimy przez bardzo dużą liczbę, powinniśmy w wyniku otrzymać liczbę małą.
312
Rozdział 7.
w równaniu. Dzieje się tak, ponieważ podzielenie jakiejś liczby przez bardzo dużą liczbę zawsze daje w wyniku małą liczbę. Opierając się na swoim doświadczeniu, możesz założyć, że obiekt, który porusza się z bardzo dużą prędkością początkową, przebędzie znaczny dystans. Twoje równanie jest postaci: x = x0 + v0t + at2. Jeśli założymy, że prędkość początkowa v0 jest duża, człon v0t również okaże się być dużą liczbą i stanie się najbardziej znaczącą częścią równania. W takim przypadku równanie, którego poprawność sprawdzamy, przyjmie postać „x = coś bardzo dużego”. Wniosek ten pokrywa się z naszymi oczekiwaniami opartymi na wiedzy o prawdziwym świecie.
Równania ruchu (część I) Wykres Jednostki Wartości Próbne
BĄDŹ równaniem
Wyobraź sobie, że jesteś równaniem. Co będzie się z Tobą działo, jeśli podstawi się do Ciebie WARTOŚCI SKRAJNE poszczególnych zmiennych? Na przykład, co się stanie, jeśli założymy, że przyspieszenie równe jest zeru? A co się stanie, jeśli przyspieszenie będzie bardzo duże? Co się stanie, gdy przyjmiemy, że czas to zero sekund? A co, gdy założymy, że zmienna opisująca czas ma bardzo dużą wartość? W jaki sposób Twój kształt zależy od v0? A teraz pytanie najważniejsze ze wszystkich: czy opisujesz rzeczywistość?!
x = x0 + v0t + ½ at 2 Wartość skrajna
t=0s
Co dzieje się w prawdziwym świecie?
Co dzieje się z równaniem?
Czy równanie opisuje to, co dzieje się w prawdziwym świecie?
Nie możesz się nigdzie przemieścić, bo nie masz na to czasu. x jest dużą liczbą, ponieważ v0t oraz ½at2 są najbardziej znaczącymi członami równania.
t jest dużą liczbą
a = 0 m/s2
a jest dużą liczbą
Równanie przyjmuje postać x = x0 + ½at2
v0 = 0 m/s
v0 jest dużą liczbą
Twoje przemieszczenie jest duże, gdyż w chwili początkowej poruszasz się z bardzo dużą prędkością.
jesteś tutaj 313
Wykres Jednostki Wartości Próbne
Bądź równaniem — rozwiązanie
BĄDŹ równaniem. Rozwiązanie Wyobraź sobie, że jesteś równaniem. Co będzie się z Tobą działo, jeśli podstawi się do Ciebie WARTOŚCI SKRAJNE poszczególnych zmiennych? Na przykład, co się stanie, jeśli założymy, że przyspieszenie równe jest zeru? A co się stanie, jeśli przyspieszenie będzie bardzo duże? Co się stanie, gdy przyjmiemy, że czas to zero sekund? A co, gdy założymy, że zmienna opisująca czas ma bardzo dużą wartość? W jaki sposób Twój kształt zależy od v0? A teraz pytanie najważniejsze ze wszystkich: czy opisujesz rzeczywistość?!
x = x0 + v0t + ½ at 2 Wartość skrajna
Co dzieje się w prawdziwym świecie?
Co dzieje się z równaniem?
Czy równanie opisuje to, co dzieje się w prawdziwym świecie?
Nie możesz się nigdzie przemieścić, bo nie masz na to czasu.
x = x0
Tak, z równania wynika, że zostajesz tam, gdzie byłeś, i nigdzie się nie przemieszczasz.
Twoje przemieszczenie jest duże, bo na przemieszczanie się masz dużo czasu.
x jest dużą liczbą, ponieważ v0t oraz ½at2 są najbardziej znaczącymi członami równania.
Tak, z równania wynika, że Twoje przemieszczenie jest duże.
Poruszasz się ze stałą prędkością.
Równanie przyjmuje postać x = x0 + v0t.
Tak. Otrzymane równanie przypomina wzór: przemieszczenie = szybkość × czas, pomijając fakt, że jest wektorowe i zawiera człon x0.
a jest dużą liczbą
Prędkość bardzo szybko rośnie.
Wraz z upływem czasu człon ½at2 staje się coraz bardziej znaczący, ponieważ zwiększa się wartość czynnika t2.
Tak, z równania wynika, że coraz bardziej przyspieszasz.
v0 = 0 m/s
Przemieszczenie x zależy tylko od przyspieszenia i zmiennej x0, jako że prędkość początkowa wynosi 0 m/s.
Równanie przyjmuje postać x = x0 + ½at2
Tak, z równania wynika, że przemieszczenie zależy od przyspieszenia oraz x0 i nie zależy od v0.
v0 jest dużą liczbą
Twoje przemieszczenie jest duże, gdyż w chwili początkowej poruszasz się z bardzo dużą prędkością.
Wartość zmiennej x jest duża, bo człon v0t staje się najbardziej znaczącym członem równania.
Tak, z równania wynika, że Twoje przemieszczenie jest duże.
t=0s
t jest dużą liczbą
a = 0 m/s2
314
Rozdział 7.
Równania ruchu (część I) Wykres Jednostki Wartości Próbne
Magnesiki z historyjkami o równaniach i wykresach - $ $ 0 $1 $2 " " ! $ 2 " - "$ 3435675 68 9 5 " ":" " " $" ; $ " $ - $ '% "# *'-" # 4 %0 6%#"0% 3%&%*4 B!#% - %%"4 3! % 0C*"
D15# !! 1 !# 1 E 4" %" % F! #" 0!* %# G %&"% %&%%"H0!* # 3'%' 134 % +1C*" !;)%-* 4- %' -7" % ! #9%
%%416"#
0! !0%-% 54 % 1 3'"!#% %! C"!%&%
jesteś tutaj 599
jednostki
Twój świat
spadanie zachowanie energii przyspieszenie
wykres
skalar punkty szczególne
doświadczenie ciężar
siła
Różnica w wysokości? Użyj zasady zachowania energii!
składowa
czas
Pitagoras
zachowanie pędu
moment siły
energia
podstawienie
równania ruchu
popęd siły
Bądź częścią problemu
równanie
stałe przyspieszenie
notacja naukowa przemieszczenie
siła normalna
wektor
szybkość
energia potencjalna grawitacji
droga trygonometria
prędkość
tarcie
diagram rozkładu sił
symetria nachylenie
objętość
praca
prawa Newtona
Czy odpowiedź jest dobrze sKROJona? powierzchnia
Moment siły
masa
Przyczyna obrotów. Jest równy iloczynowi prostopadłej do ramienia składowej siły przez odległość od punktu przyłożenia tej siły do osi obrotu.
Praca
Pojawia się podczas przesuwania ciała przeciwnie do kierunku działania siły. Wykonana praca = siła × przesunięcie w kierunku równoległym do siły.
600
Energia
Zdolność ciała do wykonania pracy.
Energia
Zdolność ciała do wykonania pracy wynikająca ze zwiększenia wysokości
potencjalna
położenia tego ciała.
Zachowanie
Całkowita energia układu przed zajściem zmiany jest równa całkowitej
energii
energii układu po zajściu zmiany. Dlatego mówimy, że energia jest zachowana.
Rozdział 13.
Moment siły i praca
Niezbędnik fizyka
„Zerowy wypadkowy moment
siły”
czenia siły Gdy stajesz przed zadaniem obli żeniu poło m cny obe w mającej utrzymać musisz tu, obro nia ona ciało zdolne do wyk siły. entu mom cie poję przypomnieć sobie więcej, ni ej, mni ni a, acz Takie polecenie ozn się ia wan zero k une war że musisz znaleźć sił. entu wypadkowego mom entów sił, Zanim zaczniesz obliczenia mom zmieniaj nie i tu ustal dodatni kierunek obro go do zakończenia obliczeń.
„Czy zauważyłeś różnicę?” Wszelkiego rodzaju różnice są przyczyną zmian zachodzących w układzie, których skutkiem jest przekazanie energii. Gdy końcowa wysokość położenia ciała zmieni się w stosunku do jego początkowej wysokości położenia, zastanów się, czy nie warto rozwiązać tego problemu, korzystając z zasady zachowania energii. Unikniesz wtedy wykonywania żmudnej analizy dynamicznej.
Podnoszenie ciał Z punktu widzenia za sad fizycznych do podniesienia ciała na jakąś wysokość wystarczy zadziałać na nie minimalną siłą równą jego ciężarowi (chyba że w zadaniu pojawia się tarcie). Wynika to bezpośrednio z I zasady dynamiki Newtona, któ ra stwierdza, że ciało, na które nie działa siła wypadkowa, będzie po ruszać się ze stałą prędkością. Oznacza to, że gdy „szturchniesz” lekko cia ło na rozruch, a ono zacznie już poru szać się w górę, utrzyma swoją prędkoś ć tak długo, jak długo będzie dział ać na nie siła równoważąca jego cię żar.
y Wykonywanie prac y jest jednym Wykonywanie prac zywania energii. ka ze sposobów prze konujesz Podnosząc ciało, wy le ciężkości pracę przeciwko si n sposób energię i zwiększasz w te cji tego ciała. potencjalną grawita ło, wykonujesz Gdy popychasz cia le tarcia pracę przeciwko si kszasz energię ię zw i jednocześnie ła oraz wewnętrzną tego cia ma kontakt. ą ór kt z powierzchni,
jesteś tutaj 601
Właśnie zapoznałeś się z rozdziałem 13. niniejszej książki. Twój przybornik fizyka wzbogacił się o nowe umiejętności, które okażą się przydatne podczas rozwiązywania problemów fizycznych oraz sprawdzania poprawności odpowiedzi udzielanych na pytania będące częścią zadań z fizyki.
602
Rozdział 13.
14. Zasada zachowania energii
Ułatw sobie życie Mówisz serio? Przez dziesięć minut tłumaczył na siłach i składowych wektorów, jak wiesza kapelusz na wieszaku? Człowieku, przecież wystarczy go podnieść i powiesić!
Po co się męczyć, skoro można ułatwić sobie życie? Na razie rozwiązywałeś wszystkie problemy, posługując się równaniami ruchu, siłami i składowymi wektorów. To doskonałe narzędzia, ale czasami wiążą Cię na długi czas w skomplikowanych obliczeniach matematycznych. Z tego rozdziału dowiesz się, jak zauważać, kiedy możesz uprościć rozwiązanie skomplikowanego problemu, posługując się zasadą zachowania energii.
to jest nowy rozdział 603
Co mi to przypomina? Zabójczy tor! Nie mogę doczekać się chwili, kiedy zedrę na nim płozy. Oczywiście, gdy będzie już bezpieczny!!
Jedyny w swoim rodzaju tor bobslejowy Wesołe miasteczko przygotowało na otwarcie w tym sezonie nową atrakcję — wspaniały, najnowocześniejszy tor bobslejowy. Zanim jednak nowa atrakcja stanie się dostępna dla turystów, trzeba sprawdzić, czy jest bezpieczna. I to właśnie Twoje zadanie. Co prawda nie jesteś saneczkarzem, ale znasz fizykę i dzięki temu możesz stwierdzić, czy projekt wymaga poprawek. Tor dzieli się na trzy części. Do pierwszego punktu kontrolnego jego nachylenie jest stałe. Pomiędzy pierwszym a drugim punktem kontrolnym jego wysokość obniża się o 30,0 m, ale tor jest pofalowany tak, że sanki przez chwilę jadą też pod górę! Trzecia część toru jest zupełnie płaska — na niej uruchamia się hamulec, który zatrzymuje sanki. Musisz obliczyć szybkość sanek w każdym z punktów kontrolnych oraz siłę hamowania potrzebną do zatrzymania sanek.
Start
Punkt kontrolny 1
Musisz obliczyć szybkość sanek w każdym z punktów kontrolnych.
20,0 m
Punkt kontrolny 2
Musisz też obliczyć SIŁĘ, która wyhamuje sanki przed końcem toru.
40,0° Pierwsza część toru ma stałe nachylenie.
W trzeciej części toru masz 50,0 m na zatrzymanie sanek.
30,0 m Druga część toru opada o 30,0 m, ale jest pofalowana.
Rozwiązanie zaczynaj zawsze od rysunku i odpowiedzi na pytanie „Co mi to PRZYPOMINA?”. 604
Rozdział 14.
50,0 m
WYSIL
SZARE KOMÓRKI Czy jest taka część toru, z którą wiesz już, jak sobie poradzić?
Zasada zachowania energii
Siła normalna
Start
Jesteś tutaj.
Punkt kontrolny 1
Punkt kontrolny 2
20,0 m 40,0°
Chwilkę… czy nie opisywaliśmy już ruchu ciała zsuwającego się po równi?! Składowa prostopadła
θ
30,0 m
50,0 m
Wiesz już, jak to policzyć! Ciężar, Q = mg
θ Składowa równoległa
Pierwsza część toru wygląda jak urządzenie Kombinatorów wagi ciężkiej znane Ci z rozdziału 11., służące do zjeżdżania na wadze po pochyłości. Co prawda dalsze części toru bobslejowego mogą przyprawić o ból głowy, ale tę część potrafisz zanalizować tak, jak poprzednio!
Zaostrz ołówek
Pierwsza część toru nie powinna stanowić dla Ciebie problemu.
Sanki o masie m zjeżdżają w dół po równi pochyłej nachylonej pod kątem 40° do poziomu i pokonują różnicę wysokości 20,0 m. a. Oblicz drogę pokonaną przez sanki pomiędzy startem a pierwszym punktem kontrolnym.
b. Oblicz składową ciężaru sanek równoległą do powierzchni równi.
c. Oblicz szybkość sanek w pierwszym punkcie kontrolnym.
Wskazówka: Ponieważ masa sanek nie została podana liczbowo, uzyskana odpowiedź też nie będzie liczbą — będzie zawierać w sobie składnik „m”.
Wskazówka: Skorzystaj z II zasady dynamiki Newtona i wyznacz wartość przyspieszenia z równania na siłę wypadkową, a potem podstaw wynik do równania ruchu, z którego obliczysz szybkość.
jesteś tutaj 605
Mnóstwo trójkątów Start
Punkt kontrolny 1
Punkt kontrolny 2
20,0 m
Zaostrz ołówek: Rozwiązanie
40,0°
30,0 m
50,0 m
Sanki o masie m zjeżdżają w dół po równi pochyłej nachylonej pod kątem 40° do poziomu i pokonują różnicę wysokości 20,0 m. a. Oblicz drogę pokonaną przez sanki pomiędzy startem a pierwszym punktem kontrolnym. a c
sin() = c
a
c =
20 m = 40,0°
c ≈
b
20,0 m
sin(40,0°) 31,1 m
Narysuj teraz trójkąt sił. Wektor siły ciężkości jest skierowany prosto w dół. Jego składowe będą prostopadłe i równoległe do równi. To, jak je narysujesz, nie ma znaczenia, ponieważ ich długości zawsze będą takie same.
||
c mg 31,1 m
Te dwa kąty dają w sumie 90°.
Jeżeli nie jesteś pewien, który z kątów rozkładu wektorów odpowiada kątowi równi, naszkicuj sobie wykres przedstawiający sytuację dla bardzo małego kąta . Mały kąt pomoże Ci odnaleźć trójkąty podobne.
b. Oblicz składową ciężaru sanek równoległą do powierzchni równi. a F
20 m
O trójkątach słów kilka — narysuj bardzo małe kąty
F||
b
FA
θ
Te dwa kąty dają w sumie 90°.
FA
θ mg mg θ
Ciężar sanek Q = mg F__ jest składową równoległą do równi i leży naprzeciw kąta .
FA
Jeśli chcesz, żeby siła wypadkowa pokrywała się z linią równi, najłatwiej jest narysować rozkład sił w ten sposób, ze składową równoległą na górze.
Jej wartość obliczam z podobieństwa trójkątów: F__ mg
=
20,0 m 31,1 m
F__ ≈ 0,643 mg
Jeżeli w odpowiedzi pojawiają się zmienne, na przykład „m” czy „g”, nie musisz podawać jednostek wyniku, ponieważ te wielkości fizyczne mają jednostki. Oczywiście w przypadku działań na liczbach musisz podawać jednostki.
c. Oblicz szybkość sanek w pierwszym punkcie kontrolnym. x0 = 0 m
F||
Jeżeli bardziej interesuje Cię wektor siły normalnej, narysuj rozkład sił w ten sposób, ze składową równoległą na dole.
Kąt to najmniejszy kąt trójkąta równi, więc będzie też najmniejszym kątem trójkąta rozkładu sił.
Fwyp = ma
a = 0,643 g
0,643 mg = ma
v0 = 0 m/s
a = 0,643 g x = 31,1 m
Przyspieszenie wynosi 0,643 g, więc nie zapomnij podstawić 2 do wzoru wartości 9,8 m/s .
v2 = v02 + 2a(x - x0)
v = ? v = (0 m/s)2 + 2 × 0,643 × 9,8 m/s2 × 31,1 m ≈ 19,8 m/s
606
Rozdział 14.
Zasada zachowania energii Start
Punkt kontrolny 1
Punkt kontrolny 2
20,0 m
Nachylenie równi jest takie samo na całej pierwszej części toru. Składowa siły równoległa Start do równi jest cały czas taka sama.
F|| 20,0 m
Pierwszą część zadania rozwiążesz, rozkładając siły na składowe…
30,0 m
50,0 m
Pierwsza część toru jest nachylona do poziomu pod stałym kątem, co sprawia, że siła wypadkowa działająca na sanki jest zawsze taka sama — składowa ciężaru sanek równoległa do równi jest stała.
mg 40.0° FA 40,0°
Ciężar
40,0°
PK1
Wiesz już, że sanie, mijając pierwszy punkt kontrolny, będą poruszały się z szybkością 19,8 m/s. Na razie idzie dobrze… Chcesz poznać szybkość sanek w każdym z punktów kontrolnych.
… ale w drugiej części tor nie ma już stałego nachylenia Niestety druga część toru bobslejowego nie jest już tak przyjemna. Różnica poziomów jest wprawdzie znana i wynosi 30,0 m, ale nachylenie toru do poziomu wcale nie jest jednorodne — na całej jego długości pojawiają się wzniesienia i zagłębienia. Zdarza się nawet, że sanki jadą pod górkę! Każda zmiana kąta nachylenia toru powoduje zmianę składowej ciężaru równoległej do nawierzchni. To oznacza, że siła wypadkowa działająca na sanki zmienia się, powodując tym samym zmiany długości i kierunku wektora przyspieszenia. To utrudnia nieco Twoje zadanie, ponieważ równania ruchu w znanej Ci postaci pozwalają opisywać wyłącznie te przypadki, w których ciało porusza się ze stałym przyspieszeniem. Metoda, którą posłużyłeś się ostatnio, nie sprawdzi się teraz.
Ciało poruszające się po nachyleniu przyspiesza pod wpływem działającej na nie równoległej do podłoża składowej swojego ciężaru.
Składowa równoległa do podłoża ma w każdym punkcie inną długość i inny kierunek. Czasami nawet spowalnia sanki!
PK1 F||
30,0 m
FA
mg mg
Ciężar
F||
FA Kąt nachylenia toru do poziomu zmienia się w każdym punkcie.
PK2
WYSIL
SZARE KOMÓRKI Jak obliczyć szybkość sanek w drugim punkcie kontrolnym, gdy pokonują one różnicę wysokości 30,0 m po pofalowanym torze?
jesteś tutaj 607
Zmiany wysokości Start
Punkt kontrolny 1
Punkt kontrolny 2
20,0 m 40,0°
Jedna część toru już za nami. Zostały jeszcze dwie…
Krzysiek: Niestety następny odcinek toru jest bardziej wymagający — jego nachylenie do poziomu ulega ciągłym zmianom! Przyspieszenie ciała nie będzie stałe.
30,0 m
50,0 m
Kuba: A może podzielimy ten fragment toru na wiele małych kawałków? Jeżeli nachylenie będzie stałe choćby przez kilka metrów, zdołamy przeprowadzić potrzebne obliczenia, potem powtórzymy tę procedurę dla następnego fragmentu i tak dalej. Następnie dodamy do siebie wyniki obliczeń i otrzymamy całkowitą zmianę prędkości. Krzysiek: Przecież to zajmie całe wieki! Nie wydaje mi się, żebyśmy mieli szansę obliczyć to ręcznie. Franek: Pewnie dałoby się napisać działający w ten sposób program komputerowy… ale nie mam pojęcia, jak się to robi. Kuba: Może źle się do tego zabieramy? Tak bardzo skupiliśmy się na siłach, że zupełnie zapomnieliśmy o energii. Krzysiek: Hmm, sanki obniżają swoje położenie o 30,0 m, więc na początku tej części toru dysponują większą energią potencjalną grawitacji niż na jej końcu. Zmiana ta wynika z różnicy wysokości.
PK1
30,0 m
Różnica wysokości
PK2
Zawsze gdy natkniesz się w zadaniu na zmianę wysokości, na której znajduje się ciało, zastanów się nad użyciem zasady zachowania energii.
Franek: Ale jak to policzyć? Nie do końca wiem, w co zmieniła się ta energia! Kuba: Racja, ale wiemy przecież, że energia układu jest zachowana, prawda?! To oznacza, że energia potencjalna grawitacji musiała zmienić postać w czasie zjazdu sanek po torze! Krzysiek: Zastanawiam się, czy sanki mają energię tylko dlatego, że się poruszają?! Przecież energia miała określać zdolność ciała do wykonania pracy, czyż nie? Franek: Tak… jeśli poruszające się ciało uderzy w inne ciało, wywrze na nie tym samym siłę, która przemieści to drugie ciało. A to oznacza wykonanie pracy. Jak młotek! Poruszający się młotek działa na gwóźdź, dzięki czemu ten wbija się w drewno. To chyba właśnie wykonywanie pracy? Krzysiek: Chyba powinniśmy rozwinąć tę myśl.
608
Rozdział 14.
ów Sanki poruszają się, mijając pierwszy z punkt tym kontrolnych, więc można powiedzieć, że na czną etapie ruchu dysponują pewną energią kinety i pewną energią potencjalną.
Zasada zachowania energii Start
Punkt kontrolny 1
Punkt kontrolny 2
20,0 m 40,0°
Poruszające się ciało ma energię kinetyczną
30,0 m
50,0 m
Sanki znajdujące się na górze toru bobslejowego mają większą energię potencjalną grawitacji niż w połowie toru lub na jego dole. Przyczyną jest różnica wysokości, na jakiej znajdują się sanki.
En. kinetyczna
Mówimy, że poruszające się ciała mają energię kinetyczną. Oznacza to, że mogą wykonać pracę, działając na inne ciało siłą, która spowoduje jego przesunięcie — na tej zasadzie działa wbijanie gwoździa młotkiem. Gdyby młotek pozostawał w jednym miejscu, czyli nie miał żadnej prędkości, nie mógłby wykonać pracy!
PK1
En. potencjalna
To energia, której postać uległa zmianie. 30,0 m
En. kinetyczna PK2
Różnice wywołują zmiany odpowiedzialne za przekazywanie energii. Różnica wysokości, na jakich znajdują się sanki, sprawia, że zmienia się ich prędkość. Inaczej mówiąc, energia potencjalna grawitacji sanek zostaje przekształcona w energię kinetyczną. Jeśli energia potencjalna grawitacji pojazdu zmniejsza się o 1000 J ze względu na zmianę wysokości, na której się on znajduje, jego energia kinetyczna musi wzrosnąć o 1000 J. Gdy uda Ci się odkryć równanie opisujące energię kinetyczną ciała, będziesz mógł posłużyć się zasadą zachowania energii do wyznaczenia prędkości sanek powstałej w wyniku obniżenia ich położenia w drugim z punktów kontrolnych. Zakładamy tu brak tarcia, ale pamiętaj, że na lodzie prawie się go nie odczuwa.
Zaostrz ołówek
Ta część energii kinetycznej pozostała w niezmienionej postaci.
Zmiana energii potencjalnej jest równa zmianie energii kinetycznej, ponieważ całkowita energia układu musi być zachowana. To wykonywanie pracy. Praca = Fx.
a. Wyobraź sobie poruszający się młotek, który uderza z pewną siłą w gwóźdź, przesuwając go w głąb drewnianej deski. Siła oddziałująca na gwóźdź wykonuje w ten sposób pewną pracę. Wiedząc to, postaraj się określić, które zmienne mogą mieć wpływ na wartość energii kinetycznej młotka. Uzasadnij swoją odpowiedź.
Możesz teraz wypisać równania, które pomogą Ci odnaleźć wzór opisujący energię kinetyczną. Pamiętaj, że w tym „Zaostrzonym ołówku” masz jedynie wypisać odpowiednie równania. Ich przekształcaniem zajmiemy się na następnej stronie. Jeżeli nie pamiętasz wszystkich wzorów, sprawdź je w dodatku B. b. Zapisz równanie opisujące energię potencjalną grawitacji sanek o masie m, znajdujących się w szczytowym punkcie toru na wysokości h .
c. Zapisz równanie ruchu spadającego ciała, posługując się wielkościami x, x0, v0, v i a.
jesteś tutaj 609
Energia kinetyczna Start
Punkt kontrolny 1
Punkt kontrolny 2
20,0 m 40,0°
30,0 m
50,0 m
Zaostrz ołówek: Rozwiązanie a. Wyobraź sobie poruszający się młotek, który uderza z pewną siłą w gwóźdź, przesuwając go w głąb drewnianej deski. Siła oddziałująca na gwóźdź wykonuje w ten sposób pewną pracę. Wiedząc to, postaraj się określić, które zmienne mogą mieć wpływ na wartość energii kinetycznej młotka. Uzasadnij swoją odpowiedź.
Gdy siła działająca na gwóźdź wykonuje większą pracę, przemieszczenie gwoździa jest większe.
Młotek poruszający się z większą szybkością wykona większą pracę. Młotek o większej masie wykona większą pracę.
Z powyższych stwierdzeń wynika, że energia kinetyczna musi zależeć od masy i prędkości.
Możesz teraz wypisać równania, które pomogą Ci odnaleźć wzór opisujący energię kinetyczną. Pamiętaj, że w tym „Zaostrzonym ołówku” masz jedynie wypisać odpowiednie równania. Ich przekształcaniem zajmiemy się na następnej stronie. Jeżeli nie pamiętasz wszystkich wzorów, sprawdź je w dodatku B. b. Zapisz równanie opisujące energię potencjalną grawitacji sanek o masie m, znajdujących się w szczytowym punkcie toru na wysokości h .
c. Zapisz równanie ruchu spadającego ciała, posługując się wielkościami x, x0, v0, v i a. v2 = v02 + 2a(x – x0)
To wyrażenie pozwalające wyznaczyć wartość energii potencjalnej, która częściowo zostanie przekształcona w energię kinetyczną.
Epg = Fx = mgh
Ten wzór pomoże Ci znaleźć związek między różnicą wysokości położenia ciała a jego prędkością.
Nie istnieją
głupie pytania
P
: Gdybym znał różnicę w wysokościach początku i końca toru o stałym nachyleniu, mógłbym bez trudu wyznaczyć prędkość ciała na końcu toru, prawda?
O: Oczywiście. Jeżeli tor
jest nachylony do poziomu pod stałym kątem (jak na przykład pierwszy fragment toru z tego zadania), możesz wykonać rozkład sił działających na sanki, wyznaczyć siłę wypadkową, obliczyć przyspieszenie, jakiego doznaje ciało, i w ten sposób odszukać wartość prędkości.
610
Rozdział 14.
P
: A co mam zrobić, gdy tor jest falisty? Czy ta metoda zadziała?
O
: Teoretycznie tak, choć wszystko będzie bardziej skomplikowane. Musiałbyś wyznaczyć siłę wypadkową działającą na ciało w każdym, mikroskopijnym fragmencie toru. Żaden człowiek nie zdoła zrobić tego ręcznie. Takie obliczenia przeprowadza się wyłącznie dzięki programom komputerowym napisanym specjalnie w tym celu.
P
: Czy rozwiązanie każdego zadania, w którym pojawia się ruch ciała na nieregularnym stoku, wymaga użycia komputera?
O: Nie. Zawsze możesz
posłużyć się zasadą zachowania energii. Energia potencjalna grawitacji, którą ciało dysponuje na szczycie stoku, zostanie przekształcona w czasie zjazdu na energię kinetyczną.
P
: Czym jest energia kinetyczna?
O: Energia kinetyczna określa
zdolność ciała do wykonania pracy dzięki prędkości, z jaką się ono porusza. Każde poruszające się ciało ma energię kinetyczną.
P
: Wiem, że energię potencjalną grawitacji opisuje wzór mgh, ale nie znam równania energii kinetycznej.
O
: Właśnie zajmujemy się odnalezieniem tego wzoru. Na razie odkryłeś, że energia kinetyczna musi zależeć od masy ciała i jego prędkości. Teraz wykonasz kilka podstawień, żeby określić dokładny charakter tej zależności…
Zasada zachowania energii Start
Punkt kontrolny 1
Punkt kontrolny 2
20,0 m 40,0°
Energia kinetyczna zależy od prędkości ciała Każde poruszające się ciało dysponuje energią kinetyczną. Gdy sanki zjeżdżają w dół po torze bobslejowym, część ich energii potencjalnej grawitacji zostaje przekształcona na energię kinetyczną. Energia kinetyczna, którą zyskują sanki, musi być równa energii potencjalnej grawitacji, którą tracą. Energia kinetyczna zależy w jakiś sposób od masy sanek i ich prędkości. Gdyby udało Ci się opisać wzorem zmianę energii kinetycznej sanek, zdołałbyś określić zmianę ich prędkości pomiędzy pierwszym punktem kontrolnym a drugim punktem kontrolnym. Byłoby to równoznaczne z wyznaczeniem prędkości sanek w drugim punkcie kontrolnym.
W PK1 sanki dysponują pewną energią kinetyczną i pewną energią potencjalną. En. kinetyczna
PK1
30,0 m
50,0 m
En. potencjalna
v1 = 19,8 m/s Ta energia zmienia postać.
30,0 m Ta część energii kinetycznej pozostaje w postaci energii kinetycznej. Zmiana wysokości powoduje przekształcenie części energii.
En. kinetyczna
PK2 v2 = ?
Zaostrz ołówek a. Równania, które zapisałeś na poprzedniej stronie — Epg = mgh i v2 = v02 + 2a(x – x0) — opisują te same wielkości różnymi symbolami. Przypuśćmy, że masz rozwiązać zadanie, w którym ciało puszczone swobodnie spada w dół. Które z wielkości podanych w powyższych wzorach będą swoimi odpowiednikami?
b. Wykonaj odpowiednie podstawienia i wykaż, że energia kinetyczna ciała (Ek) puszczonego swobodnie na pewnej wysokości h (mającego zatem energię potencjalną grawitacji Epg = mgh) jest opisana wzorem Ek = ½mv2.
jesteś tutaj
611
Zmiany wysokości Start
Zaostrz ołówek: Rozwiązanie
Punkt kontrolny 1
Punkt kontrolny 2
20,0 m 40,0°
30,0 m
50,0 m
2
2
a. Równania, które zapisałeś na poprzedniej stronie — Epg = mgh i v = v0 + 2a(x – x0) — opisują te same wielkości różnymi symbolami. Przypuśćmy, że masz rozwiązać zadanie, w którym ciało puszczone swobodnie spada w dół. Które z wielkości podanych w powyższych wzorach będą swoimi odpowiednikami? v2 = v02 + 2a(x – x0)
Ep = mgh
Przemieszczenie ciała jest oznaczone w pierwszym równaniu literą h, w drugim zaś odpowiada mu wyrażenie (x – x0). Przyspieszenie jest oznaczone w pierwszym równaniu literą g, w drugim natomiast literą a.
b. Wykonaj odpowiednie podstawienia i wykaż, że energia kinetyczna ciała (Ek) puszczonego swobodnie na pewnej wysokości h (mającego zatem energię potencjalną grawitacji Epg = mgh) jest opisana wzorem Ek = ½mv2. Początkowo ciało nie porusza się, więc v0 = 0 m/s.
Czasami wygodniej jest opuścić indeks dolny „g” w oznaczeniu energii potencjalnej grawitacji.
Z zasady zachowania energii Ep0 = Ek1.
ić Jest on potrzebny przede wszystkim po to, by odróżn energię potencjalną grawitacji Epg od energii potencjalnej sprężystości Eps.
Zmiana wysokości ciała, h, odpowiada wyrażeniu (x – x0), więc dokonuję odpowiednich przekształceń i podstawienia. Podstaw „g” za „a”.
Podstaw „h” za „x – x0”.
v2 = 2g(x – x0) (x - x0) =
v2 2g
h =
v2 2g
Podstaw za „h”.
Ek1 = Ep0 = mgh = mg Ek1 = ½mv2
Taka sama zmiana wysokości zawsze wywoła identyczną zmianę energii potencjalnej grawitacji, bez względu na tor, po jakim porusza się ciało.
612
Rozdział 14.
Jeżeli w zadaniu nie występują żadne sprężyny, nie ma konieczności wprowadzania dodatkowego indeksu „g”, który przy nieuważnym zapisie może ia pomylić się dodatkowo z oznaczeniem przyspieszen ziemskiego. Poza tym mniejszy natłok indeksów pozwala wprowadzić oznaczenia Ep0 i Ep1 dla odróżnienia energii w początkowej fazie zdarzenia od energii w jego fazie końcowej.
v2 2g
Wspaniale, tylko że to równanie opisuje lot ciała puszczonego swobodnie w dół, a sanki wcale nie spadają!
Ilość przekształconej energii zależy wyłącznie od zmiany wysokości, na której znajduje się ciało. Sanki dysponują pewną energią potencjalną grawitacji, zależną od wysokości, na której się znajdują. Ilość zmagazynowanej energii nie zależy od ścieżki, jaką sanki dostały się na szczyt. Określona zmiana wysokości wywoła zawsze taką samą zmianę energii potencjalnej grawitacji, zarówno w przypadku, gdy sanki będą poruszały się w dół, jak i gdy będą jechały pod górę. Oznacza to, że zmiana energii potencjalnej grawitacji zawsze wiąże się ze zmianą energii kinetycznej (przy założeniu braku tarcia), niezależnie od ścieżki, po jakiej poruszają się sanki. Określona zmiana wysokości zawsze wywoła identyczną zmianę energii kinetycznej ciała.
Zasada zachowania energii Start
Punkt kontrolny 1
Punkt kontrolny 2
20,0 m 40,0°
Oblicz prędkość sanek, znając zasadę zachowania energii i zmianę wysokości na torze
30,0 m
50,0 m
Poruszające się ciało dysponuje energią kinetyczną opisaną wzorem: Ek = ½mv2 Znając masę sanek i ich energię kinetyczną, możesz wyznaczyć prędkość, z jaką mijają drugi punkt kontrolny. Energia kinetyczna
Masa
Energię kinetyczną sanek wyznaczysz, korzystając z zasady zachowania energii. Różnica prędkości sanek mierzona pomiędzy pierwszym a drugim punktem kontrolnym wynika z różnicy wysokości, na których umieszczono te punkty. Stąd wynika zaś, że zmiana energii potencjalnej grawitacji musi być równa zmianie energii kinetycznej.
Ek = ½mv2 Prędkość
Jesteś gotów do obliczenia prędkości sanek w drugim z punktów kontrolnych? Świetnie!
Zaostrz ołówek Sanki zjeżdżające po torze bobslejowym minęły właśnie pierwszy punkt kontrolny (PK1). Drugi punkt kontrolny znajduje się u podnóża stoku, 30,0 m poniżej pierwszego.
Warto oznaczyć wszystkie rodzaje energii ciała w danym punkcie kontrolnym jednym indeksem, na przykład Ek1, Ep1, Ek2, Ep2 itd.
Skoro mijając PK1, sanki poruszały się z szybkością 19,8 m/s, z jaką szybkością miną PK2? (Energia potencjalna grawitacji sanek + energia kinetyczna na początku trasy będą równe energii kinetycznej sanek na dole toru).
jesteś tutaj 613
Taka sama prędkość = taka sama energia kinetyczna
Zaostrz ołówek: Rozwiązanie Sanki zjeżdżające po torze bobslejowym minęły właśnie pierwszy punkt kontrolny (PK1). Drugi punkt kontrolny znajduje się u podnóża stoku, 30,0 m poniżej pierwszego. Skoro mijając PK1, sanki poruszały się z szybkością 19,8 m/s, z jaką szybkością miną PK2? (Energia potencjalna grawitacji sanek + energia kinetyczna na początku trasy będą równe energii kinetycznej sanek na dole toru). PK1: Ek1 + Ep1 = mgh + ½mv12 PK2: Ek2 = ½mv22 2
½mv mv2 W każdym z wyrazów pojawia się czynnik „m”, więc po podzieleniu obydwu stron równania przez tę wielkość, znika ona z równania.
v1 = 19,8 m/s
h = 30,0 m 2
= mgh m + ½mv m 1
v22 = 2gh + v12
v2 = ?
v2 = 2gh + v12 v2 = (2 × 9,8 m/s2 × 30,0 m) + (19,8 m/s)2 v2 = 31,3 m/s
Rozwiązywanie zadań z wykorzystaniem zasady zachowania energii jest prostsze niż analizowanie ich z użyciem sił.
Wspominaliśmy wcześniej, że praca jest skalarem. Czy to oznacza, że energia kinetyczna również jest skalarem?
Energia, tak samo jak praca, jest wartością skalarną. Praca jest wielkością skalarną, ponieważ dana siła, przesuwająca ciało na tę samą odległość, wykona zawsze taką samą pracę, niezależnie od kierunku swojego działania. Energia kinetyczna jest również skalarem, ponieważ ciało obdarzone prędkością v będzie miało zawsze taką samą ilość energii, Ek = ½mv2, niezależnie od kierunku wektora prędkości. Zmiana energii kinetycznej może mieć znak dodatni albo ujemny. W tym przypadku znak nie określa kierunku wektora, a jedynie charakter zmiany ilości energii (przyrost lub ubywanie energii). Tak samo zmiana masy określa zmianę ilości materii i również może mieć znak dodatni lub ujemny.
614
Rozdział 14.
Zwrot wielkości wektorowej określamy odpowiednim znakiem. Pamiętaj jednak, że wynik podnoszenia liczby do kwadratu jest zawsze dodatni, więc wyrażenie v2 musi być skalarem, ponieważ w czasie potęgowania tracimy informację o zwrocie prędkości (jej znak). Idąc dalej tym tropem, odkrywamy, że energia kinetyczna też 2 jest skalarem, gdyż Ek = ½mv .
Identyczna prędkość oznacza zawsze taką samą energię kinetyczną, niezależnie od zwrotu wektora prędkości.
Zasada zachowania energii Start
Punkt kontrolny 1
Punkt kontrolny 2
20,0 m 40,0°
Rozwiązałeś drugą część zadania, posługując się zasadą zachowania energii Dzięki zasadzie zachowania energii zdołałeś wyznaczyć szybkość jazdy sankami podczas mijania drugiego punktu kontrolnego, znajdującego się 30,0 m poniżej pierwszego z nich. Wynosi ona 31,3 m/s.
En. kinetyczna
PK1
30,0 m
50,0 m
En. potencjalna
v1 = 19,8 m/s Ta energia zmienia postać.
Wiesz już też, że określona zmiana wysokości wywołuje zawsze taką samą zmianę energii potencjalnej grawitacji i identyczną zmianę energii kinetycznej, oczywiście przy założeniu braku tarcia.
30,0 m Ta część energii kinetycznej pozostaje w postaci energii kinetycznej.
En. kinetyczna
PK2
Zmiana wysokości powoduje przekształcenie części energii.
W trzeciej części zadania musi pojawić się siła, która zatrzyma sanki Trzecia część toru jest zupełnie płaska. To przestrzeń, na której musisz posłużyć się hamulcem, by zatrzymać sanki. Projekt zakłada, że sanki ważące 630 kg zatrzymają się w czasie niezbędnym im do pokonania odległości 50,0 m.
v2 = 31,3 m/s
Gdy obliczysz siłę hamowania, znając prędkość początkową, będę mogła odbyć pierwszy zjazd!
Jak zabrać się do obliczenia siły, z którą hamulec ma zadziałać na sanki? Sanki z pasażerami mogą ważyć maksymalnie 630 kg.
50,0 m v0 = 31,3 m/s
v=0
PK2 Musisz obliczyć SIŁĘ hamowania zdolną zatrzymać sanki przed końcem toru.
Meta
WYSIL
SZARE KOMÓRKI Jak obliczyć siłę potrzebną do zatrzymania sanek?
jesteś tutaj 615
Siła działająca na pewnej drodze Start
Punkt kontrolny 1
Punkt kontrolny 2
20,0 m 40,0°
Jak mamy obliczyć siłę hamowania?
30,0 m
50,0 m
Kuba: Wysokość, na jakiej znajdują się sanki, nie ulega zmianie, więc nie zdołamy obliczyć żadnej energii. Nie pozostaje nam nic innego, jak użyć równań ruchu, żeby wyznaczyć przyspieszenie sanek, a potem podstawić je do wzoru na II zasadę dynamiki Newtona, Fwyp = ma, żeby obliczyć siłę. To powinno zadziałać! Krzysiek: Ale to przecież mnóstwo liczenia. Jesteś pewien, że nie zdołamy posłużyć się zasadą zachowania energii? Te obliczenia były znacznie prostsze niż rachunki prowadzone w pierwszej części zadania. Kuba: Ja nie widzę innego wyjścia. Nie ma zmiany wysokości, więc energia potencjalna grawitacji nie ulega zmianie. Jak zatem skorzystać z zasady zachowania energii? Krzysiek: Właśnie się zastanawiam… Przecież w zadaniu jest mowa o zatrzymaniu sanek na pewnej odległości poprzez przyłożenie odpowiedniej siły. Mnie to pachnie wykonywaniem pracy! Franek: Racja! Przykładając siłę, wykonujesz pewną pracę, ale wydawało mi się, że żeby móc posługiwać się pojęciem pracy, musisz najpierw przesunąć ciało, a nie po prostu szorować hamulcem po lodzie!
50,0 m
Zadziałaj SIŁĄ na pewnym DYSTANSIE, żeby zatrzymać sanki.
Zawsze, gdy masz do czynienia z siłą działającą na ciało na pewnym dystansie, myśl w kategoriach pracy i energii!
v 0 = 31,3 m/s
PK2
v=0
Meta
Kuba: Czekaj, czekaj… on może mieć rację. Wyobraź sobie, że masz złapać w rękawicę piłkę bejsbolową. Przecież działasz na nią pewną siłą, a łapiąc piłkę, przesuwasz rękę do tyłu, więc siła działa na pewnym dystansie. Takie działanie zmienia energię kinetyczną piłki. Krzysiek: Czy to oznacza, że możemy posłużyć się tą zasadą, obliczając siłę potrzebną do zatrzymania sanek? Znamy ich masę i prędkość, więc możemy obliczyć energię kinetyczną. POZA TYM wiemy, na jakiej odległości ma działać ta siła — 50,0 m. Franek: Tylko co dzieje się z energią kinetyczną sanek lub piłki, gdy się je zatrzyma?! Przecież nie zamienia się w energię potencjalną?
616
Rozdział 14.
Zasada zachowania energii Start
Punkt kontrolny 1
Punkt kontrolny 2
20,0 m 40,0°
Hamulec pracuje
30,0 m
50,0 m
Musisz wyhamować sanki, zanim dojadą do końca toru. Hamulec musi zatrzymać je, zanim pokonają 50,0 m ostatniego odcinka toru. Oznacza to, że musisz przyłożyć do sanek odpowiednią siłę. Żeby rozwiązać ten problem, możesz obliczyć opóźnienie, jakiego doświadczają sanki, a potem podstawić je do równania Fwyp = ma, z którego obliczysz wartość siły. To poprawny sposób rozwiązywania tego typu zadań, więc na pewno otrzymałbyś dobry wynik.
Jeśli tylko możesz, rozwiązuj zadania, posługując się zasadą zachowania energii.
Jednak obliczając prędkość sanek po pokonaniu drugiej części toru odkryłeś, że stosowanie zasady zachowania energii znacznie ułatwia rozwiązanie — obliczenia nie są tak skomplikowane, jak w przypadku obliczania sił. Praca jest opisana wzorem W = Fx, a to oznacza, że przyłożenie siły na pewnym dystansie za pomocą hamulca wiąże się z wykonaniem pracy. Powstaje tylko pytanie, gdzie zostaje przekazana energia kinetyczna sanek w czasie ich zatrzymywania.
BĄDŹ hamulcem Musisz wyobrazić sobie, jak to jest być hamulcem. Postaraj się wyrazić za pomocą energii to, co ma miejsce od chwili przyłożenia hamulca do powierzchni lodu do chwili zatrzymania się sanek. Opisz odpowiednio rysunek i udziel wyjaśnienia pod spodem.
En. kinetyczna
Siła hamowania
Prędkość początkowa
Prędkość końcowa to 0 m/s.
Miejsce pierwszego kontaktu hamulca z lodem.
Droga, na której działa siła hamowania.
jesteś tutaj 617
Zwiększanie energii wewnętrznej Start
Punkt kontrolny 1
Punkt kontrolny 2
20,0 m 40,0°
BĄDŹ hamulcem. Rozwiązanie
30,0 m
50,0 m
Musisz wyobrazić sobie, jak to jest być hamulcem. Postaraj się wyrazić za pomocą energii to, co ma miejsce od chwili przyłożenia hamulca do powierzchni lodu do chwili zatrzymania się sanek. Opisz odpowiednio rysunek i udziel wyjaśnienia pod spodem.
En. kinetyczna
Siła hamowania
„Trącane” cząsteczki.
Prędkość początkowa
Energia kinetyczna fragmentów lodu.
Prędkość końcowa to 0 m/s.
Energia wewnętrzna hamulca.
Energia wewnętrzna toru.
Droga, na której działa siła hamowania.
Na początku toru sanki mają pewną energię kinetyczną. Na końcu toru energia ta jest równa zero. Energia kinetyczna sanek zostaje zamieniona na energię wewnętrzną hamulca i toru, ponieważ pomiędzy powierzchnią toru a powierzchnią hamulca pojawia się tarcie. Przesuwający się po powierzchni lodu hamulec „trąca” cząsteczki lodu, sprawiając, że ich ruch staje się bardziej intensywny. To samo dzieje się z cząsteczkami materiału, z którego wykonany jest hamulec.
Wykonywanie pracy przeciw sile tarcia zwiększa energię wewnętrzną Z chwilą dociśnięcia hamulca do powierzchni toru zamieniasz część energii kinetycznej sanek na energię wewnętrzną hamulca i toru, ponieważ poruszające się sanki mimowolnie wykonują pracę przeciwko sile tarcia. W efekcie zmniejsza się energia kinetyczna sanek, a co za tym idzie, maleje ich prędkość, ponieważ Ek = ½mv2. Energia kinetyczna sanek zmienia postać również wtedy, gdy od powierzchni toru odrywają się małe fragmenty lodu. Każdy z nich ma swoją energię kinetyczną, niewielką w porównaniu z energią kinetyczną sanek, ale na drodze 50,0 m sumaryczny efekt staje się istotny.
618
Rozdział 14.
Wykonując pracę przeciw sile tarcia, zwiększasz ENERGIĘ WEWNĘTRZNĄ przesuwających się po sobie powierzchni.
Zasada zachowania energii Start
Punkt kontrolny 1
Punkt kontrolny 2
20,0 m 40,0°
Cząsteczki mają tę samą energię wewnętrzną niezależnie od wysokości, na jakiej znajduje się ciało, i od jego prędkości.
Na czym polega różnica pomiędzy zwiększaniem energii wewnętrznej ciała (co powoduje wzrost energii kinetycznej jego cząsteczek) a zwiększaniem energii kinetycznej całego ciała?
30,0 m
50,0 m
Wyższa energia mechaniczna
Zwiększanie energii mechanicznej przesuwa wszystkie cząsteczki naraz w uporządkowany sposób.
Niższa energia mechaniczna Δx
Cząsteczki poruszają się naraz, gdy przesuwa się całe ciało — to wypadkowe przesunięcie makroskopowe.
To jest to samo ciało przed i po uniesieniu.
Gdy zmagazynowana w ciele energia mechaniczna może zostać wykorzystana do wykonania pewnej pracy, mówimy, że ciało dysponuje energią mechaniczną. Energia potencjalna grawitacji, energia kinetyczna i energia potencjalna sprężystości (właściwa rozciągniętej lub ściśniętej sprężynie) — wszystkie one są rodzajami energii mechanicznej. Zmiana energii mechanicznej ciała wiąże się z przesunięciem wszystkich jego cząsteczek naraz, na przykład poprzez uniesienie ciała, przesunięcie go czy nadanie mu prędkości. Mimo że wszystkie jego cząsteczki nadal poruszają się w losowo wybranych kierunkach, możemy zaobserwować wypadkowe przemieszczenie ciała w skali makroskopowej (dużej skali).
Zwiększanie energii wewnętrznej sprawia, że cząsteczki ciała zaczynają poruszać się szybciej, ale nadal chaotycznie. Jeśli zwiększysz energię wewnętrzną ciała, sprawisz, że przypadkowy ruch jego cząstek będzie bardziej intensywny. Gdy masz do czynienia z gazem lub cieczą, możesz wyobrażać sobie, że zwiększasz energię kinetyczną każdej poruszającej się w naczyniu cząsteczki. Cząsteczki poruszają się w losowo wybranych kierunkach.
Niższa energia wewnętrzna.
Wyższa energia wewnętrzna.
Każda cząsteczka z osobna ma większą energię kinetyczną niż miała poprzednio.
Cząsteczki ciała mającego energię potencjalną lub kinetyczną przemieszczają się razem w sposób uporządkowany. Gdy zwiększa się energia wewnętrzna ciała stałego, zwiększa się też częstotliwość drgań atomów sieci krystalicznej. Możesz myśleć o tym jako o procesie przekazywania atomom energii kinetycznej, a łączącym je wiązaniom — energii potencjalnej (jak w przypadku ściskania i rozciągania sprężyny). Zwiększenie energii wewnętrznej ciała powoduje pojawienie się małych przyrostów energii kinetycznej lub potencjalnej, ale te obserwuje się wyłącznie w skali mikroskopowej. Ponieważ zmiany te powodują wzbudzanie cząsteczek w losowo wybranych kierunkach, energia mechaniczna ciała w skali makroskopowej nie ulega zmianie. Nie pojawia się całkowite przesunięcie wypadkowe.
jesteś tutaj 619
Makro czy mikro Nie istnieją
głupie pytania
P
P
: Na czym polega różnica między energią mechaniczną a energią kinetyczną? Nazwy są dość podobne.
: Dlaczego energia wewnętrzna ciała jest czymś innym niż jego energia mechaniczna?
O: Energia mechaniczna to ogólna nazwa
O: Energia mechaniczna ciała zmienia się, gdy
wszystkich rodzajów energii potencjalnych i energii kinetycznej, czyli wszystkich typów energii, które można łatwo przekształcić na pracę.
wszystkie jego atomy doznają takiego samego przesunięcia w skali makroskopowej (dużej).
jego całkowitej energii potencjalnej i całkowitej energii kinetycznej.
Na przykład wszystkie cząsteczki ciała podnoszonego na pewną wysokość poruszają się razem, w sposób uporządkowany, przez co energia potencjalna grawitacji tego ciała wzrasta. Jeżeli ciało nabiera szybkości, jego cząsteczki poruszają się razem w sposób uporządkowany i przez to wzrasta jego energia kinetyczna.
P
P: Ale energia wewnętrzna też wiąże
P
: Jak obliczyć energię mechaniczną układu?
O: Energia mechaniczna układu to suma
: Czy energia mechaniczna przydaje się do czegoś?
O: Jeśli na ciała w układzie nie działa siła
tarcia, energia mechaniczna tego układu jest zachowana. Dzięki temu możesz obliczyć szybkość ciała znajdującego się na niższej wysokości niż początkowa. Wystarczy, że wyznaczysz zmianę jego energii potencjalnej. Zmiana ta musi równać się zmianie energii kinetycznej, a wiedząc to, bez trudu obliczysz szybkość ciała.
P: Czym jest energia wewnętrzna? O: Każde ciało dysponuje pewną energią
się z ruchem cząsteczek. Przecież one same mają własne zasoby energii potencjalnej i kinetycznej. Dlaczego ten ruch cząsteczek nie wpływa na energię mechaniczną?
O: Cząsteczki ciała drgają w sposób
przypadkowy, tak samo poruszają się cząsteczki gazu lub cieczy. Zwiększając energię wewnętrzną ciała, nie sprawisz, by jego atomy zaczęły nagle poruszać się w sposób uporządkowany. Każda cząsteczka uzyska większą energię w skali mikroskopowej, ale w skali makroskopowej ciało nie zmienia swojego położenia!
wewnętrzną. Wynika to z faktu, że wszystkie cząsteczki tego ciała pozostają w ciągłym ruchu — atomy ciała stałego drgają, a cząsteczki cieczy i gazów poruszają się chaotycznie.
Energia mechaniczna odpowiada zmianom zachodzącym w skali makroskopowej. 620
Rozdział 14.
Energia wewnętrzna wynika ze zmian zachodzących w skali mikroskopowej.
Obliczysz już siłę hamowania? Nie mogę doczekać się przejażdżki!
Zasada zachowania energii Start
Punkt kontrolny 1
Punkt kontrolny 2
20,0 m 40,0°
30,0 m
50,0 m
Zaostrz ołówek Sanki o masie 630 kg poruszające się z szybkością 31,3 m/s muszą zostać wyhamowane na oblodzonym torze. a. Opisz to zjawisko z punktu widzenia przekazywania energii.
b. Jakiej siły należy użyć, żeby sanki zatrzymały się po 50,0 m?
c. Sanki będą hamować skuteczniej, jeśli ostatnia część toru będzie nieco uniesiona. Jaka powinna być siła hamowania, żeby zatrzymać sanki na torze, który na dystansie 50,0 m unosi się o 10,0 m?
d. W jakim najkrótszym czasie uda się przesunąć sanki do punktu startu (50,0 m, licząc od najniższego punktu toru), jeśli do ich poruszenia używamy silnika o mocy 10,0 kW pracującego z 90-procentową wydajnością? Ten zapis oznacza, że silnik wykorzystuje jedynie 90% swojej energii na wykonanie „efektywnej” pracy. Pozostała energia zwiększa energię wewnętrzną różnych ruchomych części układu.
Wat (W) to jednostka mocy. 1 wat = 1 dżul na sekundę.
Wskazówka: Załóż, że w układzie nie występuje tarcie, przez co silnik będzie musiał pokonać jedynie siłę grawitacji.
Wskazówka: Oblicz całkowitą energię potrzebną do wepchnięcia sanek na szczyt toru, a następnie sprawdź, ile czasu zabierze silnikowi wytworzenie takiej energii.
jesteś tutaj 621
Zasada zachowania energii Start
Zaostrz ołówek: Rozwiązanie
Punkt kontrolny 1
Punkt kontrolny 2
20,0 m 40,0°
30,0 m
50,0 m
Sanki o masie 630 kg poruszające się z szybkością 31,3 m/s muszą zostać wyhamowane na oblodzonym torze. a. Opisz to zjawisko z punktu widzenia przekazywania energii. Poruszające się sanki mają energię kinetyczną. Gdy sanki zaczynają zwalniać, energia ta zmienia postać, zwiększając energię wewnętrzną toru i hamulca. Po zatrzymaniu sanek powierzchnia toru i powierzchnia hamulca będą miały wyższą temperaturę, ponieważ wzrośnie ich energia wewnętrzna.
b. Jakiej siły należy użyć, żeby sanki zatrzymały się po 50,0 m? Wykonana praca = Fx
Ek = ½mv2
Muszę „pozbyć się” całej energii kinetycznej sanek, zużywając ją na wykonanie pracy przeciw sile tarcia. Fx = ½mv2 0,5 × 630 kg × (31,3 m/s)2 ½mv2 F = = ≈ 6170 N 50,0 m x
c. Sanki będą hamować skuteczniej, jeśli ostatnia część toru będzie nieco uniesiona. Jaka powinna być siła hamowania, żeby zatrzymać sanki na torze, który na dystansie 50,0 m unosi się o 10,0 m? Część energii kinetycznej zostanie zamieniona na energię potencjalną grawitacji. Pozostała część będzie starała się pokonać siłę tarcia. Fx + mgh = ½mv2 (0,5 × 630 kg × (31,3 m/s)2) – (630 kg × 9,8 m/s2 × 10,0 m) ½mv2 - mgh F = = 50,0 m x F = 4940 N
d. W jakim najkrótszym czasie uda się przesunąć sanki do punktu startu (50,0 m, licząc od najniższego punktu toru), jeśli do ich poruszenia używamy silnika o mocy 10,0 kW pracującego z 90-procentową wydajnością? Praca potrzebna na wepchnięcie sanek na górę toru = mgh = 630 kg × 9,8 m/s2 × 50,0 m ≈ 309000 J. Silnik wytwarza 10 000 dżuli na sekundę, z tego efektywnie można wykorzystać tylko 9000 dżuli na sekundę. 309000 J Droga, jaką przebywają sanki w poziomie, nie ma Czas wpychania = ≈ 34,3 s. znaczenia. Dopóki górny punkt toru znajduje się 9000 J/s Nie istnieją
50,0 m ponad punktem najniższym, tyle energii będzie trzeba zużyć na wepchnięcie tam sanek.
głupie pytania
P
: Skoro dzięki zasadzie zachowania pędu mogę tak łatwo rozwiązywać trudne zadania, po co wymyślono równania ruchu i siły?
O: Do zrozumienia zasady zachowania energii są Ci potrzebne
pojęcia, o których wspominałeś. Poza tym nie każdy problem daje się rozwiązać z zasady zachowania energii! Te wzory to kolejne narzędzia w Twoim przyborniku, lecz nie możesz się do nich ograniczać.
622
Rozdział 14.
P: Ale często będę się nimi posługiwać? O: Tak… gdy tylko będzie taka potrzeba. W wielu zadaniach
pojawiają się zderzenia, w których energia mechaniczna układu nie jest zachowana, a nie potrafisz wyznaczyć dokładnie zmiany energii wewnętrznej ciała. W takich przypadkach będziesz musiał posługiwać się również innymi narzędziami.
Zasada zachowania energii
Zasada zachowania energii pomaga łatwiej rozwiązywać złożone problemy
Tor jest bezpieczny? Cudownie! Jestem pierwsza w kolejce na górę!
Dzięki zasadzie zachowania energii rozwiązałeś właśnie sprawnie problem, który z początku wydawał się bardzo skomplikowany, żeby nie powiedzieć, że niemożliwy do rozwiązania. Gdy masz do czynienia z ciałem, które porusza się w dół lub w górę po podłożu nachylonym do poziomu, możesz zawsze obliczyć zmianę energii potencjalnej grawitacji tego ciała, uwzględniając zmianę jego wysokości. Droga, jaką ciało pokonuje stok, jest nieistotna. Ten wynik pozwoli Ci wyznaczyć zmianę energii kinetycznej i szybkość ciała. Gdy w takim zadaniu pojawi się siła tarcia, potraktuj skutki jej działania jako zmianę postaci energii i nie myśl o tym, że masz do czynienia z siłą. W ten sposób zdołałeś wyznaczyć wartość siły hamowania sanek, 6170 N.
En. potencjalna
To energia potencjalna, która pozostaje w tej postaci.
To zmiana postaci energii.
20,0 m
En. En. kinetyczna potencjalna
To zmiana postaci energii.
40,0°
30,0 m To energia kinetyczna, która pozostaje w tej postaci.
Start
Punkt kontrolny 1
En. kinetyczna
50,0 m En. wewnętrzna
Punkt kontrolny 2 To zmiana postaci energii.
Szukaj różnic poziomów, prędkości itd. występujących między punktem początkowym ruchu a jego punktem końcowym. One pozwolą Ci skorzystać z zasady zachowania energii. jesteś tutaj 623
Energia kinetyczna a pęd Start
Punkt kontrolny 1
Punkt kontrolny 2
20,0 m 40,0°
30,0 m
Nie do końca rozumiem różnicę pomiędzy pędem (mv) a energią kinetyczną (½mv2). Poruszające się ciało charakteryzuje się obydwiema tymi wielkościami, wzory je opisujące są podobne i obie te wielkości są zachowane. Czy energia kinetyczna i pęd nie są tym samym, ujętym w nieco inny sposób?
Niezupełnie. Pęd i energia kinetyczna to inne pojęcia.
50,0 m
Siła działa przez czas Δt potrzebny do pokonania dystansu Δx.
Jeżeli ciało nie porusza się, możesz wprawić je w ruch, na przykład popychając je, czyli działając na nie pewną siłą.
x F Poruszające się sanki mają zarówno pęd, p, jak i energię kinetyczną, E .
Siła działa na drodze Δx.
k
Równanie popędu siły stwierdza, że siła wypadkowa działająca na ciało przez pewien czas powoduje zmianę jego pędu — Ft = p = (mv).
Równanie energii kinetycznej stwierdza, że jeśli siła działająca na ciało, wykonując pracę, przemieści je, ciało to zyska energię kinetyczną, Fx = Ek = 1/2mv2.
Ft = p
Fx = Ek
Siła Pole pod wykresem ma kształt prostokąta o wysokości F i szerokości Δt, a to oznacza, że powierzchnia pola wynosi FΔt.
Pole pod wykresem zależności siły od czasu to FΔt.
F
Rozdział 14.
Pole pod wykresem zależności siły od przemieszczenia to FΔx.
F
t
Czas
Pęd ciała wyznaczysz, określając czas, w jakim działała na nie siła.
624
Siła
x
Przemieszczenie
Energię kinetyczną ciała wyznaczysz, określając przemieszczenie, jakiego doznaje ciało pod działaniem siły.
Zasada zachowania energii Start
Punkt kontrolny 1
Punkt kontrolny 2
20,0 m 40,0°
Pomiędzy pędem a energią kinetyczną istnieje praktyczna różnica
30,0 m
50,0 m
Próba dostrzeżenia jej na przykładzie popychania ciała, by ruszyć je z miejsca, jest zbyt oderwana od rzeczywistości. Spróbuj raczej wyobrazić sobie tę różnicę, myśląc o zatrzymaniu już poruszającego się ciała. Wyobraź sobie, że masz złapać lecącą w Twoim kierunku piłkę. Piłka ma swoją masę i pewną prędkość. Żeby ją zatrzymać, musisz wywrzeć na piłkę pewną siłę swoją ręką. Czas, przez jaki musisz działać siłą na piłkę, zależy od pędu piłki. Odległość, na jakiej stosujesz siłę do zatrzymania piłki, zależy od jej energii kinetycznej. Siła, z jaką zatrzymywana piłka działa na Twoje ramię i rękawicę, wykonuje pewną pracę, przez co rękawica odkształca się nieco, a Ty musisz F wyciągnąć rękę. Tylko dzięki temu możesz zredukować energię kinetyczną piłki do zera.
Gdy próbujesz zatrzymać piłkę, Twoja ręka przesuwa się o taką odległość.
x
Działasz na piłkę taką siłą, by ją zatrzymać.
Poniższe ćwiczenie ma pokazać Ci praktyczną różnicę między czasem, jakiego potrzeba na zatrzymanie ciała, a odległością niezbędną do tego. Jednocześnie będzie to doskonałą ilustracją różnicy pomiędzy pędem a energią kinetyczną.
Ć Ćwiczenie
a. Piłka bejsbolowa o masie 145 g została wybita z prędkością 35,8 m/s. Oblicz (i) jej pęd i (ii) jej energię kinetyczną.
b. Pocisk o masie 3,45 g zostaje wystrzelony z prędkością 1500 m/s. Oblicz (i) jego pęd oraz (ii) jego energię kinetyczną.
c. Działając pewną siłą na piłkę bejsbolową, jesteś w stanie złapać ją ręką. Wyjaśnij, dlaczego z punktu widzenia fizyki nie byłbyś w stanie zatrzymać pocisku, działając na niego tą samą siłą. (Załóż, że łapiąc piłkę rękawicą, zdołasz ją zatrzymać, działając siłą na drodze 30 cm).
jesteś tutaj 625
Co mi to przypomina? Start
Punkt kontrolny 1
Punkt kontrolny 2
20,0 m 40,0°
30,0 m
50,0 m
Ć Ćwiczenie: Rozwiązanie (i)
a. Piłka bejsbolowa o masie 145 g została wybita z prędkością 35,8 m/s. Oblicz (i) jej pęd i (ii) jej energię kinetyczną.
p = mv = 0,145 kg × 35,8 m/s
b. Pocisk o masie 3,45 g zostaje wystrzelony z prędkością 1500 m/s. Oblicz (i) jego pęd oraz (ii) jego energię kinetyczną. (i)
p = mv = 0,00345 kg × 1500 m/s p = 5,18 kg·m/s
p = 5,19 kg·m/s (ii) EK = ½mv2 = 0,5 × 0,145 kg × (35,8 m/s)2 EK = 107 J
(ii) EK = ½mv2 = 0,5 × 0,00345 kg × (1500 m/s)2 EK = 3880 J
c. Działając pewną siłą na piłkę bejsbolową, jesteś w stanie złapać ją ręką. Wyjaśnij, dlaczego z punktu widzenia fizyki nie byłbyś w stanie zatrzymać pocisku, działając na niego tą samą siłą. (Załóż, że łapiąc piłkę rękawicą, zdołasz ją zatrzymać, działając siłą na drodze 30 cm). Energia kinetyczna pocisku jest około 35 razy większa niż energia kinetyczna piłki. Żeby zatrzymać lecące ciało, muszę wykonać pracę równą jego energii kinetycznej. Oznacza to, że do zatrzymania pocisku muszę wykonać pracę większą około 35 razy. Praca = FΔx. Gdyby próbować zatrzymać pocisk, działając na niego taką samą siłą jak na piłkę, trzeba by było używać tej siły na drodze 30 × 30 cm = 900 cm = 9 m. Nie jest to możliwe fizycznie, więc kula przebije rękawicę (i nie tylko). Nie polecam wykonywania podobnych prób.
Nie istnieją
głupie pytania
P
: Czy dobrze rozumiem, że energia kinetyczna i pęd to dwa różne pojęcia, choć ich równania są tak podobne?
O
: Tak. To inne wielkości, opisane innymi jednostkami.
Droga potrzebna do zatrzymania ciała zależy od jego energii kinetycznej.
626
Rozdział 14.
P: Ale i jedna, i druga są zachowane dla całego układu?
O
: Pęd jest zachowany zawsze, tak samo jak całkowita energia układu, ale pamiętaj, że całkowita energia to niekoniecznie sama energia kinetyczna. Są też energie potencjalne i energia wewnętrzna.
P
: Skoro piłka i pocisk mają taki sam pęd, dlaczego pocisk wyrządza tyle szkód?
O
: Pęd ciała zależy od jego prędkości, a energia kinetyczna zależy od kwadratu prędkości. Gdy ciało porusza się z dużą prędkością, czynnik v2 zaczyna decydować o wartości energii. Jeżeli jedno z dwóch identycznych ciał zaczyna poruszać się 3 razy szybciej niż drugie, jego energia kinetyczna będzie dziewięciokrotnie większa! To oznacza, że chcąc zatrzymać to ciało, działając na niego taką samą siłą, jak w przypadku ciała poruszającego się wolniej, musisz przykładać ją na dziewięciokrotnie dłuższej drodze. To między innymi dlatego pocisk wbije się głęboko w drewno, podczas gdy piłka mająca taki sam pęd zrobi jedynie niewielkie wgniecenie.
Zasada zachowania energii Tak się zastanawiam… czym w zasadzie jest energia? Korzystam z tego pojęcia już w kolejnym rozdziale, ale nadal nie wiem, czym ona jest.
Energia opisuje zdolność ciała do wykonania pracy. Całkowita energia układu jest zawsze zachowana. Energię definiuje się jako zdolność ciała do wykonania pracy, zakładając, że cała ona może zostać wykorzystana na ten cel. Zazwyczaj daje się mierzyć zmiany postaci energii i wykorzystywać tę wielkość w obliczeniach.
Czy to oznacza, że powinienem raczej myśleć o zmianach energii, a nie o „całkowitej” energii posiadanej przez ciało?
Zachowanie energii to jedna z podstawowych zasad w fizyce. Zasada zachowania energii jest jednym z praw natury. Pamiętaj, że takie prawo nie jest przedmiotem, który możesz wsadzić do kieszeni, mówiąc „to zasada zachowania energii”. Możesz jedynie obserwować zachowania ciał spełniające tę zasadę.
Mówi się o zmianach energii potencjalnej, kinetycznej, wewnętrznej itp., a nie o jej bezwzględnych wartościach.
Możesz obserwować efekty zmian energii kinetycznej, potencjalnej czy wewnętrznej. Gdy sprawdzisz, jak zmieniały się poszczególne rodzaje energii ciała i zsumujesz wartości tych zmian, po czym stwierdzisz, że zmiana całkowitej energii ciała wynosi zero, to oznacza, że całkowita energia układu jest zachowana. Przykładowo przyrost energii kinetycznej może wiązać się z ubytkiem energii potencjalnej. Choć energii nie widać, możesz opisywać ją słowami lub wzorami i korzystać z zasady jej zachowania do rozwiązywania problemów z fizyki.
jesteś tutaj 627
Poradnia pytań — „wykaż, że…” Zadania polegające na wykazaniu prawdziwości jakiegoś twierdzenia różnią się od zwyczajnych zadań tym, że od razu oferują wynik końcowy. Twoje zadanie polega na uzyskaniu go po rozpoczęciu obliczeń we wskazanym przez autorów punkcie. Cała trudność polega na tym, żeby zrozumieć, że zadanie można rozwiązywać również od tyłu! Przyjrzyj się równaniu, które masz otrzymać w wyniku przekształceń, i zastanów się, co podstawić za odpowiednie zmienne w równaniu, z którego masz zacząć dowód. Przyjrzyj się także wcześniejszym postaciom równania początkowego, ponieważ najprawdopodobniej proszono Cię już o wykonanie pewnych przekształceń, które teraz mogą okazać się pomocne. To słowo klucz równoważne stwierdzeniu „spełnienie zasady Litery wyrażenie i h Zmienna Pamiętaj, że równania podane a i g oznaczają (x – x0) oznaczają zmianę zachowania energii w treści pytania mogą mechanicznej”. to samo sanek. położenia używać innych zmiennych przyspieszenie. na oznaczenie tych samych wielkości.
dnym z tarcia po niejednoro 2. Sanki zjeżdżają be torze saneczkowym. że energia To stwierdzenie oznacza, że masz do czynienia z zadaniem algebraicznym. Musisz przekształcić podane równania tak, by otrzymać równanie, którego prawdziwości masz dowieść.
2 2 – x ) i wiedząc, = mgh oraz v = v0 +2a(x 0 a. Korzystając z równań Ep ie toru jest równa zyc ek znajdujących się na szc potencjalna grawitacji san etyczna jest opisana kin rgia ene że e toru, wykaż, ich energii kinetyczn2 ej na dol 1 wzorem Ek = /2mv . j pierwszego. Jeśli mijając znajduje się 30,0 m poniże lny tro kon kt pun gi Dru b. ścią 19,8 m/s, to jaka sanki poruszają się z szybko pierwszy punkt kontrolny, gim punkcie kontrolnym? będzie ich szybkość w dru
Druga część zadania jest zazwyczaj związana z częścią pierwszą. W tym przypadku musisz zauważyć, że w podpunkcie b należy skorzystać z zasady zachowania energii i równania, którego prawdziwości dowiodłeś w części a.
Nawet jeżeli nie zdołasz wykazać i prawdziwości równania w pierwszej częśc zadania, możesz skorzystać z podanego równania w drugiej części.
Gdy natkniesz się na zadanie wymagające przeprowadzenia dowodu, sprawdź, czy w poprzedzających je podpunktach nie pojawiły się jakieś przydatne informacje. Nawet jeżeli utkniesz gdzieś w trakcie przekształcania wzorów i nie zdołasz dowieść prawdziwości danego równania, możesz używać go w innych podpunktach zadania głównego, tak jakbyś wykazał jego prawdziwość.
628
Poradnia pytań — przekazywanie energii Zawsze gdy zobaczysz w zadaniu pojęcie siły czy przemieszczenia, zastanów się, czy dasz radę rozwiązać ten problem za pomocą zasady zachowania energii. Szukaj w treści zadania wzmianek dotyczących różnic wysokości — powinny one natychmiast kojarzyć Ci się z energią potencjalną grawitacji! Szukaj też informacji o sile wypadkowej działającej na ciało pokonujące jakąś drogę. Takie dane powinny przywoływać na myśl zwiększenie energii kinetycznej ciała, wykonywanie pracy przeciwko sile tarcia lub obydwa te aspekty ruchu ciała. Słowo klucz „hamulec” oznacza, że energia kinetyczna zostanie przekształcona w energię wewnętrzną po wykonaniu pracy przeciwko sile tarcia.
Musisz stwierdzić, że całkowita energia układu jest zachowana, i wyjaśnić, jak zmienia się jej postać.
ią kg jadące z prędkośc 0 63 ie as m o i nk Sa 3. ęciu zymać się po naciśni 31,3 m/s muszą zatr hamulca. a w kontekście hodzące w czasie hamowani
To stwierdzenie oznacza, że masz opisać słownie pewne idee fizyczne, kryjące się za badanym zjawiskiem.
a. Opisz zjawiska zac zmian postaci energii. się na sanki, żeby zatrzymały b. Jaką siłą trzeba zadziałać po pokonaniu drogi 50,0 m? u będzie nieco bciej, jeśli ostatnia część tor c. Sanki zatrzymają się szy ki, żeby ą siłą trzeba działać na san nachylona do poziomu. Jak 10,0 m? o się si 50,0 toru, który uno zatrzymać je na dystansie
Siła ta będzie inna od obliczonej poprzednio, ponieważ część energii kinetycznej zostanie zamieniona na energię potencjalną, jaką zyska ciało po osiągnięciu wysokości 10,0 m.
CAŁKOWITA energia układu jest zachowana
Zawsze gdy w zadaniu pojawia się wzmianka na temat siły działającej na ciało i drogi, jaką to ciało przebywa, zastanów się, czy siła nie wykonuje pracy.
Gdy w zadaniu pojawi się wzmianka o zmianie wysokości, zastanów się nad możliwością wykorzystania energii potencjalnej grawitacji.
Pamiętaj zawsze, że całkowita energia układu jest zachowana. Jeżeli treść zadania sugeruje, że na ciało nie działa siła tarcia, oznacza to, że zachowana jest energia mechaniczna układu (energia potencjalna + energia kinetyczna). Jeżeli w zadaniu pojawia się tarcie, oznacza to, że energia zmienia postać na różne sposoby — na przykład energia kinetyczna może zmieniać się w energię potencjalną grawitacji i w energię wewnętrzną ciała.
629
Idziemy na SimBilard
Po sukcesie, jaki osiągnęła gra SimFutbol, nadeszła pora na SimBilard Nie minęło kilka tygodni od chwili, gdy zakończyłeś prace konsultanta zespołu programistów gry SimBilard, która sprzedała się w nakładzie wielu milionów egzemplarzy, a znów zgłosił się do Ciebie znany Ci już programista. W tej chwili zespół pracuje nad grą SimBilard, ale natknął się na pewien problem.
Używałem wszystkich zasad fizycznych, o których mi opowiedziałeś, ale teraz zupełnie utknąłem. Zawodnicy futbolu po szarży zawsze poruszali się razem, ale bile muszą odskakiwać od siebie po zderzeniu — to główna zasada gry!
Użycie starego kodu sprawia, że bile sklejają się razem! Bile muszą odbić się od siebie po zderzeniu, ale programista nie wie, jak obliczyć ich prędkości. Do tej pory programował jedynie ruch modeli zawodników drużyny futbolowej, a ci nie odbijali się od siebie po zderzeniu. Pęd gracza.
Przed
m1
m2 p 2 = m2v 2
p 1 = m1v 1 p1
Pęd całkowity.
p2
Pęd końcowy pk jest równy całkowitemu pędowi ciał układu przed zderzeniem.
pcałk Po
m1+m2 pk = (m1+m2)vk
Po zderzeniu zawodnicy poruszają się jako jedna masa.
Gdy programista użył starego kodu w grze w bilard, bile skleiły się razem po zderzeniu, a wiadomo, że tak się nie dzieje!
630
Rozdział 14.
Zasada zachowania energii
Zasada zachowania pędu nadaje się do rozwiązywania problemu zderzeń niesprężystych Zderzenie modelowane w grze SimFutbol to zderzenie niesprężyste. Nazywamy je tak, ponieważ zawodnicy po kontakcie ze sobą nie odbijają się i nie zaczynają poruszać się w inne strony.
Po zderzeniu zawodnicy grający w futbol poruszają się jako jedna masa.
Przed
Zderzenia, jakie mają miejsce podczas gry w bilard, to zderzenia sprężyste. Nazywamy je tak dlatego, że po zajściu zderzenia bile odskakują do siebie. Gdy dwa ciała zderzą się ze sobą niesprężyście, poruszają się później jako jedna masa mająca jedną prędkość. Po zderzeniu sprężystym każda z mas porusza się niezależnie z własną prędkością. Nie znamy prędkości żadnej z mas po zderzeniu. Oznacza to, że w tym przypadku masz do wyznaczenia dwie niewiadome. W czasie zderzenia zasada zachowania pędu jest spełniona, ale jedno równanie nie wystarczy, by wyznaczyć z niego wartości dwóch niewiadomych. Musimy wymyślić drugie równanie, które pozwoli zaprogramować grę w bilard. Gdy będziesz mieć obydwa równania, zdołasz wyznaczyć dwie niewiadome.
Żeby rozwiązać problem z dwiema niewiadomymi, potrzebujesz dwóch równań.
v1
m2
v2 m1+m2
Po
vk
Zasada zachowania pędu: m1v1 + m2v2 = (m1+m2)vk
W czasie zderzenia pęd układu jest zawsze zachowany. Ponieważ znamy masę i prędkość każdego z zawodników, po zderzeniu możemy opisać układ jednym równaniem (równaniem zasady zachowania pędu) z jedną niewiadomą (nie znamy prędkości złączonych ze sobą po zderzeniu zawodników), więc możemy bez trudu je rozwiązać.
Do obliczenia niewiadomych w zderzeniu sprężystym będziesz potrzebować drugiego równania
m1
Zmienna vk jest jedyną niewiadomą w tym równaniu, więc wyznaczysz ją z niego bez problemu. Symbol v10 oznacza „prędkość początkowa ciała 1”. Symbol v1k oznacza „prędkość końcowa ciała 1”. Indeksy pomogą Ci odróżnić zmienne opisujące obydwa ciała.
Przed
Po
m1
v10 v1k
v20 m1
m2
m2
v2k
Zasada zachowania pędu: m1v10 + m2v20 = m1v1k + m2v2k
Nie znasz ani wartości v1k, ani wartości v2k. Ponieważ w problemie pojawiają się dwie niewiadome i tylko jedno równanie, nie zdołasz wyznaczyć wartości żadnej z nich.
WYSIL
SZARE KOMÓRKI Skąd wziąć drugie równanie, które pozwoli wyznaczyć dwie nieznane wartości prędkości.
jesteś tutaj 631
Pęd jest zachowany
Koniecznie musimy rozwiązać zadanie z bilardem. Bile na pewno nie powinny sklejać się ze sobą. Przecież to zderzenie sprężyste! Kuba: Racja, ale przez to musimy się zmierzyć z kłopotami, jakich nie mieliśmy w przypadku zderzeń niesprężystych. Po zderzeniu ciała poruszają się z dwiema różnymi prędkościami, a nie z jedną. Krzysiek: Tym razem nie wystarczy nam zasada zachowania pędu. Nie można przecież wyznaczyć wartości dwóch niewiadomych z jednego równania. Franek: Prawda, lecz to chyba nie zmienia faktu, że pęd jest zachowany również w zderzeniach sprężystych? Pozostaje zatem znaleźć drugie równanie, które posłuży nam do opisania tego problemu. Kuba: A co z zasadą zachowania energii? Już wcześniej pomagała nam rozwiązywać różne problemy.
W zderzeniach sprężystych pęd jest zachowany.
Krzysiek: Nie jestem pewien. Przecież wysokość położenia kul bilardowych nie ulega zmianie, więc nie zdziałamy nic z energią potencjalną grawitacji. Franek: Ale bile się poruszają, prawda? Zastanówmy się, co wiemy o ich energii kinetycznej? Kuba: No właśnie! Kule poruszają się przed zderzeniem i po nim, więc zarówno przed, jak i po nim muszą mieć energię kinetyczną. Krzysiek: Ale skąd pewność, że w chwili zderzenia część energii kinetycznej nie zamienia się na energię wewnętrzną? Franek: Wiesz, kule nie są specjalnie gorące po zderzeniu. Na pewno nie tak gorące, jak hamulce po hamowaniu. Kuba: Poza tym nie odkształcają się, więc możemy założyć, że ich cząsteczki nie doznają przemieszczenia.
W zderzeniach sprężystych zachowane są pęd i energia kinetyczna.
Krzysiek: Tak, chyba macie rację. Odbicie jest sprężyste, prawda? Dalej — energia musi być zachowana. Przed zderzeniem każda bila ma pewną energię kinetyczną, tak samo jest po zderzeniu. Skoro zmiana energii wewnętrznej jest minimalnie mała, możemy założyć, że całkowita energia kinetyczna przed zderzeniem i po zderzeniu jest taka sama. Franek: Czyli jedno równanie to zasada zachowania pędu. Kuba: A skoro energia kinetyczna jest taka sama przed zderzeniem i po zderzeniu, to mamy drugie równanie! Krzysiek: W obydwu równaniach pojawiają się prędkości kul, więc możemy rozwiązać to zadanie!
632
Rozdział 14.
Zasada zachowania energii
Zasada zachowania energii to drugie z potrzebnych Ci równań
To tylko przykładowy rysunek, pokazujący, jakie prędkości MOGŁYBY osiągnąć kule po zderzeniu.
Zderzenie dwóch kul bilardowych to zderzenie sprężyste. Energia wewnętrzna ciał biorących udział w takim zderzeniu nie wzrasta w sposób znaczący, ponieważ ciała nie doznają odkształcenia (zawodnicy futbolu amerykańskiego nie odbijali się od siebie po zderzeniu, a ich ochraniacze ulegały odkształceniu, więc zmieniała się ich energia wewnętrzna). Ponieważ energia wewnętrzna zderzających się bil nie ulega zmianie, możemy stwierdzić, że ich całkowita energia kinetyczna jest taka sama przed zderzeniem i po nim. To właśnie drugie równanie, które pozwoli nam obliczyć prędkości bil. Masz już dwa równania (równanie zasady zachowania pędu i równanie zasady zachowania energii), więc możesz wyznaczyć wartości dwóch niewiadomych — prędkości końcowych kul bilardowych po zderzeniu.
Zaostrz ołówek
Ten zapis oznacza, że m1 = m2 = m.
Przed
Po
m1
v10 v1k
v20 m2
m1
Zasada zachowania pędu:
m2
v2k Mając dwa równania, obliczysz wartości dwóch niewiadomych.
m1v10 + m2v20 = m1 v1k + m2v2k Zasada zachowania energii: ½m1v12 + ½m2v22 = ½m1v1k2 + ½m2v2k2
To oznacza, że prędkość v20 = 0, a to powinno nieco ułatwić obliczenia.
Na stole do bilardu znajdują się dwie kule bilardowe o identycznych masach m. Pierwsza z nich, poruszająca się z prędkością v10, uderza centralnie w drugą — spoczywającą. Po zderzeniu pierwsza kula ma prędkość v1k, a druga ma prędkość v2k. a. Zapisz równanie zasady zachowania pędu.
b. Zapisz równanie zasady zachowania energii kinetycznej.
c. Przekształć równanie z podpunktu a w taki sposób, by wyznaczyć z niego zmienną v2k, po czym podstaw ją do równania z podpunktu b, by otrzymać jeden wzór z jedną niewiadomą — v1k.
d. Usuń nawiasy z zapisu równania i postaraj się możliwie je uprościć. (Nie przejmuj się, że nie zdołasz zapisać go w postaci „v1k = coś” — tym zajmiemy się na następnej stronie).
jesteś tutaj 633
Rozłóż swoje równania na czynniki
Zaostrz ołówek: Rozwiązanie
Ten zapis oznacza, że m1 = m2 = m.
To oznacza, że prędkość v20 = 0, a to powinno nieco ułatwić obliczenia.
Na stole do bilardu znajdują się dwie kule bilardowe o identycznych masach m. Pierwsza z nich, poruszająca się z prędkością v10, uderza centralnie w drugą — spoczywającą. Po zderzeniu pierwsza kula ma prędkość v1k, a druga ma prędkość v2k. a. Zapisz równanie zasady zachowania pędu. mv10 + 0 = mv1k + mv2k
b. Zapisz równanie zasady zachowania energii kinetycznej. Prędkość v20 = 0, a to oznacza, ½mv102 + 0 = ½mv1k2 + ½mv2k2
że czynniki ją zawierające znikają z równania.
c. Przekształć równanie z podpunktu a w taki sposób, by wyznaczyć z niego zmienną v2k, po czym podstaw ją do równania z podpunktu b, by otrzymać jeden wzór z jedną niewiadomą — v1k. Wszystkie czynniki są mv10 = mv m m 1k + mv2k v10 = v1k + v2k v2k = v10 - v1k
½mv102 = ½mv11k2 + ½mv mv22k2
(a)
Wszystkie wyrazy zawierają zmienną m, więc można usunąć ją z równania przez obustronne dzielenie.
Podstawiam wynik do (b).
mnożone przez wartość
(b) ½ m, więc można podzielić
v102 = v1k2 + v2k2
obie strony równania przez tę wartość i w ten sposób ją zlikwidować.
v102 = v1k2 + (v10 - v1k)2
Jedyną niewiadomą w tym równaniu jest zmienna v1k.
d. Usuń nawiasy z zapisu równania i postaraj się możliwie je uprościć. (Nie przejmuj się, że nie zdołasz zapisać go w postaci „v1k = coś” — tym zajmiemy się na następnej stronie). 2 v102 = v1k2 + (v10 - v1k)2
Każdy wyraz równania możesz podzielić przez 2.
v102 = v1k2 + v1002 - 2v10v1k + v1k 2 0 = 2v 2 1k2 - 2v 2 10v1k v1k2 - v10v1k = 0
To równanie, w którym wszystkie wyrazy zawierające zmienną v1k znajdują się po lewej stronie znaku równości.
Czynnik v10 znajduje po obu stronach równania, więc można odjąć go obustronnie i w ten sposób usunąć.
Świetnie, udało mi się wyznaczyć to… to v1k2 – v10v1k = 0. Wiem, że powinnam otrzymać zapis „v1k = coś”, ale jak to zrobić?!
Pomoże nam rozłożenie równania na czynniki. Czasami okazuje się, że przekształcenie równania do postaci „v1k = coś” jest zbyt skomplikowane. Wtedy z pomocą może przyjść rozkładanie całości na czynniki. Rozkładanie równania na czynniki polega na dostrzeżeniu, które ze zmiennych można umieścić w jednym nawiasie — w zasadzie jest to działanie odwrotne do wymnażania nawiasów.
Jeżeli wyrażenie xy = 0, to albo x, albo y MUSI być równe 0 (ewentualnie obie liczby są równe 0). 634
Rozdział 14.
Gdy wynikiem mnożenia dwóch wielkości jest zero, możemy z całą pewnością stwierdzić, że przynajmniej jedna z nich wynosi zero. Gdy przykładowo xy = 0, wiadomo od razu, że albo x, albo y muszą być równe zero (ewentualnie obydwie zmienne są równe zero). Masz do rozwiązania równanie v1k2 – v10v1k = 0, po którego prawej stronie stoi wartość zero. Gdyby udało się rozłożyć lewą stronę równania na czynniki, otrzymałbyś do rozwiązania problem, w którym iloczyn dwóch wyrażeń jest równy zero, więc mógłbyś stwierdzić na pewno, że przynajmniej jedno z tych wyrażeń musi być równe zero. Zazwyczaj kontekst zadania pozwala określić, który z czynników musi przyjmować wartość 0.
Zasada zachowania energii
Rozkładanie na czynniki oznacza wstawienie nawiasów Zmienna a jest wspólna dla wyrazów ab i ac, a to oznacza, że wszystkie inne zmienne tych wyrazów są mnożone przez zmienną a. Dlatego też zmienną a nazywamy czynnikiem wspólnym wyrazów — czynnik ten pojawia się w każdym z nich. Rozkładanie równania na czynniki oznacza wyprowadzenie czynnika wspólnego przed nawias zawierający pozostałą część wyrazów. Zgodnie z tą zasadą wyrażenie ab + ac można zapisać jako a(b + c). ab
+
ac
=
a
b
+
c
Zmienna a jest czynnikiem wspólnym, przez który mnożone są pozostałe części wyrazów.
Jeżeli masz do rozwiązania równanie a(b + c) = 0, możesz stwierdzić, że zachodzi warunek a = 0 lub (b + c) = 0. Wynika on z faktu, że zerowy wynik mnożenia dwóch czynników występuje wtedy, gdy przynajmniej jeden z nich jest równy zeru.
Jeżeli ta sama zmienna pojawia się w więcej niż jednym wyrazie równania, możesz przeprowadzić rozłożenie tego równania na czynniki.
Zaostrz ołówek a. Która ze zmiennych równania v1k2 – v10v1k = 0 pojawia się w obydwu jego członach?
b. Równanie, w którym pojawiają się nawiasy, można zawsze uprościć do postaci bez nawiasów, na przykład a(b + c) = ab + ac. W ten sposób zmienna a staje się czynnikiem wspólnym obydwu wyrazów równania. Wiedząc to, zapisz równanie v1k2 – v10v1k = 0 w taki sposób, by po jego lewej stronie znalazł się iloczyn jakiejś zmiennej i wyrażenia zapisanego w nawiasach.
c. Gdy iloczyn dwóch czynników daje zero, przynajmniej jeden z nich musi być równy zero. Skorzystaj z tej wiedzy, by wyznaczyć dwie możliwe wartości zmiennej v1k, a następnie posłuż się kontekstem zadania do wskazania poprawnej odpowiedzi.
jesteś tutaj 635
Zderzenia sprężyste
Zaostrz ołówek: Rozwiązanie a. Która ze zmiennych równania v1k2 – v10v1k = 0 pojawia się w obydwu jego członach? W obydwu wyrazach pojawia się zmienna v1k.
b. Równanie, w którym pojawiają się nawiasy, można zawsze uprościć do postaci bez nawiasów, na przykład a(b + c) = ab + ac. W ten sposób zmienna a staje się czynnikiem wspólnym obydwu wyrazów równania. Wiedząc to, zapisz równanie v1k2 – v10v1k = 0 w taki sposób, by po jego lewej stronie znalazł się iloczyn jakiejś zmiennej i wyrażenia zapisanego w nawiasach. v1k2 – v10v1k = 0 v1k(v1k – v10) = 0
c. Gdy iloczyn dwóch czynników daje zero, przynajmniej jeden z nich musi być równy zero. Skorzystaj z tej wiedzy, by wyznaczyć dwie możliwe wartości zmiennej v1k, a następnie posłuż się kontekstem zadania do wskazania poprawnej odpowiedzi. Rozwiązaniem równania jest v1k = 0 lub (v1k – v10) = 0. Gdyby miał być spełniony warunek (v1k – v10) = 0, oznaczałoby to, że v1k = v10, czyli pierwsza bila musiałaby poruszać się po zderzeniu z niezmienioną prędkością, zupełnie jakby nie zderzyła się z drugą kulą. Takie rozwiązanie nie jest możliwe. Drugim dopuszczalnym rozwiązaniem jest v1k = 0. Odpowiedź ta wydaje się być poprawna, ponieważ w przypadku uderzenia jednej kuli bilardowej centralnie drugą, pierwsza z nich często zatrzymuje się.
Teraz wiesz już, jak radzić sobie ze zderzeniami sprężystymi Pęd układu jest zachowany w każdym rodzaju zderzeń, zarówno w zderzeniach sprężystych, jak i w zderzeniach niesprężystych. Energia również jest zachowana zawsze, lecz w zderzeniach niesprężystych część energii mechanicznej może przyjąć postać energii wewnętrznej. Jeżeli zderzenie jest sprężyste, całkowita energia kinetyczna układu jest zachowana.
W każdym zadaniu opisującym zderzenie skorzystaj z zasady zachowania pędu. Jeżeli zderzenie jest sprężyste i masz do czynienia z dwiema niewiadomymi, posłuż się również zasadą zachowania energii. 636
Rozdział 14.
Rodzaj zderzenia określa się najłatwiej, stwierdzając, czy w efekcie zdarzenia któreś z ciał doznało odkształcenia. Jeżeli tak, wiadomo, że było to zderzenie niesprężyste, ponieważ cząsteczki zdeformowanego ciała zmieniły swoje położenie, czyli doszło do zwiększenia energii wewnętrznej tego ciała.
Rozwiązując zadanie, w którym pojawia się zderzenie sprężyste, korzystaj zawsze z zasady zachowania pędu. Jeżeli występuje w nim tylko jedna niewiadoma, problem jest już właściwie rozwiązany. Jeżeli w zadaniu pojawiają się dwie niewiadome, musisz zapisać drugie równanie. Wtedy niezastąpiona okazuje się zasada zachowania energii.
Zasada zachowania energii
Prędkość względna w zderzeniu sprężystym zmienia kierunek
Kule ZBLIŻAJĄ się do siebie ze względną prędkością v10.
Przed
Rozwiązałeś właśnie problem zderzenia dwóch kul bilardowych — poruszającej się ze spoczywającą. Gdy poruszająca się kula uderza w kulę spoczywającą, sama zatrzymuje się, a druga kula, pozostająca dotąd w spoczynku, zaczyna się poruszać z prędkością równą prędkości pierwszej kuli przed zderzeniem. Wyobraź sobie teraz, że siedzisz na szczycie drugiej kuli. Widzisz najpierw, jak zbliża się do Ciebie pierwsza kula, poruszająca się z prędkością v10. Po zderzeniu wydaje się, że pierwsza kula oddala się od Ciebie z prędkością –v10 (choć faktycznie porusza się przecież kula druga). również w drugą stronę. Zasada ta jest słuszna ść względna dwóch dko prę niu rze zde po Jeżeli domo, że zderzenie ciał ulega odwróceniu, wia . ste ęży spr to musiało być
P: Czy w każdym zadaniu
dotyczącym zderzeń sprężystych muszę używać zasady zachowania pędu ORAZ zasady zachowania energii?
O: Nie zawsze. Czasami w zadaniu pojawia
się tylko jedna wielkość niewiadoma. W takim przypadku wystarczy Ci jedno równanie.
P: Z którego równania powinienem skorzystać, jeżeli nie znam wartości tylko jednej z prędkości — z zasady zachowania pędu czy z zasady zachowania energii?
O
: Lepiej korzystać z zasady zachowania pędu, ponieważ w zadaniach tego typu zwrot wektora prędkości ma znaczenie. Zasada zachowania pędu daje informacje nie tylko o wartości wektora prędkości, ale również o jego zwrocie, ponieważ pęd jest także wektorem.
P: Czy równanie energii kinetycznej
zawiera informację o kierunku wektora prędkości?
O
: Nie, ponieważ energia kinetyczna jest wielkością skalarną. Ciało o pewnej masie ma zawsze taką samą energię kinetyczną, niezależnie od kierunku prędkości.
m
Po
m
v10 v1k = 0
m
v20 = 0 m
v2k = v10
Kule ODDALAJĄ się od siebie ze względną prędkością v10.
To szczególny przypadek ogólnej zasady dotyczącej prędkości względnej w zderzeniach sprężystych, która mówi, że po zderzeniu sprężystym kierunek prędkości względnej ulega odwróceniu. Zasada ta jest spełniona również wtedy, gdy obydwa ciała są początkowo w ruchu.
Nie istnieją
głupie pytania
P: Czy z równania energii kinetycznej P: Co mam zrobić, gdy zderzenie da się odtworzyć zwrot wektora prędkości?
sprężyste zajdzie pod pewnym kątem, a nie wzdłuż linii prostej?
O: Równanie energii kinetycznej ma postać O: Pamiętaj, że najpierw powinieneś Ek = ½m v2. Prędkość jest tu podnoszona do kwadratu. Wynik mnożenia dwóch liczb dodatnich jest dodatni, ale wynik mnożenia dwóch liczb ujemnych też jest dodatni. Oznacza to, że niezależnie od znaku stojącego przy wartości v (a znak określa kierunek wektora) wyrażenie v2 będzie zawsze dodatnie. To sprawia, że nie da się określić kierunku prędkości (wektora) z równania energii kinetycznej (skalara). Równanie to pozwala jedynie wyznaczyć wartość prędkości.
P: W zadaniu, które właśnie
skończyłem rozwiązywać, pojawiły się dwie możliwe odpowiedzi. Jak określić, która jest poprawna?
O
: Dwie odpowiedzi pojawiły się dlatego, że w równaniu energii kinetycznej występuje czynnik v2. Właściwą odpowiedź wskażesz dopiero po rozważeniu kontekstu zadania. Wybierz tę, która ma sens z punktu widzenia fizyki.
skorzystać z zasady zachowania pędu. W przypadku zderzenia pod pewnym kątem rozłóż wektory na składowe i zastosuj zasadę zachowania pędu do każdej ze składowych (robiłeś coś takiego w rozdziale 12.).
P: Czy prędkość względna
w zderzeniu sprężystym zawsze ulega odwróceniu? Nawet gdy ciała mają różne masy?
O
: Tak. Wyobraź sobie gumową piłkę odbijającą się od ściany. Piłka leci w kierunku ściany z prędkością v, a następnie odbija się od niej z prędkością –v (przy założeniu, że zderzenie jest całkowicie sprężyste). To samo będzie miało miejsce w miej skrajnym przypadku — prędkość względna ulegnie odwróceniu.
jesteś tutaj 637
Bardziej złożone zadania
Zderzenia w bilardzie działają doskonale! Programista wprowadził do gry kod zgodny z Twoimi wskazówkami. Rozwiązanie okazało się strzałem w dziesiątkę! Ale na kilka dni przed premierą gry znów zgłosił się do Ciebie z nowym, trudniejszym problemem…
Dzięki Twoim wskazówkom dotyczącym zderzeń sprężystych prawie skończyłem pracę nad grą, ale chciałbym, żebyś rzucił okiem na to rozwiązanie sztuczki bilardowej. Coś się w nim nie zgadza, ale nie mam pojęcia co. Pomożesz?
Strzał zaprzeczający grawitacji, który wymaga nieco doszlifowania… Gracz może zdecydować się na uruchomienie gry w specjalnym trybie, w którym da się wykonywać sztuczki bilardowe z użyciem przedmiotów niepojawiających się zazwyczaj na stołach do gry. Programista ma kłopot z konkretną sztuczką, polegającą na wbiciu bili do wyściełanego obiciem pudełka. Pudełko ma podlecieć z bilą w górę i jeżeli w najwyższym punkcie lotu osiągnie określoną wysokość (6,00 cm), uwolni bilę. Pudełko jest zawieszone na bardzo lekkim stalowym drucie.
Kula uderza w pudełko z pewną prędkością.
m1
Gdy pudełko znajdzie się na odpowiedniej wysokości, otworzy się w nim niewielka zapadka, która pozwoli wypaść bili z pudełka. Wyściełane pudełko.
v1 Bila i pudełko poruszają się teraz jak jedno ciało o większej masie.
638
Rozdział 14.
Kula jest uwalniana tylko wtedy, gdy pudełko osiągnie w najwyższym punkcie lotu określoną wysokość.
m2
h = 6,00 cm
Pudełko podlatuje na wysokość 6,00 cm powyżej poziomu startowego.
Zasada zachowania energii
Na czym polega błąd w rozumowaniu programisty?
Czyli energia kinetyczna piłki zamienia się w energię potencjalną… Muszę też pamiętać, że masa bili + masa pudełka to więcej niż masa bili. Ale dlaczego odpowiedź wychodzi zła?!
Programista próbował samodzielnie obliczyć prędkość, z jaką gracz ma uderzyć w bilę, korzystając z tego, czego nauczyłeś go na temat zasady zachowania energii. Założył, że początkowa energia kinetyczna kuli zostaje przekształcona w energię potencjalną kuli i pudełka, które podlatują na wysokość 6,00 cm powyżej poziomu początkowego (rozwiązanie tego zadania za pomocą sił i równań ruchu byłoby bardzo skomplikowane!). Jednak okazało się, że obliczona przez niego prędkość kuli jest mniejsza niż zmierzona w czasie testów wykonanych przez prawdziwego gracza. Gracz musi uderzyć bilę z większą prędkością, a programista nie wie, gdzie tkwi błąd.
Zaostrz ołówek Musisz się zastanowić, na czym polega błąd programisty. Po prawej stronie znajdziesz notatki z jego obliczeniami, a poniżej masz nieco miejsca na wyjaśnienie jego pomyłki. Masa piłki to 165 g, a masa pudełka to 95 g.
(1)
(2)
m2 = 0,260 kg
m1 = 0,165 kg
v2 = 0 m/s
v1 = ?
Wysokość = 0,060 m
Ek kuli w (1) = Ep kuli i pudełka w (2) Z zasady zachowania energii: Ek = ½m1v12 = m2gh v12 = v1 =
2m2gh m1 2m2gh m1
=
2 × 0,260 kg × 9,8 m/s2 × 0,060 m 0,165 kg
v1 ≈ 1,36 m/s Ale w rzeczywistości gracz wykonujący tę sztuczkę musi nadać bili większą prędkość. Nie mam pojęcia dlaczego! Wrrr!
jesteś tutaj 639
Sprężyste czy niesprężyste?
Zaostrz ołówek: Rozwiązanie Musisz się zastanowić, na czym polega błąd programisty. Po prawej stronie znajdziesz notatki z jego obliczeniami, a poniżej masz nieco miejsca na wyjaśnienie jego pomyłki.
(1)
(2)
m2 = 0,260 kg
m1 = 0,165 kg
v2 = 0 m/s
v1 = ?
Wysokość = 0,060 m
Masa piłki to 165 g, a masa pudełka to 95 g. Programista założył, że cała energia kinetyczna kuli zostaje zamieniona na energię potencjalną grawitacji układu kula – pudełko. Należy jednak pamiętać, że pudełko jest w środku wyściełane obiciem. Kula wpadająca do pudełka zderza się niesprężyście z tym obiciem, więc energia mechaniczna układu nie jest zachowana.
Z zasady zachowania energii: Ek = ½m1v12 = m2gh v12 =
2m2gh m1
Gdy bila uderza w ściankę pudełka, pokrywające je obicie odkształca się, przez co zwiększa się jego energia wewnętrzna. Oznacza to, że nie cała energia kinetyczna bili zostaje zamieniona na energię potencjalną grawitacji.
v1 ≈ 1,36 m/s
W efekcie gracz musi nadać piłce większą prędkość, by pudełko wzniosło się na odpowiednią wysokość, co widać po wynikach testów przeprowadzonych w rzeczywistości.
Ale w rzeczywistości gracz wykonujący tę sztuczkę musi nadać bili większą prędkość. Nie mam pojęcia dlaczego! Wrrr!
Początkowe zderzenie jest niesprężyste, więc energia mechaniczna układu nie jest zachowana W chwili zderzenia kuli z obitą wyściółką ścianą pudełka część energii kinetycznej piłki zostaje przekształcona w energię wewnętrzną. Zderzenie jest niesprężyste. Pudełko jest pokryte od wewnątrz odkształcającą się wyściółką, przez co energia mechaniczna układu zmniejsza się o wartość zmiany energii wewnętrznej związanej z odkształceniem obicia. Z tego wynika, że założenie programisty dotyczące zamiany energii kinetycznej kuli na energię potencjalną grawitacji układu bila – pudełko jest niepoprawne.
Zanim zabierzesz się za obliczenia, zastanów się, czy zderzenie jest sprężyste, czy niesprężyste. 640
Ek kuli w (1) = Ep kuli i pudełka w (2)
Rozdział 14.
v1 =
2m2gh m1
2 × 0,260 kg × 9,8 m/s2 × 0,060 m 0,165 kg
=
Tylko ta część energii kinetycznej ulega zamianie w energię potencjalną grawitacji, gdy skrzynka z kulą podlatuje w górę.
W trakcie zderzenia niesprężystego energia mechaniczna nie jest zachowana.
En. kinetyczna m1
En. kinetyczna v1
m2
v2
En. wewnętrzna Część energii kinetycznej zostaje przekształcona na energię wewnętrzną.
Pudełko ŚCIEŁANE, jest WYerzenie więc zdESPRĘŻYSTE. jest NI
Zasada zachowania energii
Zderzenie niesprężyste opisz zasadą zachowania pędu Cała sztuczka w opisie tej sztuczki polega na rozłożeniu jej na dwa etapy. Etap pierwszy to zderzenie kuli z pudełkiem. To zderzenie niesprężyste, więc spełniona jest zasada zachowania pędu, ale energia mechaniczna nie jest już zachowana. Ponieważ znasz masy kuli i pudełka, możesz użyć zasady zachowania pędu, by uzależnić ich prędkość po zderzeniu (czyli również ich energię kinetyczną) od początkowej prędkości kuli. Drugi etap to uniesienie pudełka z piłką na określoną wysokość. Energia kinetyczna układu kula – pudełko zostaje w całości zamieniona na jego energię potencjalną grawitacji. Znasz wysokość, na jaką uniesie się pudełko, więc możesz wyznaczyć energię potencjalną układu. W ten sposób poznasz też energię kinetyczną układu po zderzeniu i prędkość kuli i pudełka, które uzależniłeś przecież od początkowej prędkości kuli.
Prędkość po zderzeniu jest mniejsza, ale masa jest większa.
Prędkość początkowa
m1
v1
m2
v2 Zasada zachowania pędu: p1 = p2
Pokaż, co potrafisz!
Zaostrz ołówek Kula bilardowa o masie 165 g zostaje wbita do obitego wyściółką pudełka, które jest zaczepione na lekkim stalowym drucie, dzięki czemu może unieść się na pewną wysokość. Sztuczka zadziała wtedy, gdy pudełko z kulą osiągnie w najwyższym punkcie swojego lotu wysokość 6,00 cm ponad poziomem, z którego się unosi. Oblicz prędkość początkową kuli, jeżeli masa pudełka wynosi 95 g.
En. kinetyczna m2
v2
En. potencjalna v=0 m2 h = 6,00 cm
Zasada zachowania energii: Ek pocz = Ep końc Wskazówka: Zadanie rozwiążesz najszybciej, jeśli obliczysz prędkość, jaką muszą mieć kula i pudełko po zderzeniu, a potem cofniesz się do wcześniejszego etapu.
jesteś tutaj 641
Rozwiąż zadanie
Zaostrz ołówek: Rozwiązanie Kula bilardowa o masie 165 g zostaje wbita do obitego wyściółką pudełka, które jest zaczepione na lekkim stalowym drucie, dzięki czemu może unieść się na pewną wysokość. Sztuczka zadziała wtedy, gdy pudełko z kulą osiągnie w najwyższym punkcie swojego lotu wysokość 6,00 cm ponad poziomem, z którego się unosi.
Jeżeli chcesz obliczyć wartość prędkości w m/s, musisz prowadzić obliczenia w kg i m, a nie w g i cm.
Oblicz prędkość początkową kuli, jeżeli masa pudełka wynosi 95 g.
(1)
(2)
m2 = 0,260 kg
(3)
Super! Skończyłem pracę nad kodem, więc teraz musisz już tylko poczekać, aż tantiemy wpłyną na Twoje konto!
v3 = 0 m/s Wysokość = 0,060 m m1 = 0,165 kg
m2 = 0,260 kg
v1 = ?
v2 = ?
Ek kuli i pudełka w (2) = Ep kuli i pudełka w (3) Wyznaczam v2 z zasady zachowania energii. Ek = ½m m2v22 = m2gh v2 =
2gh
To rozwiązanie różni się od pomysłu programisty, ponieważ używasz zasady zachowania energii w chwili, gdy kula jest już w pudełku.
2 × 9,8 m/s2 × 0,060 m ≈ 1,08 m/s
=
Wyznaczam v1 z zasady zachowania pędu. m1v1 = m2v2 v1 =
m2v2 m1
=
0,260 kg × 1,08 m/s ≈ 1,70 m/s 0,165 kg
Nie istnieją
głupie pytania
P
: Czyli czasami sama zasada zachowania energii nie wystarcza do rozwiązania zadania?
O: Właśnie. Jeśli energia wewnętrzna
układu zmieni się w sposób ciężki do określenia (jak w przypadku deformacji wyściółki), sama wiedza o zachowaniu energii nie wystarczy, bo nie będziesz mógł przeprowadzić obliczeń!
642
Rozdział 14.
P
: Czy to znaczy, że energia wewnętrzna może zmieniać się w sposób pozwalający przeprowadzać obliczenia? Przecież nie można zobaczyć tego, co dzieje się wewnątrz ciała!
O
: Jeżeli energia wewnętrzna ciała wzrasta wyłącznie z powodu wykonywania pracy przeciwko sile tarcia, zmiana energii wewnętrznej jest równa wyrażeniu FΔx, czyli całkowitej energii wykorzystanej na wykonanie pracy.
P
: Co mam zrobić, jeśli nie będę mógł obliczyć, o ile wzrosła energia wewnętrzna?
O
: Wtedy musisz skorzystać z zasady zachowania pędu, żeby opisać nią zderzenie niesprężyste. W ten sposób poznasz wartość prędkości ciał po zderzeniu. Tej prędkości możesz użyć do obliczenia energii kinetycznej układu ciał po zderzeniu.
Poradnia pytań — wahadło balistyczne Sztuczka bilardowa opisana w tym rozdziale to przykład zadania z wahadłem balistycznym. Nazwa tego urządzenia wiąże się z jego zastosowaniem do określania prędkości pocisku. Pomiar polega na oddaniu strzału do drewnianego klocka zawieszonego na stalowych linkach i zmierzeniu wysokości, na jaką wychyli się klocek po trafieniu przez kulę. Najistotniejsze w tego typu zadaniach jest to, byś pamiętał, że zderzenie, które ma miejsce po trafieniu kulą w blok wahadła, jest zderzeniem niesprężystym. W związku z tym energia mechaniczna układu (tj. suma energii kinetycznej i energii potencjalnej) nie jest zachowana. W chwili zderzenia część energii mechanicznej zostaje przekształcona w energię wewnętrzną kuli i bloku drewna.
To słowo klucz mogące sugerować zderzenie sprężyste, ale charakter zderzenia zależy również od drugiego ciała biorącego w nim udział!
To stwierdzenie oznacza, że w obliczeniach nie musisz uwzględniać masy linki.
To słowa klucze tożsame ze stwierdzeniem „zderzenie niesprężyste”.
Nie zdołasz opisać zderzenia niesprężystego za pomocą zasady zachowania energii, więc w tej części zadania będziesz musiał posłużyć się zasadą zachowania pędu.
masie 165 g zostaje 3. Kula bilardowa o e ciółką pudełka, któr wbita do obitego wyś , ie kkim stalowym druc jest zaczepione na le ieść się na pewną dzięki czemu może un zadziała wtedy, gdy wysokość. Sztuczka ie w najwyższym pudełko z kulą osiągn nad wysokość 6,00 cm po punkcie swojego lotu się unosi. poziomem, z którego asa ątkową kuli, jeżeli m Oblicz prędkość pocz pudełka wynosi 95 g.
Różnica poziomów powinna przywodzić Ci na myśl energię potencjalną grawitacji.
Część początkowej energii kinetycznej kuli zostaje przekształcone w energię wewnętrzną układu.
– pudełko Określ energię kinetyczną układu kula pnie po zderzeniu. Energia ta zostaje nastę m zamieniona na energię potencjalną. Pote , z której skorzystaj z zasady zachowania pędu kuli. ą tkow począ ość prędk z wyznaczys
Cała tajemnica rozwiązywania tego typu zadań polega na stwierdzeniu, czy w opisywanym problemie nie pojawia się czasem zderzenie niesprężyste. Dopiero gdy znajdziesz odpowiedź na to pytanie, możesz zabrać się za obliczenia. W zderzeniu niesprężystym pęd układu jest zachowany, ale całkowita energia kinetyczna przed zderzeniem ma inną wartość niż po zderzeniu. Dlatego najpierw musisz wyznaczyć z zasady zachowania energii prędkość nowej masy (pudełko + kula) po zderzeniu, czyli de facto jej energię kinetyczną. Potem z zasady zachowania pędu wyznaczysz prędkość początkową kuli.
643
j je jednostki
Świat fizyki
spadanie zachowanie energii skalar
zderzenie niesprężyste
punkty szczególne ól
przyspieszenie
wykres doświadczenie
ciężar
zderzenie sprężyste
Ile ciał? Jaki rodzaj zderzenia? Już wiem!
składowa
siła
czas Pitagoras
zachowanie pędu
moment siły
energia
podstawienie i i
równania ruchu
popęd siły
Bądź częścią problemu
równanie
stałe przyspieszenie
trygonometria
energia kinetyczna
energia wewnętrzna powierzchnia powier pow ierzch zchnia nia
644
objętość
moc
diagram rozkładu du sił sił
symetria nachylenie
szybkość
energia mechaniczna prędkość dk ść
tarcie
wektor
energia potencjalna grawitacji
droga
notacja naukowa przemieszczenie
siła normalna
praca
prawa Newtona
Czy odpowiedź jest dobrze sKROJona? masa
Energia kinetyczna
Zdolność ciała do wykonania pracy związana z prędkością ciała.
Energia wewnętrzna
Całkowita energia kinetyczna i potencjalna wynikająca z przypadkowych drgań cząsteczek bądź ich ruchu w losowych kierunkach pojawiających się w skali mikroskopowej.
Energia mechaniczna
Suma całkowitej energii kinetycznej i całkowitej energii potencjalnej układu ciał w skali makroskopowej.
Moc
Tempo przekształcania energii na wykonanie pracy. Moc mierzymy w watach (1 W = 1 dżul na sekundę).
Zderzenie niesprężyste
Zderzenie, w którym pęd jest zachowany, ale energia kinetyczna nie.
Zderzenie sprężyste
Zderzenie, w którym zachowane są i pęd, i energia kinetyczna.
Rozdział 14.
Zasada zachowania energii
Niezbędnik fizyka
Zmiana pędu wiąże się z działaniem siły na ciało przez pewien czas. Zmiana energii kinetycznej wiąże się z działaniem siły na ciało na pewnej drodze.
ężyste
Zderzenie niespr
erzenie Mówimy, że zd jmniej te, jeżeli przyna jest niesprężys ział ud m ni ących w jedno z ciał bior cone ał zt ks sposób od zostaje w jakiś iku yn w w łączą się albo jeśli ciała zderzenia. owany, układu jest zach Całkowity pęd a ni czasie zderze ale ponieważ w nia ie ciało trwale zm niesprężystego na ergia kinetycz swój kształt, en część zachowana. Jej układu nie jest ergii en ana na zmianę jest przekazyw ładu. wewnętrznej uk
Różnica poziomów Zawsze gdy w zadaniu pojawia się wzmianka o różnicy poziomów położenia ciała, warto zastanowić się nad rozwiązywaniem go z wykorzystaniem zasady zachowania energii. Taki sposób rozwiązania jest prawie zawsze prostszy niż opisanie problemu równaniami ruchu. Całkowita energia układu na początku zdarzenia musi być równa całkowitej energii układu na końcu zdarzenia, więc wszelkie zmiany energii potencjalnej grawitacji będą równe zmianom energii kinetycznej.
Zderzenie sprężyst
e
W czasie zderzenia sprężystego ciała nie ulegają odkszta łceniu i zawsze odbijają się od sie bie. Zderzenia sprężyst e są trudniejsze w opisie matematy cznym, ponieważ po zakończeniu zdar zenia nadal trzeba rozpatrywać dwa oddzielne ciała. Na szczęście w czas ie zderzenia sprężystego zachow ane są i pęd, i energia kinetyczn a, więc cały układ można opisać dwom a równaniami i wyznaczyć wartośc i dwóch niewiadomych.
Zatrzymywanie ciała siłę Jeśli chcesz szybko obliczyć ła cia nia ma rzy zat do potrzebną jego na pewnej drodze, wyznacz energię kinetyczną. cy Energia ta będzie równa pra tarcia siły nia ona potrzebnej do pok aż iew Pon a. w czasie hamowani iem FΔx, praca opisana jest równan nie powinno siły ści odnalezienie warto mów. nastręczać większych proble
jesteś tutaj 645
ROZDZIA 14.
Masz już za sobą rozdział 14., więc możesz dodać do swojego przybornika nieco pojęć i utrwalić sobie pewne umiejętności pozwalające sprawdzać poprawność odpowiedzi.
Pęd a energia kinetyczna
646
Rozdział 14.
15. Napr$enia, bloczki i technika rozwizywania problemów zycznych
Inny kierunek
Wyjaśnijmy to dokładnie… Powiadasz, że wystarczy pociągnąć sznurek w dół, żeby zasłony rozsunęły się na boki… Co jeszcze może wymyślić człowiek? Chętnie zadałabym to samo pytanie, ale bynajmniej nie w kontekście zasłon.
Czasami musisz sobie radzić z sytuacjami pełnymi napięć. Do tej pory korzystałeś z wiedzy na temat sił, rysowałeś diagramy rozkładu sił, a także zapoznałeś się z zasadą zachowania energii. W tym rozdziale zajmiemy się linami, bloczkami i naprężeniami, zwanymi czasem również napięciami. Przy okazji nauczysz się dostrzegać znajome znaki rozpoznawcze podczas rozwiązywania nieznanych sobie problemów fizycznych.
to jest nowy rozdział 647
Ryzykowna jazda na deskorolce
To ptak! To samolot! Nie… to… facet na deskorolce?! W mieście ogłoszono dość ryzykowny konkurs. Na czym polega zabawa? Trzeba skoczyć z jedenastometrowego molo i spaść prosto na cel unoszący się na wodzie w odległości 15,0 m od miejsca, w którym jej powierzchnia styka się z podestem. Michał — nieustraszony demon deskorolki — postanowił przynieść do domu główną nagrodę. Michał na deskorolce.
Zestaw obciążników przygotowany specjalnie po to, by można było zrzucić go z molo.
Niestety, Michał niezbyt dobrze zna fizykę, dlatego jesteś mu potrzebny. Czy zechcesz pomóc Michałowi rozwiązać problem fizyczny?
Lina łącząca deskorolkę z balastem.
Oto co POWINNO się wydarzyć…
Deskorolka jest ciągnięta przez linę wzdłuż molo.
Michał, chcąc być pewnym, że trafi w cel, zamierza nadać sobie określoną prędkość początkową. W tym celu przywiązał swoją deskorolkę do zestawu dużych obciążników, a linę umieścił na bloczku.
Po dotarciu deskorolki do krawędzi molo Michał porusza się z prędkością v.
v Jeśli prędkość początkowa Michała będzie odpowiednia, chłopak poleci wzdłuż tej trajektorii i trafi prosto w cel.
Zawody odbywają się w trakcie przypływu, gdy szczyt molo znajduje się na wysokości 11,0 m nad powierzchnią wody.
Środek tarczy, w którą mają celować zawodnicy, znajduje się w odległości 15,0 m od miejsca, gdzie powierzchnia wody styka się z molo.
11,0 m Balast uderza o powierzchnię wody.
15,0 m
648
Rozdział 15.
Naprężenia, bloczki i technika rozwiązywania problemów fizycznych
Zawsze szukaj czegoś, co znasz Próbując rozwiązać zadanie, z którym mamy się zmierzyć, na pewno będziemy posługiwali się następującymi wyrażeniami: deskorolka, człowiek, zestaw obciążników, lina, bloczek, grawitacja, wysokość molo, odległość od celu. Co więcej, nasze zadanie jest dwuwymiarowym problemem fizycznym, możemy więc powiedzieć, że czeka nas rozwiązywanie dość skomplikowanej zagadki! Jednakże nie musisz zaczynać rozwiązywania problemu fizycznego tak samo, jak zrobił to Michał, czyli od połączenia liną deskorolki z balastem. Możesz w pierwszej kolejności zająć się tą częścią zadania, która przypomina Ci któryś ze wcześniej rozwiązywanych przez Ciebie problemów fizycznych.
W momencie spadania z deskorolki Michał porusza się poziomo (wektor jego prędkości początkowej skierowany jest poziomo).
v
Co prawda nie zajmowałeś się wcześniej linami i bloczkami, ale sytuację przedstawioną na tym rysunku już WIDZIAŁEŚ!
Możesz na przykład zająć się częścią zadania, w której Michał leci swobodnie w powietrzu z prędkością początkową v. Ten problem fizyczny wydaje się być znajomy, prawda?
Każde skomplikowane zadanie dziel na części. Następnie staraj się dostrzec PODOBIEŃSTWO niektórych fragmentów zadania do któregoś ze znanych sobie problemów fizycznych.
Zaostrz ołówek
Załóżmy, że w chwili oderwania się od molo Michał porusza się poziomo. Jaka powinna być prędkość początkowa Michała, aby trafił on w cel unoszący się na wodzie, jeśli cel ten znajduje się w odległości 15,0 m od dolnej części molo, a molo ma wysokość 11,0 m?
Rozwiązywanie zadania zawsze zaczynaj od wykonania rysunku, który ułatwi Ci ogarnięcie problemu fizycznego, z którym musisz sobie poradzić.
jesteś tutaj 649
Szukaj czegoś, co znasz
Aby poradzić sobie z tą częścią zadania, trzeba znać równania ruchu. Kluczem do jej rozwiązania jest zdanie sobie sprawy z tego, że można ją potraktować jak problem fizyczny niemający nic wspólnego z resztą zadania, czyli obciążnikami i bloczkiem.
Zaostrz ołówek: Rozwiązanie
Załóżmy, że w chwili oderwania się od molo Michał porusza się poziomo. Jaka powinna być prędkość początkowa Michała, aby trafił on w cel unoszący się na wodzie, jeśli cel ten znajduje się w odległości 15,0 m od dolnej części molo, a molo ma wysokość 11,0 m? Pionowo w dół to kierunek oznaczany znakiem „+”. v0po = ?
xpi = x0p + v0pit + ½apit2 0pi
v0pi = 0 m/s
api = 9,8 m/s2
Korzystając z wiedzy o składowych pionowych wektorów, obliczam czas.
x0pi = 0 m x0po = 0 m
Obydwa wyrazy są równe zeru.
½apit2 = xpi t =
2xpi api
=
2 × 11,0 m 9,8 m/s2
≈ 1,50 s
xpo = 15,0 m
xpi = 11,0 m
Znając wartość poziomej składowej wektora przemieszczenia, wyznaczam wartość poziomej składowej wektora prędkości. xpo 15 m = v0po = = 10,0 m/s (w kierunku od strony t 1,50 s lewej do prawej)
W tej części zadania prędkość początkowa Michała wynosi v0po = 10 m/s, lecz w części z liną itd. prędkość początkowa chłopca równa jest zeru, natomiast jego prędkość końcowa wynosi 10 m/s. Chyba powinniśmy bardzo uważać na to, co i jak robimy…
W tym miejscu Michał powinien poruszać się z prędkością 10,0 m/s.
Rozwiązując poszczególne części zadania, uważaj na to, jak nazywasz zmienne.
W tym punkcie prędkość Michała Rozbijając zadanie na mniejsze części, udało nam się je uprościć, wynosi 0 m/s.
co jest dla nas powodem do zadowolenia. Jeśli jednak przed przystąpieniem do rozwiązywania kolejnej części zadania zapomnisz zmienić nazwy zmiennych i opisy na wykonanym przed chwilą rysunku, narobisz sobie kłopotów.
Zajmując się częścią zadania, w której Michał zaczyna spadać z molo, wyznaczyłeś prędkość początkową v0po o wartości 10,0 m/s. Rozwiązując inną część zadania, będziesz musiał zmierzyć się z problemem osiągania przez Michała stojącego nieruchomo w pierwszej fazie ruchu prędkości 10,0 m/s, a więc obliczona wcześniej prędkość o wartości 10,0 m/s okaże się prędkością końcową, nie zaś początkową. Dlatego musisz być bardzo ostrożny, dobierając oznaczenia zmiennych!
650
Rozdział 15.
Jeśli zdecydujesz się rozłożyć zadanie z fizyki na części, to przechodząc między poszczególnymi jego częściami, czasami będziesz musiał zmieniać nazwy niektórych zmiennych.
Naprężenia, bloczki i technika rozwiązywania problemów fizycznych Kuba: Tak. A na drugim końcu liny mamy obciążniki, które nadadzą mu odpowiednie przyspieszenie. Franek: No pewnie! Obciążniki spadają z przyspieszeniem 9,8 m/s2 i ciągną za sobą Michała. Z tego wynika, że Michał także porusza się z przyspieszeniem o wartości 9,8 m/s2, czyli takim samym jak balast. Bułka z masłem!
Jeśli Michał osiągnie prędkość o wartości 10 m/s, trafi w cel, tak?
Krzysiek: Hmm… nie jestem pewien. Obciążniki muszą pociągnąć Michała, więc chyba nie będą spadały tak szybko, jak poruszałyby się, gdyby nie były przywiązane do deskorolki. Innymi słowy, sądzę, że ich przyspieszenie nie będzie równe 9,8 m/s2. Franek: Ale wiemy, że wartość przyspieszenia spadającego obiektu nie zależy od jego masy. Każdy obiekt spada tak samo szybko, jeśli tylko opór powietrza nie jest zbyt duży. Krzysiek: No tak, tylko że Michał nie spada, lecz porusza się poziomo. Kuba: Zgadza się… Wydaje mi się, że gdyby na desce zamiast Michała stanął słoń, nie przyspieszałaby ona prawie wcale. Franek: Siła ciągnąca balast w dół zależy od jego masy, a nie od masy Michała, ponieważ to nie Michał spada. Kuba: Okazuje się, że to wszystko nie jest wcale takie proste…
BĄDŹ deskorolkarzem Twoim zadaniem jest wyobrazić sobie, że jesteś Michałem stojącym na deskorolce. Co się z Tobą dzieje w chwili, gdy obciążniki doczepione do drugiego końca liny łączącej deskorolkę z balastem spadają? W jaki sposób masa obciążników wpływa na to, co się z Tobą dzieje?
jesteś tutaj 651
Bądź deskorolkarzem
BĄDŹ deskorolkarzem. Rozwiązanie Twoim zadaniem jest wyobrazić sobie, że jesteś Michałem stojącym na deskorolce. Co się z Tobą dzieje w chwili, gdy obciążniki doczepione do drugiego końca liny łączącej deskorolkę z balastem spadają? W jaki sposób masa obciążników wpływa na to, co się z Tobą dzieje?
Obciążniki ciągną Cię w tym kierunku.
Gdyby tu nie było obciążników, w ogóle byś się nie poruszał.
Duża masa przyspiesza szybciej.
Obciążniki spadają pionowo. Ponieważ ciągną deskorolkę, przyspieszam, poruszając się poziomo. Gdyby balast ważył więcej, przyspieszałbym szybciej. Gdyby balast ważył mniej, przyspieszałbym wolniej. Jeśli obciążniki byłyby naprawdę lekkie, mógłbym wcale nie przyspieszać.
Wartość przyspieszenia balastu jest taka sama jak wartość przyspieszenia Michała Ponieważ deskorolkę Michała połączono liną z zestawem obciążników, obciążniki i Michał przyspieszają dokładnie tak samo (mowa tu o wartości przyspieszenia). Dzieje się tak za sprawą naprężenia — lina jest całkowicie naciągnięta. Gdyby nie było liny łączącej deskorolkę z ciężarkami albo gdyby lina ta nie była całkiem naciągnięta, nie istniałoby naprężenie i Michał nie przyspieszałby mimo ruchu balastu. Większy ciężar na końcu liny sprawiłby, że Michał przyspieszałby szybciej, natomiast mniejszy ciężar nadawałby chłopcu na deskorolce mniejsze przyspieszenie. Fakt ten można przeanalizować, myśląc o naprężeniu liny.
Całkowicie naciągnięta lina działa na przywiązany do jej końca obiekt siłą NAPRĘŻENIA.
Siła wypadkowa działająca na Michała = N.
Siła normalna
Naprężenie = N
Ciężar, Q = mg
Ponieważ balast działa określoną siłą na Michała (za pośrednictwem liny), Michał musi działać na balast z taką samą siłą (w tym przypadku za pośrednictwem liny). Płynie stąd wniosek, że na zestaw obciążników oddziałują dwie siły: ciężar oraz naprężenie.
Naprężenie = N
Diagram rozkładu sił działających na Michała.
Ciężar
652
m
Balast został przywiązany za pomocą liny do deskorolki, na której stoi Michał. Oprócz znoszących się ciężaru i siły normalnej na deskorolkę i chłopca działa siła naprężenia liny N. Siła ta nadaje Michałowi przyspieszenie i sprawia, że porusza się on w prawo.
Rozdział 15.
Diagram rozkładu sił działających na obciążniki.
Siła wypadkowa działająca na obciążniki = mg – N.
Naprężenia, bloczki i technika rozwiązywania problemów fizycznych Jak to możliwe, że naprężenie oddziałuje na jeden obiekt poziomo, a na drugi pionowo? Czy z III zasady dynamiki Newtona nie wynika, że siły akcji i reakcji powinny mieć przeciwne zwroty?
Bloczek zmienia kierunek i zwrot siły naprężenia. O linie, której obydwa końce są ciągnięte (czyli na przykład o linie z naszego zadania), mówimy, że jest naprężona. Bloczek zmienia kierunek i zwrot siły naprężenia. Jest to możliwe, ponieważ bloczek został mocno przytwierdzony do krawędzi molo, molo zaś może działać na układ siłą oparcia. Gdyby nie siła oparcia, lina napięłaby się wzdłuż linii prostej. Jeśli narysowałbyś diagramy rozkładu sił tylko dla Michała na deskorolce i balastu, otrzymałbyś rysunek, z którego można by wywnioskować, że ma się do czynienia z siłami opisanymi trzecią zasadą dynamiki Newtona, lecz działającymi w różnych kierunkach. Jednakże po uwzględnieniu diagramu rozkładu sił właściwego dla bloczka dostrzegalne stają się pary sił naprężenia działających pionowo i poziomo. Bloczek nie przyspiesza w żadną ze stron, więc działające na niego siły muszą po zsumowaniu dawać 0.
Diagram rozkładu sił działających na bloczek.
Siła normalna
Siła oparcia
Diagram rozkładu sił działających na Michała.
N
Siła oparcia
N N
Ciężar
N
To para sił akcji-reakcji.
Jeśli w układzie pojawia się bloczek, musisz uwzględnić go w trakcie analizowania par sił akcji-reakcji.
N
To para sił akcji-reakcji.
N m
Ciężar, Q = mg
Diagram rozkładu sił działających na balast.
Gdyby nie siła oparcia, bloczek przyspieszałby w tym kierunku w wyniku naprężania się liny.
Naciągana lina działa siłą na bloczek. Jednakże bloczek nie przyspiesza, więc działająca na niego siła wypadkowa musi mieć wartość 0 N. Stąd wniosek, że krawędź mola, do której przymocowano bloczek, musi działać na układ siłą oparcia.
jesteś tutaj 653
Połączone ze sobą obiekty
Nie istnieją
głupie pytania
P
: Dlaczego zestaw obciążników w tym przypadku nie spada z przyspieszeniem równym 9,8 m/s2, jak zwykle?
O
: Ponieważ został za pomocą liny przywiązany do deskorolki, na której stoi Michał, a więc ciężar balastu zwiększa nie tylko przyspieszenie samego balastu, lecz również przyspieszenie Michała.
P
: Ale czy nie jest prawdziwe stwierdzenie, że wszystkie spadające obiekty przyspieszają dokładnie tak samo, niezależnie od tego, ile ważą?
O: Stwierdzenie to nie jest prawdziwe, jeśli mamy
do czynienia ze spadającym obiektem, który został połączony z czymś, co nie spada.
P: No dobrze, więc gdzie pojawia się naprężenie? O: Naprężeniem nazywamy siłę pojawiającą się
O
: Tak, możemy. Trzeba jednak pamiętać o tym, że naprężenie działa zawsze w kierunku pokrywającym się z linią wyznaczaną przez napiętą linę.
P
: Czy rozwiązując zadania, muszę brać pod uwagę także masę samej liny?
O: Dobre pytanie! W prawdziwym życiu masa liny
jest większa niż 0 kg, więc należałoby ją uwzględniać podczas prowadzenia obliczeń. Jeśli jednak masa liny jest dużo mniejsza niż masy połączonych tą liną obiektów, nie wpływa ona znacząco na zachowanie całego układu i dlatego zazwyczaj przyjmuje się założenie, że lina nic nie waży.
P
na obydwu końcach liny. Na przykład: gdyby balast powieszono na linie przytwierdzonej do sufitu, naprężenie miałoby taką samą wartość jak ciężar balastu.
: Skąd wiadomo, że wartości przyspieszenia dwóch obiektów połączonych liną są takie same?
P: Czy naprężenie liny ma zawsze taką samą
: Aby lina przez cały czas była maksymalnie napięta, obiekty przywiązane do jej końców muszą poruszać się z taką samą szybkością. Stąd wniosek, że wartości przyspieszenia również muszą być identyczne (oczywiście wektory przyspieszenia mogą różnić się kierunkiem i zwrotem, w zależności od ułożenia liny).
wartość jak ciężar obiektu podtrzymywanego przez linę?
O
: Gdy jakiś obiekt po prostu wisi na zawieszony na linie, jego przyspieszenie równe jest 0 m/s2, a co za tym idzie, działająca na niego siłą wypadkowa musi mieć wartość 0 N. Z tego wynika, że naprężenie musi być zwrócone przeciwnie do ciężaru ciała oraz że obie siły muszą mieć tę samą wartość.
Jeśli jednak obiekt przyczepiony do liny porusza się w dół z niezerowym przyspieszeniem (tak jak zestaw ciężarków z naszego zadania), ciężar tego obiektu musi być większy niż naprężenie liny, ponieważ musi istnieć siła wypadkowa skierowana pionowo i zwrócona w dół.
654
P
: Czy można myśleć o naprężeniu trochę tak, jak myśleliśmy o sile normalnej, rozwiązując inne problemy fizyczne? To znaczy, czy naprężenie możemy utożsamiać z siłą oparcia?
Rozdział 15.
O
Wartości przyspieszenia dwóch poruszających się i połączonych ze sobą obiektów są IDENTYCZNE.
Naprężenia, bloczki i technika rozwiązywania problemów fizycznych
Skorzystaj z wiedzy o naprężeniu, aby rozwiązać zadanie Michał został przywiązany do balastu liną. Lina ta jest naprężona, więc wartości przyspieszenia Michała i balastu są takie same. Twoim zadaniem jest znalezienie odpowiedzi na następujące pytanie: jaką masę powinien mieć balast, aby podczas upadku z wysokości 11,0 m osiągnął prędkość 10,0 m/s (taką samą prędkość osiągnie Michał w chwili dojazdu do krawędzi molo).
Po dotarciu do tego miejsca Michał powinien osiągnąć prędkość 10,0 m/s.
10,0 m/s
Możesz narysować dwa osobne diagramy rozkładu sił — dla Michała oraz dla zestawu obciążników — a następnie skorzystać z nich podczas wyznaczania masy balastu. Pamiętaj, że na obydwu diagramach powinieneś zaznaczyć wszystkie siły, jakie działają na Michała i balast.
Wydaje mi się, że powinniśmy być ostrożni podczas opisywania zwrotów sił…
Myśl o tym, jak porusza się lina. Mając do czynienia z bloczkami i siłami działającymi za pośrednictwem naprężonej liny, musisz być bardzo ostrożny podczas opisywania zwrotów wektorów sił. W przypadku, gdy dwa obiekty są ze sobą połączone liną, najlepiej jest zdefiniować jeden z kierunków ruchu liny jako dodatni, dla każdego z dwóch obiektów narysować osobny diagram rozkładu sił i na obydwu diagramach dużą, wyraźną strzałką zaznaczyć dodatni zwrot dla wszystkich wektorów.
Kierunek dodatni (dodatni zwrot dla wektorów) Pamiętaj, że strzałka informująca o tym, jaki zwrot uznałeś za dodatni, powinna różnić się wyglądem od strzałek wektorów!
Siła normalna Naprężenie = N
Ciężar
Kierunek dodatni (dodatni zwrot dla wektorów)
Naprężenie = N
m
Przyjmij, że jeden z kierunków ruchu liny wyznacza dodatni zwrot dla wektorów, i zaznacz go na swoich diagramach rozkładu sił.
Ciężar, Q = mg
jesteś tutaj 655
Michał jedzie na deskorolce
Zaostrz ołówek Masa Michała wynosi M. Michał został przywiązany za pomocą liny do balastu o masie m. Lina opiera się na bloczku, tak jak zostało to pokazane na rysunku obok. Balast, po zrzuceniu go z podwyższenia, na którym stoi Michał, zaczyna spadać i przyspieszać — działa na niego pole grawitacyjne g. W wyniku ruchu balastu Michał także przyspiesza. Naprężenie liny równe jest N. a. Narysuj dwa oddzielne diagramy rozkładu sił — jeden dla Michała, drugi dla balastu.
b. Napisz, jaka jest wartość siły wypadkowej działającej na Michała.
c. Napisz, jaka jest wartość siły wypadkowej działającej na balast.
656
Rozdział 15.
Naprężenia, bloczki i technika rozwiązywania problemów fizycznych
d. Zarówno Michał, jak i balast poruszają się z przyspieszeniem a. Korzystając z II zasady dynamiki Newtona, zapisz zależność zachodzącą między przyspieszeniem Michała, jego masą i działającą na niego siłą wypadkową, a następnie napisz analogiczny wzór dla balastu.
e. Siła naprężenia działająca na Michała ma taką samą wartość, jak siła naprężenia oddziałująca na balast. Korzystając z równań zapisanych w części d zadania, wykonaj odpowiednie podstawienie i wyprowadź wzór na masę m. Zmienna m powinna zależeć od zmiennych M, g i a.
jesteś tutaj 657
Diagramy rozkładu sił
Zaostrz ołówek: Rozwiązanie Masa Michała wynosi M. Michał został przywiązany za pomocą liny do balastu o masie m. Lina opiera się na bloczku, tak jak zostało to pokazane na rysunku obok. Balast, po zrzuceniu go z podwyższenia, na którym stoi Michał, zaczyna spadać i przyspieszać — działa na niego pole grawitacyjne g. W wyniku ruchu balastu Michał także przyspiesza. Naprężenie liny równe jest N. a. Narysuj dwa oddzielne diagramy rozkładu sił — jeden dla Michała, drugi dla balastu. Siła normalna
Naprężenie = N
Naprężenie = N Dodatni zwrot wektorów wyznaczany przez kierunek ruchu liny.
Dodatni zwrot wektorów wyznaczany przez kierunek ruchu liny.
Ciężar = Mg
Ciężar = Mg
b. Napisz, jaka jest wartość siły wypadkowej działającej na Michała.
c. Napisz, jaka jest wartość siły wypadkowej działającej na balast.
Suma siły normalnej i ciężaru daje zero.
= mg - N
Fwyp
Fwyp = N
Rysowanie dużych strzałek na diagramach ułatwi Ci zapisywanie w równaniach odpowiednich znaków („+” albo „–”) przed zmiennymi.
d. Zarówno Michał, jak i balast poruszają się z przyspieszeniem a. Korzystając z II zasady dynamiki Newtona, zapisz zależność zachodzącą między przyspieszeniem Michała, jego masą i działającą na niego siłą wypadkową, a następnie napisz analogiczny wzór dla balastu. Masa Michała wynosi M. Fwyp
= ma
czyli
N = Ma
Masa balastu wynosi m. Fwyp
= ma
czyli
Rób podstawienia.
mg - N = ma
e. Siła naprężenia działająca na Michała ma taką samą wartość, jak siła naprężenia oddziałująca na balast. Korzystając z równań zapisanych w części d zadania, wykonaj odpowiednie podstawienie i wyprowadź wzór na masę m. Zmienna m powinna zależeć od zmiennych M, g i a. N = Ma
(1)
mg - N = ma
(2)
Podstawiam N z równania (1) do równania (2)
Przekształcam otrzymane równanie do postaci „m = …”. mg - Ma = ma mg - ma = Ma m(g - a) = Ma m =
mg - Ma = ma Obydwie zmienne a i g są pomnożone przez m.
658
Rozdział 15.
Ma g - a
Możesz podzielić obie strony równania przez czynnik (g – a). W ten sposób otrzymasz wzór postaci „m = …”.
Możesz użyć nawiasów i postawić przed nimi tylko jedno m.
Naprężenia, bloczki i technika rozwiązywania problemów fizycznych A czy moglibyśmy potraktować Michała i balast jako jeden obiekt o masie M + m? Czy to by zadziałało?
Całkowita masa wynosi M + m.
M
Siła przyspieszająca masę M + m wynosi mg.
Rozwiązując zadanie z deskorolkarzem, możemy traktować dwa obiekty jako jeden o większej masie (jednakże NIE zawsze można tak robić!).
Siła = mg
Rozwiązując nasze zadanie, możesz potraktować Michała i balast jako jeden obiekt o masie M + m, który przyspiesza, ponieważ działa na niego siła mg, czyli ciężar balastu. W takim przypadku:
m
Po co w takim razie Siła = masa × przyspieszenie męczyć się z naprężeniem, mg = (M + m)a skoro zadanie da się rozwiązać inną metodą? Po odpowiednim przekształceniu powyższego równania otrzymujemy wzór: m =
Ma g–a
Mając świadomość istnienia siły naprężenia na końcach liny, lepiej rozumiesz fizykę. Jeśli nauczysz się rysować diagramy rozkładu sił dla problemów fizycznych, w których treści pojawiają się liny i bloczki, będziesz w stanie rozwiązać każde zadanie z linami i bloczkami, a nie tylko to, o którym mówimy w niniejszym rozdziale. Na przykład gdyby Michał był ciągnięty przez balast po pochyłej rampie, musielibyśmy zwrócić baczniejszą uwagę na wektor ciężaru Michała. Jedynym sposobem na rozwiązanie tak zmodyfikowanego zadania z wykorzystaniem II zasady dynamiki Newtona byłoby narysowanie dwóch osobnych diagramów rozkładu sił dla połączonych liną obiektów, co nie stanowi wielkiego kłopotu, jeśli tylko rozumie się fizykę.
Siła normalna
Jeśli składowa pozioma ciężaru Michała miałaby większą wartość niż ciężar balastu, chłopiec zjechałby po rampie do tyłu!
Siła normalna i ciężar nie są w tym przypadku równoległe, więc ich suma nie jest równa zeru.
N
N
Ciężar = Mg Zaledwie składowa ciężaru jest prostopadła do płaszczyzny, po której porusza się Michał.
Ciężar = mg
Ten skrót NIE zawsze jest poprawny. Nasze zadanie to problem dość szczególny, dlatego można je rozwiązać tą metodą.
Jeżeli kiedykolwiek zdarzy Ci się rozwiązywać zadanie z linami i bloczkami za pomocą wektorów sił, PAMIĘTAJ, żeby najpierw narysować diagramy rozkładów sił dla wszystkich połączonych linami obiektów, STAĆ się na chwilę każdym z tych obiektów, a dopiero później zabrać się za pozostałe czynności mające doprowadzić Cię do uzyskania odpowiedzi na postawione pytanie.
Diagram rozkładu sił narysowany dla balastu wygląda tak samo jak poprzednio, jednak naprężenie będzie inne, niż wynika z naszego przykładowego zadania, ponieważ Michał jedzie po płaszczyźnie, która nie jest pozioma.
jesteś tutaj 659
Inspiracja z rysunku Mamy je! Mamy równanie na masę balastu i możemy go użyć! Franek: Zgadza się. Wystarczy podstawić odpowiednie liczby do tego wzoru: Masa Michała Ma Masa balastu i deskorolki m= g–a Kuba: Przed chwilą widziałem się z Michałem. Powiedział mi, że razem ze swoją deskorolką waży 80,0 kg. Tę wartość możemy wstawić zamiast M. Ponadto wiemy, że wartość wektora g to 9,8 m/s2. Krzysiek: Ale co z przyspieszeniem a? Nie znamy jego wartości. Franek: Czy nie moglibyśmy podstawić za nie wartości 9,8 m/s2, tak jak zawsze to robimy? Krzysiek: Tym razem nie. Ciężar balastu musi przyspieszyć nie tylko sam balast, ale również Michała. Balast nie będzie przyspieszał tak szybko, jak by to robił, gdyby nie został przywiązany do Michała.
Jeśli rozwiązywanie zadania zacząłeś od wykonania rysunku, zawsze możesz do niego wrócić i szukać w nim inspiracji wtedy, gdy nie bardzo wiesz, co powinieneś zrobić.
Szkic jest swoistą kotwicą — przypomina Ci, nad jakim problemem fizycznym się głowisz i w jaki sposób możesz szukać jego rozwiązania.
Kuba: Czyli przed obliczeniem masy obciążników musimy wyznaczyć wartość przyspieszenia a. Jak się do tego zabierzemy? Krzysiek: No cóż, mamy szkic, który wykonaliśmy wcześniej…
Kuba: Czy nie dałoby się dopisać na nim takich rzeczy jak v0, v i x, a potem skorzystać z równań ruchu w celu obliczenia wartości a? Franek: Rzeczywiście! Tak bardzo pochłonęło mnie rozmyślanie o masach i siłach, że zupełnie zapomniałem, iż można by zająć się prędkością, przemieszczeniem i przyspieszeniem Michała bez rozważania wzajemnych oddziaływań obiektów widocznych na rysunku. Krzysiek: Wspaniale! Zabieramy się do pracy!
660
Rozdział 15.
Naprężenia, bloczki i technika rozwiązywania problemów fizycznych
Patrz na cały szkic oraz na różne jego fragmenty Rozwiązywanie przykładowego zadania zacząłeś od rozbicia go na dwie części. 1. Pierwsza część polegała na określeniu prędkości, jaką musi osiągnąć Michał przy końcu molo, aby trafił w cel. Zająłeś się nią najpierw, ponieważ wymagała znajomości równań ruchu i dotyczyła problemu fizycznego podobnego do tych, którymi zajmowałeś się wcześniej.
v = 10 m/s
2. Aby rozwiązać drugą część przykładowego zadania, należało wyznaczyć masę, jaką powinien mieć balast, od niej bowiem zależy, czy Michał osiągnie na krawędzi molo odpowiednią prędkość. Zrobiłeś to, rysując odpowiednie diagramy rozkładu sił oraz korzystając z II zasady dynamiki Newtona. W wyniku podjętych przez siebie działań wyprowadziłeś następujące Ma . równanie: m = g–a
m=?
Zaostrz ołówek
Michał zamierza wyskoczyć poziomo poza krawędź wysokiego na 11,0 m molo z prędkością 10,0 m/s. Stoi na deskorolce, do której za pomocą liny i bloczka przywiązano balast poruszający się pionowo w dół. Łączna masa Michała i jego deskorolki wynosi 80,0 kg. a. Jaki dystans przebędzie Michał, jeśli dotrze do krawędzi molo w chwili, gdy balast uderzy o powierzchnię wody?
b. Wyznacz przyspieszenie Michała.
c. Korzystając z wyprowadzonego wcześniej równania Ma m = g – a , oblicz masę, jaką musi mieć balast, żeby Michał osiągnął właściwe przyspieszenie. (Masę balastu oznaczyliśmy jako m, natomiast masę Michała i deskorolki jako M).
Przed chwilą okazało się, że na przykładowe zadanie składają się nie dwie, lecz trzy różne części! Teraz musisz policzyć wartość wektorów przyspieszenia Michała i balastu. Przede wszystkim nie wpadaj w panikę. Cofnij się do chwili, gdy zaczynałeś rozwiązywać zadanie, i jeszcze raz przyjrzyj się całemu rysunkowi, który wtedy wykonałeś. Patrząc na szkic, na pewno dojdziesz do wniosku, że wartość przyspieszenia da się policzyć, korzystając z równań ruchu. Gdy już wyznaczysz wartość przyspieszenia, będziesz w stanie obliczyć masę balastu, czyli parametr, który naprawdę chcesz poznać.
Mimo wszystko pamiętaj, aby być ostrożnym podczas definiowania zmiennych, na których zamierzasz prowadzić obliczenia.
jesteś tutaj 661
Leć, Michale, leć!
Zaostrz ołówek: Rozwiązanie Michał zamierza wyskoczyć poziomo poza krawędź wysokiego na 11,0 m molo z prędkością 10,0 m/s. Stoi na deskorolce, do której za pomocą liny i bloczka przywiązano balast poruszający się pionowo w dół. Łączna masa Michała i jego deskorolki wynosi 80,0 kg. a. Jaki dystans przebędzie Michał, jeśli dotrze do krawędzi molo w chwili, gdy balast uderzy o powierzchnię wody? Balast przebył 11,0 m w kierunku pionowym. Wobec powyższego Michał musiał przejechać 11,0 m, poruszając się poziomo w stronę krawędzi molo.
b. Wyznacz przyspieszenie Michała. v2 = v02 + 2a(x - x0) a = ?
x0 = 0 m
x = 11,0 m
v0 = 0 m/s
v = 10,0 m/s
Ale v0 = 0 oraz x0 = 0, v2 = 2ax a =
v2 (10,0 m/s)2 = 2x 2 × 11,0 m
a ≈ 4,54 m/s2
c. Korzystając z wyprowadzonego wcześniej równania Ma m = g – a , oblicz masę, jaką musi mieć balast, żeby Michał osiągnął właściwe przyspieszenie. (Masę balastu oznaczyliśmy jako m, natomiast masę Michała i deskorolki jako M). m = m =
Ma g – a 80,0 kg × 4,54 m/s2 ≈ 69,0 kg 9,8 m/s2 - 4,54 m/s2 Michałowi, że powinien Należałoby powiedzieć 69,0 kg oraz, ego żąc użyć balastu wa lił się z nami nagrodą, że chcemy, aby podzie gdy już ją odbierze.
662
Rozdział 15.
Naprężenia, bloczki i technika rozwiązywania problemów fizycznych
Ale w przededniu zawodów… Pojawiło się nachylenie… i tarcie… To przerażające! Jak mamy sobie z tym poradzić?!
Michał poszedł na miejsce, gdzie ma się odbyć konkurs, tylko po to, żeby zobaczyć, jak ono wygląda, i odkrył, że molo jest lekko pochyłe — jego krawędź znajduje się wyżej niż droga, która do niego wiedzie. Kąt nachylania mola to tylko 5,0°… Niestety, taki kąt może sprawić, że Twoje starannie prowadzone obliczenia do niczego się nie przydadzą. Dobrą stroną zaistniałej sytuacji jest to, że tuż przy krawędzi mola chodnik traci nachylenie i staje się poziomy, wiemy więc przynajmniej tyle, że Michał wyleci poza krawędź poziomo oraz że krawędź znajduje się na wysokości 11,0 m nad poziomem powierzchni wody. Ponadto Michał wyczytał na stronie producenta deskorolek, że współczynnik tarcia kółek zamontowanych w jego deskorolce wynosi μ = 0,0500. Twoje skomplikowane zadanie właśnie BARDZO się skomplikowało…
Zaostrz ołówek
M
Michał stoi na deskorolce, którą za pomocą liny i bloczka przywiązano do balastu o masie m (spójrz na rysunek). Łączna masa Michała i deskorolki wynosi M. Kółka deskorolki mają współczynnik tarcia równy μ, zaś kąt nachylenia molo względem linii poziomej to θ.
a. Narysuj diagram rozkładu wszystkich sił działających na Michała.
m
b. Narysuj diagram rozkładu wszystkich sił działających na balast.
c. Napisz, w jaki sposób chciałbyś spróbować rozwiązać omawiany problem fizyczny. Nie musisz podawać wzorów ani niczego liczyć — po prostu wyjaśnij, co należy zrobić, żeby znaleźć rozwiązanie problemu.
jesteś tutaj 663
Zasada zachowania energii — uproszczenie
Zaostrz ołówek: Rozwiązanie
M
Michał stoi na deskorolce, którą za pomocą liny i bloczka przywiązano do balastu o masie m (spójrz na rysunek). Łączna masa Michała i deskorolki wynosi M. Kółka deskorolki mają współczynnik tarcia równy μ, zaś kąt nachylenia molo względem linii poziomej to θ. a. Narysuj diagram rozkładu wszystkich sił działających na Michała. Siła normalna
m b. Narysuj diagram rozkładu wszystkich sił działających na balast. Naprężenie N
Naprężenie N Tarcie Ciężar = Mg Ciężar = Mg
c. Napisz, w jaki sposób chciałbyś spróbować rozwiązać omawiany problem fizyczny. Nie musisz podawać wzorów ani niczego liczyć — po prostu wyjaśnij, co należy zrobić, żeby znaleźć rozwiązanie problemu. Korzystając z wiedzy na temat trójkątów, należy wyznaczyć równoległą do powierzchni molo składową ciężaru, czyli F__. Trzeba również policzyć wartość siły normalnej (wartość ta jest taka sama, jak prostopadła do powierzchni molo składowa ciężaru), a następnie użyć jej do obliczenia siły tarcia ze wzoru FT = μFN. Siła wypadkowa działająca na Michała jest równoległa do powierzchni molo. Jej wartość to Fwyp = N – F__ + FT. Znając tę wartość, można skorzystać ze wzoru Fwyp = ma. Wartość wektora przyspieszenia jest taka sama zarówno dla Michała, jak i dla balastu, więc od tego momentu zaczyna się powtarzanie kroków wykonanych podczas rozwiązywania poprzedniego problemu fizycznego, czyli podstawianie czegoś za naprężenie itd.
Odnoszę wrażenie, że czeka nas DUŻO pracy. Może, zanim zabierzemy się za wykonywanie obliczeń, warto zastanowić się nad jakąś prostszą metodą rozwiązania naszego problemu fizycznego?
Zanim zdecydujesz się na opisanie problemu fizycznego wektorami sił, zastanów się, czy nie warto skorzystać z zasady zachowania energii. Zawsze wtedy, gdy zdarzy Ci się natknąć na zadanie, w którym występują ogólnie rozumiane różnice wysokości, powinieneś sprawdzić, czy podczas rozwiązywania go nie da się wektorowego opisu problemu zastąpić opisem opierającym się na wykorzystaniu zasady zachowania energii, tak jak to zrobiłeś, zapoznając się z treścią rozdziału 14. Korzystanie z zasady zachowania energii pozwala łatwiej rozwiązywać zadania — wymaga wykonywania mniejszej liczby kroków pośrednich oraz obliczeń, co może nam wyjść tylko na dobre.
664
Rozdział 15.
Rozwiązując zadanie, w którym pojawia się jakaś różnica wysokości, zastanów się, czy nie możesz skorzystać z ZASADY ZACHOWANIA ENERGII.
Naprężenia, bloczki i technika rozwiązywania problemów fizycznych
Korzystanie z zasady zachowania energii jest prostsze niż opisywanie problemów fizycznych za pomocą wektorów sił Zmianie uległa wysokość, na jakiej znajdują się interesujące nas obiekty.
W zadaniu, z którym próbujemy sobie poradzić, warto skorzystali z zasady zachowania energii, a nie z rachunku wektorowego, gdyż występują w nim zmiany prędkości dwóch różnych mas oraz zmiany wysokości, na jakich masy te się znajdują. Ponadto w zadaniu tym występuje również praca wykonywana przeciwko sile tarcia. Całkowita energia układu jest zawsze zachowana, natomiast wszelkie zmiany stanu układu to sposoby na przekazywanie energii. Jeśli więc uda Ci się dostrzec różnice między stanem początkowym układu (moment zrzucenia balastu z molo) a jego stanem końcowym (chwila oderwania się stóp Michała od deskorolki), będziesz wiedział, jak wykorzystać zasadę zachowania energii do rozwiązania naszego zadania.
Zmieniła się prędkość interesujących nas obiektów.
Występuje tarcie.
Wska rónice M
a. Wskaż różnice między stanami początkowym i końcowym układu. Zakreśl na rysunkach miejsca, w których różnice są widoczne, a następnie wypisz te różnice.
M
v = 10,0 m/s
v = 0 m/s m v = 0 m/s
m b. Napisz równanie zawierające informację o tym, że całkowita energia układu w chwili początkowej przedstawionego na rysunkach zdarzenia równa jest całkowitej energii układu w chwili końcowej. (Napisany przez Ciebie wzór może mieć dowolną formę — zmienne możesz oznaczyć wybranymi przez siebie symbolami oraz indeksami dolnymi, możesz również zapisać równanie za pomocą słów). c. Opisz każdy z członów stworzonego przez siebie równania. Za pomocą wzorów lub słownie wyjaśnij, w jaki sposób obliczyłbyś wartości liczbowe poszczególnych członów wzoru.
v = 10,0 m/s
jesteś tutaj 665
Wskaż różnice
Wska rónice. Rozwizanie
1
1
M
a. Wskaż różnice między stanami początkowym i końcowym układu. Zakreśl na rysunkach miejsca, w których różnice są widoczne, a następnie wypisz te 2 różnice.
M
2
v = 10,0 m/s
v = 0 m/s 5
5
3
m 1. Michał znajduje się na dolnej części podjazdu.
v = 0 m/s
2. Prędkość Michała wynosi 0 m/s.
4
1. Michał znajduje się na górnej części podjazdu. 2. Prędkość Michała wynosi 10,0 m/s.
3. Balast znajduje się na krawędzi molo.
3. Balast znajduje się przy powierzchni wody.
4. Prędkość balastu wynosi 0 m/s.
4. Prędkość balastu wynosi 10,0 m/s.
5. Przeciw sile tarcia nie została wykonana żadna praca.
5. Przeciw sile tarcia wykonana została praca.
b. Napisz równanie zawierające informację o tym, że całkowita energia układu w chwili początkowej przedstawionego na rysunkach zdarzenia równa jest całkowitej energii układu w chwili końcowej. (Napisany przez Ciebie wzór może mieć dowolną formę — zmienne możesz oznaczyć wybranymi przez siebie symbolami oraz indeksami dolnymi, możesz również zapisać równanie za pomocą słów). Energia w chwili początkowej = energia w chwili końcowej
3
m
Epbal = EpMi + EkMi + Ekbal + Wt
c. Opisz każdy z członów stworzonego przez siebie równania. Za pomocą wzorów lub słownie wyjaśnij, w jaki sposób obliczyłbyś wartości liczbowe poszczególnych członów wzoru.
v = 10,0 m/s
Ep = masa × g × h Ek = 1/2 × masa × v2
Takie same równania opisują zarówno to, co się dzieje z Michałem, jak i zachowanie balastu.
Aby policzyć Wt, należy wyznaczyć wartość siły normalnej (korzystając z wiedzy o ciężarze i kącie, jaki wektor ciężaru tworzy z pionem) i przemnożyć ją przez μ, czyli współczynnik tarcia. W ten sposób oblicza się wartość siły tarcia Ft, którą trzeba wstawić do wzoru:
4
Wt = Ft × przemieszczenie
Bawiąc się we „Wskaż różnice”, mogliśmy zauważyć, że energia potencjalna balastu, który w chwili początkowej zdarzenia znajdował się 11,0 m wyżej niż w chwili końcowej, została wydatkowana na: Ì zwiększenie energii potencjalnej Michała wjeżdżającego na podjazd; Ì nadanie Michałowi i jego deskorolce energii kinetycznej; Ì nadanie energii kinetycznej balastowi; Ì wykonanie pracy przeciwko tarciu kółek deskorolki. Czas zebrać całą tę wiedzę w jednym miejscu…
666
Rozdział 15.
Najłatwiejszą metodą korzystania z zasady zachowania energii jest bawienie się w grę „Wskaż różnice”.
Naprężenia, bloczki i technika rozwiązywania problemów fizycznych
Zaostrz ołówek Łączna masa Michała i jego deskorolki wynosi 80,0 kg. Deskorolkę, na której stoi Michał, przywiązano za pomocą liny i bloczka do balastu o masie m. Współczynnik tarcia kółek deskorolki μ wynosi 0,0500. Deskorolka ciągnięta przez balast przebywa 11,0 m, jadąc po powierzchni molo nachylonej względem poziomu pod kątem θ = 5,0° (deskorolka jedzie pod górę). W tym samym czasie balast przemieszcza się pionowo w dół o 11,0 m. a. Oblicz różnicę między maksymalną i minimalną wysokością, na jakiej znalazł się Michał, stojąc na swojej deskorolce.
b. Oblicz wartość siły normalnej, z jaką powierzchnia molo działała na deskorolkę i Michała, oraz pracę wykonaną przeciw sile tarcia przez spadający balast.
Pamiętaj, że Ft = μFN
c. Dotarłszy do krawędzi molo, Michał powinien osiągnąć prędkość 10,0 m/s. Korzystając z zasady zachowania energii, oblicz masę, jaką powinien mieć balast, żeby Michał przy samym końcu molo poruszał się z pożądaną prędkością.
jesteś tutaj 667
Narysuj bardzo małe kąty
Zaostrz ołówek: Rozwiązanie Łączna masa Michała i jego deskorolki wynosi 80,0 kg. Deskorolkę, na której stoi Michał, przywiązano za pomocą liny i bloczka do balastu o masie m. Współczynnik tarcia kółek deskorolki μ wynosi 0,0500. Deskorolka ciągnięta przez balast przebywa 11,0 m, jadąc po powierzchni molo nachylonej względem poziomu pod kątem θ = 5,0° (deskorolka jedzie pod górę). W tym samym czasie balast przemieszcza się pionowo w dół o 11,0 m.
hM (różnica maksymalnej i minimalnej wysokości, na jakiej znalazł się Michał)
5° sin(5.0°) =
hM 11.0
Michał nie poszybował w górę ani nie spadł poniżej poziomu podłoża, po którym jechał, a więc suma prostopadłych do podłoża wektorów sił musi być równa zeru.
668
Rozdział 15.
F || θ θ mg mg θ
Siła normalna ma taką samą wartość jak prostopadła do podłoża składowa Ciężar ciężaru. = Mg Korzystaj z tych FA wskazówek, aby cos(5°) = uzyskać poprawne Mg
5°
siły ciężkości Narysuj teraz trójkąt sił. Wektor składowe Jego dół. jest skierowany prosto w ni. To, jak rów do głe nole rów i dłe będą prostopa ż ich iewa pon a, je narysujesz, nie ma znaczeni e. sam e taki będą długości zawsze
FA
b. Oblicz wartość siły normalnej, z jaką powierzchnia molo działała na deskorolkę i Michała, oraz pracę wykonaną przeciw sile tarcia przez spadający balast.
FA
Mały kąt pomoże Ci odnaleźć trójkąty podobne.
hM = (11,0 m) × sin(5°)
hM ≈ 0,959 m Dodaliśmy tu dolny indeks „M”, żeby różnica maksymalnej i minimalnej wysokości, na jakiej znalazł się Michał, nie myliła nam się z wysokością molo.
F||
z kątów Jeżeli nie jesteś pewien, który kątowi równi, da owia odp w rozkładu wektoró wiający dsta prze res wyk e sobi j kicu nasz . kąta ego sytuację dla bardzo mał
a. Oblicz różnicę między maksymalną i minimalną wysokością, na jakiej znalazł się Michał, stojąc na swojej deskorolce. 11,0 m
O trójkątach słów kilka — narysuj bardzo małe kąty
FA
Jeśli chcesz, żeby siła wypadkowa pokrywała się z linią równi, najłatwiej jest narysować rozkład sił w ten sposób, ze składową równoległą na górze.
F || normalnej, resuje Cię wektor siłyadową Jeżeli bardziej inte sób, ze skł spo ten w sił d kła narysuj roz równoległą na dole. równi, więc Kąt to najmniejszy kąt trójkąta trójkąta m kąte szym niej najm też ie będz rozkładu sił.
trójkąty sił.
FA = Mgcos(5,0°) FA = (80 kg) × (9,8 m/s2) × cos(5,0°) ≈ 781 N FN = 781 N Wt = μFNx = 0,0500 × 781 N × 11,0 m Wt ≈ 430 J
Ten tekst pojawił się już w rozdziale 14.
Naprężenia, bloczki i technika rozwiązywania problemów fizycznych
c. Dotarłszy do krawędzi molo, Michał powinien osiągnąć prędkość 10,0 m/s. Korzystając z zasady zachowania energii, oblicz masę, jaką powinien mieć balast, żeby Michał przy samym końcu molo poruszał się z pożądaną prędkością. Energia w chwili początkowej = energia w chwili końcowej Epbal = EpMi + EkMi + Ekbal + Wt
m(gh - ½v2) = MghM + ½Mv2 + Wt
mgh = MghM + ½Mv2 + ½mv2 + Wt mgh – ½mv2 = MghM + ½Mv2 + Wt Możemy wprowadzić nawiasy, żeby po lewej stronie m występowało tylko raz.
m =
MghM + ½Mv2 + Wt m = (gh - ½v2)
((80 kg) × (9,8 m/s2) × (0,959 m)) + (0,5 × (80 kg) × (10 m/s)2) + 430 J ((9,8 m/s2) × (11 m)) – (0,5 × (10 m/s)2) m ≈ 89,7 kg
Jak to się stało, że tym razem nie musieliśmy obliczać wartości przyspieszenia Michała i balastu? Ostatnio, gdy korzystaliśmy z wektorów sił do opisu problemu, musieliśmy…
Wynik wyszedł wyższy niż wartość masy obliczona przez Ciebie wcześniej, gdy zakładaliśmy, że powierzchnia spacerowa molo jest pozioma, i pominęliśmy tarcie.
Rozwiązywanie zadania różnymi sposobami może wymagać od nas wykonywania innych kroków pośrednich. Rozwiązując zadanie dotyczące ruchu Michała po płaskim, poziomym molo, pracowałeś na wektorach sił (nie uwzględniając jednak tarcia) — w ten sposób policzyłeś, jaką masę powinien mieć balast, żeby prędkość Michała w odpowiednim miejscu molo była odpowiednia. Prowadząc obliczenia, musiałeś skorzystać z II zasady dynamiki Newtona (Fwyp = ma), więc wartość przyspieszenia a była dla Ciebie bardzo istotną informacją. Teraz, zajmując się nieco innym problemem fizycznym, postanowiliśmy skorzystać z zasady zachowania energii. Wartość przyspieszenia nie jest nam do niczego potrzebna, ponieważ wszystko, czego chcemy się dowiedzieć, możemy obliczyć, wiedząc, jakie są masy elementów układu fizycznego oraz znając różnice między odpowiednimi wysokościami i prędkościami interesujących nas obiektów.
jesteś tutaj 669
Celne spostrzeżenia
I oto jedzie deskorolkarz… Michał skorzystał z Twojej rady i użył balastu o obliczonej przez Ciebie masie… Zobaczmy, co z tego wynikło.
v
Udało się! Michał wygrał konkurs! Teraz będzie mógł kupić sobie nowiutką deskorolkę i wyrzucić starą, zupełnie zużytą.
11,0 m
15,0 m
CELNE SPOSTRZEŻENIA Wartości przyspieszenia dwóch obiektów połączonych
ze sobą całkowicie naprężoną liną są takie same. Kierunki i zwroty wektorów przyspieszenia określa kierunek ruchu liny. Na obydwu końcach liny występują siły naprężenia
o takiej samej wartości. Jeśli jeden z dwóch połączonych liną obiektów spada,
a drugi nie, przyspieszenie spadającego obiektu nie wynosi 9,8 m/s2.
Rozwiązując zadanie, którego treść opisuje zdarzenie
z udziałem więcej niż jednego obiektu, rysuj osobny diagram rozkładu sił dla każdego z obiektów… … i pamiętaj, żeby sprawdzić, czy problemu fizycznego,
którym się zajmujesz, nie da się skutecznie opisać, korzystając z zasady zachowania energii! Korzystanie z zasady zachowania energii to łatwiejsza metoda rozwiązywania zadań, niż prowadzenie obliczeń na podstawie wiedzy o wektorach sił. Przed przystąpieniem do rozwiązywania zadania zawsze
graj w grę „Wskaż różnice”. Dzięki temu będziesz miał pewność, że dostrzegasz wszystkie zmiany energii elementów układu fizycznego.
670
Rozdział 15.
Naprężenia, bloczki i technika rozwiązywania problemów fizycznych
Siłownia Grzegorza stała się bardzo popularna — tak popularna, że jej klienci musieli ustawiać się w kolejkach do kolejnych przyrządów treningowych. Popularność ma jednak swoje wady. Wielu klientów Grzegorza zaczęło przebąkiwać coś o szukaniu nieco cichszego miejsca, gdy tylko ich karnet straci ważność.
Zagadka na pięć minut
Widząc, co się dzieje, Grzegorz postanowił dokupić mnóstwo nowego sprzętu: rowerów treningowych, przyrządów wioślarskich, przyrządów do treningów siłowych. Urządzenia te były naprawdę skomplikowanymi w obsłudze maszynami, ale okazało się, że największy kłopot sprawił Grzegorzowi zwykły worek treningowy. „Nie mam pojęcia, co się stało — tłumaczył się Grzegorz — worek treningowy waży 20 kg, z czego wynika, że jego ciężar ma wartość 196 N. Na wszelki wypadek przyjąłem, że wartość ciężaru worka to 200 N. Nie byłem w stanie powiesić worka treningowego na pionowej linie, jak to się robi zazwyczaj, ponieważ haki zostały zamontowane w niewłaściwych miejscach, postanowiłem więc użyć dwóch haków zamiast jednego.
30° Lina została przyczepiona do haka wbitego w sufit.
30° Liny
Worek treningowy
m = 20 kg Ponieważ obydwie liny zwisały z sufitu pod takim samym kątem, uznałem, że na każdą z lin będzie działać siła będąca połową ciężaru worka, czyli siła o wartości 100 N. Specjalnie kupiłem liny, które powinny były wytrzymać naprężenie aż do 180 N… przynajmniej tak twierdzi producent. Wieszanie worka zacząłem od ustawienia go na szczycie drabinki schodkowej — chciałem, aby worek znajdował się na odpowiedniej wysokości, gdy go będę wieszał. Kiedy po przytwierdzeniu końców lin do worka wyjąłem spod niego drabinkę, jedna z lin zerwała się! Nie mogłem w to uwierzyć! Oczywiście worek poleciał w bok i wtedy urwał się drugi sznur”.
Dlaczego pękła pierwsza lina?
jesteś tutaj 671
Czy pamiętałeś o ruchu na boki?
Dlaczego pękła pierwsza lina? Grzegorz założył, że każda z lin będzie musiała działać na worek siłą, która zapobiegnie jego spadaniu, zapomniał jednak, że naprężenie przeciwdziała również huśtaniu się worka na boki (z huśtaniem się worka mielibyśmy do czynienia, gdyby worek ów powieszono tylko na jednej z dwóch przygotowanych lin).
Zagadka na pięć minut. Rozwiązanie
Każda z lin działa na worek siłą naprężenia. Kierunek siły określany jest przez ułożenie liny.
30°
30°
N1 30° Suma pionowych składowych wektorów sił musi być równa zeru.
Ciężar = mg
N2 30° Suma poziomych składowych wektorów sił musi być równa zeru.
Worek treningowy pozostaje w bezruchu, więc nie działa na niego żadna niezerowa siła wypadkowa.
Worek się nie porusza, a więc suma jego ciężaru i pionowych składowych naprężeń obydwu lin musi być równa zeru. Jeżeli zwrot w górę uznamy za dodatni, możemy napisać: N1sin(30°) + N2sin(30°) – 196 N = 0 N Jeśli worek ma naprawdę pozostawać w bezruchu, nie powinien się huśtać na boki, co oznacza, że suma poziomych składowych naprężeń również musi dawać zero. Załóżmy, że w lewo to zwrot dodatni dla poziomych składowych wektorów sił. Wtedy: N1cos(30°) + N2cos(30°) = 0 N
Rozwiąż równania samodzielnie!
672
Rozdział 15.
Otrzymaliśmy dwa równania, z których możemy policzyć dwie niewiadome — wartości wektorów N1 i N2. Po przeprowadzeniu odpowiednich rachunków otrzymuje się następujący wynik: każda z lin musi wytrzymać naprężenie o wartości 196 N, czyli takie, z jakim mielibyśmy do czynienia, gdybyśmy zawiesili worek pionowo na zaledwie jednym sznurze. Każda z zakupionych przez Grzegorza lin jest odporna na naprężenia nie większe niż 180 N, nic więc dziwnego, że jedna z nich pękła pod ciężarem worka treningowego, zanim przydarzyło się to drugiej. Znaczne naprężenie lin było wynikiem tego, że tworzyły one dość ostry kąt z płaszczyzną sufitu. Przy takim ustawieniu worka i sznurów potrzebna była znaczna siła, aby powstrzymać worek przed huśtaniem się na boki.
Naprężenia, bloczki i technika rozwiązywania problemów fizycznych
j je jednostki spadanie zachowanie energii skalar
zderzenie niesprężyste
punkty szczególne ól
przyspieszenie
wykres doświadczenie
siła
Zaczynamy się ciężar uczyć zarówno tego,zderzenie sprężyste dlaczego różne obiekty się poruszają, jak i tego, jak to robią. składowa
Pitagoras
zachowanie pędu
moment siły
popęd siły
czas
podstawienie i i
równania i ruchu
bloczek
równanie
stałe przyspieszenie
przemieszczenie
trygonometria
energia kinetyczna
energia wewnętrzna powierzchnia
szybkość
energia mechaniczna objętość
moc
diagram rozkładu sił
symetria nachylenie
wektor
energia potencjalna grawitacji
prędkość
tarcie
Bądź częścią problemu
siła ił normalna l
droga
notacja naukowa
naprężenie
energia
praca
prawa Newtona
Czy odpowiedź jest dobrze sKROJona? masa
Naprężenie
Naprężenie jest siłą przekazywaną przez całkowicie napiętą linę. Siła naprężenia jest taka sama na obydwu końcach liny.
Bloczek
Za pomocą bloczka możesz zmieniać kierunek działania siły. Bloczek to koło, wokół którego częściowo owija się lina, działające na linę siłą oparcia i uniemożliwiające jej uzyskanie kształtu linii prostej.
jesteś tutaj 673
Niezbędnik fizyka
ROZDZIA 15.
Niezbędnik fizyka Właśnie zapoznałeś się z rozdziałem 15. niniejszej książki. Twoja ciągle powiększająca się skrzynka z narzędziami fizyka wzbogaciła się o dodatkowe umiejętności w zakresie rozwiązywania problemów fizycznych.
Lina i bloczek natkniesz się Jeżeli w treści zadania i „bloczek”, a” „lin na takie słowa jak które masz na ie, sprawdź, czy pytan sił. Jeśli y ycz dot odpowiedzieć, nie osobny ć wa yso tak, powinieneś nar dego każ dla diagram rozkładu sił do liny. h nyc wa z obiektów przymoco t taka sama Wartość naprężenia jes na obu końcach liny. dwóch Wartości przyspieszenia się ch ący zaj obiektów porus liną i połączonych naprężoną są takie same.
Wskaż różnice Rozwiązując zadania, zawsze zwracaj uwagę na zmiany wysokości, prędkośc i i pracę przeciw sile tarcia. Graj sam ze sobą w grę „Wskaż różnice”, tak jak to robiłeś przed zapisaniem równania będącego matematyczną wersją zasady zachowania energii. Dzięki tej zabawie będziesz miał pewność, że nic ważnego Ci nie umknęło i że równanie, które stworzyłeś, jest prawidłowe.
674
Rozdział 15.
Dziel zadania
na części
Dziel skompli kowane zada nia na mniejsze części. Rozwiązywan ie zadania za wsze zaczynaj od rozwiązania najłatwiejsze j części!
ać iedy korzyst Czy wiesz, k ii? howania energ z zasady zac
jawia się w zadaniu po Zawsze gdy neś przez ości, powinie zmiana wysok się leć, czy nie da sady chwilę pomyś za korzystając z go rozwiązać, ą ln ergii. Szczegó zachowania en w których j na zadania, uwagę zwraca e pytanie jawia się żadn treści nie po dotyczące sił. ania zasady zachow Korzystanie z zby lic ej sz a mniej energii wymag wektorami ę si ie zajmowan ż ni ń, ze lic ob osek: zasada ąd prosty wni st e ni ły P ł. si dność ergii to oszczę en ia an ow ch za pełnienia sze ryzyko po ej ni m i u as cz błędu.
%" $, )$ *
Od α do ω
Więc mówisz, że sprawy mogą obrócić się przeciw nam? W tym rozdziale poznasz zagadnienia dotyczące ruchu po okręgu, przejdziesz intensywny kurs anatomii okręgu, dowiesz się, co łączy promień i obwód z Piastem Kołodziejem (choć powinnam raczej powiedzieć o aście Kołodzieju). Gdy dowiesz się już, czym są częstotliwość i okres, będziesz musiał nauczyć się przechodzenia od wartości liniowych do wartości kątowych. Ale nie martw się — wystarczy, że zrozumiesz, czym jest radian, by nie mieć z tym problemów.
to jest nowy rozdział 675
Zrób rozgrzewkę
Zrób rozgrzewkę przed rozpoczęciem dorocznych derby chomików w Kentucky Derby chomików w Kentucky, uważane powszechnie za najbardziej emocjonujące dwie minuty w kole, to ogromny interes! Jeden z najpotężniejszych hodowców w branży zatrudnił Cię, byś ułożył rygorystyczny program treningowy dla jego „stajni”. Szykuje się przecież wielki wyścig. W tej chwili chomiki nie trzymają się rozkładu ćwiczeń. Część haniebnie leniuchuje, pozostałe są nadaktywne. Musisz sprawić, by chomiki trenowały dokładnie tak, jak powinny.
Słuchaj mały, doroczne derby chomików w Kentucky to wielki interes, a my musimy trzymać się rozkładu!
Droga [km]
15,0
10,0
2,0
Szybkość [km/h]
Całkowita liczba obrotów
() Ustawienia silnika
Rozdział 16.
Droga [km]
Szybkość [km/h]
15,00
3,00
10,00
4,00
2,00
5,50
Całkowita liczba obrotów
Ustawienia silnika ( )
3,0
4,0
5,5
Właściciel stajni chomików, miliarder
676
Chomiki uwielbiają biegać całą noc w swoich kółkach. Harmonogram treningów ma sprawić, by odległości, jakie pokonują chomiki, i szybkości zwierzątek stanowiły ekwiwalent treningu przed wyścigiem.
Chomiki muszą zaliczyć trzy rodzaje biegów w zależności od dnia, w którym trenują. Właściciel stajni chomików wie, jakie dystanse mają pokonywać zwierzątka, i z jakimi szybkościami powinny biegać. Niestety brakuje mu wiedzy z fizyki i dlatego zwrócił się do Ciebie!
Ruch po okręgu (część I)
Możesz zrewolucjonizować treningi chomików Pora wspiąć się na szczyt swoich możliwości i zaprojektować jedyny w swoim rodzaju sprzęt do trenowania chomików. Masz do dyspozycji: Standardowe kółko dla chomików, o promieniu 10,0 cm, co oznacza, że jego oś mocująca jest oddalona o 10 cm od powierzchni, po której biega chomik.
10,0 cm
Promień to odległość od środka koła do jego krawędzi.
Oś wirownicy napędzanej silnikiem można połączyć z kołem, by obracać nim w ten sposób.
Regulacja obrotów silnika jest wyskalowana, lecz niestety jednostki uległy zatarciu.
Silnik z metalową osią, którą można napędzać koło. Na skali regulacji są podane jakieś wartości — większe wartości odpowiadają szybszym obrotom silnika — ale niestety jednostka skali starła się już dawno.
0 5 10 15 20 25
Silnik obraca się szybciej, jeśli przesuniesz regulator w prawo.
W harmonogramie podano liniowe wartości drogi i szybkości, które określa się zazwyczaj wzdłuż prostej, rozkładając wektory na składowe.
Urządzenie zliczające obroty koła. Możesz użyć go do uruchomienia silnika i zatrzymania go po wykonaniu pewnej liczby obrotów.
Licznik można zaprogramować tak, by zatrzymywał silnik po wykonaniu pewnej liczby obrotów.
Licznik rejestruje liczbę obrotów koła.
Ruch po okręgu różni się od ruchu prostoliniowego.
Niestety chomiki biegają po okręgu, a licznik zlicza jedynie liczbę obrotów. Jak zatem przeliczyć wymiary liniowe tak, by można było skorzystać ze sprzętu pracującego w wymiarach kątowych?
WYSIL
SZARE KOMÓRKI W harmonogramie znajdują się wielkości liniowe, a sprzęt wymusza opis w układzie obrotowym. Co masz zamiar z tym zrobić?
jesteś tutaj 677
Obwód i obrót Za wyścigami chomików stoją ogromne pieniądze!
Krzysiek: Racja. Dlatego musimy koniecznie opracować sposób automatyzacji treningu i zbudować odpowiedni sprzęt! Kuba: Możemy, jak sądzę, posłużyć się silnikiem, żeby obracać kołem z określoną prędkością. Silnik powinien być połączony ze stoperem, który wyłączy go, gdy chomik pokona odpowiedni dystans. Wydaje się to dość oczywiste. Franek: Wiemy tylko tyle, że długość powierzchni koła to 10,0 cm… Kuba: Nie, 10,0 cm to promień koła, czyli odległość od jego środka do krawędzi. Musimy obliczyć, jakiej drodze odpowiada jeden obrót zewnętrznej krawędzi koła. Franek: Tak, racja, czyli musimy obliczyć drogę, jaką przebywa chomik z każdym obrotem koła. Licznik podaje liczbę obrotów koła, więc pozostaje nam tylko obliczyć, ile obrotów zawiera się w każdej odległości. Krzysiek: Tylko że dopóki nie poznamy obwodu koła, nic nam z tych obliczeń nie przyjdzie. Franek: A co to jest obwód?
Obwód koła to DROGA, jaką pokonuje coś umieszczone na krawędzi koła po wykonaniu jednego OBROTU. Możesz też myśleć o obwodzie jako o odległości, jaką musisz pokonać wzdłuż krawędzi koła, ale w fizyce bardziej opłaca się myśleć w kategoriach obracającego się koła.
Krzysiek: Obwód to nazwa na długość zewnętrznej krawędzi koła. Kuba: No dobrze, czyli musimy wymyślić jakiś sposób obliczenia obwodu. Gdy będziemy wiedzieli już, jaką drogę pokonuje chomik w jednym obrocie koła, zdołamy określić, ilu obrotów potrzeba, by zwierzak przebiegł odległość określoną w harmonogramie. Krzysiek : A kiedy poznamy już tę wartość, ustawimy licznik tak, by wyłączyć silnik po wykonaniu odpowiedniej liczby obrotów. Franek: Wydaje mi się, że będziemy musieli też dowiedzieć się, czym są te liczby podane na skali silnika. Będzie nam to potrzebne do wyznaczenia prędkości. Szkoda, że jednostka się zatarła. Krzysiek: Słuszna uwaga. Kuba: Przecież szybkość to droga dzielona przez czas, prawda? Czyli jeśli najpierw wyznaczymy drogę, będziemy mogli potem narzucić odpowiednią szybkość. Franek: Świetnie! Bierzmy się do pracy!
678
Rozdział 16.
Ruch po okręgu (część I)
Nowe spojrzenie na problem bywa pomocne
Koło jest okrągłe.
Musisz obliczyć obwód koła dla chomików (długość krawędzi) i obliczyć, ilu obrotom będą równe dystanse podane w tabeli treningów. Na razie wiesz jednak tylko tyle, że promień (odległość od środka koła do jego krawędzi) koła wynosi 10,0 cm. Jak obliczyć obwód, żeby móc wypełnić harmonogram treningów?
Mając wartość obwodu (oczywiście musisz ją najpierw obliczyć), będziesz musiał obliczyć tylko, ile obrotów mieści się w każdym z dystansów.
10,0 cm
Promień = 10,0 cm
Obwód = ?
Zaostrz ołówek Chcesz poznać drogę, jaką przebywa chomik biegnący w kółku, które wykona jeden obrót, czyli obliczyć obwód koła (o promieniu 10,0 cm). Podaj tyle metod rozwiązania tego problemu, ile zdołasz wymyślić. Masz opisać metody doświadczalnego wyznaczenia obwodu, a nie obliczać go.
jesteś tutaj 679
Równania oszczędzają czas
Zaostrz ołówek: Rozwiązanie
Chcesz poznać drogę, jaką przebywa chomik biegnący w kółku, które wykona jeden obrót, czyli obliczyć obwód koła (o promieniu 10,0 cm). Podaj tyle metod rozwiązania tego problemu, ile zdołasz wymyślić. Masz opisać metody doświadczalnego wyznaczenia obwodu, a nie obliczać go.
Można wziąć kawałek sznurka i owinąć go wokół koła. Potem trzeba zaznaczyć miejsce zetknięcia sznurka ze swoim początkiem i zmierzyć tę długość linijką.
Można też zdjąć kółko ze stojaka i nanieść na jego krawędzi znacznik. Potem trzeba wyrównać znacznik ze znakiem na ziemi. Później trzeba potoczyć koło po ziemi, dopóki zrobiony na nim znacznik znów nie dotknie podłoża. Teraz można zmierzyć odległość pomiędzy pierwszym i drugim znakiem na ziemi.
Szkoda byłoby musieć powtarzać to wszystko, gdyby przyszło nam do głowy użyć innego koła. Czy nie istnieje równanie, z którego moglibyśmy wyznaczyć wartość obwodu?
Równania oszczędzają Twój czas. Długość zewnętrznej krawędzi kółka dla chomików wyznaczysz, oplatając je sznurkiem albo tocząc je po ziemi. Tylko co zrobisz, jeśli w przyszłości przyjdzie Ci użyć innego kółka? Linijką łatwo zmierzysz długość wymiaru liniowego (na przykład promienia), czego nie można powiedzieć już o mierzeniu długości zakrzywionych (na przykład obwodu). Dlatego dobrze byłoby dysponować równaniem łączącym wartość promienia z wartością obwodu.
680
Rozdział 16.
Jeśli musisz wykonać coś więcej niż raz, postaraj się odnaleźć równanie, które oszczędzi Twój czas.
Ruch po okręgu (część I)
Liczba π łączy promień okręgu z jego obwodem Wszystkie okręgi wyglądają podobnie. Mają zawsze ten sam kształt, różnią się jedynie rozmiarem. Choć nie mają boków, stosunek obwodu okręgu do jego promienia będzie zawsze taki sam. (Boki trójkątów podobnych pozostają do siebie w stałym stosunku).
To inny sposób przekazania myśli, że niezależnie od rozmiarów okręgu długość jego promienia zmieści się w długości jego średnicy zawsze tyle samo razy.
Promień okręgu mieści się w obwodzie:
… dwa razy…
r
Promień okręgu mieści się w jego średnicy około 6,28 razy. … trzy razy… r
r raz… Promień = r razem
0,28r 6,28 razy.
… cztery razy… r
r
… sześć razy…
r
Dokładny stosunek długości promienia do średnicy to liczba o nieskończenie wielu cyfrach! Dlatego zamiast pisać „6,28” czy na przykład „6,28318” (w zależności od liczby cyfr znaczących), stosuje się zapis skrócony — 2, gdzie 3,14. Możemy zatem zapisać równanie O = 2r, gdzie O to obwód, a r to promień. Z tego wzoru wynika, że obwód okręgu o promieniu 1,00 m wynosi 6,28 m i tak dalej.
… pięć razy… Obwód
Promień
= πr π ≈ 3,14
Przecież to głupota! Dlaczego nie przyjąć, że π jest po prostu dwa razy większe, to znaczy, że π = 6,28…? Wtedy stosunek długości obwodu do promienia wynosiłby π zamiast 2π. Skoro mam zapamiętać nową stałą, wolałabym, żeby nie plątała się przy niej żadna 2!
Wartość liczby π została określona w czasach, gdy średnica okręgu miała większe znaczenie niż jego promień.
PROMIEŃ okręgu jest ciekawszy niż średnica z punktu widzenia fizyka. Na przykład moment siły = promień × siła.
Matematycy wyznaczyli początkowo wartość liczby jako stosunek obwodu okręgu do jego średnicy (długości odcinka łączącego dwa punkty na obwodzie leżące najdalej od siebie). Średnica jest dwa razy dłuższa od promienia, więc 3,14. Właśnie tyle razy długość średnicy mieści się w długości obwodu. Ponieważ wartość liczby została już raz ustalona, nie można jej zmienić ot, tak. Dla fizyka promień okręgu jest zazwyczaj bardziej interesujący niż jego średnica (wiesz już przecież, że moment siły = promień × siła), więc musisz przyzwyczaić się do wyrażenia 2, które będzie pojawiać się dość często.
π≈;5"0'40*) "-%-4*' % %'*) "494 #%& % 4 '-'#
Ale Anka zapomniała o jednym drobiazgu… Wspaniale! Ale zapomniałam Ci wcześniej powiedzieć, że chciałabym, żeby rośliny poruszały się maksymalnie z prędkością 1,50 m/s. Mam nadzieję, że to nie problem…
WYSIL
SZARE KOMÓRKI Od czego może zależeć maksymalna prędkość drgań masy zawieszonej na sprężynie?
jesteś tutaj 859
Energia potencjalna sprężystości Nasz projekt był doskonały, ale Anka zażyczyła sobie, żeby maksymalna prędkość drgań wynosiła dokładnie 1,50 m/s.
Kuba: Przypuszczam, że prędkość maksymalna będzie zależeć od tego, jak bardzo rozciągniemy sprężynę na początku ruchu. Franek: Racja. Im większe wychylenie z położenia równowagi, tym większa siła działa na ciało, więc i jego przyspieszenie będzie większe. Ciało porusza się z maksymalną prędkością, gdy przechodzi przez punkt położenia równowagi, bo potem ściskana sprężyna zaczyna hamować jego ruch. Krzysiek: Ale jeśli przemieszczenie początkowe będzie zbyt duże, roślina nabierze zbyt wielkiej prędkości. Musimy obliczyć, o ile dokładnie mamy odciągnąć doniczkę, by ta, przechodząc przez położenie równowagi, osiągnęła prędkość równą dokładnie 1,50 m/s. Franek: Pewnie powinniśmy nauczyć się rachunku różniczkowo-całkowego i zabrać się za rozwiązywanie równań sinusoidalnych. DO BANI! Kuba: Jestem pewien, że to nie jedyne rozwiązanie. Spróbujmy narysować więcej diagramów rozkładu sił. Na pewno coś wymyślimy. Krzysiek: Słuchajcie… zacięliśmy się na myśleniu o siłach, a przecież zazwyczaj łatwiej liczy się wszystko z energii.
Ściśnięta sprężyna dysponuje energią potencjalną sprężystości. Jeżeli w zadaniu pojawiają się sprężyny, możesz posłużyć się zasadą zachowania energii.
Żeby prowadzić obliczenia z uwzględnieniem działających sił, przyspieszeń, prędkości i przemieszczeń ciała, musiałbyś najpierw odbyć kurs rachunku różniczkowo-całkowego. Lepiej używać energii…
Franek: Kto wie? Różnice wywołują zmiany, a te z kolei prowadzą do przekazywania energii. Prędkość doniczki zmienia się z pewnością w każdej chwili. Krzysiek: Tak samo, jak długość sprężyny. Rozciągnięta sprężyna na początku ruchu ma energię potencjalną sprężystości, którą zamienia potem całkowicie na energię kinetyczną w punkcie równowagi, by potem powrócić znów do maksymalnego wychylenia z samą energią potencjalną sprężystości. Kuba: To prawda. Gdy prędkość doniczki jest maksymalna, roślina dysponuje wyłącznie energią kinetyczną Ek = mv2. Franek: I mamy v we wzorze! Gdybyśmy znali wartość energii potencjalnej sprężyny na początku ruchu, moglibyśmy użyć zasady zachowania energii i w ten sposób obliczyć prędkość rośliny w punkcie równowagi. Bo przecież tam energia potencjalna sprężystości ma zerową wartość. Byłoby świetnie! Krzysiek: Czyli na początku nadajemy sprężynie energię potencjalną… Kuba: Tak, wykonujemy pracę nad sprężyną, no nie? A praca = siła × przesunięcie. I po bólu! Krzysiek: Eee… tylko której siły użyć. Przecież im bardziej rozciągasz sprężynę, tym większy opór Ci stawia. Franek: Praca to pole powierzchni pod wykresem zależności siły od przesunięcia ciała. Damy radę to obliczyć?
860
Rozdział 20.
Drgania (część II)
Zaostrz ołówek
To trudne ćwiczenie. Nie spiesz się i czekaj, aż zrozumiesz je dokładnie. Nie przejmuj się, nawet jeśli zabierze Ci to dużo czasu
a. Naszkicuj na poniższym wykresie kształt zależności siły od przesunięcia dla sprężyny o współczynniku sprężystości równym k. Sprężyna jest rozciągana maksymalnie do położenia x0. Ponieważ wykres ma przedstawiać zależność siły, z jaką ciągniesz sprężynę, od czasu, a nie siły, z jaką sprężyna działa na Ciebie, wektory siły i przemieszczenia będą miały ten sam zwrot, więc wartość siły to F = kx .
F
x x0 b. Zaznacz na wykresie wartość siły F dla przemieszczenia równego x0. c. Całkowita wykonana przez siłę praca to obszar zamknięty między linią wykresu a poziomą osią układu współrzędnych. Oblicz pole tej powierzchni, a uzyskasz równanie opisujące pracę wykonaną w czasie rozciągania sprężyny do położenia x0.
Indeks dolny „ps” informuje Cię, że masz do czynienia z energią potencjalną sprężystości.
d. Jaką energię potencjalną sprężystości, Eps, uzyskuje sprężyna o współczynniku sprężystości k w wyniku rozciągnięcia jej z położenia równowagi do położenia x0?
jesteś tutaj 861
Przekazywanie energii
Zaostrz ołówek: Rozwiązanie a. Naszkicuj na poniższym wykresie kształt zależności siły od przesunięcia dla sprężyny o współczynniku sprężystości równym k. Sprężyna jest rozciągana maksymalnie do położenia x0. Ponieważ wykres ma przedstawiać zależność siły, z jaką ciągniesz sprężynę, od czasu, a nie siły, z jaką sprężyna działa na Ciebie, wektory siły i przemieszczenia będą miały ten sam zwrot, więc wartość siły to F = kx .
F kx0
Powierzchnia pod wykresem ma kształt trójkąta. Jej powierzchnia jest równa połowie powierzchni prostokąta o bokach równych prostopadłym bokom trójkąta.
En. kinetyczna x x0 b. Zaznacz na wykresie wartość siły F dla przemieszczenia równego x0. c. Całkowita wykonana przez siłę praca to obszar zamknięty między linią wykresu a poziomą osią układu współrzędnych. Oblicz pole tej powierzchni, a uzyskasz równanie opisujące pracę wykonaną w czasie rozciągania sprężyny do położenia x0. Wykonana praca = powierzchnia pod wykresem F(x). Wykonana praca = pole powierzchni trójkąta. Pole powierzchni trójkąta jest równe połowie pola powierzchni prostokąta o identycznym boku pionowym i poziomym. Wykonana praca = pole powierzchni = ½ × podstawa × wysokość = ½ × x0 × kx0
Wykonana praca jest równa polu powierzchni pod wykresem F(x).
Wykonana praca = ½kx02
d. Jaką energię potencjalną sprężystości, Eps, uzyskuje sprężyna o współczynniku sprężystości k w wyniku rozciągnięcia jej z położenia równowagi do położenia x0? Eps = ½kx02
862
Rozdział 20.
Drgania (część ś II)
Jak to możliwe, że całkowita energia rośliny to ½kx02, skoro doniczka spędza bardzo mało czasu w położeniu x0?
En. potencjalna
Całkowita energia masy zaczepionej na sprężynie zależy od współczynnika sprężystości i amplitudy ruchu drgającego.
En. kinetyczna
Gdy odciągasz roślinę z położenia równowagi, rozciągasz sprężynę, co wymaga zadziałania na nią pewną siłą, która wykonuje w tym czasie pracę. Wykonanie pracy wiąże się ze zmianą postaci energii w układzie — w tym przypadku zmiana ta skutkuje wzrostem energii potencjalnej sprężystości sprężyny. Po uwolnieniu doniczki energia potencjalna układu jest stopniowo zmieniana w energię kinetyczną, ponieważ wzrasta prędkość rośliny doczepionej do sprężyny. W położeniu równowagi doniczka dysponuje wyłącznie energią kinetyczną. Po minięciu tego punktu energia kinetyczna zaczyna przekształcać się w energię potencjalną sprężystości, po czym cały proces powtarza się. Energia potencjalna sprężystości układu w dowolnym wychyleniu doniczki z położenia równowagi to kx2, a energia kinetyczna to zawsze mv2, ale całkowita energia układu jest zawsze równa kx02.
En. potencjalna
En. potencjalna
En. kinetyczna
En. potencjalna
Zaostrz ołówek a. Naszkicuj wykresy zależności energii kinetycznej Ek i energii potencjalnej Ep od czasu dla jednego pełnego cyklu drgań kołyski dla kwiatów.
b. Korzystając z zasady zachowania energii, wyprowadź równanie opisujące vmax, maksymalną prędkość kołyski, zależną od zmiennych k, m i x0 — wychylenia początkowego (i jednocześnie maksymalnego).
x t
Ek t
c. Doniczka z kwiatkiem jest przymocowana do ułożonej poziomo sprężyny o współczynniku sprężystości równym 2,22 N/m. Jakie powinno być wychylenie początkowe, żeby maksymalna prędkość rośliny była równa 1,50 m/s?
Ep t
jesteś tutaj 863
Współczynnik sprężystości
Zaostrz ołówek: Rozwiązanie b. Korzystając z zasady zachowania energii, wyprowadź równanie opisujące vmax, maksymalną prędkość kołyski, zależną od zmiennych k, m i x0 — wychylenia początkowego (i jednocześnie maksymalnego).
a. Naszkicuj wykresy zależności energii kinetycznej Ek i energii potencjalnej Ep od czasu dla jednego pełnego cyklu drgań kołyski dla kwiatów.
x
Ep max = Ek max
t Ek przyjmuje największą wartość dla zerowego wychylenia.
Ek
t Ep przyjmuje największą wartość dla największego wychylenia.
Ep
½kx02 = ½mv ½k ½ max2 k x vmax = m 0
c. Doniczka z kwiatkiem jest przymocowana do ułożonej poziomo sprężyny o współczynniku sprężystości równym 2,22 N/m. Jakie powinno być wychylenie początkowe, żeby maksymalna prędkość rośliny była równa 1,50 m/s? k x vmax = m 0
t Energia jest wartością skalarną, więc nawet dla ujemnych przemieszczeń jej wartość jest dodatnia.
x0 =
m vmax k
x0 =
0,100 kg × 1.50 2,22 N/m
x0 ≈ 0,318 m
Nie istnieją
głupie pytania
½ Energia potencjalna sprężystości zależy od amplitudy drgań i współczynnika sprężystości sprężyny.
864
Rozdział 20.
P: A co z masą sprężyny? Dlaczego
w obliczeniach uwzględniamy tylko masę rośliny?
O
: Poprzednio — kiedy rozpatrywaliśmy siły działające na roślinę — i teraz przyjęliśmy założenie, że sprężyna jest nieważka. Jeżeli masa sprężyny jest pomijalnie mała w stosunku do masy rośliny, takie założenie jest jak najbardziej dopuszczalne. Gdyby masa sprężyny była istotnym ułamkiem masy donicy, musielibyśmy uwzględnić przemieszczenia różnych części sprężyny, a to bardzo trudne, ponieważ każdy kawałek ulega innemu odkształceniu.
Drgania (część II)
Rośliny kołyszą się miarowo i tylko dzięki Tobie. Rządzisz! Dzięki połączeniu wiedzy z różnych dziedzin fizyki zdołałeś zaprojektować kołyskę dla kwiatów, która porusza się z określoną częstotliwością, nie przekraczając przy tym żądanej prędkości maksymalnej. Świetna robota!
x
x = A sin(ωt) A
Amplituda
Używałeś też wykresów o takich kształtach.
t
Okres obiegu, T x
x = A cos(ωt)
A
Amplituda
t
Okres obiegu, T
Supermoce fizyka Siły — przeanalizuj zadanie za pomocą diagramu rozkładu sił. Przemieszczenie, prędkość i przyspieszenie — wykorzystaj łączące
je zależności. Wykresy — przedstaw charakter ruchu graficznie. Ruch po okręgu — dostrzeż podobieństwa zagadnienia do charakterystyki
ruchu po okręgu oglądanego z boku. Równania — opisz ruch za pomocą odpowiednich symboli.
Super!
Równania ogólne — zauważ podobieństwa między poznawanymi
równaniami. Wielkości kątowe — skorzystaj z podobieństwa rozwiązywanego równania
do równania ogólnego, żeby powiązać wielkości ω i f z parametrami k i m.
Zachowanie energii — dostrzeż, że układ magazynuje energię potencjalną
i energię kinetyczną, a także to, że w czasie wykonywania drgań energia ciągle zmienia postać z jednej energii na drugą. Praca — oblicz pracę sprężyny. Powierzchnia — oblicz powierzchnię pod wykresem F(x). Obliczenia algebraiczne i podstawienia — oblicz prędkość, przyrównując
do siebie maksymalną energię kinetyczną ciała i jego maksymalną energię potencjalną.
Gdy użyjesz wszystkich swoich supermocy, będziesz myśleć jak prawdziwy fizyk! jesteś tutaj 865
O co chodzi, Aniu?
Zmieniła się częstotliwość kołysania… Anka, choć początkowo zachwycona prototypem Twojej konstrukcji, wróciła wkrótce z niemałym problemem. Otóż okazało się, że częstotliwość drgań kołyski uległa zmianie. Każdy kolejny cykl drgań zajmuje więcej czasu, więc częstotliwość jest zbyt niska.
Wszystko działało doskonale, ale teraz każdy cykl drgań trwa dłużej, niż powinien.
WYSIL
SZARE KOMÓRKI Co mogło wpłynąć na zmianę częstotliwości drgań?
866
Rozdział 20.
Drgania (część II) Zastanawiam się, co poszło nie tak. Z początku kołyska działała rewelacyjnie…
Kuba: Anka podlewała swoje rośliny, prawda? Może sprężyna zardzewiała, albo coś w tym stylu, i zmienił się współczynnik sprężystości? Krzysiek: W zasadzie chyba chodzi bardziej o to, że jeśli podlewała kwiaty, to ich masy musiały ulec zmianie. Franek: Racja, przecież częstotliwość zależy od masy. Kuba: No tak, cięższa roślina nie będzie przyspieszać tak szybko, jak lekka. Siła, która działa na doniczkę, jest ciągle taka sama, F = ma, więc zwiększenie masy musi spowodować zmniejszenie przyspieszenia. Wtedy na wykonanie jednego cyklu potrzeba więcej czasu. To dlatego częstotliwość zmalała, a okres drgań wzrósł. Krzysiek: To poważna usterka konstrukcyjna. Masa rośliny i tak uległaby zmianie wraz z jej wzrostem, więc samo podlewanie nie stanowi tutaj problemu. Ciekaw jestem, czy da się to jakoś naprawić. Franek: Czyli problemem jest masa? Kuba: Tak. Gdyby masa kwiatów była stała, częstotliwość nie zmieniałaby swojej wartości (oczywiście przy założeniu, że sprężyna nie uległaby uszkodzeniu). Franek: A może uda się skrócić masę przez jakieś dzielenie? Rozwiązywaliśmy już równania, w których coś takiego miało miejsce. Krzysiek: A, widzę Twój tok rozumowania. W obliczeniach, w których pojawiała się siła ciężkości — wiecie, orbity i te sprawy — zdarzało się, że masa ciała zupełnie ginęła z równania, bo pojawiała się po obydwu stronach równania. Kuba: Może rozwiązaniem byłoby powiesić roślinę w pionie? Wtedy działałaby na nią również siła grawitacji. Krzysiek: Gdyby masa miała skrócić się przy dzieleniu, wszystkie rośliny mogłyby huśtać się na takich samych sprężynach. Wydaje mi się, że nie tędy droga. Zastanówcie się, przecież słoń huśtający się na sprężynie musi poruszać się z inną częstotliwością niż zawieszona na niej mysz.
Zastanów się, jakie procesy fizyczne towarzyszą obserwowanemu zjawisku. Wyobraź sobie, że „jesteś” częścią problemu, albo sprawdź, jak zachowa się równanie, gdy zmienisz wartości zmiennych.
Franek: Może powinniśmy wykonać próbne obliczenia, zanim w ogóle udamy się do warsztatu. To nie powinno trwać zbyt długo…
jesteś tutaj 867
Pionowe sprężyny
Częstotliwość drgań poziomej sprężyny zależy od przyczepionej do niej masy Częstotliwość drgań doniczki umocowanej na poziomej sprężynie 1 k wyraża się wzorem f = 2 m . Gdy zwiększysz masę rośliny, częstotliwość drgań spadnie, ponieważ masa pojawia się po prawej stronie równania w mianowniku. Oznacza to, że po zwiększeniu masy wykonanie jednego cyklu drgań będzie trwać dłużej.
Podlewanie rośliny zwiększa jej masę.
Przyczyna jest bardzo prosta. Z II zasady dynamiki Newtona, F = ma, wynika, że większa masa będzie poruszać się z mniejszym przyspieszeniem, jeżeli zadziała na nią taka sama siła. Podlewanie kwiatów zwiększa ich masę. Anka utrzymuje stanowczo, że rośliny muszą kołysać się z częstotliwością 0,750 Hz, więc projekt zakładający połączenie doniczki z poziomo mocowaną sprężyną nie spełnia warunków pracy urządzenia, bo częstotliwość drgań sprężyny zależy od masy.
Czy użycie pionowo mocowanej sprężyny będzie rozwiązaniem? Gdy ciało porusza się wyłącznie pod wpływem siły grawitacji, jego przyspieszenie nie zależy od masy. W rozdziale 18. przeprowadziłeś obliczenia, z których wynikało, że okres obiegu Ziemi i częstotliwość ruchu satelity nie zależą nijak od jego masy. Chłopcy zaproponowali, żeby sprawdzić, czy urządzenie, w którym doniczka będzie drgać na pionowej sprężynie, zadziała inaczej — w końcu grawitacja odgrywa tu niemałą rolę. Musisz przeprowadzić odpowiednie obliczenia, które zweryfikują ich pomysł.
Częstotliwość ruchu satelity na orbicie i jego okres nie zależą od masy satelity.
868
Rozdział 20.
Być może schemat ten powtórzy się dla drgań pionowej sprężyny… ale pewności nie ma.
Drgania (część II)
Zaostrz ołówek a. Do sufitu zamocowano sprężynę, do której doczepiono potem doniczkę z kwiatem. Sprężyna wydłuża się nieco, by w końcu osiągnąć nowe położenie równowagi. Narysuj diagram rozkładu wszystkich sił działających na doniczkę, gdy znajduje się ona w położeniu równowagi.
b. Jaki jest współczynnik sprężystości sprężyny, jeżeli wydłuża się ona o 44,1 cm, gdy zawiesi się na niej ciało o masie 0,100 kg?
Równanie opisujące wartość siły sprężystości znajdziesz na stronie 845..
c. Wychyl roślinę z położenia równowagi na 4,00 cm i puść. Narysuj diagram rozkładu sił działających na doniczkę w chwili, gdy zwalniasz uchwyt, i oblicz wartość siły wypadkowej.
d. Jaka będzie wartość siły wypadkowej działającej na doniczkę zaczepioną na poziomej sprężynie, jeżeli doniczkę wychylono z położenia równowagi o 4,00 cm?
e. Czy uważasz, że umocowanie sprężyny w pionie wpłynie na częstotliwość i okres drgań doniczki? Czy zmieni to wynik działania kołyski w porównaniu do stosowanego wcześniej układu ze sprężyną poziomą? Uzasadnij swoją odpowiedź.
jesteś tutaj 869
Sprężyny są do bani
Zaostrz ołówek: Rozwiązanie a. Do sufitu zamocowano sprężynę, do której doczepiono potem doniczkę z kwiatem. Sprężyna wydłuża się nieco, by w końcu osiągnąć nowe położenie równowagi. Narysuj diagram rozkładu wszystkich sił działających na doniczkę, gdy znajduje się ona w położeniu równowagi.
b. Jaki jest współczynnik sprężystości sprężyny, jeżeli wydłuża się ona o 44,1 cm, gdy zawiesi się na niej ciało o masie 0,100 kg? x = 0,441 m
Fs = –kx
Siła sprężystości, Fs = –kx
Q = mg
Na doniczkę nie działa żadna siła wypadkowa.
m = 0,100 kg Na ciało nie działa żadna siła wypadkowa,
więc: mg – kx = 0 kx = mg mg 0,100 kg × 9,8 m/s2 k = x = c. Wychyl roślinę z położenia równowagi na 4,00 cm i puść. Narysuj diagram 0,441 m Ciężar, Q = mg
rozkładu sił działających na doniczkę w chwili, gdy zwalniasz uchwyt, i oblicz wartość siły wypadkowej.
To wynik dodawania 44,1 cm + 4,00 cm.
Siła sprężystości, Fs = –kx Na doniczkę działa siła wypadkowa skierowana w górę.
Fwyp = mg – kx Fwyp = 0,100 kg × 9,8 m/s – 2,22 kg/s2 × 0,481 Fwyp ≈ – 0,878 N
Ciężar, Q = mg
d. Jaka będzie wartość siły wypadkowej działającej na doniczkę zaczepioną na poziomej sprężynie, jeżeli doniczkę wychylono z położenia równowagi o 4,00 cm? Fs = –kx
k ≈ 2,22 kg/s2
Fwyp = –kx Fwyp = – 2,22 kg/s2 × 0,0400 m Fwyp = 0,888 N
Wygląda na to, że mój pomysł ze sprężyną nie wypalił. Jak jeszcze można by kołysać moje rośliny? Wolałabym uniknąć robienia tego ręcznie!
Niewielka różnica pomiędzy otrzymanymi wartościami wynika z zaokrągleń, które pojawiały się po drodze. Praktycznie rzecz biorąc, w obydwu przypadkach na ciało działa ta sama siła wypadkowa.
x = 0,0400 m
e. Czy uważasz, że umocowanie sprężyny w pionie wpłynie na częstotliwość i okres drgań doniczki? Czy zmieni to wynik działania kołyski w porównaniu do stosowanego wcześniej układu ze sprężyną poziomą? Uzasadnij swoją odpowiedź. Wychylenie rośliny z położenia równowagi na tę samą odległość spowodowało w obydwu przypadkach pojawienie się identycznej siły wypadkowej. Po zmianie sposobu mocowania sprężyny zmieniło się jedynie położenie równowagi ciała. Wydaje mi się, że częstotliwość drgań poziomej sprężyny będzie taka sama jak częstotliwość drgań sprężyny pionowej, ponieważ w obydwu przypadkach na ciało działa ta sama siła przywracająca równowagę układu.
870
Rozdział 20.
Drgania (część II) Ech, okazuje się, że nie możemy w ogóle użyć sprężyny, niezależnie od tego, jak się ją zaczepi.
Kuba: Na szczęście sprężyna nie była wcale naszym pomysłem. To Anka upierała się, żeby napędzać kołyskę sprężyną! Krzysiek: Czyli musimy wymyślić teraz coś innego, co kiwa się w przód i w tył, regularnie jak w zegarku, ale nie zależy od masy ciała. Franek: Jak w zegarku, powiadasz? Niektóre zegarki są napędzane sprężyną, prawda? Kuba: Owszem, ale masa mechanizmu zegarka napędzanego sprężyną nie ulega zmianie. Nasz problem polega na tym, że zmienia się masa rośliny. Franek: Nie wszystkie zegary są napędzane sprężyną. W niektórych wykorzystuje się wahadło. Ciekaw jestem, czy wahadło nadałoby się na kołyskę dla kwiatków. Krzysiek: Taak… wahadło porusza się rytmicznie w przód i w tył. W ten sposób działają chyba zegary skrzyniowe. A na wahadło działa tylko siła grawitacji, więc jest szansa, że masa skróci się w czasie dzielenia. Kuba: Tylko że wahadło zegara porusza się z okresem 1 s (a może dwóch, jeśli tyknięcie ma pojawiać się na każdym końcu kiwnięcia — nie jestem pewien, jak to działa). To za mało! Musimy skonstruować takie wahadło, które będzie huśtać się z częstotliwością 0,750 Hz. Okres drgań, jak już wiemy, ma wynosić 1,33 s. Franek: Może większe wychylenie wahadła z położenia równowagi zwiększyłoby okres drgań. Przecież wahadło musiałoby wtedy pokonać dłuższą drogę w każdym kiwnięciu. Krzysiek: A może powinniśmy zmienić długość wahadła, czyli odległość, jaka będzie dzielić doniczkę od sufitu. To też może mieć wpływ na częstotliwość i okres drgań.
Wahadło porusza się rytmicznie w przód i w tył ze stałą częstotliwością i niezmiennym okresem.
Kuba: Ale nadal nie wiemy, czy częstotliwość i okres drgań wahadła będą zależeć od masy rośliny. Co prawda zadziała na nią tylko siła grawitacji (no i naprężenie ze strony sznurka), więc na pierwszy rzut oka to rozwiązanie wydaje się być lepsze od sprężyny. Franek: Taak… zastanawiam się właśnie, czy dorosły na huśtawce porusza się szybciej, wolniej, czy może tak samo jak dziecko. Ale nie jestem pewien. Krzysiek: Chyba będziemy musieli przeprowadzić doświadczenie, żeby stwierdzić, jak masa ciała, długość wahadła i amplituda jego drgań wpływają na okres ruchu. I jeśli wpływają, to jak.
jesteś tutaj 871
Poeksperymentuj w domu
Spróbuj! Musisz stwierdzić, które zmienne (masa wahadła, jego długość czy amplituda wahań) wpływają na częstotliwość i okres drgań wahadła. Nie narzucamy Ci żadnych rozwiązań — możesz badać ten problem, jak tylko chcesz, projektując własne doświadczenia, rysując wykresy i zapisując konkluzje.
Częstotliwość drgań może zależeć od masy zawieszonej na wahadle.
Częstotliwość drgań może zależeć od długości wahadła.
Częstotliwość drgań może zależeć od ich amplitudy.
872
Rozdział 20.
Drgania (część II)
jesteś tutaj 873
Wahadła a PRH
(Dla kątów mniejszych niż 10°).
Wahadło porusza się prostym ruchem harmonicznym
Obciążnik nie przyspiesza, więc nie może działać na niego żadna siła wypadkowa.
Wahadło zwisające pionowo w dół znajduje się w położeniu równowagi. Gdy obciążnik zwisa swobodnie, działająca na niego siła ciężkości i naprężenie ze strony nici, na której wisi, są ułożone w płaszczyźnie pionowej. Ponieważ obciążnik nie przyspiesza w pionie, ewidentnie nie działa na niego żadna siła wypadkowa.
W położeniu równowagi na obciążnik nie działa żadna siła, więc N – mg = 0
Ciężar, Q = mg
Ciężar i naprężenie nie są już do siebie równoległe, więc na wahadło zaczyna działać siła wypadkowa.
θ
Naprężenie i równoległa Naprężenie do niego składowa ciężaru pozostają w równowadze.
θ
Składowa równoległa
Ciężar, Q = mg
Składowa prostopadła
Jeżeli wahadło zostanie odchylone z położenia równowagi o niewielki kat , wektor jego ciężaru nie jest już równoległy do wektora naprężenia sznurka. Składowa ciężaru prostopadła do sznurka przyjmuje rolę siły wypadkowej, która nadaje wahadłu przyspieszenie w kierunku punktu równowagi. Gdy wahadło zbliża się do położenia równowagi, to kąt, jaki tworzy z pionem, zmniejsza się, więc zmniejsza się również działająca na nie siła wypadkowa. Na znajdujące się w położeniu równowagi wahadło nie działa żadna siła wypadkowa, więc wahadło porusza się z niezmienioną prędkością. Po minięciu punktu równowagi na wahadło zaczyna znów działać spowalniająca je siła wypadkowa. To dzięki niej wahadło zatrzymuje się w końcu w punkcie maksymalnego wychylenia po drugiej stronie położenia równowagi.
Prostopadła składowa ciężaru jest siłą wypadkową, starającą się przywrócić wahadło do położenia równowagi.
Siła wypadkowa działająca na wahadło jest proporcjonalna do przemieszczenia masy, jak miało to miejsce w przypadku drgającej sprężyny (pod warunkiem że kąt wychylenia wahadła nie przekracza 10°). Proporcjonalność siły do przemieszczenia jest warunkiem wystąpienia prostego ruchu harmonicznego. Po prawej stronie znajdziesz równanie opisujące położenie wahadła w dowolnej chwili trwania ruchu. Jeżeli chcesz poznać znaczenie poszczególnych wyrazów równania, możesz porównać je z równaniem ogólnym PRH.
874
Naprężenie, N
Rozdział 20.
Równanie jak na tacy
Zmienna g to przyspieszenie ziemskie.
Wahadło rozpoczyna ruch w punkcie x = x0:
3 #&ω' #
Stała x0 to maksymalna wartość zmiennej x, więc również amplituda drgań.
Zmienna l (litera „l”, a nie liczba „1”) to długość wahadła.
Drgania (część II)
Od czego zależy częstotliwość drgań wahadła? Równanie opisujące położenie wahadła matematycznego (takiego, które porusza się prostym ruchem harmonicznym), które rozpoczyna drgania w położeniu g maksymalnym, ma postać: x = x0cos l t . Równanie to, tak samo jak równanie opisujące przemieszczenie ciała drgającego na sprężynie, oblicza się za pomocą rachunku różniczkowo-całkowego. Dlatego też podaliśmy Ci to równanie na tacy. Przeprowadzone doświadczenie i poznane właśnie równanie prowadzą do tego samego wniosku — okres drgań wahadła zależy wyłącznie od długości nitki, na której wisi obciążnik, ale nie zależy ani od masy obciążnika, ani od amplitudy drgań. Przy okazji okazało się, że okres drgań wahadła zależy od przyspieszenia ziemskiego. Nie jest to informacja, która miałaby znaczenie dla konstrukcji kołyski dla kwiatów, ale pamiętaj, że Twój zegar skrzynkowy nie będzie działać poprawnie na Księżycu!
Zaostrz ołówek
Częstotliwość i okres drgań wahadła zależą od jego długości, ale nie zależą od masy. Wskazówka: Skorzystaj z równań umieszczonych na samoprzylepnych karteczkach ze strony 851.
Pora obliczyć długość wahadła, które będzie wykorzystane jako kołyska dla kwiatów. a. Posługując się podanym równaniem przemieszczenia ciała, x = x0cos
g l
t ,
b. Oblicz długość wahadła niezbędną do kołysania kwiatem z częstotliwością równą 0,750 Hz.
wyprowadź wzór na częstotliwość drgań wahadła. Wskazówka: Porównaj to równanie z ogólnym równaniem ruchu harmonicznego.
c. Użyj równania z podpunktu a do wyjaśnienia, jak zmieni się okres drgań kołyski, jeżeli podwoisz długość wahadła.
d. Jak zmieniłby się okres drgań wahadła, gdybyś zabrał je na Księżyc (gdzie przyspieszenie grawitacyjne jest sześciokrotnie mniejsze od ziemskiego)?
jesteś tutaj 875
Rozwiązania
Zaostrz ołówek: Rozwiązanie Pora obliczyć długość wahadła, które będzie wykorzystane jako kołyska dla kwiatów. a. Posługując się podanym równaniem g l
przemieszczenia ciała, x = x0cos
b. Oblicz długość wahadła niezbędną do kołysania kwiatem z częstotliwością równą 0,750 Hz.
t ,
wyprowadź wzór na częstotliwość drgań wahadła. Równanie ogólne: x = Acos(ωt) Wahadło matematyczne: x = x0 cos g
ω =
2πf =
l
f
g t l
l
T =
i
f =
1 2π
g
1 4π2
g
=
f2
1 4π2
9,8 m/s2 (0,750 Hz)2
l
d. Jak zmieniłby się okres drgań wahadła, gdybyś zabrał je na Księżyc (gdzie przyspieszenie grawitacyjne jest sześciokrotnie mniejsze od ziemskiego)?
g l
T =
2π l g
Gdy podwoimy długość wahadła, czynnik znajdujący się pod pierwiastkiem zwiększy się dwukrotnie, więc T będzie 2 większe niż poprzednio.
2π
l g
Gdy przyspieszenie g zmaleje do 1/6 swojej ziemskiej wartości, czynnik znajdujący się pod pierwiastkiem stanie się sześciokrotnie większy (bo g znajduje się w mianowniku). To oznacza, że wartość T będzie 6 razy większa niż poprzednio.
Częstość kołowa i szybkość kątowa
Szybkie i łatwe przechodzenie między wartościami f, T i ω jest naprawdę bardzo ważne, więc ćwicz je przy każdej okazji!
l
l ≈ 0,442 m
g
c. Użyj równania z podpunktu a do wyjaśnienia, jak zmieni się okres drgań kołyski, jeżeli podwoisz długość wahadła. 1 f
l
1 = 4π2
l =
g
1 f = 2π
T =
2
g
1 2π
f =
Częstotliwość i okres a symbolem f, Częstotliwość, oznaczan sekundzie. to liczba cykli w jednej T, to czas ą liter y czan Okres, ozna trwania jednego cyklu.
Częstość kołowa ma te same jednos tki, co szybkość kątowa. Zawsze też ma tę samą wartość. Częstość kołow a i szybkość kątowa to po prostu dwie nazwy opisujące tę samą wielkość. Znając częstotliwość, możesz zawsz e wyznaczyć wartość częstości kołow ej ω:
ω = 2πf
1 T = f
x
x = A sin(ωt)
x
A t
Amplituda Okres obiegu, T
Rozdział 20.
x = A cos(ωt)
A
Amplituda
876
1 f = T
t
Okres obiegu, T
Drgania (część II)
Projekt wahadła okazał się rozwiązaniem idealnym!
Wahadła o długości 0,442 m.
Na podstawie wyników obliczeń skonstruowałeś kołyskę dla kwiatów Anki. Działa bez zarzutów. Rozwiązanie jest po prostu doskonałe, bo częstotliwość drgań nie zależy od masy rośliny, więc wszystkie trzy kwiatki zostały zawieszone na takich samych linkach.
Wielkie dzięki! Jest SUPER!
CELNE SPOSTRZEŻENIA Jeśli siła przywracająca
równowagę układowi jest proporcjonalna do przemieszczenia, masz do czynienia z prostym ruchem harmonicznym (PRH). PRH przypomina ruch po okręgu
widziany z boku. Równania przemieszczenia, prędkości i przyspieszenia w tym ruchu opisują funkcje sinusoidalne (ich wykresy mają kształt funkcji sinus lub cosinus). Okres drgań sprężyny zależy
od zaczepionej na niej masy i stałej sprężystości, ale nie zależy od amplitudy drgań. W ten sposób rozwiążesz zadania, w których pojawiają się wahadła, ale także te problemy, w których masz do czynienia ze sprężynami.
Okres drgań wahadła o małych
wychyleniach zależy od długości wahadła i przyspieszenia w polu grawitacyjnym, ale nie od masy. Mając do czynienia z zadaniami
o PRH, możesz stosować zasady dynamiki, ale w pewnym momencie osiągniesz punkt, w którym nieodzowny stanie się rachunek różniczkowocałkowy. Dlatego problemy tego rodzaju rozwiązuje się przede wszystkim, korzystając z zasady zachowania energii. Energia kinetyczna PRH
w punkcie równowagi (gdzie siła i przemieszczenie wahadła są równe zeru) jest równa energii potencjalnej wahadła w punkcie maksymalnego wychylenia.
jesteś tutaj 877
Zastosowania ruchu po okręgu Tak się zastanawiam… skoro PRH przypomina ruch po okręgu widziany z boku, to czy da się wyznaczyć maksymalną prędkość drgającego ciała, korzystając z równania v = rω, zamiast z zasady zachowania energii?
Owszem, również tu możesz posługiwać się równaniami ruchu po okręgu. Prosty ruch harmoniczny przypomina widziany z boku ruch po okręgu. Oznacza to, że maksymalna szybkość ciała w ruchu harmonicznym będzie taka sama, jak szybkość w ruchu po okręgu, który widziany z boku ma taką samą amplitudę i częstotliwość jak PRH.
v
Ruch po okręgu:
Te same prędkości maksymalne równoległe do amplitudy.
r
v = rω
Ta sama amplituda.
vmax Równanie PRH:
MAKSYMALNA szybkość w PRH jest identyczna jak szybkość liniowa w ruchu po okręgu, jeżeli oba mają tę samą częstotliwość drgań i ich amplitudę.
vmax = x0ω x0
Dlatego możesz posłużyć się równaniem v = r, by obliczyć maksymalną szybkość w PRH. Równanie przyjmie wtedy postać vmax = x0. Wartość vmax zależy od amplitudy drgań i ich częstotliwości.
878
Rozdział 20.
W tym równaniu pojawia się częstość kołowa. Obliczysz ją ze wzoru ω = 2πf.
Poradnia pytań — sprężyna pionowa Zadania poruszające problem drgań ciała zamocowanego na pionowej sprężynie to typowy sposób sprawdzenia Twojej wiedzy na temat prostego ruchu harmonicznego. Zaczyna się od tego, że jakieś ciało zostaje zawieszone na pionowej sprężynie i rozciąga ją do nowego położenia równowagi. Następnie dowiadujesz się, że sprężyna została ściśnięta lub rozciągnięta i puszczona swobodnie. Twoim zadaniem jest obliczyć częstotliwość drgań i ich okres.
To określenie sygnalizuje fakt, że sprężyna jest zamocowana pionowo, więc ciężar ciała będzie odgrywać pewną rolę w tym zadaniu.
Gdy w zadaniu pojawi się słowo „sprężyna”, powinieneś natychmiast skojarzyć je z prostym ruchem harmonicznym.
rężyna. 54. Z sufitu zwisa sp
To oznacza, że doniczka pozostaje w położeniu równowagi, czyli że nie działa na nią żadna siła wypadkowa.
Skoro sprężyna wydłuża się, musi działać na ciało siłą F = –kx. To znaczy, że siła sprężystości musi znaleźć się na diagramie rozkładu sił.
ez co sprężyna wydłuża się o doniczkę z kwiatem, prz ion zep doc ny ęży du wszystkich spr Do a. ać. Narysuj diagram rozkła usz por się aje est prz cu równowagi. nieco, ale w koń znajduje się ona w położeniu gdy ę, iczk don na ych jąc sił działa ona o 44,1 cm, ężyny, k, jeżeli wydłuża się spr ści sto ęży spr k nni czy b. Jaki jest współ a o masie 0,100 kg? gdy zawiśnie na niej doniczk i puść. Oblicz okres drgań nia równowagi na 4,00 cm c. Wychyl roślinę z położe doniczki. lu ta doniczka? czasie jednego pełnego cyk d. Jaką drogę pokonuje w
Siły powinny dać w sumie zero. Zwróć uwagę na określenia „droga” i „pełny cykl”. Doniczka przesunie się o 4,00 cm do położenia równowagi, potem o kolejne 4,00 cm do drugiego punktu maksymalnego wychylenia, po czym powtórzy ten schemat — łącznie przebędzie 16,00 cm.
Jako podstawę obliczeń wykorzystaj diagram, który narysowałeś w podpunkcie a.
Pamiętaj, że chodzi o wychylenie z nowego położenia równowagi.
W tym zadaniu najważniejsze jest poprawne zdefiniowanie przemieszczenia. Początkowe przemieszczenie tworzy nowe położenie równowagi i pozwala Ci obliczyć współczynnik sprężystości sprężyny. Przed przystąpieniem do obliczania wielkości charakterystycznych dla PRH przyjmij, że nowe położenie równowagi to x = 0, i dopiero wtedy oblicz częstotliwość lub okres, używając w rachunkach wyznaczonego wcześniej współczynnika sprężystości.
879
Poradnia pytań — zależności między wielkościami Istnieje mnóstwo zadań, w których w ogóle nie pojawiają się żadne liczby, a cały problem jest przedstawiany za pomocą symboli algebraicznych. Zadania te mają na celu sprawdzić Twoje rozumienie fizyki i języka matematycznego, którym ją opisujemy. Zazwyczaj autor zadania opisuje w nim jakąś sytuację, a następnie pyta Cię, jak zmieni się ona po zmianie jednego z parametrów (na przykład po zwiększeniu czy zmniejszeniu go). To równanie nie zawiera żadnych wartości liczbowych. Każda wielkość fizyczna jest tu opisana literą.
m T. itudą drgań A i okrese pl am z je lu cy os m ie 55. Ciało o mas powiedz, jak zem z tego punktu, ra ym żd ka za ąc dz Wycho ch. stępujących warunka zmieni się układ w na amplitudę do wartości 2A? drgań, jeżeli zwiększymy ich a. Co stanie się z okresem jego drgań do 2A? gdy zwiększymy amplitudę a, tor yla osc rgia ene ita b. Jak zmieni się całkow 2A? uda jego drgań wzrośnie do szybkość ciała, jeżeli amplit lna ma ksy ma się i ien zm c. Jak ciała do wartości 2m? drgań po zwiększeniu masy esu okr ści rto wa o iesz d. Co pow
a. Tę część zadania możesz rozwiązać bez używania równań. Okres drgań oscylatora harmonicznego nie zależy od ich amplitudy. b. Musisz posłużyć się równaniem całkowitej energii układu, E = ½kA2. c Ponieważ czynnik A występuje w tym równaniu w kwadracie, jego zwiększenie spowoduje czterokrotny wzrost energii układu.
Zapisz właściwe równanie
880
c. Aby stwierdzić, jak zmieni się v po podwojeniu A, skorzystaj z zależności ½mv2 = ½kA2.
d. Użyj równania T = 2π m . k Stwierdzisz, że nowy okres to 2.
Upewnij się, że w odpowiedzi zapisałeś właściwe równanie. Tylko wtedy będziesz mógł stwierdzić, jak zmieni się dana zmienna po wprowadzeniu nowych wartości pozostałych parametrów. Następnie „wstaw” w miejsce starej zmiennej jej nową wartość uwzględniającą czynnik, o który się zmieniła (na przykład m może stać się 2m), i zobacz, jak wpłynie to na wartość zmiennej, o którą pytają Cię w zadaniu. Jeżeli w równaniu pojawia się wyrażenie m2, to podstawienie wartości 2m w miejsce m da wynik (2m)2, czyli 4m2. Oznacza to, że wynik równania będzie czterokrotnie większy niż poprzednio. Spróbuj zastosować tę zasadę do udzielenia odpowiedzi na umieszczone wyżej pytania.
Drgania (część II) jednostki
obwód
spadanie zachowanie energii skalar
zderzenie niesprężyste
punkty szczególne
częstotliwość
siła dośrodkowa
ciężar
częstość kątowa
sprężyna
zachowanie pędu
moment siły
energia potencjalna sprężystości
popęd siły równanie
stałe przyspieszenie
przemieszczenie
trygonometria prędkość kątowa
tarcie
doświadczenie
symetria
energia kinetyczna spadek swobodny
okres
Pitagoras
siła
bloczek
nachylenie
energia wewnętrzna powierzchnia
naprężenie
energia
podstawienie
równania ruchu radiany
siła normalna
Bądź częścią problemu wektor
szybkość
energia potencjalna grawitacji
droga
notacja naukowa
przyspieszenie
wykres
Wszystko to zderzenie sprężyste wahadło tworzy jedną całość… i to całkiem ruch harmoniczny prosty czas sensowną!
pole grawitacyjne
składowa
odwrotność kwadratu odległości
energia mechaniczna prędkość promień praca
objętość
amplituda moc
diagram rozkładu sił prawa Newtona
Czy odpowiedź jest dobrze sKROJona? masa
Ruch harmoniczny prosty
Ruch, w którym siła przywracająca ciało do położenia równowagi jest wprost proporcjonalna do wychylenia ciała z położenia równowagi.
Sprężyna
Sprężyna działa na ciało siłą przywracającą do położenia równowagi, jeżeli zostanie ono z niego wychylone.
Wahadło
Wahające się ciało doświadcza działania siły przywracającej do położenia równowagi, proporcjonalnej do wychylenia ciała z tego położenia (pod warunkiem że kąt wychylenia jest niewielki).
jesteś tutaj 881
Prawo Hooke’a
Niezbędnik fizyka
siła, Zgodnie z prawem Hooke’a ło, cia z jaką sprężyna działa na ia len chy jest proporcjonalna do wy a Sił . ciała z położenia równowagi otu zwr ta ma zwrot przeciwny do ła. wektora przemieszczenia cia
Niezbędnik fizyka
Masz już za sobą rozdział 20., więc możesz dodać do swojego przybornika kilka metod rozwiązywania zadań z fizyki.
F = –kx
Ruch prosty harmonicz
ści). (k to współczynnik sprężysto
ny
Drgania, jakich doświad cza ciało, na które działa siła wprost proporcjonalna do wych ylenia z położenia równowagi, chcąca po wrócić je do tego położenia. Skrót — PRH.
rężynie
Masa na sp
drgań ść i okres Częstotliwo od masy adu zależą takiego ukł rężystości. i stałej sp drgań ść i okres Częstotliwo y drgań. d tu li d amp o żą le za nie acyjnego pola grawit Natężenie iwość na częstotl rężynie nie wpływa ciała na sp ń a rg d s e i okr omie ma jące w pozi ciało (ciało drga ć, tliwoś co to s ę cz ą m tę sa pionie). drgające w
Porównywanie równań sz Jeżeli równanie, które ma tać, pos ą sam rozwiązać, ma tę , lne ogó ie co znane Ci równan bie sie k obo je możesz zapisać razy są i powiedzieć, że ich wy sobie równe. nując W ten sposób — porów monicznego równanie oscylatora har H — z ogólnym równaniem PR tliwości uzyskasz równanie często tego oscylatora.
882
Rozdział 20.
Wykresy PRH ia ciała, Wykresy zależności przemieszczen czasu od nia jego prędkości i przyspiesze mają kształt sinusoidalny. żności Jako pierwszy narysuj wykres zale przemieszczenia od czasu. Zacznij od położenia ciała x0. od czasu Wykres zależności przyspieszenia . x(t) resu wyk m jest dokładnym odbicie czasu Wykres zależności prędkości od wykresu narysujesz, analizując nachylenie ółrzędnych. x(t) do poziomej osi układu wsp
Wahadło matematyczne Wahadło matematyczne drga prostym ruchem harmonicznym dla niedużych kątów wychylenia (θ musi być mniejsze od 10°). Częstotliwość i okres drgań tego wahadła zależą od jego długości i natężenia pola grawitacyjnego. Częstotliwość i okres drgań wahadła matematycznego nie zależą od jego masy. Dla niewielkich kątów częstotliwość i okres drgań nie zależą od amplitudy drgań.
PRH i ruch po o
kręgu
Postaraj się m yśleć o PRH w kategoriach właściwych ruch owi po okręgu i zastanów się, które z rów nań tego drugie go mogą okazać się pom ocne przy rozw iązywaniu problemów z PR H.
ω to Twój PRZYJACIEL! a Wielkość ω pojawi ej sz st ro jp się w na postaci równania opisującego PRH. ω jest „ogniwem” łączącym prosty ruch harmoniczny . z ruchem po okręgu
21. Myl jak zyk
To już ostatni rozdział
W drogę! (Nawiasem mówiąc, drogę liczy się ze wzoru x = x0 + v0t + ½at2).
Czas ostro wziąć się do pracy. Zapoznając się z treścią tej książki, uczyłeś się utożsamiać wiedzę fizyczną ze zjawiskami, które obserwujesz na co dzień wokół siebie, a także wykształcałeś w sobie umiejętność rozwiązywania rozmaitych problemów fizycznych. W tym rozdziale będziesz miał okazję użyć swego nowego zestawu narzędzi fizyka do rozwiązania problemu, który omówiłam w rozdziale 1., czyli problemu tunelu bez końca wiodącego przez środek Ziemi. Musisz zadać sobie ważne pytanie: „Jak mogę wszystko to, co wiem, wykorzystać, żeby dowiedzieć się tego, czego jeszcze nie wiem?”.
to jest nowy rozdział 883
Wspaniały świat fizyki
Masz za sobą naprawdę długą drogę! Na początku rozdziału 1. tej książki zetknąłeś się z obrazkiem przedstawiającym Ziemię pokrytą plakietkami ze słowami, które mogły wydać Ci się przypadkowo wybranymi, niemającymi sensu określeniami zapożyczonymi z jakiegoś dziwnego żargonu. Jednakże w trakcie zapoznawania się z treścią książki stopniowo uczyłeś się jednostki spadanie dostrzegać związek między fizyką a zdarzeniami z codziennego zachowanie energii życia i coraz pewniej używałeś technicznych skalar zderzenie niesprężyste sformułowań, w wyniku czego nieznane słowa punkty szczególne częstotliwość zmieniły się w język, z którym teraz siła dośrodkowa ciężar jesteś dobrze obyty. częstość kątowa
składowa
pole grawitacyjne moment siły
energia potencjalna sprężystości
równanie
stałe przyspieszenie
przemieszczenie
„Jak mogę wszystko to, co wiem, wykorzystać, żeby dowiedzieć się tego, czego jeszcze nie wiem?”. 884
Rozdział 21.
trygonometria prędkość kątowa symetria
energia kinetyczna spadek swobodny
nachylenie
energia wewnętrzna powierzchnia
przyspieszenie
wykres doświadczenie
okres
siła
zderzenie sprężyste
wahadło
ruch harmoniczny prosty Pitagoras
bloczek
czas naprężenie
energia
podstawienie
równania ruchu radiany
siła normalna
Bądź częścią problemu. wektor
szybkość
energia potencjalna grawitacji
droga
notacja naukowa
tarcie
odwrotność kwadratu odległości
sprężyna
zachowanie pędu popęd siły
obwód
energia mechaniczna prędkość promień praca
objętość
amplituda moc
diagram rozkładu sił prawa Newtona
Czy odpowiedź jest dobrze sKROJona? masa
W chwili obecnej, gdy zaczynasz czytać 21. rozdział niniejszego podręcznika, słowa z powyższego rysunku ułatwiają Ci rozmyślanie o fizyce oraz rozwiązywanie problemów fizycznych. Nauczyłeś się zadawać sobie pytanie: „Jak mogę wszystko to, co wiem, wykorzystać, żeby dowiedzieć się tego, czego jeszcze nie wiem?”.
Myśl jak fizyk
Możesz dokończyć rozwiązywanie zadania z Ziemią Czy istnieje lepszy sposób na wykorzystanie Twych nowych supermocy fizyka niż ponowne odwiedzenie tunelu prowadzącego do wnętrza Ziemi i zmierzenie się z problemem podróży przez środek planety? Chyba nie. Z rozdziału 1. nauczyłeś się, jak stawać się częścią rozważanego przez siebie problemu fizycznego poprzez wyobrażenie sobie, że jesteś uczestnikiem określonej ej sytuacji, i zadanie sobie pytań: „Co się zaraz wydarzy?” oraz „Jak to jest brać udział w takim, a nie innym zdarzeniu?”. Teraz jesteś w stanie opisywać rozmaite sytuacje nie tylko za pomocą słownictwa, którym posługujesz się na co dzień, lecz również korzystając z określeń oraz pojęć właściwych dla języka fizyki. Rozmyślając nad kwestią podróży przez środek Ziemi, doszedłeś do wniosku, że punkt centralny naszej planety jest punktem szczególnym. W samym środku Ziemi nie działa na Ciebie żadna siła wypadkowa — otaczająca Cię materia jest rozmieszczona symetrycznie, więc we wszystkich możliwych kierunkach jesteś przyciągany dokładnie tak samo. (Przyciąganie to nie rozrywa Cię na kawałki, ponieważ siła grawitacji to siła bezkontaktowa). Ponadto zauważyłeś, że jeśli znajdujesz się poza środkiem Ziemi, zawsze działa na Ciebie siła przyciągająca o kierunku i zwrocie, które wskazują punkt centralny naszej planety.
mu. oble r p ą ęści ź cz Bąd
Zdarzenia możesz opisywać za pomocą terminów i pojęć fizycznych.
Zaostrz ołówek
e punkty szczególn
symetria przyspieszenie
a. Skorzystaj ze swojej poszerzonej wiedzy fizycznej i ponownie zadaj sobie pytanie podobne do pytania „Co mi to przypomina?”. Innymi słowy, zastanów się, z czym teraz kojarzy Ci się podróżowanie tunelem biegnącym przez środek Ziemi. Wypisz wszystkie skojarzenia, jakie przyjdą Ci do głowy.
siła
Oznacza to, że jeśli wpadniesz do tunelu, w wyniku działania na Twoje ciało niezerowej siły wypadkowej zaczniesz coraz szybciej poruszać się w kierunku środka planety. Lecąc ku środkowi Ziemi, będziesz wciąż przyspieszał, natomiast dotarłszy do niego, zaczniesz poruszać się ze stałą prędkością. Kiedy już miniesz środek planety, zaczniesz lecieć coraz wolniej, gdyż znowu będzie na Ciebie działała siła grawitacji przyciągająca wszystko w kierunku punktu centralnego Ziemi. I zasada dynamiki Newtona
b. Czy muszą zostać spełnione jakieś szczególne warunki, żeby odpowiedź, której udzieliłeś w punkcie a, miała sens?
II zasada dynamiki Newtona
prawa Newtona
kość
pręd
jesteś tutaj 885
Nowe spojrzenie na PRH
Zaostrz ołówek: Rozwiązanie a. Skorzystaj ze swojej poszerzonej wiedzy fizycznej i ponownie zadaj sobie pytanie podobne do pytania „Co mi to przypomina?”. Innymi słowy, zastanów się, z czym teraz kojarzy Ci się podróżowanie tunelem biegnącym przez środek Ziemi. Wypisz wszystkie skojarzenia, jakie przyjdą Ci do głowy. Podróżowanie tunelem przypomina prosty ruch harmoniczny. W środku Ziemi znajduje się punkt równowagi, w którym nie działa na mnie żadna niezerowa siła wypadkowa.
b. Czy muszą zostać spełnione jakieś szczególne warunki, żeby odpowiedź, której udzieliłeś w punkcie a, miała sens? Wartość siły przywracającej równowagę musi być proporcjonalna do wartości przemieszczenia opisującego moje wychylenie ze stanu równowagi. Zwrot wektora siły musi być przeciwny do zwrotu wektora przemieszczenia. Powyższe warunki definiują prosty ruch harmoniczny.
Działająca na mnie siła jest zawsze zwrócona w kierunku znajdującego się w środku Ziemi punktu równowagi. Siła ta ma zwrot przeciwny do zwrotu wektora przemieszczenia. Poruszam się powoli przy wlotach tunelu i szybko przelatuję przez środek Ziemi.
przemieszczenie
siła
ruch harmoniczny prosty
Podróż w obie strony przypomina prosty ruch harmoniczny Zapoznając się z treścią rozdziału 1., doszedłeś do wniosku, że gdybyś wpadł do dziury bez dna, przeleciałbyś przez środek Ziemi, pojawił się na chwilę po drugiej stronie planety, a potem znów zniknął w tunelu i poleciał w drugą stronę, żeby znaleźć się tam, gdzie zacząłeś swą podróż. Nie zabawiłbyś jednak zbyt długo w miejscu początku przygody, bo ponownie wpadłbyś do dziury… i tak bez końca. Powyższy opis przywodzi na myśl prosty ruch harmoniczny, o którym przeczytałeś w rozdziale 20. ? zypomina r p Teraz, gdy już wiesz, jak radzić sobie z zadaniami, o t i m Co ełnie w których pojawia się prosty ruch harmoniczny, p u z ć a z , ię rozwią możemy bardziej szczegółowo omówić problem podróży m fizyczny Starając s wy proble o p a ty in ie m n o , p przez środek Ziemi. y rz p nowy ie n
się, czy zastanów mów, ś z proble wcześniej. on którego nąłeś się tk e z i m ry akie inne z któ pytanie: „J ie b o s j a i sytuacja Zad ypomina m które rz p ie n e rz zda ania, treści zad opisana w iązać?”. mam rozw
886
Rozdział 21.
x Położenie równowagi
Wlot tunelu
Środek Ziemi.
t Druga strona Ziemi.
Myśl jak fizyk
Ale jak długo trwa podróż w obiee strony? Podróż przez środek Ziemi może być wyczerpująca. Załóżmy, że chcesz zamówić pizzę, aby móc coś przekąsić po powrocie z podróży. Siłą rzeczy zależy Ci na tym, żeby pizza została dostarczona do Twojego domu dopiero wtedy, gdy przelecisz przez centralny punkt naszej planety, pojawisz się na moment z jej drugiej strony i wrócisz tą samą drogą do domu. Pracownicy pizzerii „Na złamanie karku” obiecują, że pizzę otrzymasz po 45 minutach od chwili złożenia zamówienia… ale czy zdążysz w tym czasie polecieć na drugi koniec Ziemi i wrócić, żeby spotkać się z Adamem — rozwozicielem pizzy? Ile czasu zabiera wycieczka na drugi koniec Ziemi i z powrotem?
No właśnie, czy zdążysz wrócić na czas, żeby odebrać pizzę?
Kto dotrze pierwszy do Twojego domu — rozwoziciel pizzy Adam czy Ty?
Najpierw musisz ustalić, czy planowana przez Ciebie podróż przez środek Ziemi naprawdę JEST prostym ruchem harmonicznym. Nie wszystko, co na pierwszy rzut oka wydaje się być prostym ruchem harmonicznym, w istocie nim jest. Jeżeli okaże się, że wycieczka na drugą stronę planety i z powrotem jest prostym ruchem harmonicznym, będziesz mógł policzyć czas jej trwania (a tym samym odpowiedzieć na pytanie, czy zdążysz odebrać pizzę), korzystając z równań, które wyprowadziłeś w rozdziale 20.
Odbiór pizzy? Podróż w obie strony przez środek Ziemi wydaje się być PRH. Czy wycieczka to na pewno PRH? Czy wartość siły przywracającej równowagę jest proporcjonalna do wartości przemieszczenia?
Jeśli wycieczka to PRH, czas jej trwania mogę policzyć z równań wyprowadzonych dla PRH.
jjesteś tutaj 887
Kontekst ma znaczenie
prosty ruch harmoniczny
To jest to! Lot przez środek Ziemi i z powrotem jest prostym ruchem harmonicznym.
Siła wypadkowa działająca na obiekt wychylony z położenia równowagi, której kierunek i zwrot zawsze wskazują punkt położenia równowagi.
Krzysiek: Nie tak szybko! Żeby wycieczkę przez centralny punkt Ziemi można było nazwać PRH, musi ona pasować do definicji PRH: wartość siły przywracającej równowagę powinna być proporcjonalna do wartości przemieszczenia będącego miarą wychylenia z położenia równowagi obiektu poruszającego się raz w jedną, raz w drugą stronę. Na razie nie wiemy, czy siła przywracająca równowagę występująca w ruchu przez środek Ziemi pasuje do podanego przeze mnie opisu PRH. Franek: Masz rację. Jeśli okaże się, że podróż w obie strony przez środek planety to nie PRH, nie będziemy mogli użyć równań PRH do obliczenia czasu trwania lotu na drugą stronę Ziemi i z powrotem. Krzysiek: Siła grawitacji jest odwrotnie proporcjonalna do kwadratu odległości, Gm1m2 . Jeżeli podwoisz odległość prawda? Oto wzór na siłę grawitacji: FG = – r2 dzielącą poruszający się obiekt od punktu równowagi, siła ta będzie miała wartość równą jednej czwartej swojej wcześniejszej wartości. Z tego wynika, że nie jest ona proporcjonalna do wartości przemieszczenia. Im większe jest przemieszczenie, tym mniejszą wartość ma nasza siła przywracająca równowagę!
równanie ś i odległośc odwrotność kwadratu
OJona? Czy odpowiedź jest dobrze sKR
Za każdym razem, gdy chcesz skorzystać z jakiegoś wzoru, zastanów się, czy dany wzór PASUJE do KONTEKSTU zagadnienia, którym się zajmujesz. Na przykład poznane w rozdziale 20. równania opisujące prosty ruch harmoniczny działają tylko wtedy, gdy wartość siły przywracającej równowagę jest proporcjonalna do wartości przemieszczenia.
Franek: No tak, definicja PRH mówi, że siła przywracająca równowagę powinna rosnąć wraz z wychyleniem obiektu ze stanu równowagi. Kuba: Moment! Czy nie powiedzieliśmy wcześniej, że w środku Ziemi nie działa na nas żadna niezerowa siła?! Jeśli chcielibyśmy skorzystać z równania Gm1m2 w celu policzenia wartości siły w punkcie centralnym Ziemi, gdzie FG = – r2 r = 0 m, musielibyśmy dzielić przez zero. Dzieląc jakąś liczbę przez inną, bardzo małą liczbę, otrzymuje się bardzo dużą liczbę, natomiast dzieląc jakąkolwiek liczbę przez zero w wyniku dostaje się nieskończoność! Komputer mówi „Niemożliwe”! Gm1m2 Krzysiek: Tak… A może równanie FG = – działa tylko wtedy, gdy r2 znajdujesz się na zewnątrz kuli ziemskiej. Znajdując się na zewnątrz kuli ziemskiej, masz ją całą pod sobą. Franek: A jeśli lecisz tunelem, część kuli ziemskiej znajduje się pod tobą i przyciąga cię w dół, natomiast druga część planety znajduje się nad tobą i przyciąga cię w górę. Kuba: Stąd wniosek, że w samym środku Ziemi nie działa na ciebie żadna siła wypadkowa, ponieważ taka sama część kuli ziemskiej znajduje się nad tobą, jak pod tobą. Ponadto wartość, zwrot i kierunek siły wypadkowej zależą od tego, ile Ziemi masz nad sobą, a ile pod. Krzysiek: Wygląda na to, że siłę działającą na obiekt znajdujący się wewnątrz kuli ziemskiej będziemy musieli policzyć z jakiegoś innego równania. Musimy znaleźć Gm1m2 takie równanie, które w przeciwieństwie do FG = – będzie prawidłowe. r2
WYSIL
SZARE KOMÓRKI 888
Rozdział 21.
Szukanie wartości siły wypadkowej działającej na obiekt znajdujący się we wnętrzu kuli ziemskiej nie jest łatwym zadaniem. W jaki sposób rozbiłbyś taki problem fizyczny na mniejsze części?
Myśl jak fizyk
Możesz przyjąć założenie, że Ziemia to kula otoczona sferą Gm1m2 Każde dwie kule przyciągają się z siłą, której wartość wynosi FG = – . Możesz założyć, r2 że masa każdej z kul skupia się w jednym punkcie będącym jej środkiem. Jeśli przyjmiesz założenie, że ludzkie ciało to bardzo mała kula, będziesz w stanie za pomocą powyższego równania obliczyć wartości siły grawitacji, z jaką przyciąga Cię Ziemia. Oczywiście, aby móc skorzystać z tego równania, musisz znajdować się na zewnątrz kuli ziemskiej. Sprawy komplikują się, jeżeli znajdujesz się wewnątrz tunelu biegnącego przez środek Ziemi, wówczas bowiem jedna część kuli ziemskiej znajduje się nad, a druga pod Tobą. W takim przypadku obliczenie wartości siły grawitacji staje się naprawdę złożonym problemem fizycznym.
Złożone problemy fizyczne zawsze staraj się dzielić na mniejsze części.
Jesteś tutaj.
Na szczęście złożony problem możesz spróbować rozbić na mniejsze części. Mówiąc dokładniej, na dwie części należy w tym przypadku podzielić kulę ziemską.
r
Kula o promieniu r. Znasz równanie na wartość siły grawitacji, z jaką kula oddziałuje na obiekty pozostające poza jej wnętrzem!
zy? Odbiór piz rzez ie strony spię być Podróż w ob je a mi wyd środek Zie PRH. ewno PRH? ka to na p racającej cz ie yc w Czy ć siły przyw Czy wartoś jest proporcjonaln?a gę a równow ci przemieszczenia do wartoś ? działa sfera Siła, z jaką
la? ą działa ku Siła, z jak , czas jej ka to PRHz równań cz ie yc w li Jeś ę policzyć RH. trwania mog ych dla P on dz a w wypro
Gdy wchodzisz do wnętrza planety, to od jej środka, czyli od punktu położenia równowagi dla obiektów poruszających się w tunelu, dzieli Cię pewna określona odległość (nazwijmy ją r). Można powiedzieć, że pod Tobą znajduje się kula o promieniu r. Znając promień i masę tej kuli, jesteś w stanie policzyć wartość siły grawitacji, z jaką kula Gm1m2 ta działa na Ciebie — wystarczy skorzystać ze wzoru: FG = – . r2 Reszta kuli ziemskiej tworzy sferę, której część znajduje się nad, a część pod Tobą. Zdefiniowaliśmy promień jako przemieszczenie obiektu od środka Ziemi w kierunku któregoś z wylotów tunelu. Siła działa do środka planety — stąd we wzorze wziął się znak „–”.
Jeśli udałoby Ci się policzyć wartość siły, z jaką działa na Ciebie sfera, mógłbyś dodać ją do wartości siły wyznaczonej ze wzoru Gm1m2 FG = – . Wynik r2 takiego działania byłby wartością siły wypadkowej, z jaką działa na Ciebie (znajdującego się w tunelu) cała Ziemia.
Jesteś tutaj.
Sfera
r RZ
Rz to promień Ziemi.
jesteś tutaj 889
A co ze sferą?
Wiesz, jak poradzić sobie z kulą, ale co zrobić ze sferą? Uyj magnesików, eby uzupeni tekst, z którego dowiesz si, jak$ si$ sfera dziaa na obiekt zamknity w jej wntrzu. Odkrywaj$c kolejne partie tekstu, opatruj rysunki odpowiednimi adnotacjami. Wiksz cz sfery masz
sob ni2
sob, a wic
Tob znajduje si wiksza ni2
Tob.
Jednoczenie
Jesteś tutaj.
midzy Tob a fragmentem sfery, który masz sob, na oko wydaje si by wiksza ni2 midzy Tob
a fragmentem sfery znajdujcym si
Tob.
pod
odleg#o
masa
nad
lewej
suma wynosi zero pod
nad prawej Znajdujcy si nad Tob fragment sfery jest
w gór
. Innymi mi s#owy, ka2dy kawa#eczek kawa#ecz jego
czci ma swój odpowiednik w czci
. Sk#adowe
si#y grawitacji, jak dzia#aj na Ciebie ka2da z czci górnego fragmentu sfery, maj identyczne warto i kierunek, lecz
zwroty, wic ich
. Sk#adowe
si#y grawitacji po zsumowaniu daj si# wypadkow, która cignie Ci
. Ten tok rozumowania
mo2na powtórzy, wyznaczajc si# pochodzc od fragmentu sfery znajdujcego si pod Tob. Dolny fragment sfery dzia#a na Ciebie si# wypadkow, której wektor skierowany jest pionowo
; sk#adowe
si#y grawitacji pochodzcej od dolnego fragmentu sfery maj t w#aciwo, 2e ich
.
Z przeprowadzonych tu rozwa2a5 wynika nastpujcy wniosek: znajdujcy si
Tob fragment
sfery przyciga Ci
sob, przyciga
Ci
, natomiast fragment, który masz .
przeciwne
poziome
w dó#
symetryczny
pionowe
Wyobra/my sobie kawa#ek bardzo cienkiej sfery —
tego kawa#ka mo2emy
policzy, mno2c jego
. Wobec tego
przez
bardzo cienkiej sfery zale2y od powierzchni tej sfery.
masa
890
Rozdział 21.
pole powierzchni
grubo
objto
Myśl jak fizyk Cienka sfera to cieniutka warstwa otaczająca sferę. a to niewielka odległość.
a Jeli wyci#by bardzo ma#y kawa#ek z fragmentu cienkiej sfery znajdujcego si Tob oraz bardzo ma#y kawa#ek z fragmentu sfery znajdujcego Tob, móg#by myle o tych kawa#kach jak o niewielkich
si
fragmentach sfer, których promienie by#yby równe i
b
. Wiemy, 2e powierzchnie tych sfer by#yby proporcjonalne
do czynników, odpowiednio, Poniewa2
i
.
b to duża odległość.
cienkiej sfery zale2y od pola jej powierzchni,
masy kawa#ków wycitych z obu sfer by#yby proporcjonalne do i
.
odwrotnie proporcjonalna
Si#a grawitacji jest
a
Każdy punkt z kawałka górnej części sfery ma swój odpowiednik na kawałku dolnej części sfery.
do kwadratu odleg#oci, jaka dzieli
oddzia#ujce ze sob obiekty. Jeli we/miemy to pod uwag, oka2e si, 2e kawa#ek o masie
pod
1 kg wycity z fragmentu sfery, który masz nad g#ow, i znajdujcy si w odleg#oci od miejsca Twego pobytu, dzia#a#by na Ciebie z si# proporcjonaln a2
do wyrazu
; kawa#ek dolnego fragmentu sfery wa2cy 1 kg i oddalony
od Ciebie o odleg#o do
b2
przyciga#by Ci z si# proporcjonaln .
Z powy2szych rozwa2a5 wynika, 2e kawa#ek sfery le2cy w odleg#oci a od miejsca, w którym si znajdujesz, przyciga#by Ci z si# proporcjonaln do czynnika
1 a2
×
, natomiast kawa#ek sfery oddalony od Ciebie o dystans b, przyciga#by Ci si# proporcjonaln do czynnika
b
×
.
1 b2
masa
nad
Warto si#y, z jak dzia#a#by na Ciebie kawa#ek sfery znajdujcy si nad Tob, jest wartoci si#y pochodzcej od dolnego kawa#ka sfery. P#ynie std wniosek, 2e warto si#y wypadkowej pochodzcej od cienkiej sfery
Wypełniliśmy sferę wieloma bardzo cienkimi sferami, takimi jak ta, która pojawiła się na rysunku do poprzedniej partii tekstu.
wynosi
niutonów. Gdyby lecia# w g#b Ziemi, z ka2d
chwil otacza#aby Ci coraz grubsza sfera. Poniewa2 grub sfer mo2na sobie wyobrazi jako co utworzonego z bardzo wielu niezwykle cienkich sfer, mo2emy uzna, 2e si#a wypadkowa, z jak dzia#a#aby na Ciebie owa sfera, ma warto niutonów. zero
równa
zero
Tutaj zapisz wnioski, jakie nasuwają Ci się po zabawie w magnesiki:
jesteś tutaj 891
Zwracaj uwagę na symetrie
Magnesiki. Rozwiązanie Część sfery Większą część sfery masz pod sobą niż znajdująca się nad sobą, a więc pod Tobą znajduje nad Tobą. się większa masa niż nad Tobą. Jednocześnie odległość między Tobą a fragmentem sfery, który masz pod sobą, na oko wydaje się być większa niż między Tobą a fragmentem sfery znajdującym się nad Tobą.
Problemy fizyczne, w których można dostrzec SYMETRIĘ, cechują się tym, że bardzo często występują w nich znoszące się nawzajem składowe sił.
Jesteś tutaj.
Część sfery znajdująca się pod Tobą.
Znajdujący się nad Tobą fragment sfery jest symetryczny. Innymi słowy, każdy kawałeczek jego lewej części ma swój odpowiednik w części prawej. Składowe poziome siły grawitacji, jaką działają na Ciebie każda z części górnego fragmentu sfery, mają identyczne wartość i kierunek, lecz przeciwne zwroty, więc ich suma wynosi zero. Suma poziomych składowych daje w wyniku zero.
Składowe pionowe siły grawitacji po zsumowaniu dają siłę wypadkową, która ciągnie Cię w górę. Ten tok rozumowania można powtórzyć, wyznaczając siłę pochodzącą od fragmentu sfery znajdującego się pod Tobą. Dolny fragment sfery działa na Ciebie siłą wypadkową, której wektor skierowany jest pionowo w dół; poziome składowe siły grawitacji pochodzącej od dolnego fragmentu sfery maję tę właściwość, że ich suma wynosi zero. Z przeprowadzonych tu rozważań wynika następujący wniosek: znajdujący się nad Tobą fragment sfery przyciąga Cię w górę, natomiast fragment, który masz pod sobą, Suma pionowych składowych przyciąga Cię w dół. jest siłą wypadkową.
Wyobraźmy sobie kawałek bardzo cienkiej sfery — objętość tego kawałka możemy policzyć, mnożąc jego grubość przez pole powierzchni. Wobec tego masa bardzo cienkiej sfery zależy od powierzchni tej sfery.
892
Rozdział 21.
Pole powierzchni
Grubość Masa zależy od pola powierzchni.
Pogrubienia wskazują, gdzie w tekście zostały wstawione słowa z magnesików. Odległości a i b są skalarami, a nie wektorami, mimo że zapisano je pogrubioną czcionką.
Jeśli wyciąłbyś bardzo mały kawałek z fragmentu cienkiej sfery znajdującego się nad Tobą oraz bardzo mały kawałek z fragmentu sfery znajdującego się pod Tobą, mógłbyś myśleć o tych kawałkach jak o niewielkich fragmentach sfer, których promienie byłyby równe a i b. Wiemy, że powierzchnie tych sfer byłyby proporcjonalne do czynników, odpowiednio, a2 i b2. Ponieważ masa cienkiej sfery zależy od pola jej powierzchni, masy kawałków wyciętych z obu sfer byłyby proporcjonalne do a2 i b2. Siła grawitacji jest odwrotnie proporcjonalna do kwadratu odległości, jaka dzieli oddziałujące ze sobą obiekty. Jeśli weźmiemy to pod uwagę, okaże się, że kawałek o masie 1 kg wycięty z fragmentu sfery, który masz nad głową, i znajdujący się w odległości a od miejsca Twego pobytu, działałby na Ciebie z siłą proporcjonalną do wyrazu 12 ; kawałek dolnego fragmentu sfery ważący 1 kg i oddalony od Ciebie a o odległość b przyciągałby Cię z siłą proporcjonalną do 12 . b Z powyższych rozważań wynika, że kawałek sfery leżący w odległości a od miejsca, w którym się znajdujesz, przyciągałby Cię z siłą proporcjonalną do czynnika a2 × 12 , a natomiast kawałek sfery oddalony od Ciebie o dystans b przyciągałby Cię siłą proporcjonalną do czynnika b2 × 12 . b
Myśl jak fizyk Niewielka masa znajdująca się blisko Ciebie.
a
b
Większa masa, ale i większa odległość między Tobą a kawałkiem o tej masie.
Siła pochodząca od kawałka górnej części sfery.
Siła pochodząca od kawałka dolnej części sfery.
Wartość siły, z jaką działałby na Ciebie kawałek sfery znajdujący się nad Tobą, równa jest wartości siły pochodzącej od dolnego kawałka sfery. Płynie stąd wniosek, że wartość siły wypadkowej pochodzącej od cienkiej sfery wynosi zero niutonów. Gdybyś leciał w głąb Ziemi, z każdą chwilą otaczałaby Cię coraz grubsza sfera. Ponieważ grubą sferę można sobie wyobrazić jako coś utworzonego z bardzo wielu niezwykle cienkich sfer, możemy uznać, że siła wypadkowa, z jaką działałaby na Ciebie owa sfera, ma wartość zero niutonów.
Obie siły mają te same wartość i kierunek, lecz ich zwroty są przeciwne — siła, z jaką działa na Ciebie sfera, ma wartość 0 N.
Tutaj zapisz wnioski, jakie nasuwają Ci się po zabawie w magnesiki:
Siła wypadkowa pochodząca od otaczającej mnie sfery ma wartość 0 N. Dzieje się tak, ponieważ siła, z jaką działa na mnie mały kawałek sfery znajdujący się blisko mnie, i siła, z jaką przyciąga mnie większy, bardziej oddalony kawałek sfery, mają te same wartość i kierunek, ale przeciwny zwrot.
Wartość siły wypadkowej działającej na obiekt zamknięty w sferze wynosi 0 N! jesteś tutaj 893
Zerowa siła wypadkowa
Odbiór pizzy?
Wartość siły wypadkowej, z jaką działa na Ciebie otaczająca Cię sfera, wynosi zero
Podróż w obie strony przez środek Ziemi wydaje się być PRH. Czy wycieczka to na pewno PRH? Czy wartość siły przywracającej równowagę jest proporcjonalna do wartości przemieszczenia? Siła, z jaką działa sfera? Jej wartość to 0 N!
Oznacza to, że sfera nie działa na Ciebie żadną siłą wypadkową. Lecąc tunelem,, doświadczasz działania siły w całości pochodzącej od kuli o promieniu r. Jeżeli siła ta okaże się być proporcjonalna do wartości promienia r, podróż przez środek Ziemi i z powrotem będziemy mogli nazwać prostym ruchem harmonicznym, zaś czas powrotu do domu po dotarciu na drugi koniec planety zdołamy policzyć za pomocą poznanych w rozdziale 20. równań PRH.
Siła, z jaką działa kula? Jeśli wycieczka to PRH, czas jej trwania mogę policzyć z równań wyprowadzonych dla PRH.
Jesteś tutaj. Wartość siły wypadkowej pochodzącej od sfery wynosi 0 N.
r
W punkcie r działa na Ciebie siła pochodząca od kuli o promieniu r.
Nie istnieją
głupie pytania
P: Czy muszę zrozumieć i zapamiętać P: Dlaczego sfera jest taka ważna? to wszystko?! O: Niedawno doszedłeś do wniosku, O: Nie martw się, na egzaminie nikt że wartość siły, z jaką działa na Ciebie sfera,
nie zada Ci aż tak skomplikowanego pytania. Cały powyższy wywód służył temu, żeby pokazać Ci, że wartość siły wypadkowej, z jaką działa na Ciebie otaczająca Cię sfera, wynosi zero niutonów. Dzieje się tak, ponieważ siły pochodzące od małej masy usytuowanej blisko Ciebie i większej masy znajdującej się w większej odległości od miejsca Twego pobytu znoszą się. Jeśli to zrozumiałeś, należą Ci się gratulacje!
P: Ale Ziemia nie jest kulą otoczoną przez sferę, prawda?
O: Myślenie o Ziemi jak o kuli otoczonej
sferą jest jednym z matematycznych narzędzi, którymi posługują się fizycy. Przykładem innego narzędzia mogą być strzałki wektorów oraz składowych wektorów prędkości poruszających się obiektów, które rysujemy na naszych szkicach. Choć strzałki te nie istnieją w prawdziwym świecie, bardzo przydają się w fizyce.
894
Rozdział 21.
wewnątrz której się znajdujesz, wynosi 0 N. Wynika z tego, że siła wypadkowa, której działania doświadczasz w tunelu, musi w całości pochodzić od kuli znajdującej się pod Tobą.
P: Dlaczego kula jest taka ważna? O: Potrafisz policzyć wartość siły grawitacji
działającej na obiekt znajdujący się na zewnątrz kuli.
P: Czy nie jest tak, że równanie
na siłę grawitacji sprawdza się tylko wtedy, gdy znajduję się na zewnątrz kuli, która mnie przyciąga?
O
: Znajdując się w odległości r od środka Ziemi, przebywasz na zewnątrz kuli o promieniu r.
P: Dlaczego akurat promień r dzieli większą kulę na mniejszą kulę i otaczającą ją sferę?
O
: Promień r opisuje Twoje wychylenie z położenia równowagi, czyli odległość, jaka dzieli Cię od środka Ziemi. W poświęconym PRH rozdziale 20. wychylenie oznaczaliśmy symbolem x, tym razem jednak lepiej było wychylenie ze stanu równowagi oznaczyć jako r, dla podkreślenia faktu, że jest ono promieniem kuli.
Jeżeli wartość siły, z jaką działa na Ciebie Ziemia, okaże się być proporcjonalna do wartości Twego przemieszczenia r, podróż, którą odbywasz na drugi koniec planety i z powrotem, będzie można uznać za PRH. W takim przypadku okres PRH byłby niczym innym, jak czasem lotu, który odbywasz na drugą stronę Ziemi i z powrotem. To właśnie ten czas chcesz wyznaczyć!
Myśl jak fizyk
Zaostrz ołówek Twoim zadaniem jest dojść do tego, czy podróż na drugą stronę Ziemi i z powrotem jest prostym ruchem harmonicznym. Aby wycieczkę, o której mowa, można było nazwać prostym ruchem harmonicznym, muszą zostać spełnione następujące warunki: wartość działającej na Ciebie siły powinna być w każdej chwili lotu proporcjonalna do wartości Twojego przemieszczenia względem położenia równowagi (położenie równowagi uzyskujesz w momencie, gdy znajdujesz się w samym centrum naszej planety). Równanie
jak na tacy
Czy siła wypadkowa działająca na Ciebie w tunelu jest proporcjonalna do wartości wektora r?
Objętość kuli:
a. Korzystając ze wzoru w ramce, napisz równania na VZ, czyli objętość Ziemi, oraz na objętość kuli o promieniu r, znajdującej się wewnątrz planety. Promień Ziemi oznacz symbolem RZ.
V =
4 3
πr3
Jesteś tutaj.
b. Wiedząc, że kula o promieniu r jest częścią Ziemi, podaj równanie na jej masę. Masę Ziemi oznacz jako MZ, natomiast masę interesującej nas kuli jako mk.
Sfera
r
RZ
`Wskazówka: Masa kuli jest zawsze proporcjonalna do jej objętości.
Rz to promień Ziemi.
c. Korzystając ze wzoru na masę kuli o promieniu r, wyznaczonego przez siebie w części b zadania, wyprowadź równanie na siłę grawitacji FG, z jaką kula ta działa na Ciebie (swoją masę oznacz symbolem m). Czy wartość siły FG jest proporcjonalna do wartości wektora r? Zastanów się nad tym, które wielkości w Twoim równaniu są stałymi, a które zmiennymi.
jesteś tutaj 895
Rozwiązania
Zaostrz ołówek: Rozwiązanie Twoim zadaniem jest dojść do tego, czy podróż na drugą stronę Ziemi i z powrotem jest prostym ruchem harmonicznym. Aby wycieczkę, o której mowa, można było nazwać prostym ruchem harmonicznym, muszą zostać spełnione następujące warunki: wartość działającej na Ciebie siły powinna być w każdej chwili lotu proporcjonalna do wartości Twojego przemieszczenia względem położenia równowagi (położenie równowagi uzyskujesz w momencie, gdy znajdujesz się w samym centrum naszej planety). Równanie
jak na tacy
Czy siła wypadkowa działająca na Ciebie w tunelu jest proporcjonalna do wartości wektora r?
Objętość kuli:
a. Korzystając ze wzoru w ramce, napisz równania na VZ, czyli objętość Ziemi, oraz na objętość kuli o promieniu r, znajdującej się wewnątrz planety. Promień Ziemi oznacz symbolem RZ. Objętość Ziemi:
VZ =
4 3
Objętość kuli o promieniu r:
Vs =
4 3
πRZ3 πr3
V =
Jesteś tutaj.
Sfera
r
Masa kuli jest proporcjonalna do jej objętości. mk Vk
=
mk =
MZ
MZ. 4 πr3 3 4 3
RZ
MZVk
mk =
VZ
πRZ
3
=
πr3
objętość
b. Wiedząc, że kula o promieniu r jest częścią Ziemi, podaj równanie na jej masę. Masę Ziemi oznacz jako MZ, natomiast masę interesującej nas kuli jako mk.
Wskazówka: Masa kuli jest zawsze proporcjonalna do jej objętości.
4 3
VZ masa
MZr3
Rz to promień Ziemi.
3
RZ
c. Korzystając ze wzoru na masę kuli o promieniu r, wyznaczonego przez siebie w części b zadania, wyprowadź równanie na siłę grawitacji FG, z jaką kula ta działa na Ciebie (swoją masę oznacz symbolem m). Czy wartość siły FG jest proporcjonalna do wartości wektora r?
FG =
-
Gmkm r2
= -
GMZr3m RZ3 r2
= -
GMZr m RZ3
= -
GMZm r RZ3
Wielkości G, MZ, RZ są stałymi, można więc napisać, że: FG = – stała × r Wartość siły FG jest proporcjonalna do wartości r; zwroty wektorów FG i r są przeciwne. Podróż na drugą stronę Ziemi i z powrotem jest prostym ruchem harmonicznym.
896
Rozdział 21.
Zmienna r została podzielona i pomnożona przez kilka innych wielkości, ale wszystkie one są stałymi. Wynika z tego, że cały zakreślony czynnik jest stałą.
Myśl jak fizyk
Wartość siły jest proporcjonalna do wartości przemieszczenia, a więc mamy PRH Przed chwilą sprawdziłeś, że wartość siły FG jest proporcjonalna do wartości przemieszczenia r, czyli odległości dzielącej Cię od środka Ziemi. Ponadto wektor FG zawsze wskazuje punkt będący Twoim położeniem równowagi. Teraz już mamy pewność, że podróż na drugą stronę Ziemi i z powrotem możemy zaliczyć do rodziny prostych ruchów harmonicznych!
przemieszczenie
siła
ruch harmoniczny prosty
Świetnie… Rozumiem, że wrócisz do domu przed moim przyjazdem? Czy to znaczy, że poruszasz się szybciej niż ja?
Adam, znany wszystkim amator wyczynowej jazdy rowerem, chce wiedzieć nie tylko, po jakim czasie od wskoczenia do tunelu wrócisz do domu, lecz także, jak szybko się poruszasz, lecąc. Postarajmy się zrobić na nim wrażenie…
Teraz, gdy już wiesz, że planowana przez Ciebie wycieczka to PRH, możesz wykorzystać wiedzę o prostym ruchu harmonicznym i zaktualizować wpisy w naszym notatniku. Okres wyznaczany dla obiektów poruszających się prostym ruchem harmonicznym w przypadku rozwiązywanego przez nas problemu jest czasem lotu na drugą stronę Ziemi i z powrotem. Adam chciałby poznać Twoją średnią szybkość. Wiedząc, że poruszasz się prostym ruchem harmonicznym, możesz ją policzyć…
Odbiór pizzy? Podróż w obie strony przez środek Ziemi wydaje się być PRH. Czy wycieczka to na pewno PRH? Czy wartość siły przywracającej równowagę jest proporcjonalna do wartości przemieszczenia? Siła, z jaką działa sfera? Jej wartość to 0 N!
Siła, z jaką działa kula?
czas
szybkość
okres
Jej wartość jest proporcjonalna do wartości r, a więc mamy PRH! Jeśli wycieczka to PRH, czas jej trwania mogę policzyć z równań wyprowadzonych dla PRH.
To wszystko zrobisz już na następnej stronie.
jesteś tutaj 897
Przekształcanie równań Wskazówka: Aby uzyskać pomoc w rozwiązywaniu tego zadania, zajrzyj do naszej „Poradni pytań”.
Zaostrz ołówek Prosty ruch harmoniczny można opisać równaniem: a = – ω2x (w równaniu użyto typowych oznaczeń wielkości fizycznych). a. Korzystając z II prawa Newtona, przekształć swoje równanie na wartość siły, FG = której działania doświadczasz, znajdując się we wnętrzu Ziemi, tak żeby zamiast zmiennej FG występowała w nim zmienna a. Uzyskany wzór porównaj ze wzorem a = – ω2x, a następnie przekształć, by otrzymać równanie na ω.
-
GMZm r RZ3
To równanie wyprowadziłeś na poprzedniej stronie.
b. Wiedząc, że masa Ziemi wynosi 5,97 × 1024 kg, promień Ziemi wynosi 6,38 × 106 m, a wartość stałej grawitacyjnej G to 6,67 × 10-11 m3/kgs2, oblicz czas, po jakim wróciłbyś do punktu początkowego podróży po wskoczeniu do tunelu wiodącego przez środek Ziemi. Wynik podaj w minutach i sekundach. Czy wycieczka tam i z powrotem przez środek planety zajęłaby mniej niż 45 minut? Czas, po jakim Adam przywiezie pizzę do Twego domu.
c. Jaka byłaby Twoja średnia szybkość, gdybyś wybrał się w podróż na drugą stronę Ziemi i z powrotem? Z jaką prędkością średnią byś się poruszał?
898
Rozdział 21.
Poradnia pytań — równanie, którego nigdy wcześniej nie widziałeś Może się zdarzyć tak, że czytając treść jakiegoś zadania, natkniesz się na wzór, którego nigdy wcześniej nie widziałeś. Ważne jest, abyś nigdy z góry nie zakładał, że nie dasz rady rozwiązać podobnego zdania. Rozwiązywanie problemów fizycznych tego typu może wymagać odpowiedniego połączenia Twej wiedzy ze wzorami podanymi w ich treści bądź też właściwego zinterpretowania nowych dla Ciebie informacji. Nie panikuj, jeśli zapoznając się z treścią zadania, dostrzeżesz nieznany sobie wzór! Przepisz go i opisz występujące w nim symbole.
Wyszukaj w treści zadania wszystkie symbole, których znaczenia nie znasz. W trakcie egzaminu najprawdopodobniej będziesz mógł zaglądać do tablic wzorów. Pamiętaj również, że niektóre wielkości fizyczne zwyczajowo oznacza się kilkoma różnymi symbolami (na przykład przemieszczenie czasami zapisuje się jako x, a kiedy indziej jako r).
ć równaniem: oniczny można opisa rm ha ch ru ty os Pr 4. o typowych oznaczeń yt uż u 2 ni na w ró (w x a=–ω . wielkości fizycznych) To jest informacja, że będziesz musiał posłużyć się odpowiedzią, której udzieliłeś na wcześniejszym etapie rozwiązywania naszego przykładowego problemu fizycznego.
ie na wartość siły, przekształć swoje równan tak , oru wz o zeg yżs pow żeby otrzymać a. Korzystając z jdując się we wnętrzu Ziemi, zna , asz dcz wia doś nia ała której dzi równanie na ω. 8 × 106 m, 24 kg, a jej promień ma długość 6,3 10 × 7 5,9 i wynos podróży po wskoczeniu b. Wiedząc, że masa Ziemi yś do punktu początkowego ciłb wró im jak po s, cza icz obl w minutach i sekundach. środek Ziemi. Wynik podaj do tunelu wiodącego przez w podróż na drugą stronę szybkość, gdybyś wybrał się a dni śre oja Tw aby był a c. Jak poruszał? prędkością średnią byś się Ziemi i z powrotem? Z jaką
W tej wersji treści naszego zadania, stylizowanej na treść zadania egzaminacyjnego, wartość stałej G nie została podana. To znak, że powinieneś sam ją odszukać w tablicach wzorów i wartości stałych fizycznych.
W poleceniach zaczyna Upewnij się, że wiesz, kiedy takich jak Zwróć uwagę na różnicę między zy proces, który masz końc i się to jesteś , szybkością (zależną od przebytej drogi) przeanalizować. Pamiętaj o tym z proszony prze nych adzo prow a prędkością (obliczaną z użyciem prze ik wyn żeby o wykonanie ciwych wektora przemieszczenia). siebie obliczeń podać we właś odpowiednich ach. ostk jedn przekształceń Jeżeli część a naszego przykładowego zadania wydała oraz Ci się zbyt trudna, zajmij się częścią b. Znajdziesz podstawień w niej kilka wskazówek dotyczących wielkości, które we wzorach. powinny były znaleźć się w odpowiedzi do punktu a. Może okazać się, że niektóre zadania łatwiej jest rozwiązywać od końca!
Próbując rozwiązać zadanie podobne do powyższego, powinieneś zwracać szczególną uwagę na znaczenie poszczególnych symboli pojawiających się we wzorach. W zależności od kontekstu zadania w jego treści mogą pojawiać się różne oznaczenia tej samej wielkości fizycznej — na przykład długość można opisać za pomocą liter: x (wartość przemieszczenia), r (promień), l (długość jakiegoś obiektu) oraz h (wysokość). Patrząc na równania, myśl o znaczeniu tworzących je symboli, aby nie przegapić możliwości dokonania mniej intuicyjnego podstawienia.
899
Rozwiązania
Zaostrz ołówek: Rozwiązanie Prosty ruch harmoniczny można opisać równaniem: a = – ω2x (w równaniu użyto typowych oznaczeń wielkości fizycznych). a. Korzystając z II prawa Newtona, przekształć swoje równanie na wartość siły, której działania doświadczasz, znajdując się we wnętrzu Ziemi, tak żeby zamiast zmiennej FG występowała w nim zmienna a. Uzyskany wzór porównaj ze wzorem a = – ω2x, a następnie przekształć, by otrzymać równanie na ω.
FG =
-
GMZm r RZ3
To równanie wyprowadziłeś na poprzedniej stronie.
Do tej pory wychylenie ze stanu równowagi oznaczaliśmy literą r, natomiast w tym równaniu tę samą wielkość fizyczną oznaczono jako x. Aby zachować spójność kolejnych etapów rozwiązywania naszego zadania, wychylenie będę oznaczać literą r. FG =
-
GMZ m r RZ
3
ma = -
i FG = ma
Otrzymane równanie jest postaci a = – ω2r, jeśli przyjmie się, że
GMZm r RZ3
ω2 =
GMZ
GMZ
ω =
RZ3
RZ3
b. Wiedząc, że masa Ziemi wynosi 5,97 × 1024 kg, promień Ziemi wynosi 6,38 × 106 m, a wartość stałej grawitacyjnej G to 6,67 × 10-11 m3/kgs2, oblicz czas, po jakim wróciłbyś do punktu początkowego podróży po wskoczeniu do tunelu wiodącego przez środek Ziemi. Wynik podaj w minutach i sekundach. Czy wycieczka tam i z powrotem przez środek planety zajęłaby mniej niż 45 minut? Czas, który chcę policzyć, równy jest okresowi T. Znając wartość ω, chcę policzyć T. 2π 1 ω = ω = 2πf i f = T T 2π 2 × π 2π = = | 5070 s T = ω GMZ -11 3 2 24 (6,67 × 10 m /kgs ) × (5,97 × 10 kg) RZ3 (6,38 × 106 m)3 Czas muszę podać w minutach i sekundach.
5070 s = 5070 s ×
1 min 60 s
= 84,5 min = 84 min 30 s.
Lot na drugą stronę Ziemi i z powrotem będzie trwał dłużej niż 45 minut, więc Adam dotrze do mojego domu przede mną.
c. Jaka byłaby Twoja średnia szybkość, gdybyś wybrał się w podróż na drugą stronę Ziemi i z powrotem? Z jaką prędkością średnią byś się poruszał?
RZ RZ
Średnia szybkość =
Całkowita droga
Całkowita droga = 4RZ Średnia szybkość =
4RZ T
6
=
Średnia szybkość ≈ 5030 m/s
900
Średnia prędkość =
Całkowity czas
Rozdział 21.
4 × 6,38 × 10 m 5070 s
Całkowite przemieszczenie Całkowity czas
Całkowite przemieszczenie wynosi 0 m, ponieważ zaczynam i kończę podróż dokładnie w tym samym miejscu. Średnia prędkość = 0 m/s
Myśl jak fizyk
Już znasz swoją szybkość średnią, ale… jaka jest Twoja największa szybkość? Korzystając z wiedzy na temat prostego ruchu harmonicznego, policzyłeś czas trwania podróży tam i z powrotem (84 min 30 s) oraz dowiedziałeś się, że średnia szybkość Twego lotu byłaby większa niż 5 km na sekundę. Mimo że nie zdążysz wrócić do domu, zanim dotrze do niego Adam, zrobiłeś na dostawcy pizzy duże wrażenie. Teraz chłopak chciałby poznać maksymalną szybkość, jaką osiągnąłbyś w trakcie wycieczki na drugą stronę Ziemi.
Średnia szybkość większa niż 5 km na sekundę? To naprawdę niesamowite! Jaka byłaby Twoja największa szybkość?
Brawo! Udało Ci się zaimponować Adamowi!
Zawieszony na sprężynie obiekt o masie m porusza się prostym ruchem harmonicznym. Maksymalną szybkość tego obiektu liczyłeś, korzystając Już wiesz, jak można policzyć maksymalną z zasady zachowania energii. Niestety, wydaje się, że wyznaczanie energii ość obiektu potencjalnej czegoś, co znajduje się wewnątrz kuli ziemskiej, byłoby dużym szybkszają cego się poru wyzwaniem… PRH. Czy wiedzę
Czyli tym razem musimy wyznaczyć energię potencjalną obiektu lecącego tunelem biegnącym przez środek Ziemi?! Przecież to było trudne nawet dla obiektów, które znajdowały się na zewnątrz kuli ziemskiej!
tę dałoby się wykorzystać do rozwiązania problemu, nad którym właśnie się głowimy?
Krzysiek: Niekoniecznie. Jest coś, nad czym rozmyślam już od kilku minut. Gdy na początku próbowaliśmy odpowiedzieć na pytanie „Jakie inne zdarzenie przypomina nam sytuację opisaną w treści naszego zadania?”, powiedziałem, że podróżowanie tunelem wiodącym przez środek Ziemi przypomina mi ruch po okręgu obserwowany z boku.
Krzysiek: I jeszcze jedno! Sądzę, że amplitudy wychylenia od położenia równowagi obiektu orbitującego tuż nad powierzchnią Ziemi oraz podróżującego tam i z powrotem tunelem biegnącym przez środek naszej planety byłyby takie same.
Franek: No tak. Widziany z boku ruch po okręgu i prosty ruch harmoniczny opisuje się takimi samymi równaniami.
Kuba: Potrafimy policzyć okres ruchu zarówno dla obiektu orbitującego, jak dla obiektu poruszającego się prostym ruchem harmonicznym. Innymi słowy, możemy sprawdzić, czy obydwa okresy, o których wspomniałeś, są takie same, czy nie. Jeżeli okaże się, że amplitudy wychylenia obiektów od położenia równowagi i okresy są takie same dla obu ruchów, będziemy mogli stwierdzić, że ruchy te, oglądane z boku, wyglądają identycznie.
Kuba: Ale jakie ma to znaczenie dla nas? Krzysiek: Pomyślałem, że obserwowany z boku ruch po orbicie okołoziemskiej wyglądałby dokładnie tak samo, jak podróżowanie tam i z powrotem przez środek kuli ziemskiej. Przecież umiemy policzyć prędkość obiektu orbitującego wokół Ziemi. Wydaje mi się, że maksymalna prędkość w prostym ruchu harmonicznym może być taka sama, jak prędkość w oglądanym z boku ruchu po orbicie.
Franek: Ale co, jeśli okresy obydwu ruchów okażą się być różne?
jesteś tutaj 901
Ruch po okręgu widziany z boku
Obserwowany z boku ruch po okręgu wygląda jak prosty ruch harmoniczny
trygonometria składowa
Gdybyś był w stanie orbitować wokół Ziemi tuż przy jej powierzchni, poruszałbyś się po torze będącym okręgiem. Patrząc z boku na ruch po okręgu, widzi się zaledwie jedną składową przemieszczenia, prędkości i przyspieszenia.
kąt
promień
Ruch po okręgu obserwowany z boku oraz prosty ruch harmoniczny opisuje się takimi samymi równaniami, a więc ich wykresy również wyglądają identycznie.
Możesz zrzutować tę składową promienia na oś tunelu.
amplituda
Przemieszczenie
W tej chwili znajdujesz się na drugim końcu tunelu.
To jest okres PRH.
RZ RZ 42 min 15 s
84 min 30 s Czas
-RZ Jeżeli okres PRH i ruchu po orbicie są takie same, obydwa ruchy oglądane z boku wyglądają identycznie.
Niemal na każdy problem można spojrzeć z kilku różnych perspektyw.
Amplitudy ruchu po orbicie i PRH są takie same. Ich wartość równa jest długości promienia Ziemi.
Jeżeli amplitudy oraz okresy ruchu po orbicie i podróży przez środek Ziemi są takie same, obydwa ruchy oglądane z boku wyglądają identycznie.
Oznacza to, że maksymalna szybkość obiektu przemieszczającego się tunelem biegnącym przez środek naszej planety jest taka sama, jak szybkość liniowa obiektu orbitującego tuż przy powierzchni Ziemi (stwierdzenie to jest prawdziwe tylko wtedy, gdy okresy obydwu ruchów są identyczne). Powyższy wniosek jest bardzo ważny, ponieważ Narysowaliśmy tylko wykres zależności przemieszczenia od czasu, ale wykres umiesz policzyć szybkość liniową ciała poruszającego się zależności prędkości od czasu również byłby po orbicie… wspólny dla obydwu omawianych ruchów.
902
Rozdział 21.
Myśl jak fizyk
Zaostrz ołówek Nie istnieją
głupie pytania
P: Chyba orbitowanie tuż przy
powierzchni Ziemi byłoby niemożliwe, ponieważ na lecący obiekt działałaby siła oporu powietrza…
O
: Masz rację. Pamiętaj jednak, że zastanawiając się nad kwestią podróży tunelem na drugi koniec Ziemi i z powrotem, również przyjęliśmy pewne założenia! Umówiliśmy się, że będziemy pomijać opór powietrza (który spowalniałby lot obiektu spadającego tunelem) oraz ruch obrotowy Ziemi (w wyniku którego obiekt przemieszczający się tunelem odbijałby się od jego ścian). Te same założenia możemy przyjąć, zajmując się problemem orbitowania obiektów tuż przy powierzchni kuli ziemskiej.
Jeśli okres ruchu po orbicie jest taki sam, jak okres prostego ruchu harmonicznego, obydwa ruchy oglądane z boku wyglądają identycznie. a. Oblicz okres ruchu obiektu krążącego po orbicie kołowej tuż przy powierzchni kuli ziemskiej (masa Ziemi: 5,97 × 1024 kg; długość promienia Ziemi: 6,38 × 106 m). Jak otrzymana wartość ma się do wartości okresu wyznaczonej dla PRH, jakim jest podróż na drugą stronę Ziemi i z powrotem?
P: Świetnie, ale skąd wiesz, że okresy
ruchu po orbicie oraz PRH są takie same? Wartości okresów mogą być różne, mimo że amplitudy w przypadku obydwu ruchów są identyczne.
O: Masz rację, w tej chwili nie możemy być
pewni, że okresy rozważanych przez nas ruchów są takie same. Jednakże zajmowałeś się już ruchem po orbicie, więc jesteś w stanie sprawdzić, jak mają się do siebie wartości tych okresów. W zasadzie możesz to zrobić od razu…
b. Oblicz maksymalną wartość prędkości obiektu lecącego tunelem biegnącym przez środek Ziemi. Wskazówka: Zastanów się nad tym, skąd bierze się siła dośrodkowa. Jeśli chcesz, możesz korzystać z dodatku zawierającego ważne równania.
jesteś tutaj 903
Pizza w samą porę
Zaostrz ołówek: Rozwiązanie Jeśli okres ruchu po orbicie jest taki sam, jak okres prostego ruchu harmonicznego, obydwa ruchy oglądane z boku wyglądają identycznie.
Twoja maksymalna szybkość to niemal 8 km na SEKUNDĘ!
Niesamowite!!! Jesteś superszybki!
a. Oblicz okres ruchu obiektu krążącego po orbicie kołowej tuż przy powierzchni kuli ziemskiej (masa Ziemi: 5,97 × 1024 kg; długość promienia Ziemi: 6,38 × 106 m). Jak otrzymana wartość ma się do wartości okresu wyznaczonej dla PRH, jakim jest podróż na drugą stronę Ziemi i z powrotem? GMZm
Fd = mrω2 =
T =
m r
GMZ
ω = ω = 2πf
MZ
r2
RZ3 i
f =
1 T
ω =
2π T
2π
2π ω
= GMZ RZ3 2 × π = (6,67 × 10-11 m3/kgs2) × (5,97 × 1024 kg) (6,38 × 106 m)3 T ≈ 5070 s
Okres jest taki sam, jak w przypadku podróży tam i z powrotem przez środek Ziemi.
b. Oblicz maksymalną wartość prędkości obiektu lecącego tunelem biegnącym przez środek Ziemi.
Jeśli zadzwonisz do „Na złamanie karku” i zamówisz pizzę w momencie, gdy znajdziesz się przy wlocie tunelu po drugiej stronie Ziemi (powrót z tego miejsca na swoją półkulę zajmie Ci 42 minuty i 15 sekund), zdążysz wrócić do domu przed przybyciem Adama! Zaczynasz podróż tutaj.
Wracasz z podróży.
Maksymalna wartość prędkości jest taka sama, jak wartość prędkości w ruchu po okręgu. v = rω
v =
2πr T
i
=
ω =
2π T
2 × π × 6,38 × 106 m 5070 s
v ≈ 7900 m/s Składasz zamówienie.
904
Rozdział 21.
Myśl jak fizyk
Jesteś w stanie zrobić (prawie) wszystko! Właśnie zakończyłeś wycieczkę przez środek Ziemi. Dobiegł również kres Twej podróży po stronach tej książki. Dowiedziałeś się, jak fizyka działa w prawdziwym świecie, oraz nauczyłeś się kilku przydatnych metod rozwiązywania problemów fizycznych. Metody te świetnie sprawdzą się w (prawie) każdej sytuacji, gdy tylko zechcesz zmierzyć się z jakąś zagadką.
Korzystając z tego, co wiem, potrafię dowiedzieć się tego, czego jeszcze nie wiem.
je jednostki
obwód
spadanie
odwrotność kwadratu odległości
zachowanie energii skalar
zderzenie niesprężyste
punkty szczególne
częstotliwość
siła dośrodkowa częstość kątowa składowa
Myśl jak fizyk!
moment siły
energia potencjalna sprężystości
popęd siły równanie
stałe przyspieszenie
przemieszczenie tarcie
trygonometria prędkość kątowa symetria
energia kinetyczna spadek swobodny
siła
nachylenie
energia wewnętrzna powierzchnia
wahadło
rruch harmoniczny prosty Pitagoras Pita
bloczek
czas naprężenie
energia
podstawienie podstaw
równania ruchu radiany
siła normalna
Bądź częścią problemu. wektor
szybkość
energia potencjalna grawitacji
droga
notacja naukowa
okres
zderzenie sprężyste
pole grawitacyjne
zachowanie pędu
doświadczenie
ciężar sprężyna
przyspieszenie
wykres
energia mechaniczna prędkość promień praca
objętość
amplituda moc
diagram rozkładu sił prawa Newtona
Czy odpowiedź jest dobrze sKROJona? masa
jesteś tutaj 905
906
Rozdział 21.
2 +( $ -
Sześć bardzo ważnych kwestii (których nie poruszyliśmy wcześniej)
Co?! Żadnej T.W.U. ani W.T.W.? Czy mogę prosić o zwrot gotówki?
T.W.U. — teoria wielkiej unifikacji W.T.W. — wielka teoria wszystkiego
W żadnej książce nie znajdziesz odpowiedzi na wszystkie pytania. Na stronach tej książki udało nam się omówić naprawdę wiele zagadnień z dziedziny fizyki. Czytając ją, zdobyłeś niemałą wiedzę i wykształciłeś w sobie umiejętności, które przydadzą Ci się w przyszłości, niezależnie od tego, czy będziesz przygotowywał się do egzaminów, czy po prostu zechcesz dowiedzieć się, jak działa świat wokół Ciebie. Tworząc niniejszy podręcznik, niejednokrotnie musieliśmy dokonywać trudnych wyborów, jakie zagadnienia omówić, a jakie pozostawić niewyjaśnione. W tym dodatku poruszymy kilka tematów, o których dotąd nie wspomnieliśmy nawet słowem, a które niewątpliwie są bardzo istotne i użyteczne.
to jest nowy dodatek 907
Prosta na wykresie
1. Równanie prostej na wykresie: y = ax + b Czytając rozdział 20,. uczyłeś się porównywać szczególne przypadki równań prostego ruchu harmonicznego — na przykład równanie drgań obiektu o masie m zawieszonego na sprężynie albo równanie wahnięć wahadła matematycznego) z równaniem ogólnym opisującym ten ruch (x = Acos(t)).
+&ω'
#
Amplitudą
Jeśli porównasz swoje szczególne równanie na PRH z równaniem interesującego Cię ruchu jest ogólnym, będziesz w stanie wyznaczyć z niego amplitudę oraz x0, ponieważ częstość kołową właściwe dla układu fizycznego, który badasz. właśnie x0
Istnieje jeszcze ogólniejsze równanie, z którego możesz korzystać, analizując rozmaite wzory. Równaniem tym jest ogólne równanie prostej; jego postać to: y = ax + b (wzór opisuje prostą narysowaną w układzie współrzędnych o osiach X i Y).
odpowiada amplitudzie A z równania ogólnego.
Częstością kołową interesującego Cię k , ponieważ ruchu jest wyrażenie m k właśnie czynnik m odpowiada częstości kołowej ω z równania ogólnego.
Dla x = 0 równanie y = ax + b przyjmuje postać y = 0 + b, czyli po prostu y = b. Wynika z tego, że wielkość b jest współczynnikiem przecięcia prostej opisanej równaniem z osią Y układu współrzędnych (inaczej mówiąc, wartością zmiennej y dla x = 0). Jeśli do wartości zmiennej x dodasz 1, wartość zmiennej y również się zmieni. Zmiana wartości y zależy od wartości współczynnika a. Dzieje się tak za sprawą tej części równania: y = ax. Współczynnik a nazywamy współczynnikiem kierunkowym prostej.
y
b
Współczynnik nachylenia = a
Wielkość a to współczynnik kierunkowy prostej.
Współczynnik kierunkowy prostej Wartości z osi Y układu współrzędnych
x Wielkość b to informacja o tym w którym miejscu prosta prze , cina się z osią Y układu współrzędny ch.
Każde równanie opisujące prostą ma postać y = ax + b.
908
Dodatek A
Współczynnik przecięcia prostej z osią Y układu. Wartości z osi X układu współrzędnych
Każde równanie opisujące linię prostą ma taką właśnie postać. Oznacza to, że jeśli uda Ci się dopasować swoje równanie do schematu określonego wzorem y = ax + b, czyli określić, która zmienna z Twego równania odpowiada zmiennej x, a która zmiennej y z równania ogólnego, będziesz w stanie narysować wykres przedstawiający prostą, a także wyznaczyć z niego współczynnik kierunkowy tej prostej oraz współczynnik jej przecięcia z pionową osią układu współrzędnych. Równanie
Pionowa Pozioma Współczynnik oś układu oś układu kierunkowy współrzędnych współrzędnych prostej
Współczynnik przecięcia prostej z osią Y
y = ax + b
y
x
a
b
x = x0 + vt
x
t
v
x0
v = v0 + at
v
t
a
v0
Narysuj wykres zależności prędkości od czasu, a następnie, znając nachylenie prostej, wyznacz przyspieszenie.
Dlaczego miałabym jakiekolwiek równanie porównywać do równania y = ax + b, skoro mogę po prostu narysować odpowiadający mu wykres przedstawiający linię prostą w oparciu o wyniki wykonanych przez siebie pomiarów?
(prawie)
To, co się nie zmieściło
Dla KAŻDEGO równania da się narysować wykres przedstawiający linię prostą, a następnie wyznaczyć współczynnik kierunkowy tej prostej. Załóżmy, że wykonujesz doświadczenie w celu wyznaczenia przyspieszenia klocka zsuwającego się po równi pochyłej (przyspieszenie może być potrzebne na przykład do obliczenia współczynnika tarcia). Wiesz, że przemieszczenie klocka opisuje wzór x = x0 + v0t + at2 oraz odpowiadająca temu wzorowi krzywa na wykresie zależności x od t. Jeśli przyjmiesz założenie, że x0 = 0 i v0 = 0, Twoje równanie przyjmie postać x = 0 + 0 + at2, czyli x = at2. Zapewne zdajesz sobie sprawę z faktu, że równaniu x = 1/2at2 odpowiada wykres przedstawiający krzywą… Co tego typu równanie może mieć wspólnego ze wzorem y = ax + b opisującym linie proste? Aby uniknąć pomyłek, rób odpowiednie zestawienia zmiennych tworzących Twoje równania ze zmiennymi z ogólnego równania prostej.
Równanie
Pionowa Pozioma Współczynnik oś układu oś układu kierunkowy współrzędnych współrzędnych prostej
Współczynnik przecięcia prostej z osią Y
y = ax + b
y
x
a
b
x = ½at2
x
t2
½a
0
Jeśli na podstawie danych uzyskanych w trakcie przeprowadzania swojego eksperymentu dla wszystkich punktów pomiarowych wyznaczysz wartości t2, a następnie zaznaczysz wartości t2 na osi poziomej układu współrzędnych, zaś wartości x na osi pionowej tego samego układu, narysujesz wykres przedstawiający linię prostą, której współczynnik kierunkowy będzie równy wartości wyrażenia a. Jak widzisz, wystarczy tylko narysować odpowiedni wykres i zmierzyć nachylenie prostej (jej współczynnik kierunkowy), aby poznać wartość zmiennej a będącej niewiadomą, której szukasz! Opisaną wyżej procedurę można przeprowadzić również w nieco inny sposobów. Otóż mógłbyś przyjąć, że z = t2, po czym dokonać odpowiedniego podstawienia w równaniu x = at2. W wyniku takiego działania otrzymałbyś wzór x = az. Jeżeli na pionowej osi układu zaznaczyłbyś wartości zmiennej x, natomiast na poziomej wartości z, otrzymałbyś prostą o współczynniku kierunkowym a. Znajomość postaci równania opisującego relacje między wielkościami fizycznymi, których wartości zamierzasz zmierzyć w trakcie przeprowadzania eksperymentu, niejednokrotnie może okazać się niezwykle przydatna.
x
Współczynnik kierunkowy = ½a Współczynnik przecięcia t prostej z pionową osią układu współrzędnych ma wartość 0, ponieważ x = 0 m dla t2 = 0 s. 2
Nadając swojemu równaniu postać analogiczną do ogólnego równania prostej, dbaj o to, żeby zmienna, której wartość chcesz poznać, była odpowiednikiem współczynnika kierunkowego prostej lub współczynnika przecięcia prostej z osią pionową układu współrzędnych. jesteś tutaj 909
Przemieszczenie jest polem powierzchni
2. Wartość przemieszczenia jest polem powierzchni figury geometrycznej utworzonej przez krzywą na wykresie zależności prędkości od czasu Niedawno dowiedziałeś się, że praca to pole powierzchni figury geometrycznej utworzonej przez krzywą na wykresie zależności siły od przyspieszenia. Nawet kilka razy korzystałeś z tej wiedzy podczas obliczania zmian energii. Zasada ta jest prawdziwa, ponieważ wartość pracy wykonanej nad układem równa jest wartości wyrażenia Fx. Podane wyrażenie ma taką samą postać, jak wzór na pole prostokąta: pole powierzchni = wysokość × szerokość. Jeżeli przebieg krzywej narysowanej w układzie współrzędnych, którego pionową oś opisano jako oś wartości zmiennej F, natomiast oś poziomą zarezerwowano dla wartości zmiennej x (na tej osi zaznacza się odcinek x), wyznacza prostokąt, pole powierzchni tego prostokąta jest równe pracy wykonanej nad układem. Dla każdego równania postaci P = bc prawdziwe jest stwierdzenie, że P jest polem powierzchni figury geometrycznej wyznaczonej przez krzywą narysowaną na wykresie zależności zmiennej b od zmiennej c.
Prędkość
Na wykresie widzimy prostokąt o wysokości v i szerokości 't. Pole prostokąta równe jest wartości wyrażenia v't, czyli przemieszczeniu.
v
t
Siła
F
x
Czas
W praktyce przemieszczenie by policzyć, wyznaczając polemożna i pola obydwu widocznych na prostokąta wykresie trójkątów.
t
910
Dodatek A
Czas
Przemieszczenie
Najczęściej spotykaną zależnością, dla której obowiązuje podana wyżej reguła, jest zależność prędkości od czasu wyrażona wzorem x v = t , który po przekształceniu daje x = vt. Jeśli zdecydujesz się narysować wykres zależności v od t, pole figury geometrycznej widocznej pod krzywą z wykresu będzie równe wartości wielkości x.
Omawiana tu zasada jest prawdziwa nawet wtedy, gdy na wykresie widnieje figura geometryczna inna niż prostokąt. Każdą figurę geometryczną, jaka może powstać między krzywą na wykresie a poziomą osią układu współrzędnych, teoretycznie da się podzielić na wiele bardzo małych prostokątów. Jeśli zsumujemy pola wszystkich małych prostokątów tworzących jakąś figurę geometryczną, obliczymy pole powierzchni tej figury i, co za tym idzie, na przykład całkowite przemieszczenie obiektu, którego ruch analizujemy. Spróbuj wyobrazić Prędkość sobie, że ten trójkąt składa się z bardzo wielu małych, podłużnych prostokątów, v podobnych nieco do prostokąta z wykresu powyżej.
Na wykresie widzimy prostokąt o wysokości F i szerokości Δx. Pole prostokąta równe jest wartości wyrażenia FΔx, czyli pracy wykonanej nad układem fizycznym.
Dla każdego równania postaci P = bc prawdziwe jest stwierdzenie, że P jest polem powierzchni figury geometrycznej wyznaczonej przez krzywą narysowaną na wykresie zależności zmiennej b od zmiennej c. Na przykład x = vt, więc wartość zmiennej x równa jest polu figury geometrycznej utworzonej przez krzywą na wykresie zależności v od t.
Czyli w przypadku, gdy prędkość jest ujemna, przemieszczenie powinniśmy utożsamiać z polem powierzchni figury geometrycznej leżącej pod poziomą osią wykresu, a nie nad nią, prawda?
To, co się nie zmieściło
Owszem. Dla ujemnych prędkości położenie poruszającego się obiektu zmienia się przeciwnie niż dla prędkości dodatnich. Pole powierzchni obszaru wydzielonego przez poziomą oś układu współrzędnych i krzywą narysowaną na wykresie jest informacją o całkowitym przemieszczeniu obiektu, którego ruch badamy. Jeżeli prędkość tego obiektu przez cały czas trwania ruchu będzie dodatnia, jego całkowite przemieszczenie również musi być dodatnie. Jeśli jednak poruszający się obiekt w pewnym momencie osiągnie ujemną prędkość, zaobserwujemy jego ruch wsteczny, odbywający się w przeciwnym kierunku do pierwotnego. Sytuację tę obrazuje na wykresie przejście krzywej pod poziomą oś układu współrzędnych, co wiąże się również ze zmianą zwrotu wektora przemieszczenia. Jeśli pola powierzchni obszarów utworzonych przez krzywą nad i pod poziomą osią wykresu zależności prędkości od czasu są takie same, wypadkowy wektor przemieszczenia badanego obiektu ma wartość 0 m.
Obszar, który krzywa wykresu wyznacza nad poziomą osią układu współrzędnych, odpowiada dodatniemu przemieszczeniu. Obszar, który krzywa wykresu wyznacza pod poziomą osią układu współrzędnych, odpowiada ujemnemu przemieszczeniu.
Wykres zależności przemieszczenia od czasu Przemieszczenie narysowany dla obiektu poruszającego się najpierw pionowo w górę, a później w dół [m]
Obszar wyznaczany przez prostą z wykresu znajduje się nad poziomą osią układu współrzędnych, więc jego pole równe jest dodatniemu przemieszczeniu.
Prędkość [m/s]
Czas [s]
Wykres zależności prędkości od czasu narysowany dla obiektu poruszającego się najpierw pionowo w górę, a później w dół
Czas [s]
W tej chwili ruchu obszary wyznaczone przez prostą nad i pod poziomą osią układu współrzędnych mają takie same pola, więc wartość całkowitego przemieszczenia badanego przez nas obiektu wynosi 0 m.
jesteś tutaj
911
Zwracaj uwagę na moment siły
3. Moment siły przyłożony do mostu Powiedzieliśmy wcześniej, że moment siły jest „czymś w rodzaju siły obracającej”. Moment siły w układzie z punktem podparcia definiuje się jako iloczyn ramienia siły (wektora położenia poprowadzonego z punktu podparcia do punku przyłożenia siły) przez składową siły prostopadłą do dźwigni: MF = rFA. Moment siły jest wektorem. Jeżeli ramię siły kręci się w kierunku przeciwnym do kierunku obrotu wskazówek zegara, moment siły jest dodatni, w przeciwnym zaś razie mówimy, że moment siły jest ujemny.
r1
F1
M1 = r1F1
Jeśli stwierdzimy, że ruch zgodny ze wskazówkami zegara odbywa się w kierunku dodatnim, ten moment siły będzie miał ujemny zwrot.
r2
M2 = r2F2
Wypadkowy moment siły jest równy zero, ponieważ momenty przyłożone do obydwu ramion mają tę samą wartość, lecz przeciwne znaki.
F2 Obrót następuje w kierunku ruchu wskazówek zegara, więc ten moment ma zwrot dodatni.
20,0 m 5,0 m m = 80 kg
m = 200 kg
Zaczynając rozwiązywać zadanie dotyczące sił, zawsze sprawdzaj, czy wszystkie siły działają w kierunku do środka obiektu opisanego w treści zadania. Jeśli nie, musisz zwrócić uwagę na MOMENT SIŁY.
912
Dodatek A
F=?
Jaką siłą przęsło działa na most?
Może się zdarzyć, że będziesz musiał rozwiązać zadanie, w którego treści pojawi się pytanie o siłę, z jaką przęsło lub cięgno działa na płytę mostu. Poniżej znajdziesz tekst przykładowego zadania tego typu. „Ważący 80 kg Imhotep stoi w odległości 5 m od końca mostu o masie 200 kg i długości równej 20 m. Płyta mostu jest pozioma i pozostaje w położeniu równowagi. Z jaką siłą działa na płytę mostu przęsło bardziej oddalone od Imhotepa?”. Kluczem do rozwiązania takiego zadania jest zorientowanie się, że żeby móc sobie z nim poradzić, należy skorzystać z wiedzy na temat momentu siły.
To, co się nie zmieściło Jeśli chcesz rozwiązać zadanie podobne do przykładowego, w pierwszej kolejności musisz zastanowić się nad taką oto kwestią: gdzie znajdowałby się punkt podparcia płyty mostu, gdyby nie było przęsła, o którym wspomniano w pytaniu do zadania? W przypadku naszego zadania odpowiedź brzmi: płyta mostu obracałaby się wokół drugiego z przęseł. W takim razie siła, z jaką przęsło z pytania działa na płytę mostu, musi powodować powstawanie momentu siły, który równoważy inne momenty sił przyłożone do mostu tak, że wypadkowy moment siły jest zerowy. Oprócz momentu siły związanego z istnieniem naszego przęsła musimy rozważyć momenty sił związane z Imhotepem oraz samą płytą mostu. Ponadto musimy zdać sobie sprawę z faktu, że omawiany przez nas układ fizyczny działa tak, jakby cała masa płyty mostu obracającej się wokół jednego z własnych końców skupiona była w punkcie środkowym tej płyty. Nawet gdyby Imhotep zniknął z mostu, i tak mielibyśmy do czynienia z momentem siły.
20,0 m 10,0 m 5,0 m
tak, jakby Omawiany przez nas układ fizyczny działa jednego cała masa płyty mostu obracającej się wokół środkowym ie z własnych końców skupiona była w punkc tej płyty.
m = 80 kg
m = 200 kg
F1 = 80g
F2 = 200g
F=?
Punkt podparcia
Przyjmijmy, że ruch ramienia siły w kierunku zgodnym z kierunkiem obrotu wskazówek zegara związany jest z dodatnim zwrotem momentu siły.
Gdyby w tym miejscu zabrakło przęsła, drugie z przęseł stałoby się punktem podparcia płyty mostu.
r1F1 + r2F2 – r3F = 0 r1F1 + r2F2 r3 (5,0 m × 80 kg × 9,8 m/s2) + (10,0 m × 200 kg × 9,8 m/s2) F= 20,0 m
F=
F = 1176 N Po rozwiązaniu zadania należy sprawdzić, czy uzyskana odpowiedź jest dobrze sKROJona. Wiemy już, że jednostka jest prawidłowa, ale co z rozmiarem odpowiedzi? Wartość łącznego ciężaru płyty mostu i Imhotepa to (200 kg + 80 kg) × 9,8 m/s2 = 2744 N. Ponieważ masa układu płyta – Imhotep skupiona jest przy drugim z przęseł, pierwsze przęsło, czyli to, o którym była mowa w treści naszego zadania, musi działać na płytę z siłą mniejszą niż połowa obliczonego przed chwilą ciężaru. Wartość 1176 N jest ponaddwukrotnie mniejsza od wartości 2744 N, więc możemy uznać, że wynik naszych obliczeń wydaje się być sensowny.
Chcąc się dowiedzieć, z jaką siłą przęsło (albo cięgno) działa na płytę mostu, musisz zadać sobie pytanie: „Gdzie znajdowałby się punkt podparcia płyty, gdyby interesujące mnie przęsło (lub cięgno) zniknęło?”. jesteś tutaj 913
Ćwiczyć, ćwiczyć i jeszcze raz ćwiczyć!
4. Moc
Pracę mierzy się w dżulach.
Moc jest tempem wykonywania pracy. Jednostką mocy jest dżul podzielony przez sekundę. Całkiem możliwe, że pewnego dnia będziesz musiał odpowiedzieć na pytanie: ile czasu potrzebuje maszyna pobierająca określoną ilość mocy na przekształcenie energii do innej postaci.
Moc to tempo wykonywania pracy.
Prędkość, czyli miara zmiany wektora położenia w jednostce czasu.
Na przykład: silnik pobierający 1,0 kW mocy, a więc przekształcający 1,0 kJ energii na sekundę, wykona pracę o wartości 10 kJ w 10 s. W Moc = t Ponadto dobrze jest wiedzieć, (F__x) że istnieje wzór na moc zawierający x Moc = t = F__ t prędkość ciała, nad którym wykonano pracę. Niekiedy może się on okazać Moc = F__v naprawdę przydatny.
Moc = Fv
Moc mierzym y w dżulach na sekundę, J/s.
Pamiętaj, że tu powinna znaleźć się składowa siły równoległa do przemieszczenia. Prędkość również musi być równoległa do siły i przemieszczenia.
5. Rób zadania
Lepsza znajomość fizyki
Gdy opanujesz już podstawy fizyki, zaczniesz odczuwać większą radość z jej poznawania, aż w końcu stanie się ona naprawdę doskonałą rozrywką!
Koniec Ta ksiązka stanowi przede wszystkim kompendium wiedzy z fizyki, więc nie znajdziesz w niej wyprowadzeń wzorów znanych z podręczników ani setek zadań Jeżeli do rozwiązania. Wszystkie zawarte w niej pytania nie będziesz i ćwiczenia zostały dobrane tak, byś zdołał zrozumieć ćwiczy ć, nigdy ideę problemu, którym się aktualnie zajmujesz. nie wyjdziesz poza ten poziom, Jednak aby dobrze pojąć fizykę, nie wystarczy, że o nie poczytasz — musisz się nią zajmować. Musisz nauczyć się, jak stosować poznane zasady, jak prowadzić obliczenia i jak wyjaśniać to, co właśnie robisz.
Ucz się
Ćwicz
Ucz się Ucz się Ucz się
Ćwicz Ćwicz Ćwicz
Ucz się Start Gdy będziesz uczyć się więcej,
Rozwiązywanie zadań sprawi, że będziesz uczyć się szybciej i lepiej wszystko rozumieć.
Nie nauczysz się grać w tenisa tylko dlatego, że przeczytałeś zaczniesz rozwiązywać trudniejsze zadania. książkę. Tak samo jest z fizyką — żeby stać się naprawdę biegłym w tej dziedzinie, musisz rozwiązywać zadania, Rozwiązanych zadań nigdy za wiele! Niestety liczba stron odpowiadać na pytania i robić mnóstwo ćwiczeń. książki jest ograniczona, więc nowych wyzwań musisz szukać gdzie indziej. Jeżeli przygotowujesz się do egzaminu, Przed egzaminami ćwicz zacznij od sprawdzenia zadań, jakie pojawiały się na nim w poprzednich latach, albo znajdź zbiór zawierający rozwiązywanie zadań — przykładowe problemy, przygotowany z myślą o tym egzaminie.
najlepiej jeśli będą to zadania z poprzednich lat.
914
Dodatek A
Zadania egzaminacyjne z poprzednich lat znajdziesz na stronach internetowych OKE. Zestawy zawierają zazwyczaj klucz z poprawnymi odpowiedziami.
To, co się nie zmieściło
6. Przygotowanie do egzaminu Choć nie każdy, kto kupi tę książkę, będzie przygotowywać się do egzaminów, to jednak wierzę, że niejedna osoba zasiądzie do lektury z tą właśnie myślą! Oczywiście podane niżej rady nadadzą się doskonale dla wszystkich, którzy chcą po prostu dostać dobrą ocenę z klasówki.
Dobrze wypocznij przed egzaminem. Tylko wtedy Twój mózg będzie sprawnie radzić sobie z zadaniami. Wkuwanie tylko zmęczy kreatywne obszary umysłu.
CELNE SPOSTRZEŻENIA Znajdź sobie zaciszne miejsce
do pracy, gdzie nic nie będzie Cię rozpraszać. Jeżeli istnieje taka potrzeba, wypnij z komputera kabel internetowy lub wyciągnij bezprzewodową kartę sieciową! Pamiętaj, że każdy uczy się
po swojemu. Niektórzy lubią zaplanować sobie rytm nauki z góry, a inni wolą kontrolować na bieżąco czas spędzony nad danym zagadnieniem. Nie daj się sterroryzować kolegom
z klasy, którzy będą opowiadać Ci, jak mocno się uczą lub też, że wcale się nie uczą. Rób to, co robiłeś dotychczas. Zacznij od przejrzenia swoich
zeszytów (możesz też wspomagać się zawartością tej książki). Upewnij się, że rozwiązując umieszczone tu zadania (również ponownie), rozumiesz ideę, jaka kryje się za każdym ze zjawisk. Przejrzyj zadania, które odrabiałeś
w domu, i przypomnij sobie, jak je rozwiązywałeś. Jeżeli nie pamiętasz którejś z metod rozwiązywania zadania, zrób je jeszcze raz, żeby wszystko sobie odświeżyć.
Zapewnij sobie spory zapas
testów z poprzednich lat. Gdy skończysz już przeglądanie notatek i prac domowych, spróbuj rozwiązać dwa czy trzy zestawy egzaminacyjne, pomagając sobie teorią z podręcznika. Potem weź jeden czy dwa świeższe zestawy pytań i postaraj się rozwiązać je tak, jak na egzaminie — bez zaglądania do notatek. Rozwiąż tyle zestawów, ile zdołasz. Dowiedz się wcześniej,
czy możesz używać kalkulatora. Upewnij się też, że wziąłeś ze sobą zapasowe baterie. Pobierz z internetu kartę wzorów obowiązujących na egzaminie lub skopiuj ją z któregoś z zestawów i używaj w czasie rozwiązywania zadań w domu. Wyśpij się dobrze przed
egzaminem i nie wkuwaj — zadania z fizyki są konstruowane tak, by sprawdzić, czy umiesz myśleć, a nie tak, byś mógł wykazać się wiedzą rodem z encyklopedii. Przeczytaj uważnie pytania.
Podkreśl te informacje, które wydają Ci się istotne. Za udzielenie odpowiedzi na niezadane pytanie nie dostaniesz żadnych punktów!
Zacznij od wykonania rysunku
i wyobraź sobie, co DZIEJE SIĘ w problemie. Staraj się opisywać każdy krok
prowadzonego wywodu. Dzięki temu uporządkujesz nieco swoją wiedzę i dasz sprawdzającemu szansę na przyznanie Ci punktów za dobre zrozumienie problemu. Podkreśl wyraźnie kolejne etapy
swojej pracy! Podanie samego wyniku nie wystarczy, by uzyskać pełną liczbę punktów, nawet jeśli jest to wynik poprawny. Nigdy niczego nie skreślaj. Gdyby
zdarzyło się, że zmienisz zamysł na rozwiązanie, wykreśl pierwszą odpowiedź dopiero wtedy, gdy udzielisz już drugiej. Dowiedz się, czy niepoprawne
odpowiedzi w teście wielokrotnego wyboru są punktowane ujemnie. Jeżeli możesz dostać ujemne punkty za niepoprawną odpowiedź, nie ryzykuj i nie zgaduj, chyba że zdołasz zmniejszyć liczbę możliwych odpowiedzi do dwóch czy trzech. Wtedy ryzyko może się opłacić.
jesteś tutaj 915
916
Dodatek A
Dodatek B Tablice wzorów
Skarbnica wiedzy Samochód przestępców był niebieski czy zielony…? Dwóch mężczyzn czy trzech…? Prędkość samochodu to v czy v0?
Bardzo trudno jest zapamiętać coś, co widziało się tylko raz. W fizyce zdarzenia opisuje się równaniami. Za każdym razem, gdy korzystasz z jakiegoś równania, rozwiązując problem fizyczny, oswajasz się z nim, mimo że nie starasz się go za wszelką cenę zapamiętać. Zanim jednak określone równanie samo zapadnie Ci w pamięć, możesz chcieć móc sprawdzić jego kształt w odpowiednich tablicach. Po to właśnie tworzy się w książkach dodatki z tablicami wzorów — są one łatwo dostępnymi zbiorami informacji, z których możesz korzystać, gdy tylko zajdzie taka potrzeba.
to jest nowy dodatek 917
Te równania są prawidłowe również dla prostego ruchu harmonicznego.
Tablica wzorów z mechaniki Równania ruchu „Bez przemieszczenia”
v = v0 + at
„Bez prędkości końcowej”
x = x0 + v0t + ½at2
„Bez czasu”
v2 = v02 + 2a(x - x0)
Jeżeli siła zmienia się wraz z upływem czasu, po lewej stronie równania powinno stać wyrażenie na pole powierzchni figury geometrycznej powstałej pod krzywą widoczną na wykresie zależności siły od czasu.
Siły p = mv
Pęd II zasada dynamiki Newtona — postać pędowa (wielkość Fwypt nazywana jest popędem siły)
MF = rFA
Moment siły Wektor momentu siły jest prostopadły do wektorów r i FA. W przypadku obrotu ramienia w kierunku zgodnym z kierunkiem ruchu wskazówek zegara wektor momentu siły ma zwrot dodatni; w przypadku obrotu ramienia w kierunku odwrotnym wektor momentu siły ma zwrot ujemny.
W = F__x
Energia potencjalna grawitacji
Ep = mgh
Energia kinetyczna
Ek = ½mv2
Moc średnia
ΔW Pśr = Δt
Moc jest miarą ilości pracy wykonanej w czasie.
918
Dodatek B
Częstość kołowa (zwana inaczej szybkością kątową lub wartością prędkości kątowej)
= 2f
Odległość liniowa i odległość kątowa
x = r
Prędkość liniowa i prędkość kołowa
v = r
Przyspieszenie dośrodkowe (zależność od częstości kołowej)
ad = r2
f
Przyspieszenie dośrodkowe 2 (zależność od szybkości ad = vr liniowej) W przypadku prostego ruchu harmonicznego wzory te służą do obliczania maksymalnych wartości x oraz v.
P = F__Δv Te wszystkie równania są równaniami skalarnymi, ponieważ mnożenie wektora przez wektor do niego prostopadły daje w wyniku skalar.
FG = –
Gm1m2 r2
EpG = –
Gm1m2 r
Siła grawitacji, z jaką przyciągają się dwie kule Potencjał grawitacyjny między dwiema kulami
To równanie jest skalarne, To równanie lecz i tak warto zapisywać jest skalarne. Mimo w nim minus dla zaznaczenia że Ft i FN są do siebie faktu, że wektory F i r mają prostopadłe, kierunek przeciwne zwroty. i zwrot siły Ft zależy od kierunku, w jakim przemieszcza się obiekt, na który siła ta działa, Prosty ruch harmoniczny a nie od właściwości wektora siły FN. Siła i stała sprężystości
Praca wykonana nad układem
Moc wykorzystana na wykonanie pracy nad układem
T=
Grawitacja Fwyp = ma Ft = μFN
Siła tarcia
1
Okres i częstotliwość
Fwypt = p
II zasada dynamiki Newtona — postać z przyspieszeniem
Praca i energia
Ruch po okręgu
Energia potencjalna sprężystości Standardowe równania PRH na x, v i a przyjmują jedną z przedstawionych form (w zależności od warunków początkowych).
W tym równaniu pojawia się minus, ponieważ wartość EpG w nieskończoności z definicji wynosi 0 J.
Fs =
– kx
Eps =
½ k x2
x=
x0sin(t)
x=
x0cos(t)
Częstość kołowa drgań obiektu o masie m zawieszonego na sprężynie
=
k m
Częstość kołowa wahnięć wahadła matematycznego
=
g l
Tabela wzorów To są jednostki podstawowe układu jednostek widocznych w tabeli da SI. Każdą z pozostałych się wyrażenie złożone z jednostek pods zapisać jako odpowiednie tawowych (na przykład wzór na siłę ma postać F = ma, więc jedno stkę siły możemy wyrazić jako kgm/s2).
Przyspieszenie ziemskie nazywane jest również natężeniem pola grawitacyjnego.
Stałe
Jednostki
Wartość przyspieszenia ziemskiego (blisko powierzchni Ziemi)
g = 9,8 m/s2
Stała grawitacyjna
G = 6,67 × 10-11 m3/kgs2 c = 3,00 × 108 m/s
Szybkość światła
Wartości innych przydatnych stałych znajdziesz w tablicach wielkości fizycznych.
Długość
metr
m
Masa
kilogram
kg
Czas
sekunda
s
Częstotliwość
herc
Hz
Siła
niuton
N
Energia
dżul
J
Moc
wat
W
Geometria Pole prostokąta
Pp = długość podstawy × wysokość
Pole trójkąta
Pt = ½ × długość podstawy × wysokość
Przedrostki 109 6
10 Obwód koła
Ok = 2r
Pole koła
Pk = r2
Pole powierzchni kuli
Pkuli = 4r2
Objętość kuli
Vkuli = 4 r3 3
Objętość graniastosłupa (czyli trójwymiarowej figury geometrycznej, której obie Vg = pole podstawy × wysokość podstawy mają ten sam kształt; boki ścian bocznych czynienia z trójwymiarową graniastosłupa są do siebie Mając do figurą geometryczną, warto równoległe). „rozwinąć” ją (rozłożyć jej boki
Trygonometria
tak, żeby wszystkie pokrywały się z jedną płaszczyzną), żeby zobaczyć, z jakich dwuwymiarowych figur została zbudowana.
Twierdzenie Pitagorasa Sinus
c
c2 = a2 + b2 sin() =
a Cosinus
θ
cos() =
b Tangens
tg() =
a c b c
a b
Rozszerzone definicje funkcji sinus, cosinus i tangens dla kątów większych niż 90° znajdziesz w tablicach matematycznych i trygonometrycznych.
3
10
-2
10
giga mega kilo
G
10-3
mili
m
M
10
-6
mikro
μ
10
-9
nano
n
10
-12
piko
p
k
centy
c
Symbole w równaniach Odległość
x, r, l
Przemieszczenie
x, r
Prędkość
v
Przyspieszenie
a
Czas
t
Masa
m
Pęd
p
Siła
F
Moment siły
MF
Praca
W
Energia potencjalna
Ep
Energia kinetyczna
Ek
Moc
P
Okres
T
Częstotliwość
f
Kąt
Częstość kołowa
Stała sprężystości
k
Literą r zawsze oznacza się promień. Pogrubionymi literami oznaczamy wielkości wektorowe. Kursywą oznaczamy wielkości skalarne. Czasami w równaniach pojawiają się symbole zmiennych wektorowych zapisane kursywą. Zapis taki oznacza, że w danym wzorze korzystamy z wartości wielkości wektorowej — wartość wektora jest skalarem.
jesteś tutaj 919
920
Dodatek B
Skorowidz I zasada dynamiki Newtona, 447, 528, 722 II zasada dynamiki Newtona, 488, 489 III zasada dynamiki Newtona, 466, 497, 498, 513, 520
A aktywność mózgu, 37 algebra, 358 amplituda, 830, 834, 839 analiza problemu od wewnątrz, 146 analiza wymiarowa, 320 armata, 392, 445 atomy, 594
B bardzo małe liczby, 112 bezwładność, 447, 448 bilard, 630 bloczek, 648, 653, 673, 674 błędy, 98, 149, 192 obliczeniowe, 127 przypadkowe, 150 statystyczne, 150, 152, 157, 160 systematyczne, 150, 157 błędy pomiaru, 87 propagacja, 87 brak siły wypadkowej, 543 budowanie układu doświadczalnego, 455 bycie częścią problemu, 48, 53
chropowatość powierzchni, 529 chwilowa prędkość, 257 ciało na równi pochyłej, 505, 513, 744 rozwiązywanie zadań, 511 ciało spadające swobodnie, 709, 710 ciało wystrzelone pionowo w górę, 373 ciągnięcie opony, 517, 518, 537 ciężar, 483, 486, 491, 492, 499, 505, 509, 512, 652, 713 obliczanie, 494 ciśnienie, 534 cos, 398 cosinus, 398, 399, 403, 823, 828, 840, 849 amplituda, 830 wykres, 829, 840 cyfra najbardziej znacząca, 80 cyfry znaczące, 80, 85, 94, 98, 108 czas, 69, 70, 142, 145, 251, 454 czas hamowania, 350 cząsteczki ciała, 619 częstość kołowa, 695, 705, 706, 724, 851, 858 częstotliwość, 685, 686, 689, 705, 706, 851 drgania wahadła, 875 prosty ruch harmoniczny, 858 czynnik wspólny wyrazów, 635 czynności pośrednie, 424
Ć ćwiczenia, 363
C
D
c, 118 cal, 69 całkowita energia kinetyczna, 633 całkowita energia masy zaczepionej na sprężynie, 863 całkowita energia układu, 627, 629 całkowity pęd układu, 462, 468, 521 cel eksperymentu, 242 centy, 118 centymetr, 70 chemiczna energia potencjalna, 595
delta, 170 diagram rozkładu sił, 495, 498, 510, 512, 535, 658, 737, 750 długie liczby, 108 długość, 69, 70, 128 długość wektora, 201, 338 doba, 70, 796 dodawanie wektory, 201, 202, 206, 476 wykładniki potęg, 120
to jest skorowidz 921
Skorowidz dokładność, 94, 157 pomiary, 157 doświadczenia życiowe, 59 doświadczenie, 458, 461 zmiana wartości fizycznych, 458 drgania, 843 maksymalne wychylenie, 844 parametr sprężystości sprężyny, 845 prosty ruch harmoniczny, 850 siła, 845 sinusoidalne, 853 wahadło, 874 wychylenie z położenia równowagi, 845 droga, 199, 201, 234, 454 droga hamowania, 349, 361 duże liczby, 110 dwuwymiarowa wartość średniej, 158 działania algebraiczne, 358, 361 dźwignia, 562, 563, 574 doświadczenie, 565 moment siły, 569 oś obrotu, 563, 581 projektowanie doświadczenia, 566 punkt podparcia, 563, 565 ramiona, 563 równowaga rotacyjna, 572 równowaga statyczna, 572 sprawność, 597 wypadkowy moment siły, 572 dżul, 585
E efekt odrzutu, 453 efekt tarcia, 554 egzamin, 915 ekran, 813 eksperyment, 148, 152, 173, 192, 238 projektowanie, 238 ekstrapolacja, 159, 162, 263, 264, 269 ekstrema, 160 energia, 586, 598, 600, 627, 918 zasada zachowania energii, 589 energia kinetyczna, 609, 610, 620, 624, 644, 645 prędkość ciała, 611
922
Skorowidz
energia mechaniczna, 619, 620, 644 energia potencjalna, 600, 787, 790 energia potencjalna grawitacji, 586, 608, 610, 786, 789 energia potencjalna sprężystości, 860, 864 energia wewnętrzna, 593, 594, 595, 620, 644 ogrzewanie, 596 tarcie, 595
F fizyka, 45, 46, 49, 172 fluktuacja, 157 funkcje odwrotne, 402, 404 funkcje okresowe, 825 funkcje trygonometryczne, 403 cosinus, 828 obliczanie, 404 sinus, 823
G g, 491 G, 118, 780, 782 geometria, 919 giga, 118 godzina, 70 gradient, 164 graficzne rozwiązanie problemu, 160 gram, 70 grawitacja, 56, 275, 411, 414, 708, 759, 772, 779, 918 energia potencjalna, 786, 787 G, 780 odwrotność kwadratu odległości, 779 prędkość ucieczki, 785, 791 siła dośrodkowa, 798 Słońce, 792 stała grawitacji, 780 zadania, 802
H hamowanie, 56, 226, 349 hamulec, 617 herc, 685 huśtanie, 672 Hz, 686
Skorowidz
I indeksy, 143, 465 informacje o kierunku, 234 interpolacja, 159, 162 intuicja, 50, 59
J J, 585 jazda na deskorolce, 648 jednostki, 66, 76, 91, 92, 98, 119, 175, 219, 309, 688, 919 centymetr, 70 czas, 69, 70 długość, 69, 70, 116 doba, 70 dżul, 585 godzina, 70 gram, 70 J, 585 kilogram, 70 kilometr, 70 masa, 69, 70, 71 metr, 70, 71 miligram, 70 milimetr, 70 minuta, 70 nazwy, 71 praca, 585 przedrostki, 71 przeliczanie, 69, 72, 128 przyspieszenie, 271 rok, 70 sekunda, 70 siła, 490 układ SI, 69 ułamki, 75 współczynniki zamiany, 73
K k, 118 kalkulator, 105 funkcje trygonometryczne, 404 tryb obsługi stopni, 404 kątomierz, 211, 212
kąty, 211, 212, 668, 690 dopełniające się, 394 pełny, 212, 213 półpełny, 212 przyległe, 394 radiany, 692 stopnie, 212 wielkości kątowe, 704 wyznaczanie, 214 kierunek, 193, 200, 234, 236, 255 kierunek zmiany położenia, 200 kilo, 71, 118 kilogram, 70 kilometr, 70 kolejność wykonywania obliczeń, 304 kołyska dla roślin, 842 kontekst, 91, 92, 258, 888 kopnięcie piłki, 544 krawędź, 50 KROJ, 91, 98, 409 kroki pośrednie, 424 krzywe, 283 kształt, 389 kształt wykresu, 271 kula, 761, 762, 889, 894 objętość, 763 powierzchnia, 763, 764, 766 kula armatnia, 411, 412, 437
L liczba cyfr znaczących, 80, 94 liczba obrotów, 684 liczby, 75, 132 Y, 681, 692 cyfra najbardziej znacząca, 80 duże liczby, 110 miejsca po przecinku, 84 notacja naukowa, 99, 110, 132 postać standardowa, 110 przedrostki, 118 rząd wielkości, 80 zaokrąglanie wyników pomiarów, 81 lina, 674
jesteś tutaj 923
Skorowidz linia najlepszego dopasowania, 160 linia wykresu, 162 linie sił pola grawitacyjnego, 775, 804 litery, 142
Ł łom, 562
M m, 118 M, 118, 569 maksymalna wysokość lotu, 341 małe kąty, 668 masa, 69, 70, 71, 444, 446, 448, 450, 451, 479, 486, 564 bezwładność, 448 jednostki, 485 pomiar, 483 prędkość, 455 masa na sprężynie, 882 masa Ziemi, 782 matematyka, 172, 363 mega, 118 metapoznanie, 37 metoda W.J.W.P., 308, 319 metody, 258 metody obliczania średniej, 157 metody rozwiązanie problemów, 229 metr, 69, 70, 71 miary kątów, 212 miecz w kamieniu, 560 miejsca po przecinku, 84 mierzenie obrotów, 212 mikro, 118 mila, 69 mili, 71, 118 miligram, 70 milimetr, 69, 70 minuta, 70 mm, 66 mnożenie zmiennych, 143 moc, 585, 644, 914 moc sprężyny, 456 model armaty i kuli, 454
924
Skorowidz
moment obrotowy, 569 moment siły, 569, 570, 571, 573, 584, 600, 912 kierunek, 573, 578 wartość, 569, 578 zasada prawej dłoni, 573 zerowy wypadkowy moment siły, 569 zwrot, 569, 573 mózg, 35 myślenie, 37
N n, 118 N, 490 nachylenie linii wykresu, 164, 166, 168, 262, 280 nachylenie punktu krzywej, 262 nachylenie stycznej, 262 nagłówki kolumn tabeli, 153 najlepsze średnie przybliżenie wyniku, 148 nano, 118 naprężenie, 652, 655, 670, 673 natężenie pola grawitacyjnego, 775, 776 natężenie światła, 775 nauczanie, 35 nawiasy, 353, 354, 355, 378, 635 nazwy jednostek, 68, 71 Newton, 447 niepewność pomiaru, 87, 96 nieskończoność, 789 nieznane określenia, 217 nieznane zmienne, 292 niuton, 490 nos do ogona, 201, 206, 429, 523 notacja naukowa, 99, 107, 110, 136 bardzo małe liczby, 112 obliczenia, 120, 125 rząd wielkości, 107 ujemny wykładnik, 112 zaokrąglanie wyników, 109 notacja potęgowa, 105, 136
O obciążenie wyniku nieprawidłowością, 150 obciążniki, 648 obiekty swobodnie przemieszczające się w powietrzu, 420
Skorowidz objętość, 115, 116, 119, 128, 445, 730, 758 bryły, 730 kula, 763 przeliczanie jednostek, 128 obliczanie czasu przejazdu, 169 obliczanie energii mechanicznej układu, 620 obliczanie nachylenia wykresu, 166 obliczanie objętości, 730 obliczanie prędkości chwilowej, 257 obliczanie prędkości ucieczki, 791 obliczanie przemieszczenia, 278 obliczanie siły grawitacji, 781 obliczanie tarcia, 558 obliczanie wartości funkcji trygonometrycznej, 404 obliczanie wartości siły tarcia, 541 obliczenia, 87, 91, 92, 304, 333 obliczenia z wykorzystaniem notacji naukowej, 120 obrót, 570, 678, 679 obwód koła, 678, 679, 696 obwód okręgu, 687, 690, 705 odległość, 145, 234 odległość liniowa, 691 odpowiedzi ilościowe, 444 odrzut, 453, 461 odwrotność kwadratu odległości, 783, 785, 803, 804 ogólne równania składowych wektora przemieszczenia, 832 ogólne równanie prostej, 908 ogrzewanie, 596 okrąg, 677, 681 obwód, 687 promień, 681 okrąg w płaszczyźnie pionowej, 756 okres, 686, 705, 706, 851 okres obrotu, 685, 808 orbita geostacjonarna, 795 określanie czasu na podstawie szybkości i przebytej drogi, 148 opis rysunku, 55 opisywanie świata, 284 opisywanie zdarzeń, 54, 885 opracowanie wyników, 160 orbita, 804 orbita geostacjonarna, 795, 798, 804
organizowanie eksperymentu, 148 oś obrotu, 563
P p, 118 para sił, 498, 500 parametr sprężystości sprężyny, 845 pęd, 462, 488, 491, 526, 545, 624, 632, 645 zasada zachowania pędu, 466 zderzenia, 520 zderzenia sprężyste, 632 zmiany, 464 pętla, 747, 756 pierwiastki drugiego stopnia, 390 piko, 118 piłka, 416 pionowa składowa wektora prędkości, 415, 425 pionowe sprężyny, 868 podanie, 517, 518 podnoszenie ciał, 561, 586, 601 podnoszenie do kwadratu, 356 podobieństwa, 476 podróż tunelem, 886 podróż w obie strony, 886 podstawa potęgi, 105 podstawienie, 292, 300, 324, 325 poduszkowiec, 349 podział problemu na mniejsze części, 214 pole grawitacyjne, 487, 776, 803, 804 pole koła, 732 pole powierzchni, 115, 116 koło, 729 połączone obiekty, 654 położenie, 199 położenie wahadła matematycznego, 875 pomiar błąd, 87 liczba cyfr znaczących, 80 masa, 483, 485 niepewność, 87 propagacja błędów, 87 zaokrąglanie wyników, 83, 86 popęd siły, 546, 557 popychanie obiektów, 446, 625
jesteś tutaj 925
Skorowidz porównywanie równań, 882 poruszające się ciało, 609 postać naukowa liczby, 110, 132 postać standardowa liczby, 110 poślizgnięcie, 553 potencjał grawitacyjny, 786, 787, 804 potęgowanie, 105 powierzchnia, 128, 758 bok walca, 729 bryły, 729 krzywizna, 729 kula, 763, 764 prostokąt, 730 przeliczanie jednostek, 128 pozioma składowa wektora prędkości, 415, 417, 425 praca, 580, 582, 584, 598, 600, 614, 918 jednostka, 585 moc, 585 obliczanie, 582 pracownia, 454 prawa Newtona, 447, 479 prawo Hooke’a, 845, 882 precyzja pomiaru, 157, 453 precyzyjne wyniki, 157 prędkościomierz, 223 prędkość, 217, 218, 235, 254, 255, 256, 491 energia kinetyczna, 611 równanie, 288 składowe, 415, 416, 418 prędkość chwilowa, 257, 277 prędkość ciała w dowolnym punkcie, 266 prędkość kątowa, 724, 726, 757 prędkość kuli, 473 prędkość odrzutu, 453 prędkość początkowa, 365 prędkość średnia, 256, 289, 290, 297 prędkość ucieczki, 785, 791 prędkość w kierunku pionowym, 415 prędkość w kierunku poziomym, 415 prędkość względna w zderzeniu sprężystym, 637 PRH, 850 problem dwuwymiarowy, 524 problemy, 48
926
Skorowidz
profilowany zakręt, 741, 755 siła normalna, 741 siła wypadkowa, 741, 743 projekt modułu stacji kosmicznej, 735 projektowanie eksperymentu, 150, 238, 258, 566 promień, 681, 705 propagacja błędów, 87, 88 proporcje, 386, 398, 474, 478, 480 prosta, 908 prosty ruch harmoniczny, 850, 851, 882, 886, 897, 918 amplituda, 854, 858 częstość kołowa, 851 częstotliwość, 851, 854, 858 drgania sinusoidalne, 853 maksymalna szybkość, 901 okres, 851, 858 równanie, 857 ruch po okręgu, 878, 902 szybkość kątowa, 851 wahadło, 874 wykres, 850, 859 zadania, 879 próba generalna, 173 przeciwne kierunki, 203 przeciwprostokątna, 387, 391, 398 przedrostki, 118, 919 przejrzyste równania, 354 przekazywanie energii, 586, 587, 590, 596, 629, 862 ogrzewanie, 596 przekształcenia, 170, 302, 358, 898 działania algebraiczne, 358 przeliczanie częstotliwości na częstość kołową, 695 przeliczanie jednostek, 69, 72, 128, 131, 252 liczba wymiarów, 129 objętość, 128, 131 powierzchnia, 128, 131 współczynnik zamiany, 73 przeliczanie odległości liniowej na obroty, 683 przemieszczenie, 199, 201, 235, 254, 255, 256, 282, 288, 299, 910 obliczanie, 278 stała szybkość, 251 przenoszenie się błędów, 87
Skorowidz przybliżenie, 54, 148 przyciąganie, 56 przyciąganie grawitacyjne, 550 przyciąganie ziemskie, 772 przycisk potęgowania, 105 przygotowanie do egzaminu, 915 przypadki skrajne, 146 przyprostokątna, 398 przyspieszenie, 56, 224, 225, 235, 254, 330, 414, 490, 491, 497, 545, 651 grawitacyjne, 275, 280, 330, 414, 491, 550, 773 jednostka, 271 liniowe, 716 nachylenie wykresu, 270, 339 przyspieszenie dośrodkowe, 723 promień, 724 równanie, 725 zwrot, 726 przyspieszenie prostopadłe, 742 punkt końcowy, 285 punkt początkowy, 285 punkt podparcia, 563, 565, 574 punkt równowagi, 51 punkty szczególne, 47, 50, 51, 59, 60, 254, 367, 376, 816 krawędzie, 52 szukanie, 50 środek, 52
R rachunek jednostek, 76 rachunek różniczkowo-całkowy, 852 radiany, 690, 691, 692, 696, 697, 703, 705, 706, 815 ramię siły, 569, 912 redukcja błędów pomiarowych, 87 reguła nos do ogona, 201 relacje między długościami boków i miarami poszczególnych kątów, 399 rok, 70, 796 rozciągnięcie sprężyny, 484, 845 rozkładanie równania na czynniki, 634 rozmiar, 64, 91, 92 rozmiar mierzonego obiektu, 88 rozmiar pomiaru, 74, 75, 82
rozrzucenie wyników, 149 rozrzut, 154 rozwiązanie ilościowe, 529 rozwiązywanie podobnych problemów, 351 zasada proporcji, 476 rozwiązywanie problemów fizycznych, 48, 653 bycie częścią problemu, 48, 53 opisy rysunku, 55 przybliżenia, 54 punkty szczególne, 50 sytuacje podobne, 57 upraszczanie problemu, 54 wykonywanie rysunków, 196 założenia, 54 zbieranie wniosków, 57 rozwiązywanie równań, 144 równania, 142, 147, 169, 188, 192, 283, 335, 389, 680, 899 dwie niewiadome, 350 elementy, 144 grupowanie wyrazów podobnych, 359 litery, 142, 143 nawiasy, 353 podstawienie, 300 postać ogólna, 286 prosta na wykresie, 908 przekształcanie, 170, 302, 358 przyspieszenie dośrodkowe, 725 rozwiązywanie, 144 sprawdzanie poprawności, 308 szybkość, 169 upraszczanie zapisu, 359 usuwanie niechcianych zmiennych, 303 wartości zerowe, 370 wyraz, 144 zapis ogólny, 143 zmienne, 143, 284 znak równości, 144 równania ruchu, 281, 325, 351, 377, 378, 558, 918 droga hamowania, 361 kolejność wykonywania obliczeń, 304 maksymalna wysokość lotu, 341 ogólne równanie, 286, 303 prędkość, 286, 288
jesteś tutaj 927
Skorowidz równania ruchu prędkość średnia, 289, 290, 297 prosty ruch harmoniczny, 857 przemieszczenie, 288 ruch ze stałym przyspieszeniem, 362 sprawdzanie poprawności równania, 307, 308 stałe przyspieszenie, 330 równia pochyła, 501, 505, 506, 511, 744 składowe ciężaru, 506 zadania, 758 równowaga, 574 równowaga rotacyjna, 572 równowaga statyczna, 572 równoważenie się sił, 53 różnica poziomów, 645 różnice temperatur, 596 ruch, 281 ruch harmoniczny, 850 ruch masy na sprężynie, 849 ruch obiektów swobodnie przemieszczających się w powietrzu, 420 ruch obrotowy ciała, 569 ruch po okręgu, 677, 806, 878, 918 częstość kołowa, 695, 724 częstotliwość, 685, 686 diagram rozkładu sił, 750 miara kąta, 690 odległość liniowa, 691 okres obrotu, 685, 686 pełen obrót, 690 pętla, 747, 756 prędkość kątowa, 724 profilowany zakręt, 741, 755 promień, 701, 752 prosty ruch harmoniczny, 902 przyspieszenie dośrodkowe, 723 równanie przyspieszenia dośrodkowego, 725 siła dośrodkowa, 718, 722, 749, 752 siła oparcia, 748 sprężyna, 849 szybkość, 752 szybkość kątowa, 701, 724 wartość siły dośrodkowej, 723
928
Skorowidz
wektor prędkości, 728 wielkości kątowe, 704 ruch prosty harmoniczny, 881, 882 ruch swobodnie spadającego ciała, 270, 282 ruch ze stałym przyspieszeniem, 330, 362 rysowanie wykresów, 160, 375 rysunki, 196 skala wykonania, 386 rząd wielkości, 80, 125, 126 odpowiedzi, 124, 127 rzut na ekran, 813 rzut poziomy, 420 rzut ukośny, 420 rzut wektora przemieszczenia, 813, 818
S satelity komunikacyjne, 795, 801 sekunda, 70 sfera, 890, 894 SI, 69, 71 siła, 455, 466, 479, 485, 490, 918 diagram rozkładu sił, 495 jednostka, 490 siła bezkontaktowa, 499 siła ciężkości, 491, 499, 748, 752 siła dośrodkowa, 718, 720, 727, 741, 749, 752, 757, 758 diagram rozkładu sił, 737 wartość, 723 zadania, 736, 758 zwrot, 721 siła grawitacji, 52, 275, 276, 330, 492, 498, 773, 777, 885, 893 obliczanie, 781 odwrotność kwadratu odległości, 779, 783 siła dośrodkowa, 798 zadania, 802 siła kontaktowa, 497, 498, 499, 504, 712, 713, 714, 722 przyspieszenie, 715 zwrot, 720 siła naprężenia, 659, 751 siła normalna, 502, 504, 505, 509, 512, 543, 558, 741, 751 obliczanie, 541 tarcie, 532 wyznaczanie, 533
Skorowidz siła odśrodkowa, 721 siła oparcia, 492, 493, 494, 504, 748 siła prostopadła, 503 siła przyciągania grawitacyjnego, 779 siła równoległa, 503 siła sprężystości, 845 siła średnia, 545, 548 siła tarcia, 447, 452, 528, 534, 535, 618 siła wypadkowa, 447, 489, 490, 491, 496, 503, 505, 513, 607, 740 SimBilard, 630 SimFutbol, 516, 517 ciągnięcie opony, 517, 518 podanie, 517, 518 szarża, 517, 518 wykop, 517, 518 sin, 398 sinus, 398, 399, 402, 403, 823, 824, 831, 840, 849 amplituda, 830 duże kąty, 825 ujemne wartości, 824 wykres, 829, 840 skala rysunku, 386 skalar, 201, 207, 232, 235 składowe ciężaru, 506 składowe pionowe, 538 składowe poziome, 538 składowe prędkości, 418 skrajne wartości zmiennych, 312 Słońce, 792 słupek błędu, 87 spadające obiekty, 56, 251 spadanie, 252, 276, 279, 280 spadanie swobodne, 329, 710, 758 sprawdzanie jednostek, 320 sprawdzanie poprawności równania, 307, 308 jednostki, 309 wartości próbne, 317 wartości skrajne, 312 wykresy, 317 sprawność, 593, 597 sprężyna, 452, 456, 484, 843, 881 energia potencjalna sprężystości, 860 parametr sprężystości, 845
pionowa, 868, 879 prawo Hooke’a, 845 prosty ruch harmoniczny, 850 rozciągnięcie, 845 ruch masy, 849 siła, 845, 846 waga, 484 współczynnik sprężystości, 864 wychylenie z położenia równowagi, 845 zadania, 879 stała grawitacji, 780 stała prędkość, 270, 280, 416, 543, 558 stała sprężystości, 845 stałe fizyczne, 782, 919 stałe przyspieszenie, 270, 279, 280 standardowe trójkąty, 430 stawanie się częścią problemu, 48 stopa, 69 stopień rozrzucenia wyników, 149 stopnie, 212, 691, 697 stromizna powierzchni, 530 stromizna wykresu, 164 strzałki, 201 styczna, 262 suma kątów w trójkącie, 393 suma wektorów, 207 swobodnie lecące obiekty, 417 swobodnie spadające obiekty, 282 symbol pierwiastka trzeciego stopnia, 801 symbole, 899, 919 symboliczne opisywanie świata, 142 symetria, 52, 371, 376, 377, 378, 442, 892 symulacja działania siły kontaktowej, 713 sytuacje podobne, 57 szarża, 517, 518 szczególne postaci ogólnych równań, 857 szkic, 386, 389 sztuczna grawitacja, 708, 712 szukanie „punktów szczególnych”, 50 szybkość, 145, 155, 218, 234, 250 szybkość kątowa, 701, 706, 724, 851 szybkość średnia, 183
jesteś tutaj 929
Skorowidz
Ś ściskanie sprężyny, 484 ślizganie się, 537 średnia, 148, 154, 157 średnia prędkość, 257, 289 średnia szybkość, 183 średnica okręgu, 681 środek, 50 środek Ziemi, 52 świadoma średnia, 160
T T, 118 tabela, 153 nagłówki kolumn, 153 wyniki pomiarów, 153 tabele informacyjne, 117 tabele wartości wielkości fizycznych, 117 tablice wzorów, 918 tangens, 398, 399, 403 tarcie, 447, 452, 528, 542, 543, 554, 557, 593, 663, 718 energia wewnętrzna ciała, 595 kinetyczne, 531, 542 powierzchnia, 532 siła normalna, 532 statyczne, 531, 542 współczynnik tarcia, 532 taśma miernicza, 243 technika rozwiązywania problemów fizycznych, 653 temperatura, 594 tempo wykonywania pracy, 585 tempo zmian, 164, 166, 269 tempo zmiany pędu, 490, 546 teoria względności Einsteina, 715, 716 tera, 118 test skrajnych wartości, 312 test W.J.W.P., 317 testowanie równania, 308 testy wielokrotnego wyboru, 478 tg, 398 tor bobslejowy, 604 tor lotu kuli armatniej, 411 treść zadań z fizyki, 210
930
Skorowidz
trójkąty, 384, 433, 606 kąty, 394, 396 podobne, 396, 476, 506, 580 standardowe, 430 suma kątów, 393 trójkąty prostokątne, 384, 387, 391, 524, 818, 819 cosinus, 398 przeciwprostokątna, 387, 398 przyprostokątna, 398 relacje między długościami boków i miarami poszczególnych kątów, 399 sinus, 398, 402 stosunki boków, 398 tangens, 398 twierdzenie Pitagorasa, 387 tryb księżycowy, 553 trygonometria, 399, 432, 919 tunel, 886 twierdzenie, 388 twierdzenie Pitagorasa, 387, 388, 390, 391, 433 tworzenie rysunków z zachowaniem proporcji rysowanych obiektów, 386 tworzenie układu doświadczalnego, 245
U ujemny wykładnik, 112 układ doświadczalny, 245, 455 układ równań z dwoma niewiadomymi, 577 układ SI, 69 ułamki, 74, 75, 692 upraszczanie problemu, 54 upraszczanie zapisu równania, 359
W W.J.W.P., 308, 319, 342 waga, 484 siła oparcia, 493 wahadło, 871, 881 amplituda, 871 częstotliwość drgań, 875 długość, 871 matematyczne, 882 położenie wahadła matematycznego, 875 prosty ruch harmoniczny, 874
Skorowidz wahadło balistyczne, 643 wartości ekstremalne, 445, 448 wartości liczbowe, 200, 201 wartości próbne, 317 wartości skrajne, 146 wartości wektorowe, 255 wartości zerowe, 370 wartość błędu, 89, 90 wartość momentu siły, 578 wartość siły dośrodkowej, 723 wczucie się w problem, 47, 48 wejście w zakręt, 738 wektor przyspieszenia dośrodkowego, 726 wektory, 201, 207, 232, 235, 236 długość, 207, 338 dodatni zwrot, 378 dodawanie, 201, 202, 206 grot, 201 kierunek, 207, 338 przeciwne zwroty, 334 strzałki, 201 wypadkowy wektor, 207 zerowy wektor, 207 zwrot, 207, 332, 338 wektory przecinające się pod nietypowym kątem, 527 wektory sił, 665, 669 wektory składowe, 524 wielkości kątowe, 704, 706 wielkości liniowe, 706 wielkości skalarne, 234 wielkości wektorowe, 201 wielkość odwrotnie proporcjonalna do kwadratu, 779 wielokrotne powtórzenie pomiaru, 149 worek treningowy, 671 wskazanie wykresu, 375 Wskaż różnice, 665, 666, 674 współczynnik kierunkowy prostej, 908, 909 współczynnik sprężystości, 845, 846, 864 współczynnik tarcia, 532, 541, 663 współczynnik zamiany jednostek, 73, 85, 252 ułamek, 74 wybieranie kierunków wektorów składowych, 498, 502, 509, 513 wyciąganie średniej, 158, 160
wykazywanie prawdziwości twierdzenia, 628 wykładnik potęgi, 105 wykonywanie eksperymentu, 243 wykonywanie pracy, 582, 601 wykonywanie rysunków, 196 wykop, 517, 518 wykresy, 158, 163, 188, 192, 258, 335, 848 ekstrema, 160 funkcja cosinus, 829, 840 funkcja sinus, 829, 840 gradient, 164 jednostki, 160 krzyżyki, 158, 160 kształt, 271 linia najlepszego dopasowania, 160 linia wykresu, 162 nachylenie, 164, 166, 182 obliczanie nachylenia, 166 prosta, 908 prosty ruch harmoniczny, 850, 859 rysowanie, 160, 375 skala, 165 symetria, 371 tytuł, 160 wskazywanie, 375 wyciąganie średniej, 160 zależność prędkości od czasu, 275, 282, 292, 336 zależność prędkości od czasu dla spadającego ciała, 269 zależność prędkości od czasu podczas wznoszenia się i opadania klatki, 337 zależność przemieszczenia od czasu, 261, 293, 335 zależność przemieszczenia od czasu dla swobodnie spadającego ciała, 275 zależność przemieszczenia od czasu podczas wznoszenia się i opadania klatki, 339 wymiar wielkości fizycznej, 320 wynik ostateczny, 95 wyniki, 95, 160, 342 dokładne, 157 forma, 306 liczba cyfr znaczących, 95 niepewność pomiarowa, 96 precyzyjne, 157
jesteś tutaj 931
Skorowidz wypadkowy moment siły, 572 wypadkowy wektor, 207 wyposażenie pracowni, 454 wyprowadzanie równania, 319 wyraz, 144 wyrzutnia klatek, 328 wysokość słupka błędu, 88 wyświetlacz, 826 wyznaczanie kąta, 214 wyznaczanie siły normalnej, 503 wzory, 899
Z zachowanie energii, 586, 588, 600, 627 zachowanie pędu, 462, 479 zakręty, 738 zależności między wielkościami, 880 założenia, 54, 469 zamiana jednostek, 72, 98 zamiana jednostek błędów, 88 zaokrąglanie błędów, 88 zaokrąglanie wyników, 81, 83, 86, 109, 592 cyfry znaczące, 85 reguły, 83 w dół, 83 w górę, 83 zapis ogólny, 143 zapis potęgowy, 105 zapisywanie długich liczb, 108 zapisywanie wyników, 95 zasada bezwładności Galileusza, 447 zasada prawej dłoni, 573 zasada proporcji, 476 zasada zachowania energii, 588, 591, 603, 609, 615, 627, 632, 664, 786 zasada zachowania pędu, 462, 464, 466, 468, 480, 519, 527, 631, 632 równanie, 465 zderzenia, 520 zderzenia niesprężyste, 641 zasady dynamiki Newtona, 435, 447, 480, 556 I, 447, 528 II, 488, 489 III, 466, 497, 498, 513, 520
932
Skorowidz
zasięg strzału armatniego, 436 doświadczenie, 458 ekstremalne wartości kątów, 439 maksymalny zasięg, 439, 440 masa kuli, 444, 455 model armaty i kuli, 454 obliczanie, 441, 473 odrzut, 453, 461 pęd, 462 pracownia, 454 prędkość, 455, 473 prędkość odrzutu, 453 prędkość wylotowa, 452 proporcje, 474 rozmiar kuli, 445 siła, 455 układ doświadczalny, 455 założenia, 469 zatrzymywanie ciała, 645 zderzenia, 520, 640, 644 kąt, 521 niesprężyste, 521, 631, 640, 641, 645 siła uderzenia, 549 sprężyste, 631, 636, 640, 645 zasada zachowania pędu, 520 zera, 96 zerowa siła wypadkowa, 572, 894 zerowy wektor, 207 zerowy wypadkowy moment siły, 569, 572, 601 Ziemia, 782, 885, 889 orbita geostacjonarna, 795 prędkość ucieczki, 785 zmiana pędu, 464, 488, 490, 546 zmiana położenia, 199 zmiana postaci energii, 586 zmiana siły oparcia, 748 zmiana wielkości, 277 zmiana wysokości, 608, 613, 623 zmienne, 143, 284, 455, 650 zmniejszanie błędu statystycznego, 157 zmniejszanie błędu systematycznego, 157 zmniejszanie niepewności pomiarowej, 87 zmniejszanie tarcia, 452 znajdowanie linii najlepszego dopasowania, 160
Skorowidz znak równości, 144 znak wykładnika, 114 zsuwające się ciało, 529 związek między siłą a masą, 488 zwiększanie energii mechanicznej, 619 zwiększanie energii wewnętrznej, 618 zwrot wektora, 236, 332, 338, 461 moment siły, 573
Ź źródło rozbieżności wyników, 154
jesteś tutaj 933