149 93 12MB
Turkish Pages 426 Year 1987
paye
Çeviren: Ünsal Oskay
LEWIS HENRY MORGAN
•
ESKİ TOPLUM Il
PAYEL YAYlNLARI BUim
Kitaplan
�
80
: 28
dlzgl baskı : T.uba Matbuel -
•
laıpü filmleri : O.ni Grafik •
._ balicısı : Çetin Ofnt •
ciit : Ala MOcellıttı.nal
LEWIS HENRY MORGAN
ESKI YADA İNSANUÖIN BARBARLIK DÖNEMİNDEN GEÇEREK YABANlLLIKTAN UYGARLIGA YÜKS ELMESI "(,}ZERiNE: ARAŞTIRMALAR
II
Giriş'leri yazan, açıklayıcı ve yorumlayıcı notlan koyan, yayıma hazırlayan : ELEANOR BURKE LEACOCK
İngilizce aslından çeviren : ÜNSAL OSKAY
PAYEL YAYlNEVI Istanbul
Yapatin özgün adı : Anelant Socleı, • Ingilizce ilk basım :
187.7 (A.B.D.)
• Türkçe birinci basım : Haziran
1987
ICiNDEKILER
Xl. BÖLÜM
Romalılarda Soy
·
· Soy Temeline Göre Örgütlenmiş !talyan Kabllelerı - Roma'nın Kuruluşu - Bir Askeri Demokrasi Içinde OrgOtlenmlş Kablleler Roma Soyları - Bir Soylu Üyenın .Çiçero'dakl . Betimlenlml - Festus' takl - Varro'dakl Betlmlenlml - Erkek Soyçizgisinden Izlenen Soy geilmi - Soy Üyesinin Hakları, Ayrıcalıkları ve Yükümlülüklerı Eski Latin Toplumunun Demokratik Kuruluşu - Soy Üyesi Kişllerin Sayısı 11 •...•.••.••....•..•..•. ..•.... ...•••••...• .••.•..••••...•..•.••••..••••••
XII. BÖLÜM
Romalılarda Curla, Kablle ve Halk Roma Soy Toplumu - Orgütlenmeslnln Dört Aşaması - 1. Soy� 2. Curla'nın On Soydan Oluşması- 3. Kablle'nin On Curla'dan -oluşması - 4. Populus Romanus'un Üç Kabileden Oluşması- Sayı s_al . Oranları - Nasıl Oluşturu!dular - Soyların Roma'da Toplanma sı - Roma Senatosu - Görevleri - Halk Kurultayı - Vetkileri Egemen Halk - Askeri Komutanlık (Rex) MakAmı - Vetkileri ve GÖrevlerı - R oma'da Soy· Kurumlarının Oz�e Demokratik OluŞIIirı . .. . . 41 lar
-
•.•••.•••..•.•••••••.•••••.••.•••••••••••• ...
.
.....
.................
..
XIII. BÖLÜM
Roma Siyasal Toplumunun Kurumleşması Siyasal Toplumu Oluşturan, Ortak Çıkarları SaAiamak Üzere Hukuken Örgütlenmiş ve Devlet Hayatına Katılabilen Halk TopluluQu -. Plebler: Tam Ozgür Olmayan, Patrlci'lerle Evlenemeyen, Silah Ta-
8
ICINDEKILER
.şıyamayan, Seçme ve Seçilme Hakkı Olmayanlar Cllent'J., (Yanaş malar) : Tutsaklık, Göç, Sıöınma Neden:yte Yenf Gerdıkleri Soy'da ıBaöımlı Durumda Yaşayan, 'Daha Sonra, Cumhuriyet Döneminde Pleb �ere Karışerak Ortadan Kalkan Sınıf - Patrlcf.'ter: Roma•nın b: Top;. aumunda Soy'ların Üyesi Olan, Roma Kentini Kan:fuklart Söyferıaa. Tam •Özgür ve Büyük Toprak Sahibi Asi:ler, Roma'nın lDe: Popufus'lf Yatan ıdaşlrk Haklarına Sahip Olan Sınıf, Sonradan Pleblet- efe Bu Hakkı Kazan .mıştır - Düzenin Sınırlılıkları - Servlus Tultırtıa"un Yasa D&amle melerl - Mülkiyetil Sınıfların Kurumtaşması - Yüzler'In (Centwtll'la rın) Kururnlaşması - Eşitsizliğe Daya�ı Oyverme - Centurla Komite lerı (Askeri ve Mali Konulardaki Görü�melerde M9clls mbi ll)g&en. Komitelerı - Yönetim, Seçim, Qln ve askerlik tşferEyle lfgill< Halk Meclisi olan Comltla Curlata'ların yerini alması - Smıflar Soy"larrn Verını Alıyor - Nüfusun Vergilanabilecek Mal varfığmın Sayım Ye .Kaydı - Plebler Vatandaş Yapılıyor - Kendini Savunab:len MahaFieler - Taşra Bucakları .(Tribus Rustlcae) Kurumu - (Roma KentJndekiJ Ka :bllelerln Sayısı Dörde Çıkarılıyor - Kandaşlık Verme Bfr Yerde Sü rekli Yaşamanın Esas Alınması - Yeni Siyasal' Sistemin Karaliteri Soy Örgütlenmesinin Çökmesi ve Ortadan Kalkması. - Gerçekfeştrrıdl ğt Işle r : 10 -
....... . . . . . . ............. ........ ........ . ...........................
XIV. BÖlÜM Soygeliminin Kadın Soyçizgisi Verine EIIW' � · lzlenmeye Başlamasi ; · Bu Değişim Nasıl Gerçekleşmiş Olabltlr - Mafvarh§tmn Vera :setl Itici Güç - Likyalılar Arasında Kadın Soyçfzgfslnden Soygeli mı - Giritlllerde - Etrüsklerde - Kekrop'lar Zamanında Atina'da da ·Görotme Olasılığı - Locrlan'ların Yüz Allesi - Evlenmelerle liglll ;Kanıtlar - Grek Kabileleri Arasında Turan Biçimi Kandaşlık SistemiJ>analdae'lar Efsanesi ............................... ....................... 95
l
XV. BÖLÜM Insanlığın Dığer Kabllelerinde Soylar
lskoç Klanı - Irianda Sapt'l - Germen Kabıtelart - Daha Eski 'Bir Soy'sal Sistemin Izleri - Gilney Asyalı Kabllelerde Soylar Uralll Kabıtelerde - Çinlllerin Yüz Ailesi. - I brani Kablleleri - Soy va Fratrtlarden Oluştuğu Açıkça Görülüyor Afrika Kabllelerinde ·
-
.
IÇINDEKILER .,
7
sağlamışlardır. Bu kabHelerin Alban Reisierinin üstünlük kurduklj'l.rl günlerden Servius Tullius'un zamanına dek yaptıklan ve başlanndan geçenler birçok efsanelere, masallara, halk hi kayelerine konu olmuştur. Ama kurumlarda ve toplumsal görenekierde yer alan bazı olgular, bu olguların önceki durumlarını gözler önüne seren tarihsel döneme de akta nlmış bulunuyor. Ma.Sallarda, efsanelerde, geleneklerde yer alan bu geçmişin eski olgulan, olmuş olaylan özetle yen tarihten bile önemli bir kaynaktır. Tarih döneminin başlangıcında var olan La.tinlerin kurduğu toplumsal kurumlar arasında soylar, cur.ia'lar ve kabileler yer almaktadır. Romulus ve ardıllannın üzerinı. de Roma iktidannı oluşturup kurduklan temeli bu kurum lar sağlamıştır. Yeni yünetim (devlet> nereden ba�ılırsa. bakılsın, doğal bir gelişmenin ürünü olmayıp, yapısal diz genin üst düzey üyelerinin bazı yasa düzenlemeleri ile de ğiştirilmesinden oluşturulmuştur. Örgütlenmenin temelini oluşturan soy'lar ise doğal gelişmelerinin ürünüydüler ve ister ortak bir soydan gelmiş olmaya, isterse ana tarafın daki soyçizgisindaki yakınlık ilişkilerine dayanmış olsun lar, bu özellikleri değişmiyordu. Yani, Latin soyları aynı soygelimine dayanıyorlardı: Sabine'ler ve diğer soylar -Etrüskler bunun dışındadır- Kanbağına göre ku ıı.ılmuşla.rdı., Romulus'un ardıllanndan dördüncüsü olan Tarquiniu5 Priscus'un zamanmda örgütlenmede sayısal _
·
.
ROMALILARDA SOY
ıs
bir sıralanmaya gidilmlştl;· yani, her curia'da on soy, her kabilade on curia buluıiuyordu; ve Romalılar toplulu� uç kabileden oluşmuştu; böylece, baba soyuna dayanari tek bir toplum Cgentile society) içinde toplam üç yüz. soy top luluğu bir araya getirilmiş ve aralannda bir bütünlük sağ lanmış bulunuyordu. Romulus, seylardan oluşan ve ayn ayn yerlerde yer leşmiş topluluklar şeklinde yaşayan bir kabileler konfe derasyonu�un, ne bir amaç birliği kurmakta, ne de bu kü ÇÜk ve bağımsız topluluklann dışında bir toplum kurmak ta yeterli olamıyacaklannı görebilecek kadar bilgiliydi. Parçalanma eğilimi, federal kuruluş ilkesinin getire ceği yararlan etkisiz kılacak nitellkteydl. Merkeziyetçilik ve kaynaşma, Romulus ve çağdaşı olan akıllı kimselerin bu konuda bulabildikleri çare oluyordu. Bu bulunan çare, o dönem için parlak bir hareketti; fakat Romulus'un döne minden başlayıp Servius Tullius'un yönetimi a.ltında si yasal toplumun kurumlaştınldığı güne .kadarki gelişmeleri ,açısından düşünülecek olursa çok daha önemli denebile cek bir önlem olmuştur. Atina'lı kabHelerin yolunu izleye rek tek bir şehirde toplanmakla, beş kuşaklık bir süre için de soy örgütlenmesine dayalı bir yönetim yerine, siyasal toplum örgütlenmesine dayanan bir yönetime tam olarak ulaşm1şlardır. OkuyUcuya bazı genel nitelikteki olgulan anımsat makta yarar vardır. Romulus, Palatina tepesi yörelerinde yaşayan yüz kadar LAtin soyunu birleştirerek, bunlardan bir kabile topluluğu olan Ramne'leri kurmuştur. Mutlu bir şans eseri olarak, koşullar elverişli gitmiş, bu yeni toplulu ğa birçok Sabine soyu katılmıŞ, sayılan kısa zamanda yüz soyu bulan bu halktan ikinci kabile olan Titie'ler .kabilesi kurulmuş;" ve Tarquinius Priscus zamanında yöredeki Et rüsk'ler de dahil olmak üzere, çeşitli soylardan kurulu yüz soyluk üÇÜncü kabile olan Lucerco kabİlesi ortaya. çıkmış-. tır. Böylece, yüz ·Yillık bir· süre içinde·. üÇ yüz·soyluk bir top luluk Roma'ya yerleşmiş. ve artık ROma Senatosu 'de'niıen ·
'
16
ESKI TOPLUM
reisler kurulunun, comiticı cı.iricıtcı d'enen halk meclisinin, ve rex denen komutanın yönetimi altında örgütlenmelerini
t'amamlamışlardır. Bu örgütlenmelerin tamamlanmaların
'da, İtalya
yarımadasında askeri bir
üstünlük kazanmak
gibi belirli ve tek bir a�aca sahip olmalarının .da etkisi ol. muştur.
Romulus'un kurdu�u düzende ve daha sonralan Servius
Tullius'un düzenlemelerinde, yönetimin başat eğilimi aske-
11 nitelikte old� için, yönetim aslında bir askeri demok-. rasiydi. Fakat burada şu da. belirtilmelidir ki, yeni ve uz
laşmaz bir öğe olan Roma sena.tosu bu dönemde topluni sal sistemin merkezinde yer alıyor; Pcıtrici'ler denen kim
seleri temsil ediyordu. Böylece, bir anda, ortaya ayrıcalıklı bir sınıf çıkıyor; daha önce soy sisteminde yer a.lmışken, bu · kez siyasal toplumda da yer alıyor;
sonunda,
soy'lardan
gelen demokratik ilkeleri de bir anda yıkıp atıyordu. Ya
rattığı pcıtricicın'ler sınırı . ile birlikte, Senato, Roma toplu-· munun kurumlannı ve yazgısını
rı
değiştirmiş;
CRamalıla
--çJ geçmişlerinden devraldıklan (demokratik --ç.) te
mellerin do�al olarak ulaştıraca� Atinalılarınkine benzer bir gelecekten yoksun kılmıştır.
Ana özellikleri bakımından bu yeni örgütlenme a.ske-
11 amaçlar için gerçekten çok akıllıca. yapılmış bir düzen lemeydi. Çok geçmeden, bu yeni düzenlemelerle Romalı
lar diğer İtalyan kabilelerini aşıp, tüm yanmada. üzerinde
egemenlik kurmuşlardır.
LAtin ve diğer İtalyan kabilelerindeki soy örgütlenme
si . konusu Niebuhr, Hermann, Mommsen, Long ve diğer lerince incelenmiş; fakat bunların yazdıklan eserler İtal yan soylannın Cgens)
yapılarını ve temel ilkelerini açık
lamakta yetersiz kalmıştır. Bunun nedeni,· sörunun bazı bö lümlerinin karanlık ve kanşık bir görünüm taşıması ve LA tin yazarlannda ayrıntılara inen ·bilgilerin bulunma.yışı
dır. Bir başka nedent ise, adlan verilen ilk yazarlardan ba. . zılannın, aile lle soy arasındaki ilişkiye ait yanlış bir an
la�a sahip bulunmalan olmuştur. Bu yazarlar, soy'da her
ROMALILARDA SOY
17
ailenin bir kısmı yer aldığı halde, ailelerin bütününün yer aldığını sanmışlardır. Bu ise, toplumsal örgütlenmede ve toplumsal sistemde soyun değil de ailenin birim olduğuna inanmaların a yol açmıştır. Sorunu incelemekte, bu yazar ların vardıkları noktayı aşmak güç gibi görünebilir; fakat soy topluluğunun
eskil yapısından elde ettiğimiz bilgiler
soyun bugün hala açıklığa kavuşmamış özelliklerini aydınlatmamızda yararlı olabilecek durumdadır.
·
İtalyan kabileleri arasında soy örgütlenmesinin yaygın oluşuna değinen Niebuhr şöyle demektedir: •Atina soyları nın karakterlerine bakarak Roma soyları hakkında yargı lara varılamıyacağını ileri süren kimselerin, bütün bir eski dünyada egemen konumdaki bir kurumun nasıl olup da İtalya'da ayrı, Grek ülkesinde ayrı karakterde olabildiğini
açıklamaları gerekir .. . Gerek Atinalılar, gerek Gephyrae an'lar ya da Salamin'ler; Roma da ise, Romalılar ve Tus culan'lar gibi bütün yurttaş toplulukları hep böyle bölün müşlerdir.3 Romalılarda soy örgütlenmesinin varlığından sonra, sı ra, soy örgütlenmesinin doğasını, soy'daki hakları, ayrıca lıklan ve yükümlülükleri; bir toplumsal
sistemin üyeleri
olan sorlar arasındaki ilişkileri incelemeye gelmiş bulunu yor. Bunu bitirdikten sonra da, soyların curia'larla, kabi lelerle,
ve bir kısmını kendilerinin olşturdukları halkın
geri kalan kısmı ile ilgileneceğiz. Bunları, bundan sonra
ki bölümde ele alacağız. Bulunabilecek bütün kaynaklardaki bilgiler bir araya getirildikten sonra, bu bilgilerin birçok yönlerden yetersiz kaldığı; soyun bu
nedenle,
işlev ve özelliklerine ilişkin birçok sorunun
ancak
çıkarsamalarla
değerlendirilebUeceği
görülecektir. Soyların yetki ve iktidarları, Romalılar ara· smda tarihsel gelişme tam olarak yenı siyasal kuruluşlara
tamamlanmadan önce,
aktarılmış bulunuyordu. Bu ne
denle de, zaten devri geçmiş bir toplumsal sisteme dayan3) •History of Rome,• 1. c., 1. 241, 245.
18
ESKI TOPLUM
mak, bunu temel almak gibi bir zorunluluk Romalılar için pratikte söz konusu bile değildi. Bizim tarih dönemimizin, ikinci yüzyılının başlarında lnstitutes adlı eserini yazan Gaius bütün bir jus gentilicium'un devrinin kapandığını, bu nedenle, konu üzerinde durmanın yersiz olacağını söy lemiştir.4 Fakat Roma'nın kuruluşu sırasında da, kurulu şundan sonraki birkaç yüzyıl boyunca da soy örgütlenme si canlılığını sürdürebilmlştir. Soy'un özellikleri üzerinde durmadan önce, soy ve soy üyesini Romalıların nasıl tanıınladıklarını, soygeliminde nasıl bir yol izlediklerini ele almak gerekmektedir. Çiçero' nun Topics adlı eserinde bir soy üyesi (gentilis) şöyle ta nımlanmaktadır: ·Aralarında aynı ismi taşıyan kimseler den olan kişilerdir.,. Bu yeterli değildir. Bir kere, özgür ana-babalardan doğmuş olduklarını belirtelim. Bu da ye terli değildir. Ki, içlerinden hiçbirinin ataları köle olma mış olsa bile, yeterli değildi.r. Daha başka özellikler de ge rekiyor. Hiçbirinin hiçbir zaman soy'dan çıkarılınaınış ol ması da gerekmektedir. Bunlar belki de yetecektir. Çünkü, Pontiff'li Scaevola'nın bu tanıma katmak isteyeceği bir şey ler olup olmadığını bileıniyoruro.5 Festus böyle bir nokta ya değiniyor: ·Bir soy üyesi, aynı kökten gelen ve aynı ismi taşıyan kimse olarak tanımlanmaktadır • Varro'da şöyle yazıyor. «Aeınilius olan bir adaının çocuğu Aemilii sayılır ve soy üyesi olur; Aeınilius teriminden de soy topluluğu anlaşılır. 1 ...
..
Çiçero soy'u tanımlamaya girişıneıniştir. Daha çok, soy'la ilişkinin olup olmadığını sınayacak . belirli ölçüler koymaya çalışmıştır. Bu tanırolann hiçbiri soy'un içerik lerinin neler olduğunu; yani, bir· farazi ilk-atadan gelen 4) •lnst.,• Ili, 17. 5) •Cicero, Topica 6." 6) Smith'in •Die. Gk. and Rom. Antlq.• de Soy maddesindeki alın
tılarıyla. 7) Varro, •De
Ungua
Latlna,• l'b. vill, cep. 4.
ROMALILARDA SOY
19
kimselerin hepsinin mi, bir kısmının mı, şu ya da bu los mının mı soy'un adını taşıyabilece�ini göstermemektedir. Soygelimi erkek tarafının soyçizgisinden izlendi�inde, er kek soygeliminden kimseler soyun üyesi sayılacaklar; buna karşılık soygeliminin kadın tarafının soyçizgisinden izlen mesi halinde, yalnızca kadın tarafındaki soygeliminin gös terdi� kimseler soy üyesi olabileceklerdir. Kadın tarafının, ya da erkek tarafının soyçlzglsindeki soygelimi diye bir kı lıtlama yoksa erkek ve kadın soygeliminden olan herkes soy'un üyesi sayılacaktır. Elimizdeki tanımlamalara bakı lacak olursa, erkek soygelimi esasının yaygın oldu�nu kabul etmek gerekmektedir. Soy üyelerinin yalnızca erkek soygeliminden gelen kimseler oldu�nu gösteren başka kay naklar da bulunmaktadır. Romalılardaki soya�acı ilkeleri (genealogies) bu durumu açıkça kanıtlamaktadır. Çiçero, soy üyelerinin ancak erkek soygeliminden gelen kimseler oldu�nu unutmu.ş görünmektedir. Bu. durum Festus ve Varro tarafından kısmen açıklanmış bulunmaktadır. Aemi lius olan birinin çocuklan, Varro'nun belirtti� gibi, Aemilii adını almakta ve soy üyesi sayılmaktadır. Bunun icin� soy' un adını taşıyan birinin çocu� olması gerekmektedir. Çi çero'ya göre ise, bir soy üyesinin soy'un adını taşıması ge rekmektedir. Romalı tribune Canuleius'un · seçimle ge39) C cero, ccPro Domo,» bölüm 1 3.
38
ESKI TOPLUM
llnen bir makamdı; senatörlüğe seçimle ya da atanmayla geliniyordu, cansul'ler ve daha alt düzeylerdeki magistra te'ler de seçimle göreve geliyorlardı. Rahipler zümresine; Numa'nm kurumlaştırdığı bu topluluğa gelince durum değişiy:ordu. Önceleri rahipler arasında boşalan bir yer oldugunda bu yeri rahiplerin kendileri seçim yaparak dol duruyorlardı. Livy, yaklaşık M.Ö. 212'de, comitia (mec• lisl tarafından pontifex maximus (baş rahipl seçiminden söz etmektedir.'o Lex Domitia ile birlikte, çeşitli ruhban sınıfının . üyelerini seçme hakkı halka geçmiş, fakat bu ya sa Sulla zamanmda yeniden değiştirilmiştir.u Latin soy lan arasında tarih döneminin başından itibaren seçimle göreve gelme ilkesinin geçerlilikte olması ve sonralan cumhuriyet döneminde de varlığını sürdürmesi, reislik gö revine seçim yoluyla gelinmiş olması gerektiğini göster mektedir. Roma toplumsal sistemlerinin birçok alanlarda kendini gösteren demokratik nitelikleri de, soy örgütlen mesinden kalmıştır. Bu nedenle, reislik makamının vera setle babadan oğula kaldığıni ileri sürebilmek için olumlu kanıtıara dayanmak gerekmektedir. Görevlendirmenin ya- · şam boyunca olması nedeniyle, seçme hakkının yanı sıra azıetme hakkının c;ia varlığını gerektirmekteydi. Bu reisler, ya da reisler arasından seçilen bir grup, . Roma kurulmadan önceki dönemde, Latin kabilelerinde en önemli yönetim organı olan kabile kurullarını oluşturmuş lardır. Greklerde olduğu gibi, Latin kabileleri arasında da yönetimin üç kuvvetin eşgüdümlenmesine dayandığı anla şılmaktadır": reisler kurulu; kabulü ya da reddi için en önemli ka�usal önlem ve tasanların kendisine sunulduğu, bu nedenle de daha önemli sayılması gereken halk mec lisi (kurultayı> , ve askerl komutan. Mommsen, ·Bütün bu kantonlar (kabileler> ilkel zamanlarda siyasal yönden egemendi, her biri kendi prensi tarafından yönetilmekte
40) Llvy, XXV, 5. 41) Smith, •Die., Art. Pontlfex.•
ROMALILARDA
SOY
39
yaşlılar meclisi ve savaşçılar. kurultayı da prense yardım olmaktaydı,.. demektedir.4t Mommsen'in belirttiği sırayı değiştirmek ve bazı yOnlerden eleştiriye açık tutmak gerek mektedir. Toplumsal sistem içindeki · merkezi öneminden ve yüklenditi işlevlerden dolayı yaşlılar meclisiıün, toplu mun yönetiminde en yüksek konumda olması gerekmek tedir. Yönetimin başmda 1 da, askeri komutan değil, bu ku rul bulunmaktadır. •Akdeniz'in kıyılarında yaşayan uy ııar uluslarin kentlerinde,• diyor Niebuhr, •senatolar da, en az halk meclisleri kadar devletin önemli bir ögesi sa- . yılmaktaydı. Senato yaşlı yurttaşlardan, seçimle oluştu rulmuş bir kuruluştu. Aristo'ya söre, ister aristokratik, is ter demokratik olsun, senatolar, ollgarşilerde bile egemen u.gı paylaşan bir kuruluştu; bazı bellrll kamusal sorunlarda senato üyelerinin de görevlendirüdiği olurdu 4s Soy top luluğundaki reisler kurulunun yerini, siyasal toplumda artık, senatolar almıştı. İlk Roma sena�osunu Romulus kurmuştur. Bu senato yüz yaşlı adamdan oluşan bir top luluktu. O zamanlar soy'ların sayısı da yüzü aşmadığı için, senatonun bu kabile reisierinden meydana ·geldiği, haklı _olarak, düşünülebilir. Senato üyeliği yaşam boyunca geli. nen ve kişiye bağlı Cmiras bırakılamayanl bir görevdi. Bu nu, o sırada reisierin kendi görevlerine de seçimle ve ya tam boyunca getirilmelerine dayanarak ileri sürüyoruz. E:ıer bu görev için durum bunun tersi olsaydı, Roma se natosunun da üyeliğin miras bırakılabildiği bir kuruluş olması gerekirdi. Eski toplumun özü yönünden demokratik olan kuruluşunun işlevine, Grek ve Roma soy toplumla nndan söz eden modern tarih çalışmlarında bu konuda bir açıklık, bir kesinlik yoksa da, bitçok yerde rastlamak tayız. cı
.•
Roma soy örgütlerinde kaç kişilik nüfus topluluğu bu lunduğu konusunda, şanslıyız; bu konularda bazı bilgile-
42) •History of Home,• 43) A.g.y., 1, 258.
ı.
66.
. 40
ESKI TOPLUM
re sahibiz. Yaklaşık olarak
M.Ö. 474'de Fabian soyu sena
toya başvurarak Veientian savaşını kendi başlarına yürüt mek istediklerini; bunun için de, büyük bir ordudan çok, ' sürekli bir ordu kurmak gerektiğini bildirmiştir.44 Bu öne rileri kabul edilmiş, hepsi de
patrician
olan üç yüz altmış
askerlik bir ordu kurarak yurttaşlarının alkışiarı arasında Roma'nın dışına sefere çıkmışlardır.411 Birçok başarılı
sa
vaşlardan sonra, pusuya düşmüşler ve tek kişi kalmama casın a kırılmışlardır. Fakat gerilerinde Roma'da
erginlik
çağına yeni gelmiş bir oğlan bırakmışlardı. Fabian soyu nu bu oğlan yürütecekti.40 Üç yüz altmış kişinin savaşa giderken gerilerinde sadece tek bir çocuk bırakmış olduk larına inanmak güçtür. Fakat böyle yazılıyor. Askerlerin sayısı kadar da, aynı soy topluluğunda, kadın olması ge rekmektedir. Erkeklerin çocukları ile birlikte, Fabian soy' undan en az yedi yüz kişi kadar soy üyesi olduğu düşünü lebilir. Roma soyundaki hakları, yükümlülükleri ve görevle ri yeterince açıklayamamamıza rağmen, toplumsal, dinsel ve yönetsel etkinliklerin merkezinde soy örgütünün bulun-
, duğun u yeterince belirtabildiğimizi sanıyorum. Toplumsal sistemlerinin birimi olarak da, soy örgütü daha üst düzey deki kuruluşlara da yansımış; bunların içeriği olarak üst örgütlenmelerde de yer almıştır. Roma kurumlarınm nasıl oluştuklarını, nasıl geliştiklerini tam olarak anlayabilmek için, Roma soy topluluğuna ilişkin, bugünkünden çok da ha geniş bilgilere sahip olmamız gerektiğini belirtelim.
44) Livy, ii, 48. 45) A.g.y. ii, 49.
46) 306 kişi yeterince mahvalduklarını kabul ediyor. Çünkü Fa blus soyundan gelen, yaşı ergenliğe yakın olan bir kişiyi Roma hal kının kritik sorunları Için ve iç savaşın zehirli yılanına karşı, geleceğin en büyük yardımı olsun diye Roma'da bırakıyorlar. • - Livy, ii, SO; ve bak. Ovid, Fas tl • , ii, 1 93. •
•
XII. BÖLÜM
ROMALILARDA CURIA, KABILE VE HALK
Romalılarda soy toplulu�unu inceledikten sonra, şim di sıra, soy'lardan oluşan
curia, curta'lardan
oluşan kabile
ve kabilelerden oluşan Roma ulusuna ya da halk topluluğu na gelmiş bulunuyor. Konumuzun çerçevesi içinde kalma mız için, toplumun kuruluşunu
Romulus'un
zamanından
Servius Tullius'a kadar inceleyecek; soy sisteminin orta dan kalkmaya ve yeni siyasal sistemin kurulmaya başla dı�ı cumhuriyetin ilk dönemindeki bazı
değişimlere de
değineceğiz. Görüleceği üzere, tıpkı Atinalılarda olduğu
gibi, biri
yeni oluşan, diğeri ise devrini tamamlamış bulunan iki ay n yönetim örgütenınesi aynı toplumda, bir süre birlikte
varlıklarını sürdürebilmişlerdir. temel alan toplum;
diğeri ise,
alacak olan, ülke-toprağına
Birincisi, kendine soy'ları zamanla birincinin yerini
ve özel mülkiyete dayalı dev
let. Geçiş dönemine ait bir yönetimin, ister istemez, karma şık ve anlaşılması güç bir görünüm taşıyacağı açıktır. Bu geçiş dönemin �eki değişimler şiddete dayanmayan, azar azar gelişen bir süreçle
gerçekleşmiş değişimlerdi. Bun
lar, Romulus ile başlamış, Servius Tullius zamanında ise, henüz tam bir kusursuzluğa erişmemiş bile olsalar, ta mamlanmış saytlırlar. Bu değişimler yeni yeni ortaya çı-
42
ESKI TOPLUM
kan Roma Topluluğu
CCommonwealthl ıçın önemli olay
larla dolu iki yüz yıllık bir dönemde gerçekleşmişlerdir. Soy örgütünün tarihini, devlet yaşamındaki etkilerinin
erdiği döneme dek izleyebilmek, için
curia,
sona
kabile ve ulus
topluluklan üzerinde durulduktan sonra, yeni siyasal sis tem hakkında da bazı açıklamalar yapmak d�r. Bu son konuya, bundan
ğiz.
gerekmekte
sonraki bölümde değinece
Romalılarda soy toplumu dört örgütlenme aşamasın
dan geçmiştir: önce, bir kan yakınları topluluğu olduğu
ve toplumsal sistemin birimini oluşturduğu aşama; ikin
cisi, Greklerdeki fratri'ye benzeyen ve daha üst bir ·· yapı
da birleşmiş on soydan oluşan
curia;
üçüncüsü, on
curia'
dan oluşan ve soy toplumu kurumlarının çerçevesi içinde ulus topluluğunun bazı özelliklerini taşıyan kabile aşa
ması; dördüncüsü, Tullus Hostilius zamanında, üç yüz soy'u
kapsayan ve soy örgütlenmesine dayanan tek bir toplum
çatısı altında kaynaşarak birleşmiş üç kabilenin meydana
getirdiği Roma Ulusu lelerinin
hepsinin
de,
C Populus Romanusl . İtalyan kabi tarih
dönemine
birbiriyle aynı biçimde örgütlenip
geçiş
günlerinde
örgütlenmedikleri, ba
zı veriler nedeniyle, bir sorun olarak ortadadır. Bu nokta,
bir yana, Roma curia'sının Grek fratrisinden, ya da diğer
İtalyan kabilelerindeki fratrilerden daha gelişkin bir ör gütlenme olduğu; Roma
kabilesinin, gittikçe kalabalıkla
şan ve büyüyen bir örgütlenme olarak, diğer İtalyan ka
hilelerine oranla, daha kapsamlı ve örgütlü bir topluluk
oldüğu kabul edilebilir.
Bu
görüşümüzü
destekleyen ba
zı kanıtıara az sonra değineceğiz. Romulus'un günlerinden
önce bile, çeşitli dallanyla
bir bütün olarak, İtalyanlar kalabalık bir halk topluluğu
görünümü kazanmış bulunuyorlardı.
Çok sayıda,
küçük kabHelerin ortaya çıkmış olması,
küçük
soy örgütlenme
sinin kaçınılmaz sonucu olan çözülme ve parçalanıp ufa lanma dönemine
gelindiğini
olduğu kadar, diğer İtalyan
göstermekteydi.
kabilelerinde
de
Latinlerdaı
önemli so-
43
ROMALILARDA CURIA. KABILE VE HALK
etiayan
nuçl� s
herhangi bir kuruluşa geçilememişse de,
konfederasyon kurma
zorunluluğuna gelip
dayanılmıştı.
Koşullar tam bu noktadayken, Romulus'un yaptığı öne sü rülen işler gerçekleştirilmiştir: · Tiber'in kıyılannda yÜZ soy'luk bir Latin toplulutunun toplanması; ardından, Sa bin, Latin, EtrÜSk ve dlter kökenierden iki yüz soy'un da ha toplanması ve bunların tek bir halk topluluğu meydana getirecek şekilde aralannda kaynaşmaya başlaması. Bun lar ise, Roma'nın kuruluşuna, Roma güç ve uygarlığının oluşumuna yol açacak başlıca koşulları hazırlamış oluyor du.
yeni
siyasal sisteme C yani -ç. l , kişilere ve kişisel iliş
kilere dayalı bir toplum yerine, ülke topratına ve özel mül
kiyete dayalı yenı bir yönetime geçişi ise Romulus'un baş Iattıtı ve ardıllarının tamamladıtı bu soy ve kabileleri tek bir yönetim altında toplama süreci satlamıştır. Roma'nın yedi krallar denen bu yöneticilerinin gerçek kişiler mi, yoksa mitolojik kişiler mi oldukları; bunlar ta rafından
yapıldığı
kabul . edilen
yasa düzenlemelerinin
gerçek mi, efsane mi olduğu, Latin tophimunun eski · yapı sına ait bu olgular · Roma kurumlarında yer aldıkları ve böylece tarih dönemine de
aktarılmış
bulunduklan için,
çok · önem taşımamaktadır. Gerçekten, insanın gelişmesini sağlayan
olguların,
belirli
kişilerden
bağımsız
olarak,
ınaddi kalmtılar biçiminde varlıklarını sürdürebilmeleı:f, kurumlarda, görenekierde ve Adetlerde kristalize olmala rı sevinilecek bir durumdur. Tarihçiler, bir çeşit ihtiyaç
tan
olsa gerek,
önem
olayların
oluşmasında bireylere
büyük
veririer; böylece geçici nitelikte olan kişileri, asıl
kalıcı ve sürekli olan ilkelerin yerine koymuş olurlar. Sa yesinde her Çeşit ilerlemenin gerçekleşma olanağı bulduğu toplumun kendi
fazla,
butünlüğü
içindeki işleyişi,
bazı kişilerin marifetlymiş gibi
gereğinden
gösterilmekte, ka
munun akıl ve zekAsının bu alandaki etkileri fazlasıyla küçümsenmektedir. Genel olarak, görülecektir ki, insanlık tarihinin temeli, halkın bulduğu, halkın işleyip geliştirditi ve halkın kurumlannda, göreneklerinde, buluş ve keşifle..:.
ESKI TOPLUM rinde ifadesini bulan fikir ve düşüncelerin gelişmesine bağ
lı olmuştur.
H er curia on soy, her kabile on curia ve hepsi birden
üç kabile olmak üzere yapılan sayısal düzenleme, ilk iki
kabileler topluluğu için Romulus'un zamanından daha eski
lere gitmeyen yQ.Sa düzenlemelerinin
sonucudur. Bu işin
başarılmasında, uzlaşma ya da fetih yoluyla, çevredeki ka bilelerin de topluluğa katılmasının büyük payı olmuştur.
Bunun meyvalarından, en çok, Titie'ler, ve Lucere'lerin ar
dı ardına oluşturulmalarında yararlanılmıştır. Fakat yüz
yıllar boyunca böyle sayısal bir düzenlemeyi koruyup sür
dürmek, özellikle curia'lar içindeki soy'ların sayısı yönün
den, mümkün olamamıştır.
Grek fratrisinin, yönetsel bir örgütten çok, dinsel
ve
toplumsal bir örgüt olduğunu görmüş tük. Soy ve kabile ör
gütleri arasında bağlaç durumundaki fratri, yönetsel gö
rev ve işlevler kazandığı güne dek, bu ikisine oranla daha az önemliydi. İrokua'larda da soy örgütünün ilkel biçimi görülmüştü. Onlarda
da, fratrinin toplumsal niteliği ile'
yönetsel niteliği ilk günlerden itibaren birbirlerin den ayrı gelişmiştir. Fakat, önceki dönemdeki durumu ne olursa ol
sun, Roma curia'sı Grek fratrisine oranla çok daha bütün
leyici ve yönetsel nitelikte gelişmiştir. Ne var ki, curia'nın
ilk dönemdeki durumu hakkında, sonraki durumu hakkın
dakinden daha fazla bilgiye sahibiz. Çok olasıdır ki, her curia'yı meydana getiren soylar, aslında, birbirleriyle kan
yakınlığı olan soylardı. Bir üst derecedeki örgüt içinde ye
niden-birleşmelerine soy'lar arasındaki
evlenme
ilişkileri
de ayrı bir güç katıyor; her curia'nın içindeki soy'lar bir
birlerine kız alıp veriyorlardı .
İlk yazarlarda curia kurumuna ilişkin bilgiler bulamı
yoruz. Ama bu demek değildir ki, curia'lar Romulus'un ge
tirdiği bir yeniliktir. Roma kurumu olarak curia'dan ilk
kez Romulus düzenlemeleri ile birlikte söz edildiği doğru dur.
Kabilelerden
ilk
ikisindeki
curia'ların
sayıları Ro
mulus zamanında düzenlenmiştir. �ma, bir örgütlenme bi-
45
ROMALILARDA CURIA. KABILE VE HALK
çimi olarak, fratri'nin Latin kabileleri arasındaki varlığı nın en eski günlere kadar uzanmış olması gerekir. Livy, Sabine kabilesinin kadınlarının
duruma
karış
ması ile Latinler ile Sabine'ler arasında barışın sağlanma sından söz ederken, Romulus'un halkı otuz
curia'ya
ayır
dıgını, fakat Sabine'lere eski isimlecini taşıma izni verdiğini
belirtmektedir.ı Dionysos, fratri terimini curia'nın mak üzere, Romulus
özdeşi
curia'nın her birinde bir soy ol zamanında ondalıklara Cdecadesl ay
gibi kullanmakta;2 fakat,
rıldığını söylemektedir.s Aynı şekilde, Plutarkhos her kabi-
. lede on
curia
bulunduğunu,
bazı
Sabine
kadınlarından
isim aldıklarını yazmaktadır.4 Her kabilenin ona bölündü
günü yazmak yerine, her kabilenin on curia'dan kurulu ol
duğunu yazdığı için, Plutarkhos'u Livy ya da Dlonysos'tan daha doğru söylüyor saymak ria 'lar soy'ları
gerekmektedir. Çünkü,
cu
meydana getiren birimler değildir; birim
olanlar, curia'lan meydana getiren soy'lardır. Romulus'un yaptığı iş, her curia'daki soyların, her kabiledeki
curia'la
rın sayılarını , yöredeki kabilelerden nüfus alarak, düzenli
bir biçime sokmak olmuştur. Kuramsal olarak her curia'nın
tek ve aynı soy'un, ya da birkaç soyun bölünmeye uğra ması ile oluşan yeni yeni soylardan; her kabilenin de, her
biri, konuştukları ortak dil ya da lehçe nedeniyle diğer
lerine karşı yakınlık duyan soy topluluklarından meyda
na gelen bir ya da daha çok curia'nın ortaya çıkmasını sağlayan bir doğal gelişmeden oluşması gerekmektedir. , Ramnes'lerin yüz soy'u Latin soy'larıydı. Örgütlenmelerin de ise, her biri on soy'dan . oh.işan on
curia
topluluğuna da
yanılıyordu. Romulus, olanak ölçüsünde, akraba soy top
luluklarına hep aynı curia'lar içinde yer vererek kan ya-
1 ) Livy, i , 1 3 .
2) Dionys., «Antiq. of Rome,• ll, 7. 3) Dionys., il, 7. 4) Plutarkhos, ceVit. Romulus,• cap. 20.
ESKI TOPLUM
46
kınlığına dayanan bağlara saygılı kalmış; bunu yaparken,
bazı curia'larda artık kalan nüfusu, on soy topluluğu çıka
ramayan curia'Iara eklemek gibi yapay yollara da başvu
rarak sayısal bir simetri
sağlamıştır. Titie
kabilesindeki
yüz soy, çoğunlukla, Sabine soylarıydı. Bunlar da on cu
ria'lık bir topluluk olarak örgütlenmişlerdi. Çok olasıdır ki,
örgütlenmelerinde aynı ilkeler uygulanmıştı. Üçüncü
kabile olan Lucere kabilesi ise, daha sonraları, yeni yeni yerlerin ele geçirilmesinin
ardından
kuruluşunu tamam
layabilmiştir. Bu kabile çeşitli soylardan oluşan heterojen
bir kabileydi ve içinde çok sayıda Etrüsk soyları da yer al mış bulunuyordu. Bu kabilade de her biri o � soy'dan olu
şan on curia vardı. Bu yeniden-örgütlenme sayesinde, bir
yandan, örgütlenme birimi olan soy'lar arılı�larını koru muş; bir yandan da, curia örgütü yükselmesi gereken yere
yükselmiş; ayrıca, bazı durumlarda. düz anlamdaki fratri'
lerde bulunmayan yabancı bir öğeye de kendi içinde yer
verebilmiştir. Kabile örgütü de, doğal gelişme yaluyla olu
şan kabilelerde hiç görülmeyen yabancı. öğelere kendi ya
pısı içinde yer vermiş, bu yolla, kendi doğal gelişme düze
yinin üstüne erişmiştir. Bu yasa düzenlemelerinin baskı sıyla kabileler, curia ve soy'ları ile birlikte, birbirleriyle
eşit kılınmışlar; üçüncü kabile ise, koşulların ağırlığı nede
niyle yapay bir oluşum sonucu ortaya çıkmıştır. Etrüskle rin dil yönünden kimlerle yakınlıkları olduğu bugün
bile
tartışma konusudur. Fakat, Etrüsklerin o sıralar tam anla mıyla soy örgütlenmesine dayalı bir toplum olan Roma top
lumsal sistemine kabul edilmelerine bakarak, bu kabilele rio dillerinin Latin kabileler için tamamiyle aniaşılmayan bi r dil olmaması gerektiği ileri sürülmektedir. Spnuçta, bü tün bunlarla sağlanan sayısal oranlama ve düzenlernelerin
bir bütün olarak toplumun yönetim · eylemleri alanındaki yetkinliğini arttırmaya yaradığı da belirtilmelidir.
O dönemin Roma kurumlarını en doğru anlayan ya
zarların
ilki
olan
Niebuhr, · egemenliğin
gerçeğini kabul etmekte;
halkta
olduğu
kral denen yöneticilerin yönetimi
.
.
ROMALILARDA CURIA, KABILE VE HALK
47
temsilci yetkisiyle . yürüttüklerini, senatonun
temsil esa- . . sına dayandı�ı. her soyun sanatoda bir senatörünün bu lundutunu kabul etmekte; fakat. sayısal oranlamanın et kileri konusunda ayrılarak, •bu sayısal oranlamalar Roma meclislerini n ( soy'lannınl s bu yasa düzenlemelerinden daha eski olmadıklarının, yasa yapıcı ta.rafından getirilen di�er düzenlemelerle birlikte uygun biçimde kurulmuş bir likler lkorporasyonlarl olduklannın reddedilınez kanıtı dir. demektedir.• İkinci ve üçüncü kabilelerdeki; özellikle ·
·
üç"Qncü kabiledeki curta örgütlerine küçük bir yabancı öğ'enin girdi�! yadsınamaz; fakat bir soy'un yapısının de �işmesi, soyun yeniden düzenlenmesi ya da oluşturulması olanaksız bir şeydir. Yasa yapıcı birçok şey yapabilir, am� bir soy toplulu� yapamaz, kuramaz. Curia da yapamaz. Yalnızca, yakınlıklan olan soy'lann oluşturdu� bir çekir dek etrafında, zaten var olan soy'lan bir araya getirebilir;
bir curia .içindeki soyların . ya da bir kabile içindeki curta• ların sayısını azaltıp, çoğ'altabilir. Niebuhr, diğer yandan . soy'ların Greklerde ve Romalılarda eski ve evrensel bir •
örgütlenme bJçimi oldu�u da göstermekte;. böylece, yu .
karki sözlerinin aniaşılmasını daha da güçleştirmektedir. Kaldı ki, hiç değ'ilse İyon alı Grek'lerde fratri tek yaygın (evrensel) örgütlenme blçimiydi. Buna bakarak. Latin ka· bJleleri arasında da, belki bir başka isimle, curia'nın aynı
y
derecede eski bir örg\itlenme biçimi olduğ'u düşünülebilir. Hiç kuşkusuz, sayısal oranlamalar Romulus zamanındaki yasa düzenlemelerinin sonucuydu. Gerçekten, yeni soyla nn oluşturulmasında; bu yolla, sayısal düzenlemenin ger çekleştirilmesinde yararlanılan kaynaklan gösteren pek çok kanıt bulunmaktadır.
SI Nlebuhr'un •hane• terimini soy yerıne ml kullandıi:jını yokşa bunun bir çeviri yanl1şlı�jı mı olduğunu sôyleyebllecek durunıda deli lim. ÇaYirenlerden biri olan Thlrlwall bu terımı Grek soy'larını lfadıt •tmek Için sık sık kullanmıştır. Fakat kabul edilebilecek bir karşılık olmuyor. 6) •HI8tary of Rome,• 1, 244.
.
ESKI TOPLUM
48
Curia çerçevesi içinde birleşen on soy'un üyeleri bir birlerine kendi aralannda curiales diyorlardı. Bunlar, ara lannda bir rahip (curioJ seçiyorlardı. Kardeşlik toplulu ğunun (fraternity) baş görevlisi bu kimse oluyordu. Her curia'nm - kendine özgü kuttörenleri vardı. Bunlar uygu lanıp yerine getirilirken kardeşlik ruhu içinde yaşanırdı. Topluluğun sacellum denen tapınma yeri. aynı zamanda ·
topluluğJ.ın gündelik işlerinin görüşüldüğü yerdi. Gündelik pazar, alışveriş ve iş görüşmeleri de burada olurdu. Curia. les toplulu�u toplulu�un dinsel işlerinde baş sorumlu olan curio'dan başka kendilerine bir de flamen curialis denen yardımcı rahip seçerlerdi. Bu kimse, gündelik olağan işlere bakardı. Curia, soy örgütlenmesi çatısı altındaykan Roma toplumunda senatodan da önemli egemen güç olan comitia curiata denen soy'lar meclisine de adını vermiş bulunu yordu. Roma curia'sı, ya da fratrisinin başlıca özellikleri bunlardı.7 Örgütlenme zincirinin bundan sonraki halkası Roma kabilesidir. Roma kabilesi on curia içinde toplanan yüz soy topluluğundan meydan a gelmekteydi. Dış etkiler olma dığında: Cyani -ç. J doğal gelişme sonucunda oluştuğunda b ir kabile, bir özgün soy'un Coriginal gens) bölünerek ço ğalmasıyla, ya da bir çift soy topluluğundan çoğalan soy larla meydana gelmektedir. Daha önce belirtilen süreçle 7) Dionysos, bir kısmı daha şonrakl döneme ait gibi görünüyorsa da , Romulus'a atfedilen örgütlenmeye alt belirli ve kendine özgü bir çözümleme yapmaktadır. Hakkında genış bi'gl sahibi olduOu Greklerin soy örgütlenmes! kurumları lle Romalılarınkiler arasında b"r koşutluk kurması da aynı derecede Ilginçtir. lik olarak, barış zamanında ve sa vaş zamanında soy birimine dayanan soy örgütlenlmlnl tüm siyasal düzeniemelerin en yeteriisi saydıılını belirteyim. Şöyle devam ediyor: Bütün toplu'uOu üç bölüme ayırdıktan sonra, bu bölümler:n başına en seçk1n kimselerı gefrmiş, sonra bu üç bölümün herbirini ona ayırıp, bunların başına en yiğit olanları getirmiş; bunları eşit konumda say mış; en büyük bölümlere kabile, en küçük bölümlere, bunlara eskiden berı söylendiği üzere, curla adını vermiştir. Bu lsimlerln Grek dili-
49
ROMALILARDA CURIA, �BILE VE HALK
kabilenin kendisi bölünmeye başlayıncaya kadar bu soy ların tüm üyeleri aynı kabile içinde yer almaktadır. Fakat Roma kabilesi -ki biz şimdi sadece bununla ilgileniyo ru� belirli amaçlar ve belirli usullerle yapay olarak g� nişletilmişti. Ama kabilenin temeli ve yapısı doğal geliş meyle oluşmuş bulunuyordu. Romulus'tan önce her kabile yönetsel, askeri ve din sel görevleri birlikte yürüten bir baş görevli seçmektey di.s Bu kimse kentte kabile adına yöneticilik görevi yük lenmişti. Diğer yandan kabiledeki sacra'yı yönetir, savaş alanmda da kabilenin askerlerine komuta ederdi.' Bu kim senin genel kurultayın toplanması ile bir araya gelen curia halkı (curiael tarafmdan seçilmesi gerekmektedir diyebi liriz. Fakat bu konuda bilgimiz yetersizdir. Kuşkusuz h�r Latin kabilesinde çok eski ve önemli bir görevdi bu. Ken dine özgü özellikleri vardı ve seçime dayanıyordu. Çekir dek olarak, kendinden daha gelişkin durumdaki komutan (rex) , ya. da. genel askeri komutanlık makamının haberci siydi; bu iki görev yerinin işlevleri aynıydı. Kabile reis leri, Dionysos tarafından, kabilelerinin liderleri sayılmış tır.ıo Roma'daki üç kabile, "birbiriyle kaynaşıp aYrıı sena toya., aynı halk meclisine ve aynı askeri komutana. ba.glı tek bir ulus oluşturduğunda kabile reisierinin önemi azai-
ne geçtikten sonra karşılıkları •trlbus•, ilçilncO bir taraf, bir ırk: •cu rla,• fratrl, ya da topluluk olmuştur. Kablleleri yönetmekle görevlen dirilen ve Romalıların trlbunes dedi�! kimseler Greklerdeki phylarchs ya da trlttyarchs; curla'ları yöneten ve Romalıların curlones dediği kimseler Greklerde phratrlarch ve lochagol adını almışlardır. Fratriler de ona bölünmüştilr. Bunların başına getirilen kimselere ise decadarch denmlştlr. Bunların hepsini kabileler ve fratr'ler olarak bir araya ge tirdiğinde, toprakları otuz eşit parçaya ayırmış, her fratrlye bir pay vermiş , şenlikler ve tapınaklar Için de yeterince yer ayırmış; bazı yer lerı Ise herkesin ortaklaşa kullanacaOı yerler olarak bırakmıştır. •Antlq. of Rome,• ll, 7. 8) Dlonysos, ll, 7. 9) Smith, Die., 1 .c., Art. Trlbune. 10) Dionysos, ll, 7. ·
·
50
ESKI TOPLUM
mıştır. Fakat seçim yoluyla gelinen bu görev yerinin kendi
varlığını daha sonra da sürdürebiimiş olması kabile reis
liği makamının halka ne denli yakın bir kuruluş olduğunu göstermektedir.
Çok eski günlerden beri, ayrıca bir de kabile meclisinin
bulunmuş olması gerekmektedir.
Roma'nın kuruluşundan
konfederasy on
birbirleriyle
önce İtalyan kabilelerinin ilişkileri
her biri
içinde
bağımsızdı.
Yalnızca,
bağıntılıydı
kabileler. Kendi kendini yönetebilen birimler olarak, eski
kabHelerin her birinin reisler
kurulu
vardı.ı2 Romulus
bu eski siyaseti izleyerek Palatine yakınlarında herkesin
sığınabileceği bir yer oluşturmuş, çevredeki kabileleri bu raya gelmeleri için çağırmış; onlara, kim olduklarına, han
gi koşullar altında geldiklerine bakmaksızın, bu yeni si tede kendi
leşmiş
bir
kabilesiyle birlikte yazgıda
topluluk
oluşturma
ve
esenlikte bir
çağrısında bulunmuştur.
Gene, Livy'nin anlattığına göre, yöredeki kabilelerden ki
mi köle, kimisi özgür insanlardan oluşan büyük bir nüfus
buraya yerleşmiş; bu yeni girişim, böylece . ilk kez bir ya1 2)
Livy,
ı. 8.
ROMALILARDA CURIA, KABILE VE HALK
53
bancı güç k.azanmıştır.ıs Plutarkhosu vo Dionysosııı da, yukanda belirtilen amaç . ve sağlanan bu başan ile ilgili olarak, stğınılacak böyle bir yerin oluşturulmasından söz etmektedir. Böyle bir olay, gerçekte�. olası görünmekte dir. Bu kaynaklardan, o zamaniann İtalya'sında çok sayı da barbar topl\ıluklann bulunduğunu; kuşkusuz, kişi · hak lannın yeterince korunamaması nedeniyle, yarımadadaki · halklar arasmda devamlı huzursuzluklann bulunduğu nu; iş'te kölelerin kullamldıtmı ve şiddetin her yanda kol gezditini anlıyoruz. Bu tür koşullar altında, böylesine bir �raya gelmiş insanları yönetme durumundaki kimsenin, eter ak1llı biriyse, yeterince asker olduktan sonra, kendi yöneticilik konumunu pekiştirrnek için de durumdan ya rarlanacağı açıktır. Bu romantik öyküde okuyucuya ha tırlatılması gereken önemli bir olay da, Sabinelerln, bu ka bileden kız kaçınp kendilerine kan yapan Latinlere sal dınşıdır. Bu iş de, sonunda, akıll,ca çözümlenmiş; Lı.ı.tin ve Sabine kabilelerinin askeri liderleri ayrı ayn varlıklarını sÜrdürmüş, fakat kabileler birleşip tek bir toplum olmuş tur. Sabine'ler Quirinal ve Ca.pitoline tepelerinin bulun duğu bölgeye yerleşmişlerdir. Böylece, ikinci kabile olarak Titie kabilesi askeri reisieri Titius Tatius'un yönetimi al tında, gelip, Roma'yı meydana getirecek olan topluluk için de yerini almıştır. Tatius'un ölümünden sonra, bütün ka bileler Romulus'un askeri yönetimine girmişlerdir. Romulus'un ardılı olan Numa Pompilius döneminde Romalllann dinsel kurumlarmdan çoğunun kuruluşu ta mamlanm'Ş; daha sonraki Tullus Hostilius ise Latin ken ti Alba.'yı ele geçirip tüm ha.lkmı Roma'ya. göçe zorla.mış tır: Bu topluluta Roma yurttaşlanyla aynı haklar tanm-
13) Şimdiye kadar komşu ulusların tOm halkları -özgür ya da köle olması önemli değil- yenı . atılımlar yapmaktan hep kaçındı lar; Işte bu onların lik bOyOk girişimleri oldu. - Uvy; 1, 8. 1 4) •VIt. Romulus,• cap. 20. 15) •Ant'q. of Rome,• ll, 1 5 ..
54
ESKI TOPLUM
mış , Coelian Tepesinin bulunduğu bölgeye yerleştirilmiş
tir. Livy'ye göre, bunda, başka etmenlerin de rolü olmuş tur.ıs Tullus'un ardılı Ancus Martius, Latinlerin kenti Po
litorium' u almış; o da aynı yolu izleyerek, tüm halkını Ro
ma'ya yerleştirmiştir.17 Bu topluluğa da aynı haklar ta
nınmış, Aventine Tepesinin bulunduğu bölgeye yerleştiril
miştir. Çok geçmeden Teliini ve Ficana kentlerinin halkı da göçe zorlanarak Roma'ya getirilmiş ve Aventine bölge sine yerleştirilmiştir.ıs Görüldüğü gibi, ilk Latin ve Sabine
soylan da dahil olmak üzere, Roma'ya gelen ya da getirilen
bütün soy'lar yerleşme bölgeleri bakımından birbirlerinden
ayrı kalmaya devam etmişlerdir. Barbarlığın Orta ve Üst
Dönemlerinde , soy örgütlenmesine dayanan toplumlardaı kabHelerin etrafı surlar ve hisarlarla çevrili kentlere yer leşmeye başladıklarında, birbirlerine yakın soy ve fratri lerin aynı bölgeye gelip yerleşmeleri
genel bir
uygula
maydı.t9 Soy'ların Roma'ya yerleşmesinde de aynı yol iz lenmişti. Bu yeni gelenlerin büyük kısmı,
üçüncü kabile
olan Lucere'lerin içinde birleşmişti. Bu kabile Latin soy'
larının çoğunu kapsıyordu. Etrüsk'lerden gelen yeni yeni
soy topluluklarının katılmalarının tamamlanması Romu
lus'tan sonraki askeri komutanların dördüncüsünün dev rinde olmuştur.
Bu ve benzeri yollarla üç yüz kadar soy Roma'da bir
araya gelmiş; curia ve kabileler şeklinde örgütlenmiş, an
cak; soygelimi bakımından kabileler arasındaki 16) 1 7) 1 8) 19)
farklılık-
Livy, i. 30. A.g.y. i, 33. Livy, ı , 38.
New Mexico'daki köy (pueblo) evlerinden herbirinin sah7bl ııynı kabilenin üyesiydi. Bazen de bütün bir kabile tek bir bltlşik evler topluluğunda yaşardı. Mexlco pueblo'sunda başlıca dört ayrı ma halle vard ı . Herbirinde ayrı bir sülale ( l " neage) , belki de fratri toplu. !uğu yaşardı. Tlatelulcos'lar ise beşinci bir bölümde yaşıyorlardı. Tlascala'da da dört mahal le vardı ve herbirinde bir sülale, belki da fratri diyebileceğimiz topluluk yaşardı.
55
ROMALILARDA CURIA. KABILE VE HALK
lar sürmüştür. Ramne kabilesi, daha önce belirtildiği gibi Latin; Titie'lerin çoğunluğu Sabine;
Lucere'ler,
içlerinde
başka kökenierden birçok insan olmakla beraber, genellik le Latindiler. Böylece, Roma halkı ve Roma toplumsal ör gütlenmesi, az çok belirli bir zorlayıcı etki altında tutulan soy Cgensl topluluklannın curia'lar ve kabileler, kabilelerio ise tek bir soy'sal Cgentilel toplum düzeyine erişmesi ile
gÜt
gerçekleştirilmiştir. Fakat bütünün içinde yer alan ör
lerden, sonuncusu bir yana, diğerleri model olarak çok es ki günlerden beri bilinen; Romahiann uzak
atalarından
·kalma örgütlenmelerdi. Her curia, doğal olarak kan yakını soylan oluşturmuş, kabileler ise, daha büyük birim ola rak, kabUelerin birleşmesinden oluşmuş bulunan ve soy lann çoğunu içeren tek bir soy örgütlenmesi toplumu ha line gelmiştir. Orgütlenmenin yeni olan yanı, curia içinde soyların, kabile içinde curia'ların sayısal oranı ile, bunların bütün hepsinin birleşip kaynaşmasıyla tek bir halkın oluş masıydı. Bu
oluşumun
yasal biçimlendirmelerin sonucu
oluşu, kabilelerio yabancı öğeleri almakta tamamen ser best bırakılmamaları yüzündendi. Yasal düzenleme sonu cunda yeni bir isim olan tribus = halkın üçüncü bölümü ortaya çıkmıştı. Bu isim, soy ve curia'hirdan sonra oluşan ve yeni bir örgütlenme birimi olan kabileleri ifade ediyordu. Aynı örgütler her iki kavimde de bulunduğu için, Grekçe'
de kabileyi ifade eden phylon sözcüğünün Latin dilinde de bir karşılığının olması gerekirdi. Fakat, olsa bile, bu sözcü klin kaybolmuş olması gerekmektedir.
Yeni
bir olgudan
sonra yeni bir terimin ortaya konulması, Grek kabilelerinin kandaşlık. yönünden arı olmalarına ve bu kabilelerio için deki kan yakını soylardan oluşmasına karşılık, Latin ka bilelerinde dışsal kökenli öğelerin de bulunduğunu göster mektedir. Latin toplumunun daha önceki dönemdeki kuruluşuna ilişkin bilgilerimiZi, büyük ölçüde, Romuhıs'a atfedilen ya sa düzenlemelerine borçluyuz. Bu düzenlemeler sayesinde, Bomulus'un günlerinde yapılabilen değişiklikler ve geliş-
56
ESKI TOPLUM
melerin dışmda kalan dıilia önceki dönemde durumun ne olduğunu öğrenebilmekteyiz. Bu önceki durum, senatodan önceki reisler kurulu, halk meclisi olan comitia. c�ria.ta. ve genel askeri komutanlık gibi daha önceki ö�elerden anla şılmaktadır. Soy'ların varlıklarını koruyabilmeleri, soy' lardaki hakların, ayncalıklarm ve yükümlülüklerin de- . vam etmeleri de, bir önceki dönemin özellikleridir. Kaldı ki, Romulus'un kurduğu ve hemen ardından gelenlerin ol gunlaştırdığı yönetim, insanl�m o güne dek gerçekleştire bildiği en yüksek düzeyde bir soy örgütlenmesi toplumu nun yapısal örneğini oluşturmaktaydı. Bu oluşumun za manı, Servius Tullius'un siyasal toplumu kurmasından hemen önceki günlere denk gelmektedir. Yasa getirici olarak Romulus'un en önemli işi, Roma senatosunu kurmak olmuştur. Senato, her soy'dan bir, her curia.'dan on kişi olmak üzere, yüz üyeden oluşuyordu. la tin kabileleri için de, · yönetimin temel aygıtı durumundald reisler kurulu yeni bir şey de�ildi. Bu kurulun varlığına ve otoritesine çok eski zamanlardan beri alışkındılar. Fa kat Romulus'un döneminden hemen önceleri, tıpkı Grek lerdeki kabile reisieri kurulu gibi, değişim geçirerek, bir çeşit ön-danışma organı niteliği kazanmış; yetkileri, önem li sorunlara ilişkin olarak almacak kararlan kabulO. ya da reddi için halk meclisine sunmakla sınırlandınlmış tı. Gerçekte bu, iktidann, reisler kurulundan önce hallrta �luşu, klirula, iktidar ve yetkinin halk tarafından verildi ği aniamma gelmekteydi. Halk meclisinin onayını almak sızm kamusal nitelikte hiçbir önemli karar yürürlüke gi remiyeceği için, sadece bu durum bile egemenliğin kurul da ya da askeri komutanda değil, halkta · bulunduğunu · göstermektedir. Diğer yandan, · demokratik ilkelerin (Ro ma -ç.J toplumsal sistemlerinin iç dokulanna bile girdiği ni gene bu durum anlatmaktadır. Romulus'un kurduğu senatonun. işlevleri ve görevleri yönünden daha önceki reisler kuruluna benzamakle beraber, birçok bakımlardan bir ilerleme sayılması gerekmektedir. Senato, soylann re-
57
ROMALILARDA CURIA, KABiLE VE HALK
islerinden, ya da kabUelerin bilgelerinden Cwise menl olu şuyordu. Her soy, Niebuhr'un belirttiği gibi, kendini se natoda te�sil etmesi için •en yaşlı ve en akıllı üyesini• gönderiyordu.to Senato, böylece hem seçilmeye, hem de ayıklanmaya içindeki evlerinde yaşayan bu top luluklar, işlerin karmaşık bir görünüm kazanması üzerine toplum yönetiminin planında değişiklik yapmak gereksin mesi belirdiğinde, kendilerini hep birlikte savunıabilme1 lerine olanak veren· askeri birlikler oluşturabilecek de ğişik bir yerleşme birimi ol�n bucak ya da kent birimini oluşturmaları gerektiğini düşünebilme durumuna gelmiş lerdi. Bu ise, çok geçmeden zorunlu bir duruma gelecek olan önemli bir değişimdi. Servius Tullius'tan az önce Ati nallların vaktiyle bu aynı sorunla karşı karşıya kaldıkla rına benzer bir durumda kalmış olan Romalılar da, bunu, yasa düzenlemeleri alanında yaşayacakları sınama ve ya nılmalarla çözümlernek zorunda kalmışlardır. Roma'nın ku ruluşu ve kazandığı ilk başarılar soy örgütlenmesine da yanan toplumun kendi geleneksel kurumlarıyla ·gerçek-
ROMALILARDA CURIA, KABILE VE HALK
69
leştirilmişti. Fakat bu başaniann meyvalannın çok büyük hacimiere ulaşmış olması, soy örgütlenmesinin devlet olu şumuna temel teşkil etmekte yetersiz kalmakta olduğunu göstermiş bulunuyordu. Ülke-toprağı ve özel mülkiyet esa ' sına dayanan ikinci büyük yönetim planını Cdevleti _:_ç.) lturumlaştırabilmek için, büyüyen bu topluluk içinde ila yüz }'ll sürecek olan yogun çabalann gösterilmesi gerek mekteydi. Soy, curia ve kabilelerden yönetme erkinin aha nıası; bu iktidarın yeni kuruluşlara aktarılması, katlanıl ması gereken bir fedak6.rlıktı. Böylesine bir değişimin olabilmesi için, toplumun, artık karşı karşıya bulunduğu gelişme düzeyindeki olanak ve koşullannın zorlamasıyla yeni yönetim biçimini oluşturmakıa soy'lann yetergiz .k& laca�nı kesinlikle görmesi, buna inanması gerekiyordu. Bu sorun, barbarlık yaşantl.sından çıkıp çıkamama, ya da uy garlık aşamasına geçip geçernernek sorunu olarak insa:ılt ğın önüne dikilmiş bulunuyordu. Yenı toplumsal örgütlen me sisteminin kurulması gelecek bölümüroüzün konusu olacak.
XIII. BÖLÜM
ROMA SIYASAL TOPLUMUNUN KURUMLAŞMASI Roma askeri demokrasisinin altıncı reisi olan Servius Tullius, bilinebildiği kadarki kesinliği ile, Romulus'un ölü münden yüz otuz üç yıl sonra bu görevin başına geçmiş tir.ı Buna göre, göreve başlama tarihi M.Ö. 576 yılıdır. Ro
.
malılar siyasal sistemlerinin kuruluşunu, her şeyden çok, bu büyük adama borçludurlar. Burada, yeni sist�min baş lıca özellikleri ile, yeni sisteme geçişi zorunlu kılan bazı ne denlere değinmekle yetineceğiz. · Romulus'un gününden Servius Tullius'a kadar Roma toplumJ.Ulda iki sınıf oluşmuştur: populus_sınıfı v.�..PJ�b sı::..-nıfı. Her iki sınıfın üyeleri de özgür kişilerdi ve her iki sınıfın üyeleri · de orduya girebiliyorlardı. Fakat soy'lara, cu ria'lara ve kabiieiere üye olabileruet 'yalnızca populus sını fından olanlardı. Diğer yandan pleb sınıfından olanlar hiç bir soy'a, curia'ya ve kabileye üye olamıyor; bunun sonucu ---.
- · ·· - -
-�--
. olarak da, yönetimin dışında kalıyorlardı.2 Kamu görevleri-
1 ) - Dionysos, iv,
1.
2 ) Niebuhr şöyle diyor: •Özgür ve çok kalabalık bir nüfus kesimi
olan .Pieblerin varlığı Ancus'un haklmiyet günlerine kadrır gerilere uzanmakta: fı:ıkı:ıt Servius'un gününden önce, hirbirler:yle bağıntı kur mr:mış bir yığın görünümü taşımaktaydı.• - ·History of Rome,• 1 . c.,. i, 315.
ROMA SIYASAL TOPLUMUNUN KURUMLAŞMASI .
.
71
ne, comitia curiata'ya giremezler, soy'ların kuttörenlerine kaiııamazlardı. Servius 'zamanında, tam olmasa da, hemen hemen populus sınıfının nüfusuna erişmişlerdi. Askerlik görevinde bulunurlardıı aile reisi ve mülkiyet sahibiydi ler; bu nedenle, Roma'nın esenlik ve geleceği ister istemez, kendilerini de etkiliyor ve ilgilendiriyordu. Fakat, yönetim planı onları yönetimin dışında tutuyordu. Daha önce gör düğümüz gibi, soy toplumunun kurumlan içinde yönetim le ilişki kurabilmek, yalnızca toplumun benimsediği bir soy'a üye olmakla mümkündü. Pleb'lerin ise hiçbir soy'la ilişkileri yoktu. Bu denli kalabalık bir nüfus kesiminin içinde bulunduğu bu durum, toplum için gitgida tehlikeli olmaya başlıyordu. Soy toplumu içinde durumlanru dü zeltmenin hiçbir olanağı bulunmadıjından, bu sınıf için, soy toplumuna son vermek ve yerine siyasal toplumu ge tirmek daha yararlı görünüyordu. Bunlann bu durumuna . bir çare bulunmamış olsaydı açıktır ki, Roma toplumunun dokusu paramparça olacaktı. Bu durum Romulus'un zamanında başlamış, Numa Pompilius devrinde yeniden can landırılmış, Servius Tullius devrinde ise tamamlanmıştır. Gerek pleb'lerin ve gerekse pcıtrici'lerin kökenieri ve aralarındaki ilişkiler uzun uzun ve çeşitli tartışmalara ko nu olmuş; fakat bu tartışmalardan hiçbir sonuca, hiçbir görüş birlljine ulaşılamamıştır. Bu sorunların her biri ile ilişkili olarak bazı öneriler ileri sürülebilir. ·
·
Kişinin pleb olmasının nedeni, bir soy'un; · yani, bir curia ve kabile içinde örgütlenmiş bir soy topluluğunun üyesi olam�yışıydı. Roma'nın kuruluşundan önceki ve son raki sarsıntı ve huzursuzluklarla· dolu günlerde, doğduk lan soy topluluklanndan uzak düşmüş kimselerin ne denli küçük sayılarda kalmış olabileceklerini kastirmek güç olmasa gerektir. Yeni kente, yakın yerlerdeki kabilelerden gelip yerleşen serüvenciler, savaşlarda tutsak düşüp daha sonra özgürlüklerini kazanmış kimseler, Roma'ya göçe zorlanan soy'larta birlikte gelen fakat o soy'lann da üyell jlni kazanamamış bulunan kimseler çok geçmeden böyle
72
.
ESKI TOPLUM
bir sınıfın ortaya çıkınasma neden olmuşlardır. Aynca. her kabileyi yüz soy'luk bir topluluk olarak örgütlerken, soy'ların artıklan ve öngörülen nüfusa ertştirilemiyen soy lar da dışarda tutulm.uşlardı. Bu herhangi bir soy ile bağ· lantısı olmayan 1dmselere ve artık-soy parçalarmm içinde kalmış kimselere curia'lara girme hakkı tanınmamışiı. Buı:ıiar, yeni doğumlar nedeniyle kısa zamarida artmış; bu yük ve, çoğalan bir smıf ohişturmuşlardı. Roma pleb'leri işte buiılardı. Bu kimseler soy örgütlenmesine ·dayanan top lum yapısmm dışmda bırakılmışlardı. Lu6ere'lerin; yani, üçüncü Roma kabilesinin senatörlertne ·Küçük Soyların Babalan denmesinden açıkca anlaşılacağı üzere, eski soy topluhiklannın bile tam bir eşitlikle Roma -toplumuna gir meleri istenmemiştir. Kendileri için saptanan soy sayısını aşmayan bir topluluk olarak üçüncü ve son kabile de Ro ma toplumuna alınınt:a, topluma girmenin olanaklan bü tünüyle sona ermiş oldu. Bu olaydan sonra, pleb smıfı nü· fusca daha da büyük bir hızla artmaya başlamıştır. Nie buhr, pleb smıfmm varlığım Ancus'uiı zamanma kadar eskilere götürmektedir.:ı Niebtihr'un ileri sürdüğü savlar dan biri de, patrici'lerin evlerindeki client'lertn (yanaşma lann) pleb'lerden sayılmaması gerektiğidir.t Niebuhr bu görüşüyle, Dionysos'tans · da Plutarkhos'tan& da aynlmak tadır. Patron ve yanaşma ilişkilerinin varlığına dair kanıt lar birçok razarca Romulus'un zamanına kadar gerilere ..
·
·
3) •History of Rome.• i, 315. . 4) •(Roma'da oturan ve yurttaşlık hakkına sahip ohnadıkları Için Romalı bir koruyucuya ihtiyajları olan -ç.) client'ler pleb topluıuaun. dan apayrı bir ,topluluktu; onların dışındaydı, ve, son dönemlere ka dar ·da pleb'lerle kaynaşmamışlardı. Kölelik bağlarının, kısmen patron' larının ailelerinin güçsüzleşmesl, ktsmen de tüm ulusun özgürlük yö nünde Ilerlemesi sayesinde zayıf kaldığı dönemde de durumun böyle olduğu bu tarihin son dönemlerinde açıkça görülmektedir• - •History of Rome •• ı. 315. 5) Dionysos, il, 8. 6) Plutarkhos, •vıt. Rom.,• xııı. 16.
ROMA SIYASAL TOPLUMUNUN KURUMLAŞMASI
73
götürülmekte; Suetonius ise bu ilişkilerin Romulus zama nmda bile var olması gerektiğini savunmaktadır.? Böyle bir kuruma duyulan gereksinmenin nedeni soy üyeliği statü sünden yoksun oldutu için, kendilerine ait dinsel kuttören. leri yapabilme olanatından, kişiliklerini ve malvarlıklannı koruma hakkından yoksun durumda bırakılmış. bir sımfm ortaya çıkmış bulunmasıydı. Bir soyun üyesi olan kimseler bu himayelerden ya da ayrıcalıklardan yoksun düşünüle mezdi. Soy üyesi olan bir klmsonln başka bir soy'dan biri nin yanında çalışması onursuzluk sayılır; soy görenekleri ne ve yükümlülüklerine ters düşülmüş olurdu. Bir soy'un üyesi olmayanlar, ya da blr başka deyişle, pleb sınıfı ise, kendilerine bu tür efendi arayacak, yanaşmalık yapacak kimselerden oluşmaktaydı. Belirtilen nedenlerle, bu yanaş malar Cclients) populus CRoma Halkı -çJ içinde yer al mamaktaydı. Na var kl, Roma tarfpiyle ilgili sorunlardaki bilgisi ve aj'ırlıA'ı ne olursa olsun. Niebuhr'un görüşlerinin tersine, yanaşmalar pleb sınıfının içinde yer alıyordu. İkinci sorun, son derece güç bir sorundu: patrici sını fının kökeni ve kapsamı - bu sınıfın Roma Senatosunun ku rumlaşmasıyla mı ortaya çıktıj'ı; sınıf üyeliğinin senatör
ler, çocuklan ve onların soygeliminden inenlerle sınırlan d.ırılıp smırlandınlmadığı; ve, pleb'lerin dışmda kalan tüm populus'un bu sınıfta yer alıp almadıA'ı. Modem yazariann en seçkinleri tüm populus'un patrtci olduj'unu ileri sür mektedir. Roma tarihi sorunlannda kuşkusuz başta ge len biri olan Niebuhr da bu görüştedir.s Long, Schmitz ve �iA'erlert de bu görüşü geliştirmişlerdir.• Fakat dayandı� lan nedenler yeterli
görünmemektedir.
BelirtildiA-i
gibi,
patrici sınıfının da, pleb sınıfının da varlıA'ı Romulus'un zamanma dek uzanmaktadır.ıo Soy örgütleri içinde topla-
7) •Vlt. Tiberlus, • böl. 1 . 8) • History of Rome•, ı , 256, 450. 9) Smith, •Die.•, Soy, Patrlcl ve Pleb maddeleri. 10) Dlonysos ll, 8; Plutarkhos, •VIt. Rom.,• xlll.
ESKI TOPLUM
74
nan nüfusu� tamamından oluşan populus'un hepsi de pat net olmuş olsaydı, daha en eski günlerden beri iki sınıf arasındaki farklılığın nominaı bir farklılık olduğunu, o za manlar pleb sınıfının nüfus bakımından önemsiz denecek k&ciar az olduğunu kabul etmek gerekecektir. Kaldı ki, Çi.. çero ve Livy'nin söylediklerini bu görüşle bağdaştırmak güçtür. Gerçekten, Dionysos patnci sınıfının kuruluşunun senatodan daha eski olduğunu; bu sınıfın, do�uştan seçkin olanlardan, servet ve yetenekleri yönünden önde gelen kim selerden meydana geldiğini; tarihsel soy'lardan bile olsar lar, doğuştan kökeni belirsiz olan kimselerle yoksullarm bu sınıfa giremediklerini yazmB.ktadır.ıı Patrici sınıfının sanatoyla bağlantısı olmayan kimselerden oluştuğu kabul
edilecek olursa, çeşitli soylarda patrici sınıfının üyesi sa yılmayan pek çok kimsenin kaldı�ı görülecektir. Çiçero, yalnızca, senatörlerle çocuklannın patrici sınıfından ol duklarını söylemekte; bunlardan başka kimselerin de patnci sınıfı içinde yer alıp. almadıklanna değinmemekte dir. Romulus'un sanatoyu kurmasıyla ilgili olarak ise, en seçkinlerin sanatoya girdi�ini, Romulus'un senar toya çok büyük saygı beslecli�ini, senatörlere baba. çocuklanna ise patnci denilmesini istediğini belirt mektedir.ı2 Babalar (patresJ sözcü�nü Romalılar bile de ğişik anlamlandırmışlarsa da, patres temeline dayanan bir sınıfın patrici adım ·aımış olması bu sınıfın sanatoyla bir bağınıısı bulundu�nu göstermektedir. Her senatör, işin gereği, bir soy'u temsil ettiği; üç yüz senatör, toplumsal düzende kendilerine yer verilmiş soy'lan temsil ettiği için, bu durum bütüİı soy üyelerinin patrici olamayacaklannı göstermektedir. Çünkü, bu durumdan açıkça anlaşılıyor ki, seçkin sayılanlar tüm soy üyeleri değil, yalnızca, s,oyun temsilcisi olan senatörler, onlann çocuklan ve onlann soy-
1 1 ) A g y., i1, 8. 1 2) •De Rep.,• il, 1 2.
ROMA SIYASAL TOPLUMUNUN KURUMLAŞMASI,
75
çizgisinden gelen kimselerdı.ıa Bu konuda Livy de çok açık konuşm�ta.dır. Senatôrlere görevlerinin çok yüce sayıl ması nedeniyle ·babalar dendliini; çocuklannın ve onlann kendi soyçizgisinden gelenlerin patrici sınıfım oluşturduk larını açıkca belirtmektedir. R4Jges Cprenslerl döneminde olduğu kadar, cumhuriyet döneminde de, yönetim bazı kimselere patrtci olma hakkı tammıştır. Fakat sanatörlük ve yönetirnce patrici s�ına alınmanın dışında, patrtcı olmanın başka hiçbir y9lu ve olanatı olmamıştır. Çok ola sıdır ki, senato kurulduğu zaman senatoya girerneyen çok sayıda kimseye, yasayla, senatörlere eşit bir konum Crüt bel olan patrict'lik tanınmıştır. Fakat bunlar, yalnızca ÜQ yüz soydaki kimselerden; yani Popuıua Romanus (Roma Halkıl içinde yer alan kimselerden ibaret kalmışlardır. Gene çok olasıdır ki, soy'ların reislerine, Romulus'tan önce de, bu görevin ataerkil nitelikte oluşunu anlatmak için babalar denmekte; reislik görevi çocuklara ve kişinin . kendi öz soyçizgisinden gelenlere de toplulukça kabulle nilmiş bir seçkinlik konumu kazandırmaktaydı. Ama bu konuda dolaysız bir kanıttan yoksunuz. Durumun böyle olduğunu ve senato kurulduğunda önemli reisierin hepsi nin sanatoya giremediğini; aynca, sanatoda yer açıldığın da, bu yerlere soy'ca değ�rine göre adam seçildiğini ka bul edecek olursak. patrici sınıfının oluşumunun senato dan daha önceleri de belirli bir tamele sahip bulunduğunu ileri sürebiliriz. Çiçero'nun söylediklerini, yani Romulus'un senatörlere zaten reisler için bir onur adlandırması olan babalar adının verilmesini isteyişinl de ancak böyle bir varsayıma dayanarak açıklayabiliriz.· Bu varsayıma daya narak, senatodan ayn, dar bir patrici'ler topluluğunun or taya çıkışını da a.çıklayabilmekteyiz. Ama, tüm soy'lanil üyelerinin patrtci olabileceklerini kanıtlamak için bu da yetmemektedir. Senatörlerle ilgili olarak, çocuklarının ve senatOrlerin soyçizgisinden gelen kimselerin patrtci sayıl·
1 3) Llvy, 1,
8.
76
ESKI TOPLUM
dıklan ise, kesinlikle ifade edilmektedir. Aynı şeyi Pater eulus da ifade etmektedir.t' Bütün bunlardan ortaya çıkan gerçek, sadece patrici� lerden, ya da sadece pleb'lerden oluşmuş soy'lardan söz etmenin doğru olmayacağıdır. Ama, bazı soylarda bazı ai leler patrici; diğer bazılarında ise, bazı aileler hep pleb ol muşlardır. Fakat bu konuda da bir belirsizlik vardır. Fa bian soy'undaki yetişkin üyelerin hepsi patrici idi,ı5 Bu durum, Fabian soy'unun üyelerinin hepsinin geçmiş ata lannın senatörlerden geldiğini gösterebilmeleri ile; ya da bu soy'daki bütün ailelerin atalarının geçmişte bir yasa ile patrict ko.numuna yükseltilmiş olmalan ile açıklanabilir. Kuşkusuz, birçok soy'larda patrici aileler vardı. Daha son raki dönemlerde ise, aynı soy topluluklannda hem patrtci. hem de pleb aileler bulunmuştur. Nitekim, daha önce ad larından sözedilen Claudii ve Marcelli ailelerinin her iki Si de Claudia soy'undandı. Fakat sadece· Claudii ailesi pat nci sınıfındandı. Unutulmamalıdır ki, Servius Tullius'un zamanından önce Romalılar iki sınıfa aynlıyorlardı. popu lus sınıfı ve pleb sınıfı. Fakat Tullius'tan ve özellikle Llei nian yasa düzenlemelerinden CM.Ö. 367) sonra devlet gö revleri, birbirinden aristokrat ve avam diye ayrılabilecek tüm özgür Roma insanlannın oluşturdu� her iki siyasal sınıf üyelerine açık kılınmıştır. Aristokrat sınıfında sena törler, çocukları, ve kendi öz soyçizgisinden gelenler, kon lüller, praetor'lar, curule aeclile denen devlet müteahhit leri ve bu kimselerin çocuklan ile onların öz soyçizgilerin den gelenler yer almaktaydı. Avam sınıfından olanlar ise şimdi Roma yurttaşıydılar. Soy örgüllenmesine dayanan eski toplumsal sistem çökmekteydi; eski toplumsal tabaka laşmayı yaratan ve yaşatan koşullar kalmamıştı. Eski dö nemlerde populus üyesi sayılan kimseleri pleb bile sayma olanağı yokken, son dönemlerde bu kimselerin patrici smı-
14) Velleus Paterculus, 1 , 8. 15) Llvy, ll, 49.
77
ROMA SIYASAL TOPLUMUNUN KURUMLAŞMASI
fına bile girmeden, aristokrasiye geçebildikleri görülmüş tür. Claudii'ler atalarının Romulus zamanında sanatör ya pılan Appius Claudius'a kadar
uzandığını. gösterebiliyor
lardı. Marcelli'ler ise, Niebuhr'un belirttiği gibi,
•ün ve
onur yönünden Apii'lere eş durumda oldukları ve topluma kazandırdıkları yönünden de
(onlardan -çJ hiç de geri
kalmadıkları halde,. ıs atalarını Appius'a, ya da bir başka sanatöre kadar götüremiyorlardı. Bu yaklaşım, Marcelli' lerin uygunsuz bir evlilik nedeniyle soyluluklarını yitirmiş olmaları gerektiğini ileri süren Niebuhr'un olası görünme
da,
yen bu savına muhtaç olmadan
Marcelli'lerin durumu
nu açıklayabilmemizi sağlamaktadır.n
Patrici sınıfının kalabalık bir sınıf olması doğaldı. Ço ğu kez, üç yüzü aşkın sanatörleri vardı. Sanatörlük yeri açıldığında hemen seçim yapılır; yeni yeni aileler olurdu. Böylece, bu aileler ve cukları,
vb.,
patrici
patrict
çocukları. çocuklarının ço
sınıfını kalabalıklaştırınış
Ayrıca, devlet kararnameleri ile
patrict
olurlardı.
yapılanları da bu- .
na katmak gerekmekteydi.ts Bu fark, ilk günlercia pek bü yük bir önem taşımamışsa da servet, nüfus. ve Roma'nın gücü arttıkça bu farklılığın da önemi artmış; Roma toplu munun yapısını değiştirecek bir nitelik kazanmıştı. Roma'
nın soy'a dayanan toplum yapısına ayrıcalıklı bir sınıfın dahil
edilmesi o sıralarda pek de anlaşılmamışa benze
mektedir. Bu ayrıcalıklı sınıfın toplum yapısına sokulma sının, Roma halkının gelecekteki günlerine yarardan çok zarar verdiği de düşünülmelidir. Yeni siyasal sisteme geçilince, soy'lar yönetim örgüt lenmesi olarak
taşıdıkları önemi yitirmişler;
populus
pleb'ler arasında bir ayrım kalmamış;t9 fakat eski
ile
örgüt
lenmenin ve ayrımın gölgesi cumhuriyet dönemine kadar 1 6) • History of Rome,• ı, 246. 1 7) A.g.y., 1, 246. 1 8) Livy,, iv, 4.
19) Livy
••
lv, 51 .
ESKI TOPLUM
78 varlığını
'ş
sürdürmü tür.
nİ
Ye
siyasal
sistemde
pleb'ler
Roma yurttaşlan olmuşlar, fakat avam düzeyine inmişler di; bir soy'a üye ol�a. ya da bütün soy'ların dışmda kalmış olmanın, eskisi gibi önemi de kalmamıştı. Daha önceleri de belirtildiği gibi, Romulus'tan Servius Tullius'a kadar Roma toplumsal
örgütlenmesi
bildiğimiz
soy örgütlenmesiydi ve ülke-toprağı ile mülkiyet temelleri ne dayanmaktan uzaktı. O dönemde Roma toplumu yal nızca bir insan topluluğuydu. Bu topluluklar soy'lar,
cu
ria'lar ve kabileler olarak örgütlenmiş bulunuyorlardı. Hal kın yönetimle kurduğu ilişki hAla bu organik birimler ara cılığı ile oluyordu. İçinde bulunduklan durum, ·· Salon'dan önceki Atınalıların durumuna çok benziyordu. Fakat es ki reisler kurulu yerine senatoyu; eski halk meclisi yerine
comitia curiata'yı
görevleri de
kurmuşlar; ayrıca, rabiplik ve yargıçlık
olan bir askeri" komutan seçmeye başlamış
lardı. Üç ayrı kuvvetten oluşan bir yönetim kurduktan sonra, teii}el gereksinmeleri açısından bunlar arasında bir eşgüdüm sağlamışlar, üç kabilenin kaynaşması ile bir ulus oluşturmuşlar; böylece, o zamana gelinceye dek Latin ka hilelerine oranla daha gelişkin ve noksansız bir yönetim örgütüne kavuşmuşlardı. Bununla beraber, yanaşma-pat ren · ilişkisi içine girmeyenlerden oluşan ve yönetirnde ye ri olmayan, dinsel ayrıcalıklardan yoksun bulunan kala� balık bir sınıfın ortaya çıkmasını önleyememişlerdi. Teh like yaratacak bir sınıf olmasalar bile, daha, ortaya çıktık lan ilk günlerden itibaren yurttaşlıktan* yoksun tutulma lan; yönetime katılamamaları toplum için sağlıksız bir du rumdu. Ayrıca, o zamana kadar hiç karşılaşmadıklan bo yutlarda yeni bir sorun olan kent
(site)
yönetimi · soru-
* Morgan'ın burada kullandığı yurttilŞlık (citlzenship) sözcüğü, dev öncesi yönetim sırasındaki Roma kent topluluğunun içinde yer alan soy'lardan birinin üy.:sl olma statüsünü ifade ediyor. Türkçede •yurt taş .. diye karşılamak pek yeterli olmadığı için, bu hatırlatma yararlı ola bilir diye düşündüm. -ç, let
ROMA SIYASAL TOPLUMUNUN KURUM LAŞMASI
7f)
ortaya çıkmış; kent işleri ve sorunları için özel bir ör gütlenmeye gitmek_ gerekmişti. Düşünen, düşünmesini bi- . len kimseler için, bu gelişmelerin, bu yeni sorunların ağır lığı nedeniyle, yeni bir yönetim biçiminin oluşturulması sorunu gitgide büyüyen, gitgida ağırlık kazanan bir so run olmaya başlamıştı. Nüfusun ve servetin artması , çıkar çatışmalarının ortaya çıkması ve toplum yönetiminin git gide güçleşmesi, denebilir ki, Roma toplumunun o zamana kadarki soy örgütlenmesinin · dar çerçevesi içinde artık yaşayamayacağını açıkça göstermiş bulunuyordu. Böyle bir yargıya varmak, Romalıların giriştikleri, sınadıkları bazı önlemleri ve düzenlemeleri açıklayabilmemiz için de ge rekli görünmektedir.
nu
Romulus'un ardılı (halefil olan Numa bu duruma kar şı tepkide bulunan ilk kişi olmuş; büyüyen ve güçlenen ye ni toplumun bir toplumsal sistemin temeli olarak soy'lara dayanamayacağının artık anlaşılmış bulunduğunu göster miştir. Numa, tıpkı Theseus'un yaptığı gibi, halkı zenaat larına ve mesleklerine göre sekize ayırarak soy'ların daral tıcı çemberinden kurtulmak istemiştir.2o Bu açıklamayla tlgili olarak öndegelen otoritelerden sayılabilecek Plutark hos halkın mesleklerine göre ayrılmasının Numa'nın ge tirdiği kurumların en hayranlık vericisi olduğunu söyle mekte; ayrıca, bundaki amacın Latinlerle Sabineler arasın daki uzaklığı gidermek; yeni bir toplumsal farklılaşma aracılığı ile, onlara adlarını bile unutturup bu iki kabilenin halkını birbiriyle kaynaştırmak olduğunu belirtmekte dir. Fakat, oluşturduğu bu sınıflara soy'ların sahip olduk ları yetkileri kazandıramadığı için, alınan bu önlemler, Theseus'unkiler gibi ve tıpkı onun önlemlerinin başarısız lığındakine benzeyen nedenlerle başans1z kalmıştır. Plu tarkhos'tan öğrendiğimize göre, bu lancaların (guildl her birinin ayrı yönetim kurulları, ayrı odaları (halil , dinsel edimleri ve törenleri vardı. Attika ve Roma'da aynı neden20) Plutarkhos, •Vit. Numa.,• xv:ı, 20.
ESKI TOPLUM
80
lerle ve aynı yollarla yapılan bu denemelerle ilgili söz ko nusu bilgilerin
(kaynakların)
varlığı,
bu iki denemenin
Attika ve Roma'da gerçekten yaşandığını göstermektedir. Yeni sistemi Servius Tullius kurmuş;
daha sonralan
gelişmelerin niteliğine göre bu sistem bazı değişimler ge çirmişse de, sisteme oldukça kalıcı temeller kazandırmış tır. Tullius'un dönemi döneminin
(yaklaşık
CM.Ö. 5961
hemen
M.Ö. 576-5331 , sonrasına.
Salon'un
Cleisthenes'in
CM.Ö. 509) döneminin ise az öncesine denk gelmektedir. Servius Tullius'a atfedilen ve kuşkusuz Salon'un dli zenlemelerinden esinlenen bu yasa düzenlemelerinin, M.Ö.
509 yılında cumhuriyet kurulduğunda söz konusu sistem fiilen yürürlükte bulunduğuna göre, gerçekten de o sıralar yapılmış olması gerekmektedir. Kaldı ki, önemli birçok baş ka önlem ve düzenlemeler nasıl başkalarına atfediliyorsa, yeni
siyasal sistemin
kurulması da Tullius'a
atfedilmiş
olabilir. Ne var ki, bütün bu düzenlemeleri gerçekleştiren ünlü kişiler, aslında, kendilerinden öncekilerin çaba ve de neyimlerin! görebildikleri, toplumda zaten olgunlaşma nok tasına gelmiş bulunan gelişimierin baskısını duyabildikle ri; yaptıklan yasa düzenlemeleri ile bunların hissettirdiği gerekirlikleri yerine getirmek için harekete geçtikleri ve bunu başaral;>ildikleri için önem kazanmışlardır. Ülke-top rağı ve özel mülkiyet temeline dayana..n siyasal topluma ge çişi gerektiren ve soy örgütlenmesini geçersizleştiren önem li üç değişim şunlardı: birincisi, soy'ların yerine insanların servet durumlarını temel
alan sınıfların oluşması ve bunla
rın kurumlaştırılması; ikincisi, soy'lar kurulu olan comitia curiata'nın yerine yeni halk meclisi olan comitia centuriata' nın kurulması ve yetkinin bu sonuncusuna geçmesi; üçün cüsü,
kentin yönetirnce dört ayrı birime ayrılması, bunla
rın Roma kent yönetiminin egemenlik alanı birimleri sa yılması, buralarda yerleşip malvarlıklarını
bu_ yönetim
yaşayanların birimlerine
kendilerini
ve
kaydettirmeleri
zorunluluğunun getirilmesi. Tullius, kuşkusuz Salon'un düzgnlemelerini biliyordu.
ROMA SIYASAL TOPLUMUNUN KURUMLAŞMASI
· 81
Bu nedenle ona öykünerek, halkı servetlerinin Q.erecesine göre beş sınıfa ayırınış; bunun sonucunda da, değişik soy' lardaki en zengin kimseleri aynı toplumsal sınıf içinde bir araya getirmişti.lt Bu sınıfların her biri daha sonra, fiilen kaç kişiyi kapsadıkianna bakılmaksızın, yüz kişilik grup lar. olarak örgütlendirilmiş; comitia'da her centuna'ya (yüz kişilik gruplar) bir oy hakkı tanınmıetır. Her sınıfın fiilen aahip oldutu iktidar ise, bunların her birine ayrılan cerı ıurta'ların sayısına göre bellrlenmlştlr. Örneğin, birinci sı
nıfa sekiz centurta kurma ve comttta'da da sekiz oy kullan ma hakkı tanınmıştır. İkinci sınıfa yirmi centuria ayrılmış, zanaatkArların 1kl centurta'sı da bunlara katılmış, böylece Jlrml lkl oy hakkı kazanmıştır. Üçüncü sınıf yirmi centu
na olmuştur. Dördüncü sınıfa da yirmi centuria ayrılmış, borucular ve davulcuların da katılması ile yirmi iki cen turla olmuş; comitia centuriata'da yirmi iki oy hakkı ka
zanmıştır. Beşinci sınıf ise otuz centurta'lıktı ve otuz oy kullanıyordu. Ayrıca bunlara ek olarak on sekiz centurla'
lık süvariler vardı, oyları on sekiz 'taneydi. Bu sınıfiara ek olarak Dionyst>s bir centurta'lık ve bir oy'luk bir sınıf daha bulunduğunu söylemektedir.
Bu sınıf,
mülkiyetsizleri, ya
da beşinci sınıfa girmek için yasanın gerekli gördüğü öl çünün altında malvarlı�na sahip kimseleri kapsamaktay dı. Bunlar vergi vermedikleri gibi, askerlik de yagmazlar dı.ıı:ı Süvarilerfe birlik�e altı sınıf içindeki centuria'lann ta mamı, Dionysos'a göre, yüz doksan üeü bulmaktaydı.ts Liry, ilk beş · sınıftaki düzenli centuria'lann sayısı konu sunda Dionysos'la aynı görüşü paylaşmakta, fakat altıncı sınıfın ayrı bir sınıf olmayıp, bunların beşinci sınıf içinde
yer aldıklarını, ya da beşinci sınıfa ilişik olduklannı söy lemektedir. Ayrıca, borucuların iki değil, üç sınıf olduk-
21) Birinci sınıf Için malvarlı!)l sınıflandırması 100.000 uses (vergi birimi); ikinet sınıf Için. 75.000; üçüncü sınıf için 50.000; dördüncü sınıf Için 25.000; beşlnçl sınıf Için de 1 1 .000 asses ldl. ·- Llvy, 1, 43. 22) Dlonysos, lv, 20. 23) A.g.y., lv, 1 6, 17, 18,
ESKI TOPLUM
82
lannı ileri sürmekte; centuria'lann toplam sayısının Di onysos'un söylediğinden bir fazla olduğunu savunmakta dır.24 Çiçero doksan altı centuria'nın bir azınlık olduğunu. her iki ifadenin de doÇu bulunabileceğini ileri sürmek tedir.2ıs Her sınıfıakl centuria'lar erginler ve gençler diye ikiye ayrılmakta; erginler centuria'sı elli beş yaşından bü. yüklerden oluşmakta, gençlerinki ise on yedi ile elli be' yaş arasındakileri kapsamaktaydı. Erginler asker olarak kentin savunmasında, gençler ise ülke-dışı yerlerde görev lendirilmekteydi.26 Her sınıfın zırhlı savaş giysileri vardı. ama ayrı ayrıydı.27 Hemen anlaşılaca� . üzere, halk meclisinin yönetimin eylemleri üzerindeki olanak ölçüsündaki etkinliği, daha çok, birinci sınıfın üyeleri ile, atlılar sınıfının üyeleri için söz konusuydu. Bunlar doksan sekiz oy ediyor ve çoğunluğu el lerinde tutuyorlardı. Tıpkı comitia �uriata'da her curia'nın kullanacağı oyu . önce kendi içinde yaptığı tartışmalardan sonra kararlaştırması gibi, comitia centuriata'da da her centuria oyunu ne yönde kullanacağını kararlaştırmak ü,zere önce kendi içinde görüşüp tartışma yapıyordu. Ka " mu sorunlarına ilişkin oylamalarda önce atlılar sınıfı oy kullanır, sonra birinci sınıf oy kullanırdı.2S Bu ikisi bir ko nuda anlaşınca, sorun karara bağlanmış olurdu. O zaman, diğer sınıflar oylamaya bile çağrılmazdı. Fakat atlılar sı nıfı ile birinci sınıf oylanan konuda anlaşamamışlarsa, ikinci sınıftaki centuria'lara. oy kullanmalan için çağnda bulunulurdu; bu durum, oylamada yandaş ya da karşıt bir çoğunluk elde edilineeye kadar devam ederdi. Bu dönemin bir özelliği de, daha önceleri comitia cu-
llvy, 1, 43. •De Rep.,• ll, 20. Dlonysos, lv, 16. llvy, ı. 43.. llvy, ı, 43; Fakat Dlonysos, atlıları (equltes) birinci sınıf ola rak belirtmekte, önce bu sınıfın adının okunduöunu slSylemektedlr. Dlonysos, lv, 20. 24) 25) 26) 27) 28)
ROMA SIYASAL TOPLUMUNUN KURUMLAŞMASI
83
rfcıta'nın elindeki yetkllerin zamanla comiticı centuricıtcı' J& devredllmealnden sonra bunlann bazı belirli konularda pnltlemlt olmasıydı. Senatonun aday gösterdiıt kimseler den, bütün aubaylan ve yOneticileri comitia centuriata se çerdl. Senatonun hazırladı�ı yasa önerilerini kabul ya da red yetkisi de bu komltenindi. Comitia centuriata'mn onayı olmadan hiçbir yasa yürürlüle giremezdi. Senatonun iste ml üzerine, var olan yasalardan gerekli görüleni yürür lükton IlAnı
kaldırılabillrdi.
kararının da
Senatonun
comttta
istemi
üzerine, savaş
centurtata'dan
alınması
ge
rekirdi. Savaşa son verme kararını ise senato kendi ba tına alab1lird1. Ölüm cezasını gerektiren her dava, devle tin en yüce yargı kurulu sayıldı�! için, bu kurula götürüle bilmekteydi. Comitia centuriata'nın yetkileri,
ve
iktidan
gerçek bir iktidardı, ama ktsıtlıydı, mali konularda dene tim yetkisi hiç yoktu. Ayrıca, atlılar sınıfı ile birlikte bi rinci sınıfın üyeleri rahatça çoğunluğu ellerinde tutuyor lardı. Bunlar ise, patrici'ler ve bir de en zengin kimselerdi.
Devletin yönetimi bu nedenle sayısal çoğunluğun değil, ·özel mülkiyetın denetimindeydi. Bununla. beraber, zaman geçtik çe, sistemin eşitlikçi olmayan yanlannın en alır ve en olum
suz etkilerini · hafifletmek üzere bazı özel yasalar da. çıka rılmış bulunuyordu.
Comitia Centuricıta yılda bir kez, yönetim görevlileri
ile subayların seçilmesi için, Ca.mpus Martius'da toplanır dı. Diğer toplantılar ise kamusal bir gereksinme oldukça yapılırdı. Centurtcı'lar içinde ve
başlarındaki
subaylarla
birlikte kendi sınıflarıncia toplanan halk bir ordu Cexerci tusl kuruluşu biçiminde de örgütlenmiş bulunuyordu. Cen turia'la.rın ve sınıflarm amacı, sivil
örgütlenmenin yanı
sıra, askeri örgütlenmeyi de kendi yapıları içinde gerçek leştirmekti. Servius Tullius zamanındaki ilk askerlik yok lamasında Ca.mpus Martius'da seksen bin silahlı yurttaş asker -herkes kendi centuria'sı, her centuricı kendi sınıfı, her sınıf da kendine ayrılan yerde, ayrı ayrı· kendi giysileri içinde- toplanmıştı. n Her centuna üyesi artık Roma yurt.-
�SKI TOPLUM
84
' taşı sayılıyordu ve bu durum yeni siyasal sistemin sağla dığı en önemli yenilik oluyordu. Cumhuriyet dönemi bo yunca comitta'yı toplantıya çağırma yetkisi konsüllere, onlar olmadığı zaman ise (Roma'nın yüksek memurlannın ikincisi olan -,-ç.J praetor'a aitti. Toplantıya ise comitta• nın toplanmasını kim, hangisi istemişse, her seferinde o başkanlık · ederdi. Daha gelişkin bir toplum düzeninin üyeleri old� muz için, böyle bir yönetim bugün bize basit ve kaba görü nebilir. Fakat yetersiz ve gelişima köstek olmaya başlamıo bulunan kendinden bir önceki soy toplumuna göre bu ye ni düzenin belirli bir derecede ilerleme sayılması gerektiği açıktır. Yeni sistemin yönetimi altında Roma dünyanın en gelişkin, en ileri toplumu olmuştur. Toplumda komuta edi ci duruma gelen mülkiyet, toplumu biçimlendirmeye · baş lamıştı. Aynı mülkiyet kurumu aristokrasinin ve toplumsal ayncalıklann önem kazanmasına yol açmış; halkın yöne tim üzerindeki denetimine büyük . ölçüde son verip, bu de netimi mülkiyetiilere devretmiştir. Bu hareket, soy örgüt lenmesine dayanan toplumu kendisinin doğal olarak geliş tiği yönün tam tersi yönde bir gelişmeye itmeye başlamış tır. Yönetim kurumlarına doluşan - bu yeni aristokrat ve ayrıcalıklı öğelere karşı Roma'nın pleb sınıfı bütün bir cumhuriyet döneminde mücadele etmiş ve zaman zaman, bazı· başanlar da kazanmıştır, Fakat üst sınınann sahip oldukları patrici ayrıcalıklan . ve mülkiyet, pleb'lerin tem sil ettiği çok daha akla yakın ve değerli olan hak ve ayrı calıklarda eşitlik doktrini karşısında çok daha büyük güce sahipti. Daha o zamanlar bile, ayrıcalıklı bir sınıtın bu ay rıcalıklı konumuna katlanmak Roma toplumu için çekil mez bir yük halini almış bulunuyordu. Kendince yurtsever bir Roma soylusu olan Çiçero , yö netimde denetimi azınlığın eline vere,n }?u •mertebelendir-
dır.
29) Llvy, 1, 44; Dlon)'soa bu sayının lv, 22.
-
84.700
olduOunu yazmııkta
ROMA SIYASAL TOPLUMUNUN KURUMLAŞMASI
85
meyl. ve sınıfiandırmayı onaylamakta ve uygun görmek tedir. Çiçero, Servius Tullius'un. gerçekleştirdiği bu değişi mi değerlendirirken, ·halkın arasından ayırdığı kimselerle
kalabalık bir atlılar sınıfı oluşturan, halkın geri kalan kıs mını ise beş sınıfa ayınp · bunları da erginler ve gençler di
ye ikiye bölen Servius Tullius, böylece oylamalarda ağır lığı çoğunluk tarafına değil, mülkiyetliler tarafına kazan dırmış; tüm devletler için geçerli bir kural sayılması ge
reken, 'sayıca çoğunluk olan' tarafın 'sözü geçen taraf' ol maması gerektiği sözünün Roma için de geçerli olmasına çalışmıştır .• so Aradan geçen iki bin yıldan sonra, açıkça sörüyoruz ki, ayrıcalıklar, eşitsizlikler ve kendi kendini yönetme hakkımn tamnmaması kitlesel yolsuzluklara, ce halete yol açmış; sonunda, devleti de, ulusu da yıkıp yok etmiştir. İnsanlık zamanla şu basit gerçeği öğrenmiş bu
lunuyor: tüm olarak halk, kamunun esenliği ve geleceği ko nulannda, ne denli okumuş, ne denli kültürlü olursa �l sun, bugünkü ya da yarınki herhangi bir ayncalıklı si nıftan çok daha yetenekli, çok daha sağduyuludur. Top
lumları yöneten hükümetlerin en gelişkin olanları bile he nü z geçiş dönemindedir. Fakat, Başkan Grant'ın yıllık son
Başkanlık Söylevi'nde haklı olarak belirttiği üzere, günü müzdeki yönetimler demokrasiye yani özgür ve eğitilmiş bir halkın ortalama düşünsel gücünü ve faZiletini
temsil ve
ifıı.de eden yeni hükümet biçimlerine yönelmiş bulunmak
tadırlar.
Mülkiyeili sınıflar, soy'ların yetki ve iktidarlarını başka
bir kuruluşa devrederek yönetim sisteminin temeli olarak bunların parçalanıp dağılmasına hizmet etmişlerdir. Servi us Tullius'un düzenlemelerinin
amacı,
açıktır ki, kapalı
toplulu\dar olan soy'lardan kurtulmak; yeni yönetime kö
leler dışında tüm Roma yurttaşlarını kapsayacak geniş .likte bir temel kazandırmaktı. Sınınann kendilerinden beklenen bu işi bitirdikten sonra, Atina'da· olduğu gibi, or-
30) Clcero, •De Rep.,. ll, 22.
ESKI TOPLUM
86
tadan kalkacakları; kent ve taşradaki yerleşme birimleri.. nin siyasal birimler olarak yeni siyasal sistemin temeli du rumuna gelecekleri; bunun mantıken böyle olması gerektiği umuluyordu. Fakat Roma'nın kentsel örgütlenmesi bu yolu önlemiştir. İlk günden itibaren Roma yöqetimde merkezi bir önem kazanmış; Roma'nın dışındaki
yerler
Roma'ya.
bağımlı duruma düşmüşlerdir. Düpedüz ·kentsel• bir ör gütlenme olan Roma. kent yönetimi, fiilen, önce tÜ İtal
m
ya., sonra da
üç kıt'adaki fethadiimiş eyaletler üzerinde
egemen olmuştur. Bu büyük bir merkezdeki ·kent• yöne
timinin gerçekleştirdiği anormal bir durumdur. Oylami:\ ko · söz konusu beş sınıf
nusundaki bazı değişikliklere karşın, cumhuriyetin
sonuna
dek devam
etmişlerdir.
Eskisinin
yerin e yeni bir hallt meclisinin kurulması Servius Tullius' un yönetimindeki kuruluş yasasının
köktenci
özünü de
ğiştirmiştir. Bu sınıflar, kendilerine siyasal iktidar kaz� dıran bu yeni meclis kurulmamış
olsaydı, hiçbir
önemli bir canlılık kazanamayacaklardı.
zaman
Servet ve
nüfus
artışı sürdükçe bu meclisin görevleri ve yetkileri de art mıştır. Servius Tullius'un amaemın da, bu meclisi gelişti rerek
comitia curiata'ya;
dalaylı olarak da, soy'ların ikti
danna son vermek olduğu anlaşılmaktadır. Tullius'un yerel kabile ya da bucaklardan oluşan ayn bir
comitia tributa kurduğu da söylenmektedir. Bu meclisierin gö revi vergi yasası çıkarmak, bu vergileri toplamak ve askeri birlikler oluşturmaktı. Daha sonraki günlerde ise bu mec lis halk tribune'lerini temlerinin
doğal
seçmeye de başlamıştır. Siyasal sis birimi · birkaç mahallelik kent bölüm
leriydi. Yerel yönetim kendi kendini yönetebilecek ve Ro ma. halkının istediği, umduğu demokratik devletin merke
zini oluşturacaktı. Fakat senato ve mülkiyet sahibi sınıflar
bu yolu kapatmışlar�ır.
Servius'a atfedilen ilk işlerden biri de vatandaş ve
mal seyımıdır. Livy'ye göre, Roma gibi, güçlü ve 'büyük bir
ROMA SIYASAL TOPLUMUNUN KURUMLAŞMASI
87
devlet olma yoluna girmiş bir devlet için en takdir edil mesi gereken iş, banş ve savaş günlerindeki yükümlülük lerin kişisel olarak de�il de, kişilerin servetlerine göre be Urlenebilmesine olanak veren sayımlar olmuştur.sı Yazım işlemi, herkesin oturdu� kent biriminde
kayıtlanmasını
ve servetini bildirmesini gerektiriyordu. B'!! işlem
(devle;
tin en yüksek görevlilerinden olan -ç.l censor'un huzu runda yapılırdı. Sayımlardan sonra
hazırlanan defterler,
sınıfların saptanmasında esas alınırdı.sıı Bu gelişmeyi ta mamlamak için, ayrıca, kentin sınırları belirlenmiş; kent, ayrı ayn adları olan dört birime bölünmüştür. Zaman ba kımından
bu
durum,
Cleisthenes'in
Attika'da
bucakları
kurmasından daha öncedir, ikisinin devletle olan ilişkileri bütünüyle farklıdır. Daha önce belirtildi�! bucakları da yurttaşların
kendilerini
ve
üzere,
Attika
malvarlıklarını
kaydettirdikleri bir idari birimdi ve bu yönüyle Roma'daki ne benziyordu. Fakat, bundan farklı yanı, yerel bir özyöne- ' tim birimi olması, seçimle gelen bir yöneticisinin, bir yargı organının
ve rabiplik
kurumunun
bulunmasıydı. Diğer
yandan, Romalılardaki savunma birimleri ise, oturanların kendilerini ve malvarlıklannı kaydettirdikleri ve bir
tri
bune'ü, memurları ve meclisi olan bir coğrafi bölgeydi. Ro
ma'nın bu savunma bölgelerinde oturan kimseler çok az sa yıdaki belirli işlerde devletle olan ilişkilerini ülke-toprağı esasın a göre kurmuş bulunuyorlardı. Fakat Roma savun ma bölgelerinin yönetim örgütü Attika'daki kasabalar bir li�inin sahip olduğu önemli özelliklerden yoksundu. Roma örneği, Atina'nın ayn bir örgütlenme modeli olan daha önceki
naucraray
birimlerine benziyordu. Fakat Salon'un
sınıfları ile Servius'un sınıfian birbirinden nasıl farklıysa, bu örgütlenmeyle Attika kasabalar birliği de öylesine fark lıdır. Dionysos'a göre, Servius Tullius Roma'nın kurulduğu yedi tepeyi surlarla çevirdikten · sonra kenti dörde ayırmış,
31) Llvy, l, 42. 32) Dionysos, lv, 15.
ESKI TOPLUM
88
her bölgeyi bu tepelerin adlanyla isimlendirmiştir: birin cisine Palatina, ikincisine Suburra, üçüncüsüne Collina, dörd.üncüsüne Esquilina. Kent, böylece, daha ön�eden üçe aynlmışken, bu kez dört bölgeye ayrilmıştı. Servius Tulli- · us yeni kurduğu bu dört bölgede yaşayan kimselere ko nutlannı bırakıp başka yerlere göçınemelerini, kendi böl gelerinden başka yerde vergi vellJlemelerini, başka bölge için askere yazılmamalarını, ortak çıkarlar için kullanıl m�ı gereken vergiyi askeri ya. da di�er amaçlar için har camak üzere vermemelerini, her bölgenin bu işleri kendi başına yapması gerektiğini; bütün bu işlerin, artık, kan yakını üç kabile birimi içinde değil, dört kabilelik yeni ör gütlenme düzeni içinde görülmesi gerektiğini emretmiş; her kabileye phylarch ya da comarch denen birer komu tan atamıştır.aa Mommsen'in yorum\ına göre, •bu dört vergi ve asker toplama bölgesinin askeri birlikleri hep birlikte değil de tek tek oluşturmak, donatmak yükümlü lüğünün olması, her bölgenin kayıtlı nüfusunun belli bir oranı kadar asker çıkarması, tüm topluluğa yüklenmiş ortak bir verginin konulmuş olması soy toplumuna ait ye rel nitelikteki özelliklerin ortadan kalkmaşına, giderilme sine. özellikle, askerleşmişlik ruhqnun herkesi birbirine yaklaştınnakta. oluşunun etkileriyle meteoci'lerle bu hi sarlarda yaşayan kentiiierin tek bir halk olacak şekilde kaynaşmaama yol açmıştır.•" Aynı biçimde, Roma'nın etrafındaki kırsal bölgeler de Roıııa'nın yönetimi altındaki bucaklara (tribus rusti cae> ayrılmıştır." Bazı yazarıara göre bu yönetim birimle rinin sayısı yirmi altı, bazılarına göre ise otuz bir, ba.zıla- , ·
33) o:onysos, lv, 14. 34) • History of Rome, 1 . c.,• Scrlbner baskısı, ı, 136. 35) Dlonysos, lv, 15; Nlebuhr, onaltı taşra· kasaba ya da Ilçe
(townshlp) biriminin adlarını şöyle sıralıyor: Aemllian. Camillan, Clu Eıntlan, Cornellan, Fablan, Galerlan, Horatlaıı. Lemonian, Menenlan, Pa perlan , Romlllan , Sergian, Veturian, Claudlan, - •History of Rome,• ı; 320, not. ·
ROMA SlVASAL TOPLUMUNUN KURUMLAŞMASI
80
nna göre de otuz beş oluyordu. Fakat biliyoruz ki, top lam sayıları hiçbir zaman otuz . beşi aşmamış�ır. Bu taşra kasabaları, devlet yönetimine katılan birimler durumuna gelememişlerdir. ·
Serv'ius'un temel kuruluş yasası ile oluşturulan yöne tim cumhuriyet dönemine kadar devam etmiş; konsüller daha önceki askeri komutanların yerini almışlardır. Bu yeni yönetim örgütlenmesi planı Atina devleti gibi, ya da modern devletler gibi, bucaklar, ilçeler, iller, eyA.letler olarak kurulmuş ve bunların her birine idari yetkiler ta nınmış bir devlet olamamıştır. Merkezi hükümet kuruluşu diğer birimlerin üzerinde yer almış ve bütünü oluşturan parçalan ezmiştir. Bu nedenle, Roma, gerçek anlamda ül lte-toprağına dayanan tipik bir devlet yönetimi örneği sa yılamaz. Ülke-toprağını değil de, daha çok, mülkiyeti ken dine temel almış; en yüksek devlet yetkilerini mülkiyetli sınıfların denetimine venniştir. Diğer yandan, ülke-topra ğı temeline dayanan bir yanı da olmuş; yurttaşların yerini belirlemek için ülke-toprağı bölümlerini oluşturmuş; mali ve askeri yükümlülüklerinde yurttaşlarla ilişkilerini bu bi rimler aracılığı ile yürütmüştür. Fakat bunların gerçekleştirilmesi ile Romalılar, yöne tim konusundaki ikinci büyük .Planla; soy örgütlenmesine dayanan toplumdan ülke-toprağına ve mülkiyete dayanan bir devlet yapısına geçmeyi başarmışlar; soy örgütlenme sin� dayanan toplum yaşamını ve barbarlığı aşarak uy garlığa doğru yüklendikleri görevle ilerlemeye başlamış lardır. Bundan böyle yönetimin başta gelen görevi mülki yeti korumak, yeni malvarlıkları kazanılmasına bekçilik etmek; ayrıca, yakın ve uzak kabHelerin ve ulusların üze rinde egemenlik kurmak olmuştur. �urumlardalci bu bü yük değişim, soy toplumu yerine siyasal topluma geçişi sağlamıştır. Değişimiri bu yöndeki etkisinin en büyük ne: deni ise toplumsal kurumlar arasına ülke-toprağı ve mül kiyet ögelerinin de girmesi olmuş; bu değişim, o zamana ve kırsal bölgelerdeki bucaklara tam bir özyönetim ta-
90
ESKI TOPLUM
nıyan mülkiyetin devletin temel gücünü oluşturacak düze ye gelmesine yol açmıştır. Eğer savunma amaçlı bucaklara ve kırsal bölgelerdeki bucaklara tam bir özyönetim tanın mamış; senato bu yerel birimlerce seçilen kişilerden oluşan bir organ olarak kurulup. sınıf farklılıklarına dayanmamııs olsaydı Roma'da da. Atina'ya benzeyen bir demokrasi yöne timi meydana getirilebilecek; bu yerel yönetimler devlete de kendi yapısal özelliklerini ka.zandırabileceklerdi. Ve rasetle aktarılan ve kazanılan toplumsal konum esasını ve mülkiyeti oy verınede ölçüt sayan anlayışı kendine te mel alan senato, demokratik kurumları güçsüzleştiricl yönde etkinlik kazanmış; kısmen aristokra.tik, kısmeıı df' mokratik nitelikte almaşık bir yônt>�im oluşturmuş; o za · mana kadar iki yurttaş sınıfı arasındaki karşıtlığı bu du irumu yasaUaştıra.n yasalarla. gereksiz yere ve bile bile ağırlaştırmıştır. Bence apaçık bir gerçektir ki, Servius Tullius'un kuruluş yasası halkın aldatılması için yapılmış tır. Eğer halkın çoğunluğu bu kuruluş yasası ile başına. gelecekleri bilseydi, bu düzenlemeyi kabul etmezdi. Bu düzenlemeden önceki soy toplumundaki demokratik ilke ler ve özgür kurumlar öylesine canlıydı ki, daha önce belirt tiğimiz gibi, soy toplumu örgütlenmesi ile monarşi arasın daki uyuşmazlığın ve direnişin burada da gerçekleşmiş olması gerekirdi. Bir bütün ola.ra.k bakıldığında. Roma devleti alışılmış hiçbir Roma kent örgütünün, hÜkümet planında merkez olarak tanınması ve diğer kent örgütlerini gölgede bırak ması, bu özelliği doğuran nedenlerden biriydi. Ölçüye, · il keye sığmayan bir cucubeydi• . Halkı bir araya getiren en önemli örgüt orduydu; askerlik ruhuydu. Bu askerleşmiş lik ruhu, cumhuriyeti oluşturan öğeler arasındaki tutu mun ve birliğin oluşumunu sağlamıştır. İmpa.ratorluk döneminde de bu böyle olmuştur. Hayat boyunca. ve se çilerek gelinen, ve gerçek bir iktidara. sahip olan senato su; kişinin çocuklarına ve soyundan gelenlere a.ktanlabi len kişisel 'Q.nvan ve mertebeler sistemi; mülklyetli sınıf-
ROMA SIYASAL TOPLUMUNUN KURUMLAŞMASI
Gl
lara dayanan, oy hakkında eşitlik tanımayan, ama. bütün yasama etkinliklerinde olumlu ya da olumsuz yönde etkin- , liki olan halk meclisi ve çok gelişkin asker! örgütü ile .Roma devleti o güne kadar bilinenlerden apayrı bir devlet olmuştu. Bu devletin yapay, mantığa aykırı bir •ucube• / olduğu doğrudur; ama, askerleşmişlik ruhu ve Romalıların ( örgütleyici olarak gösterdikleri başanlar sayesinde aynı \ devlet örgütü ile çok büyük işler gerçekleştirilmiştir. ma devletinin içindeki doku, bir yandan iktidarın özünü ele geçirmek, bir yandan da toplumdaki diğer insaniann hak Ianna ve Çlkarlanna saygılı görünmek gerektiğini anlayan zengin mülkiyetli sınıfıann üstün becerikliliklerinin ürünü olarak ortaya çıkmıştır. Yeni siyasal sistem kurulduğunda eskisi bir anda or tadan ka�km'iş değildir. Senatonun ve askeri komutanın görevleri eskisi gibi kalmış; fakat varlıklı sınıflar soy ör gütlerinin, sınıflar meclisi ise soylar meclisinin yerini al mıştır. Değişiklikler köktenciydi, ama çok kısıtlıydı; b84lıca, yukarki değişikliklerden ibarettiler. Ayrıca, çatışma lara ve şiddete gerek kalmadan gerçekleştirilmişlerdi. Es ki meclisin yetkilerinden bir bölümünü elinde bulundur masına olanak verilmişti. Bu meclis uzun zaman soy'lar nn, curia topluluklannın ve kan yakını kabHelerin .ör gütlerinin canlılıklarını sürdürmelerini başarmıştır. Eski meclis yani Comitia. Curicıtcı, değişikliklerden sonra da, seçilmelerine ilişkin işlemleri tamamlanan yüksek derece den görevlilerin yetkili kılınmasmda (bu kişilere imperium verilmesinde> söz sahibiydi. Fakat gitgide bu yetki, sade ce bir formalite haline gelmiştir. Belirli bazı rahiplerin göreve getirilmalerinde ve curia. topluluklannın dinsel edimlerinin düzenlenmesinde de comitia. curicıta'nm yet kileri vardı. Kartacia Savaşlarının ilkine kadar bu işler böyle sürmüş; daha sonra, comitia curicıtcı ()nemini kaybet miştir. Gerek bu eski meclis, gerekse curia.'lar bütünüyle yok olmamışlardır; yani, aşılmışlar, yürürlükteki etkinlik lerini yitirmişler, fakat varlıklarını sürdürmüşlerdir. Soy'
Ro-)
92
ESKI TOPLUM
lar, bir örgüt olarak değil de bir soyzinciri ya da sülı\le zin: ciri olarak, imparatorluk dönemine kadar varlıklarını sür dürmüşlerdir. B?ylece, soy örgütlenmesine dayanan top lum�an siyasal topluma geçiş zamanın içinde yavaş yavaş olmuş, ama oluşumunu tamamlayabilmiş; sonsuz denecek kadar eski günlerden beri devam eden insan toplumlann daki yönetim planının ilki yerine, ikincisinin oluşturul ması Romalılarca tamamlanmıştır. Aryen ailenin ilk günlerine kadar uzanan çok eski bir geçmişi olan ve Latinler tarafından bu çok eski uzak-ata lanndan devralınmış bulunan soy topluluğuna dayanan toplumsal örgütlenme biçimi, en sonunda, Romahiann günlerinde uygarlığın yeni istemleri karşıs1Dda yenik düş müş; artık kendisinin yetersiz kalmış bir. örgütlenme biçi mi olduğunu kabul etmiştir. Soy toplumu örgütlenmesi ardi ardına gelen çeşitli etnik dönemlerin biricik toplum sal örgütlenme biçimi olmuş; varlığını sürdürdüğü çağlar boyunca uygarlığın tüm öğelerini oluşturup yaratmış; so nunda, bu yeni öğeler karşısinda, bunlann önüne koyduğu sorunlara yeni yeni çözümler bulmakta yetersiz kaldıgJ.nı iörmüştür. İnsanlık, insan soyunun ilerlemiş bölümünün yabanıllıktan çıkıp barbarlık aşamasına, ve barbarlık dö neminin ardışık aşamalarından geçerek uygarlık dönemine geçişini sağlayabilmiş soy örgütlanimi gibi bir kurum oluşturmayı başarmış bulunan uzak atalarına çok şeyler borçludur. Bu kurum, insanlığ'ın kendi dönemindeki de neyimleri aracılığı ile, aynı zamanda, kendi varlığı henüz sona ermeden, siyasal topluma geçiş için gerekli olan dü şünsel gelişimi ve bilgi birikimini de sağlamıştır. Soy ör gütlenmesinin, bu nedenle, insanlığın gelişiminde, hiçbir şeyle karşılaştınlamayacak derecede büyük önemi olmuş tur. Bir yönetim planı olarak soy örgütlenmesi uygar in sanın isteklerine yanıt verebilecek durumda değildi; ama unutulmamalıdır ki, modem uygar devletlerdeki temel yönetim kurumlarının ilk çekirdeği soy toplumu. dönemin de oluşmuştur. Daha önce belirtildiği üzere, diğer birçolc-
ROMA' siYASAL TOPLUMUNUN KURUMLAŞMASI
93
lannın yanı sıra, eski reisler kurulundan bugünkü temsi li esasa dayanan meclisler, bu ikisinden .. ise modem çift meclisli yasama organı; eski genel askeri komutaridan, modem devletlerdeki yürütme organının başı olan feodal ya da •meşruti• krall�r. imparatorlar ve başkanlar; es ki custos urbil'ten de ardı ardına gerçekleşen değişim lerle, Roma praetor'u ve modem yargıç oluşmuştur. Hak larda ve ayncalıklarda eşitlik, kişi özgürlüğü ve demokra sinin temel ilkeleri de bizlere soy' a dayanan toplumsal ör gütlenme döneminden miras kalmıştır. Mülkiyet büyü}$: öl çülere vardıktan, toplumda etkinlik ve güç kazandıktan sonra, kölelik ortaya çıkmıştır. Kölelik, bütün toplumsal ilkeleri ihW . edjci nitelikte bir kurumdu, fakat köle yapı lan kimsenin kan yönünden bir yabancı ve bir savaş tut sağı oluşu gibi öencilce ve aldatıcı bir düşünce sorunun küçümsenmesine yetiyordu. Mülkiyet kurumu ile birlikte, yavaş yavaş, aristokrasinin, ayncalıklı bir sınıfın oluşumu başlamıştır. Diğer dönemlere. oı:anla daha kısa . olan uy garlık döneminde toplumu kendi denetimi altında tutan mülkiyet kurumu ise insanlığa despottzmi, emperyalizmi. 'monarşiyi, ayncalıklı sınıfları ve temsill · demokrasiyi vermiştir. Diğer yandan, gene ayııf_ �w�.Yet kurumu, in sanlığı mülkiyet tutkunu yapm.ış�r.. F�at insanlığın dü şünsel yeteneği SOyut müııtiyet . hakkı �()runUxlU �mülki· yetin devletle ve kişilerin m:ülkiY.etl.e .lll.ş�ileri de bu so runun içi.ride · olmak · Üzere-:. düşü,ıı�q�k . dÜ�eye erlştiğin de, bugün yaşamakta old\.iiWıiiıZ. . :rn"MJkiY.et ilişkileri dü zeninde de değişikliklerin olma.sı. _])e�E!neQ.Üir. · ·B.l,i KQl_ecek olan deiişikliklerin doğasını ve niteliğini bugünden kav rayabilmemiz guçiur: Fakii.t . .. oiğllri.iii.Şiiıamış biçimiyle de olsa, bir zam8.n,ıar··· bÜtün 'iiis�ıik. ·ıçi� evreiı.sel yönetim olan ve gü.nümüz.ün uygar devletlerinde baskı altında tu tulan demokrüiniri bfr · gün gene evrenselleşecekf; insan yaşammda başa� dUI'Uln& geçeceji müinkün görünmek· tedir. Demokrasi ilkelerine göre yetişen ve özgürlük, eşitlik, ·
.
·
. . .
..
.
.
ESKI TOPLUM
kardeşlik gibi kavramıann büyüklükünü ve değerini fark edebilmiş, bunlann bilincine varmış bir Amerikalı, öz gür (toplumsal) kurumlan ve kendi kendini yönetim hak kını kendisi için vazgeçilmez değerler sayabilir. Ama. di ğer yandan, başkalarının da ister imparatorluk ister mo narşi olsun, hangi yönetim biçimini yeğliyorsa onu seçme sine karışılmaması; bizden başkalanna da bu konuda aynı hakkın tanınması gerekir.
XIV. BÖLÜM
SOYGELIMININ KADlN SOYÇIZGISI YERINE ERKEK SOYÇIZGISINDEN IZLENMEYE BAŞLAMASI Incelenmesi gereken bir sorunla karşı karşıyayız: eski dönemlerde Grek ve Latin soylannda soygeliminin kadın soyçizgisinden inmekte olduğunu gösteren kanıtlar' var mı, yok mu? Kuramsal olarak, çok uzak atalannın zamanında bunun böyle olmuş olması gerekmekteyse de, işin yalnızca kuramsal yanına dayanarak bunun böyle oldu�nu kabul cdemeyeceğimiz açıktır. Soygeliminde kadının soyçizgisin den erkeğin soyçizgisine geçiş soy Cgensl içindeki üyeli� tümüyle değişmesini gerektireceği için, bu iş hangi yön temle gerçekleştirilmişse, bu yöntemden de söz etmek ge rekmektedir. Dahası da şu ki, olanağı varsa, kadın soyçiz gisinden soygelimini oluşturan toplumun içinde bulundu ğu koşulların zaman içinde gelişmesiyle, toplumda· soyge limini erkek soyçizgisine dayandırmak için bir isteğin, bir gereksinmenin doğmuş olduğunu da göstermek gerekmek tedir. Ve son bir nokta da, Grek ve Latinlerde eskiden soy geliminin kadından izlenmekte olduğunu da ortaya koy mamız gerekmektedir. Eskil dönemde, daha önce de gördüğümüz gibi, bir soy topluluğu, vaktiyle gerçekten var olduğuna inanılan bir
96
ESKI TOPLUM
kadın ata, onun çocuklan, bu çocuklannın içinden de kız çocuklarının çocuklan ve her kuşakta gene kızlardan olan çocuklardan meydana gelmektedir. Kadın atanın erkek ço cukları ve her kuşakta bu kadın atanın erkek çocukları� nın soygeliminden gelen çocuklar soy toplulu�nun dışın da bırakılmışlardır. Diğer . yandan, erkek soyçizgisinden izlenen soygelimine dayanan soy topluluklarında ise, var olduğu kabul edilen bir erkek ata, onun çocukla.n; çocuk ları içinde erkek olanıann çocukları, ve onların da erkek çocuklarının çocuklan, vb. yer alabilmekteydi; kız çocuk lar ve her kuşQ.kta kız çocuklardan oluşan çocuklar soy'un dışında bırakılmaktaydı. Soygeliminin kadın soyçizgisinden izlendiği soy toplumlarında soy dışı tutulanlar, soygelimin de erkek soyçizgisinin izlendiği soy toplumlannda soy üye si sayılmaktaydılar. Bu durumda sorun şu oluyor: soy toplu lukunda bir yıkım, bir dağılma olmadan, soygeliminin iz lenmesinde kadının soyçizgisinden erkeğin soyçizgisine ge çiş nasıl olabilmiştir? Burada izlenen yöntem basit ve doğal bir yöntem ol muştur: değişimi genel, ivedi ve zorunlu kılan bir güd(\ oluşturmuştur bu değişikliği. Bu durum oldugunda, o za mana kadar kabullanilen zorunluluk karşısında., soy'daki o günkü üyelerin soy'da kalacağı, fakat gelecekte, bab•'\la. n soy'a ait olan çocuklann soy'da kalacağı; kadın soy üye lerinin çocuklarının ise soy'un dışında sayılacağında gö rüşbirliğine varılmış olsa gerektir. Böyle bir çözüm, · var olan soy'lardaki akrabalık ilişkilerini so:iıa erdirmemiş; fakat o andan itib�ren, o zamana kadar soy içinde tuttu ğunu soy dışı saymış, soy dışı sll,ydığını ise soy içine almış tır. Görünüşte çözümlenmesi zor bir sorundu bu; ancak yeterli bir itici gücün varlığı, çözümü kolaylaştırıyor; bir kaç kuşaklık bir geçiş döneminde bu işin tamamlanması nı s_ağlıyordu. Uygulamadan anlaşılıyor ki, Amerika Kı zılderili soylannda _soygeliminin kadın soyçizgisinde� er kek soyçizgisine geçişini gösteren birçok örnekler bulun .ınaktadır. Söz celişi, bugünkü Ojibwa'larda soygelimi er_
97
ERKEK SOYÇiZGiSININ BAŞLAMASI kek
soyçizgisinden
izlenmekte;
fakat,
kandaşlan
olan
Delaware'ler ve Mohegan'larda ise hala kadın soyçizgisin den izlenmektedir. Kuşkusuz, ilk başlangıçta Algonkin kö kenli kabHelerin hepsinde de soygelimi kadın soyçizgisin den izlenmekteydi. Soygeliminde kadının soyçizgisinin izlenmesi eskil bi çim
olduğuna;
erkek
soyçizgisinden
izlenen
soygelimi
ne oranla, bu, eski toplumun koşullarına çok daha uygun nitelikte olduğuna göre, aynı durumun Grek ve Latin soy' ları için de geçerli olması gerektiği ileri sürülebilir. Ay rıca, önceki dönemlerden kaldığı bilinen bir toplumsal ör gütlenme biçiminin eskil biçimi ortaya konulmuş ve var lığı kanıtlanabilmişse, bunun oluşum kökeninin kendisin den sonraki daha gelişkin biçiminde olabileceği kanıtlan ması olanaksız bir şeydir. Grek ve Latin soy'larında soygelimin izlenmesinin ka dın soyçizgisinden erkek soyçizgisine aktarılışının tarih döneminin çok d aha önceki .dilimlerinde gerçeldeşmiş ol ması gerekmektedir. Grek ve Latin soy'larının Barbarlığın Orta Dönemindeki tarihleri fazla nenler, sanatlarında,
bilinmemektedir. Bili
kurumlarında,
buluşlarında
ve dil
alanında gerçekleştirdikleri gelişmeleri aracılığı ile koru nup da bize kadar gelen veriler sayesinde olmuştur. Bar barlığın Üst Dönemi, gelenekler sayesinde biraz daha ay dınlıktır. Homeres'un şiirleri, söz konusu dönemin yaşam deneyimlerini ve gelişmelerini yansıtmaktadır. Fakat, gele neksel kaynaklardan öğrendiğimize göre, soygeliminde ka dın soyçizgisinin izlenmesi bütün bütüne hiçbir zaman or tadan kaybolmamıştır. Barbarlığın Üst Dönemine geçişte, hiç değilse Pelasglar ve Greklerde bu böyle olmuştur. Grek ve Latin soy'larında soygeliminin kadın soyçiz gisinden izlendiği
günlerde, soy
örgütünün,
diğerlerinin
yanı sıra, şu önemli özellikleri de bulunuyordu: ı. Soy için den evlenmek yasaktı; çocuklar babanın soy topluluğunun dışında kalıyorlardı. 2. Mülkiyet konusu malvarlığı ve re islik görevi verasetle soy üyelerine kalıyordu; çocuklar ka-
ESKI TOPLUM
9S
bullenllen babalannın bıraktı�ı malvarlıA"ına ya da maka. ma varis olamıyorlardı. Bu durum, yeni toplumsal koşullar ortaya çıkıp da, belirtilen bu adaletsizlikleri giderecek gi rişimleri zorunlu kılan bir güd:ü oluşuncaya dek böyle sür müştür. Doğal çare, soygeliminde kadın soyçizgisi yerine erkek soyçizgisinin temel alınmasıydı. Bunun için gerekli şey ise, yeterli bir güdünün oluşmasıydı. hayvanlar yetiştirilmeye
Sürüler
başlandıktan
halinde
evcil
sonra, bu sürüler
·hem varlıksürdürmeye yaramış, hem de kişisel malvarlığı
· yaratmıştır. Toprak, üzerinde tarım yapmak için işlenmeye
başlandıktan so:o,ra ise, ev ve toprak sahipliği ortaya çık mış; bu ikisi nedeniyle, eskiden kalma soy örgütlenmesinin veraset gelenekleri ile yeni durum arasında, -eski görenek toprağın ve evin sahibi olan adamın çocuklanlll miras dışı tuttuğu için- bir çatışma meydana gelmiştir. Verasette, babaların ve çocuklarının benimsediği yeni bir k.ural oluş turma isteği, sC?z konusu değişikliğin oluşturulması için ye terli gü�üyü yaratmış oluyordu. Mülkiyet gitgide daha çok sayıda insanın . ilgilendiği, sahip olduğu bir yenilik duru muna gelip gitgida daha büyük boyutlara ulaştıkça, soyge Uminde kadın soyçizgisinin temel alınmasına son verilmesi de kesinleşmiş oluyordu. Böyle bir değişiklikle, soygelimin· de erkeğin soyçizgisi esas alınınca, miras gene soy toplu luğu içinde veraset konusu olacak, fakat erkeğin çocuk lan soy içinde yer alabilecek, ve ölenin (babanın -çJ kan yakınıanna göre · verasettc öncelik alacaklardı. Bü yük bir olasılıkla, çocuklar bir süre, mirası diğer kan ya kınlariyla birlikte paylaşmışlardır. Fakat, .kan yakınlarıria verilen önceliğin
soy'un diğer üyelerini
mirasın dışında
tutması ilkesinin bir uzantısı olarak, bir süre sonra, çocuk lar varken ölenin soyçizgisindaki di�er kan yakınları mira · sın dışında tutulmaya; çocuklar tek mirasçi sayılmaya baJ Iamışlardır. Bununla da kalınmamış,
erkek çocuğR,
·
öhm
babasının bıraktığı göreve ardıl olma hakkı da tanınmnya ·
başlamıştır.
ERKEK SOYÇIZGISININ BAŞLAMASI
99
Veraset yasasının Solon zamanında, ya da Salon'dan az sonralan Atina'daki görünümü budur. Miras, erkek çocuk .
lar arasında eşit üleşiliyor; kız çocukların bakımı yükleniliyar, P.vlenmeyle kızlar
ayrılıyorlar,
erkek
çocuk
yoksa
miras kızlara kalıyordu. Çocuk sahibi olmayan bir kimse nin mirası soyçizgisi�deki kan yakınlarına; onlar da yok
y
sa, bütün soy ü elerine kalıyordu. Roma'nın
On Iki Levha.
Yasası da aynıydı. Olası görünen bir değişiklik do, soygelimi erkek soy çizgisine geçince, soy'lardaki hayvan
isimlerinin
yerine,
kişi isimlerinin �lmmaya başlamasıdır. Toplum ilerledik çe, mülkiyet ve bireysel mülkiyet geliştikço bireylerin kişi likleri önem ve etkinlik kazanmaya başlamış; soy'lara kah ramanlaştırılmış bazı ataların isimleri verilmeye başlan mıştır. Aynı soydan ayrılmalarla yeni yeni soy'ların olu. şumu da sürmekteydi. Bazı soy'lar ise, silinip kaybolmak taydı. Soy'ların geçmişleri artık. binlerce"' yıl gerilere değil, ancak bilinebilecek birkaç yüzyıllık tılabiliyordu.
Soyları
gerilere
kad�J,r uza
adlandırinaktaki bu değişiklik
ol
duğunda, eski atalar yavaş yavaş silikleşmiş; uzunca bir zaman geçtiğinde, her seferinde yeni yeni kişiler ünlenmiş, önem kazanmış; sonunda, eski soy atasının yerine bu yeni . ler konmuş; soy'un adında da değişiklikler olmuştur. Nite kim, en ünlü Grek soyları bile bu isim değişikliklerini geçirmişler, b'ıı; nu hoşnutlukla yapmışlardır.
Bunun
kanıtı,
babalarının anasının ismini d� sürdürmeleri; soy atalannın dünyaya gelmesini belirli bir tanrı ile bu kadının sevişıne sine bağlamış olmalarıdır. Attika'lı Eumolpidae'lerin inanı ş ına göre ataları olan Eumolpus da, efsanelere göre, .Neptün ile Chione'nin çocuğ:u olarak dünyaya
gelmiştir.
Oysa,
Grek soylarının kendileri bile Neptün kavramından daha eskidir.
·
Şimdi, esas sorumuza dönecek olursak, Grek ve Latin . soylarının eski toplum
yaşamında
anadan
varlığını göstereıı kanıtların bulunmayışl,
soygeliminin
bunların
Grek
ve Romalılarda var olmadığı an,lamına alınmamalıdır. Bu
100
ESKi . TOPLUM
tür soygeliminin, Greklere yakın olan bazı kabilelerde bu� lunduğu bilinmektedir. Araştıncı ve gözlemci bir kimse olan Herodotos geçmişi
Csecerel
bakımından
Pelasglara,
soy�
hısımlıkları y�
nünden ise Greklere yakılı bir dal olan Likyalıların, kendi zamanında CM.ö. 440) bile, ana soyçizgisinden soygelimi nin .izlendiği bir toplum olduğunu yazmaktadır. Likya'lıla� rm Girit'ten çıkışlarını ve Sarpeçion'un önderliğinde Likya' ya nasıl göç ettiklerini anlatan yazar şöyle devam etmek� tedir: ·Görenekleri kısmen Girit, kısmen de Karya köken� lidir. Ama, dünyanın tüm kavimlerinden ayrıldıkları
bir
görenekieri vardır. Bir Likya'lıya kim olduğunu sorduğu� nuzda, size kendi özadını, yani anasının adını söyleyecek; diğer adlarının da gene ana soyçizgisinden alınma adlar olduğu görülecektir. Ayrıca, özgür bir kadm bir köleyle evlenirse, çocukları özgür insan sayılmakta; fakat 'özgür bir erkek yabancı bir kadınla evlenmişse, ya da böyle bir kadınla evlenmeksizin birlikte yaşıyorsa,
isterse,
devletin
en büyük adamı olsun, çocukları tüm yurttaşlık haklann dan yoksun tutulmaktadır. • ' Bu açıklamadan anlaşılan, Likyalıların soy'lar şeklinde örgütlendikleri, soy içinde ev lenmenin yasaklandığı, çocukların analarının soy'una üye olduğudur. Bu ise, açıkca, eskil soy örneğine uymakta; Lik yalı bir kadının bir yabancı köleyle, Likyalı bir erkeğin ise yabancı bir kadınla evlenmaleri hiUinde neler olacağının yazılması da bu durumu kanıtlamaktadır.2 Girit'in yerli� leri, köken olarak, Pelasg, Helle.n ve
Sami kabileleridir.
Bunlar birbirinden ayrı yerlerde yaşamaktaydılar. Sarpe don'un kardeşi olan Minos, genellikle, Girit Pelasglannın
1 ) Rawlinson, •Herodotus;• ı, 173. 2) Seneca-lrokua olan bir erkek yabancı bir kadınla evlendiğinde çocukları soy'a yabancı sayılır; fakat Seneca-lrokua bir kadın bir ya.. bancı ile, ya da bir Onondaga lle evlendlğinde çocukları Seneca ka· blles'nin lrokua soyunun bir üyesi ve dolayısıyla da annesinin frat. rislnden sayılırlardı. Babası kim olursa olsun, çocuk soy ve kablle ba ğını anasından kazanırdı.
ERKEK SOYÇIZGISININ BAŞLAMASI başı sayılırdı. Fakat Likyalılar,
101
Herodotos'un · zamanında
Helenize olmuşlardı. A�ya Grekleri arasında, gelişme dü zeyleri bakımından, seçkin bir yerleri vardı. Atalannın Gi rit'de soyutlanmış bulunmaları, efsaneler çağında Likya'ya geçtikten sonra da soygeliminde kadın soyçizgisini izleyen bir toplum olarak kalmalarını açıklamaktadır. Etrüskler arasında da, soygeliminde aynı kural geçer liydi. ·Anıtlarından
ortaya
Çtkarmış
bulunduğumuz Et
rüsklere ait iki adetin, Herodotos tarafından, Küçük Asya' daki Likyalıların ve Kaunionların bir özelliği sayılmış ol ması bile yeterlidir,• diyor Cramer. ·Birincisi, Etrüsklerin atalarını ve ailelerini babalannın değil, analarının soyge limi ile betimlemeleridir. İkincisi ise, eğlencelerinde ve din sel bayramlarında karılarına da katılma hakkı tanımalan dır,.s demektedir. Likyalılar, Etrüskler
ve Giritliler arasında soygelimin
de kadın soyçizgisinin esas ise şöyle demektedir: ·Bunu,
alınmasına
değinen
Curtius
bu göreneği kadınlara karşı
bir acımanın, ya da yakınlık duygusunun
ürünü saymak
yanlıştır. Gerçekte bunun nedeni, çocuğun babasından ya na belirlenebilmesini sağlayacak. bir
tekeşli
ailenin yete
rince gelişmemiş olması ve buna yol açan toplum koşulla ndır. Bu durumun gereği olarak, bu tür soygelimine Lik yalıların çok uzaklarİnda da rastlanmaktadır. Günümüz Hindistan'ında bugün bile vardır. Eski Mısır'da da bulun muş olması gerekir. Sanchoniathon COrell, s. 16) , bu konu da gerekli koşunann bulunduğunu ileri sürmüştür. dünyasının dışında, Etrüsklerde; Likyalıların yakını ve konuşmalannda baba-vatanı Giritlilerde; ve Bachofen'in, vb.
yerine
ana-vatanı
Doğu olan diyen
belirttiği gibi, Atinalılar
da bu soygeliminin bulunduğu bilinmektedir. Herodotos'un bu tür soygelimini yalnızca Likyalılara ait bir özellik ola rak anlatmasının nedeni ise, Greklere yakın kabileler ara-
314.
3) ·Description of Ancient ltaly,
..
ı. 153, • Lt.ınzl•den alıntı ll,
102
ESKI TOPLUM
sında, Likya yazıUanndan da anlaşıldığı üzere, bu ilkenin en uzun süreyle Likyalılar arasında
canlılığını . korumuş
olmasıdır. Genel olarak, görülüyor ki, e.na tarafından soy gelimi ilkesi toplumsal yaşayışın ve aile hukukunun ge lişmemi ş olmasının sonucu sayılmakta; insan yaşamı git gide daha düzenli duruma geldikçe, Grek yurdundaki uy gulamaya geçildiği, çocukların babalarının soy'undan ad landırılmaya başlandığı kabul olunmaktadır. Eski Uygar lık tarihi için çok büyük önem taşıyan bu uygulama fark lılığı, yukarda değinilen
konuşmasında Bachofen tarafın
dan da bu yakınlarda ele alınmış bulunmaktadır."' Bachofen, çok geniş kaynak araştırmalarına bir yapıtında,
kadın yetkesi
dayanan
(ana hukuku/ınother right>
ve kadın yönetimi (gyneocracy} konularını, Likyalılar, Gi ritliler, Atinalılar, Limnililer, Locrianlar, Midilliler, Manti nean'lar ve diğer
Asya
ulusları
arasındaki
görünümleri
ile, uzun uzadıya incelemiş bulunmaktadır.a Buraya kadar ki incelemelerimizden anlaşılıyor ki, eski toplumun içinde bulunduğu koşulların tam olarak anlaşı labilmesi ve açık lanabilmesi için, olgunun
kaynağı olarak soy örgütünün
eskil biçiminin de eski toplumda yer
aldığını
göstermek
gerekmektedir. Bu durum nedeniyle, ana ve çocuk aynı soy topluluğunda yer almakta; soy temeline göre kurulmuş bu-
-4) • History of Greece,• Scribner and Armstrong (eds.) , Ward Çevirisi, i, 94, not. Minos'u kahramanları sayan Etiocrete'ler h'ç kuş ku suz Pelasg (Pelasgian) id: ler. Girit adasının doğu ucunu ele geçirmiş lerdl. M:nos 'un kardeşlerinden Sarpedon, Likya'ya göçe çı kanlara ön der!ik etti ve belki de Sam· kökenli olan Solymi'leri buradan s·1 rdü; fakat, diğer bi rçok Pelasg kabileleri gibi, Likyalılar da Herodo�os'un za mo:ıına gelinceye kadar Helenleşmişlerdir. Bu durum , Grek ve Pelasg kabi lelerinin kökende aynı ortak bir topluluktan gelmekte olmaları nın somut bir sonucu sayılabilir. Herodotos'un zamanında Llkya'lılar yaşam sanatlarında Avrupa'daki Grekler:n · düzeyindeydiler (Curtius, 1 , 93; Grote, i, 224) . Likyalılar kadından soygelimi göreneğini ataları olan Pelı:: s glardan devralmış olabi lirler. 5) •Das Mutterrecht,• Stuttgart, 1861 .
·
ERKEK SOYÇIZGISININ BAŞLAMASI
103
lu,nan komünal ev de :ananın soyuna kalmaktadır. Belki do iki kişinin ·birliği demek olan syndyasmian aile biçimine erişmiş olan aile kurumunun çevresinde, bir önceki döne me ait evlilik ilişkilerinin kalıntıları yer atmaktaydı. Evli bir çift ile çocuklarından oluşan böyle bir aile, doğal ola rak, komünal büyük evde oturan diğer kan yakını aileler le birlikte yaşayarak onlardan yardım gör-mek isteyecek; 'Qöyle bir evde yaşayan anneler ve çocuklan aynı soy'un üyesi olacaklar, babaları ise başka. soy'lardan sa.yılacak lardı. Toprak üzerinde ortak mülkiyet ve toprağın birlikte işlenmesi ilkesi; ortaklaşa. yaşanan büyük ev düzenini ve komünist bir yaşayışı gerektirmekteydi. Böylece, kadın ege menliğinin. olması için soygeliminin kadın soyçizgisinden inmesi gerekmektedir. Büyük ev düzeninde yaşayan ve ay nı kökenden gelen kadınlar; yaşadıklan bu çevrede ken di soy'larından kimselerin büyü·k bir çoğunluk meydana getirmesi · nedeniyle, geniş haklara, yetkilere sahip olabil mişlerdir. Bachofen, bu görüşünü tarih ve gelenekle:-den çıkardığı bilgiler, kaynaklar ve verilerle kanıtlamaktadır. Daha önce bir yerde de ben, soygeliminin kadın soyçizgi sinden erkeğin soyçizgisine geçmesi ve tekeşli ailenin or taya çıkması ile birlikte ortak büyük ev düzeninin ortadan kalktığına; soy toplumu içinde kadının ve annenin tek ba şına bir eve kapatıldığını; kadını kendi soy'undaki akraba larından koparıp ayırdığını belirtmişti.G
6) Glr:t'tekı Lyktos kent'nden sözeden Bachofen, •bu kent Lace daemonla'hların kolonisi sayı!ırdı, ama Atina'yla da bağlantısı vardı. Her iki durumda da bu bağlantı soygeliminin ana soyçizgisinden Iz lenmesi yön!ln(len olmuştu, ç!lnk!l sadece analar l·spartalı Idi; At:na lılorı n yokınlığı Ise, Pelasg olan Tyrrhen:an'ların Brauron burnundan Ati nalı kadınları yakalayıp kaçırdıkları söy'enen eski g!lnlere kadar uzan moktaydı,. diyor. - • Das Mutterrrecht,• böl. 13, s. 3 1 . Soygolimi erkek soyçizgisinden izlenseydl kadının tarafındaki soy,. çizgisi rınılmayacak, kadın tarafından hiç sözedllm'yecekf; fakat soy gelimi kadın soyç!zgislnden lzlendiğl Için, kolonilerde yaşayanlar soy larını hep kadın tarafından Izler ve ifade ederlerdı.
ESKI
104 '
TOPLUM
Tekeşliliğin Grek kabileleri arasında, barbarlığın Dönemine gelinceye kadar ortaya
çıkmamış
olması
Üst akla
yakın görünmektedir. Atina kabileleri arasında bu dönem de evlilik ilişkilerinde tam bir karışıklık görülmektedir. Bu konuda Bachofen şöyle
demektedir:
«Çünkü,
Cecrops'tan
önce çocuklar, gördüğümüz gibi, annelerini biliyorlar, ba balarını bilmiyorlardı
ve tek
soygeliminden
oluyorlardı.
Sadece tek bir erkeğe bağlı olmayan kadınlar, kimden ol duğunu bilmedikleri çocuklar doğuruyorlardı. Bu duruma ilk son veren Cecrops olmuş; hukuk dışı evlilikleri evlilik saymamış, çocukların anası kadar babasının da kim oldu ğunun anlaşılması; çocuğun tek soyçizgisinden değil, her iki soyçizgisinden tanınmasını sağlamıştır.• 7
Burada
hu
kuk dışı evlilik sözü ile aniatılmak istenen şey duruma ve yerine göre değişebilmektedir. geç bir dönemdi-
Bu dönemde -ki
syndyasmian
oldukça
aileye geçilmiş olması ge
rekir gibi görünüyorsa da, bu ailede, daha önceki evlilik biçimi olan grup içindeki üyeler arası evlenma ilişkileri varlıklarını sürdürmekteydi.
Punaluan
aile, yukarki ifade
den de anlaşılacağı üzere, söz konusu etnik döneme eriş melerinden daha önceki günlerde bile ortadan kalkmış ol sa gerektir. Bu konu, ailenin gelişmesiyle ilgili olarak, ge;, lecek bölümlerde ele alınacaktır. İtalya'daki Locrianlar'dan yüz aileye ilişkin Polybius' un yazdıkları
ilginçtir.
•Locrian'ların
kendileri,•
diyor
Polybius, •bana, kendi geleneklerinin Timaeus'un değil de, Aristoteles'in · söylediklerine
uygun
olduğunu
belirttiler.
Bu geleneklerin ilki, kendi topluluklannda atalarının soy- · luluklarının
erkeklerden değil,
kadınlardan devralındığı
dır. Örneğin, bugün soylu sayılanlar, sadece, bu yüz aileye kadar kökenierini gösterebilenlerdir. Bu aileler ise Locri an'lar arasında buraya göç etmelerinden önce de soylu sa yılmaktaydılar. Bilicinin söylediği gibi, bu aileler, kendi lerinden yüz bakiranin zorla kaçırılıp Truva'ya gönderil-
7) ·Das Mutterrecht,• böl. 38,
s.
73.
ERKEK SOYÇIZGISININ BAŞLAMASI
105
diği günlerde de soylu aileler sayılmaktaydı.• s Burada be lirtilen bu soyluluk düzeyinin, soy reislerinin, belirli bir ailenin soy içinde yükselmesini sağlayan görevleriyle, ma kamlanyla ilgili olarak söylendi�i düşünülebilir. Bu düşün ce biçiminin doğru olması hAlinde, bireyler ve görevler ba kımından soygeliminin kadından izlenmiş olması gerekmek tedir. Eskil çağda reislik görevi soy içinde veraset konusu ol makta, soy'un erkek üyeleri arasından seçimle · biri gö revlendirilmekte ; soygelimi kadının· soyçizgisinden izlen diği için, reislik kadının soyçizgisinden olan bir erkek kar deşten diğerine, erkek kardeşler yoksa amcadan yeğene Camcanın ölümü üzerine, kadının erkek kardeşinin çocuk larına değil, yeniden kendi çocuklarına -ç.J kalmaktay dı. Fakat bu görev her zaman kadının soyçizgisinde yer alanlar arasında veraset konusu olmuş; bu görev kadın aracılığı ile aktarılmış; bu göreve getirilmek üzere seçile cek olan kimseler analarının soy'u aracılığı ile seçilirlik kazanmışlardır. Görevlerin ya da konumlarm ve hısımlık iliş kileri sisteminin, kurulduğu günlerde -daha sonraki dö nemdeki evlenma görenekieri ne olursa olsun- ne nitelik te bir ilişki sistemiysa o nitelikte bir ilişki sistemi olması gerekir. Bu akrabalık sisteminde bulabileceğimiz kanıtlardan yapabileceğimiz çıkarsama, Polenezya kabilelerinin atalan arasında bu sistemin kuruluş günlerinde kan yakınlan ev liliğine dayalı evlenmelerin bulunduğudur. Sistemi yorum layabiirnek için böyle bir aile biçiminin gerçekten var ol ması gerekmektedir. Kaldı ki, sistemin içinde yer alan her ilişki, ancak bu belirli aile biçimi sayesinde oldukça tam bir şekilde yorumlanabilmektedir. Bay Oscar Peschel'in dikkate değer bir gözleml var : «Nerede ve ne zaman olursa olsun, aynı anadan gelen ve belirli bir süre hep kendi aralannda birbirlerini dölle yen insan (gruplarında -ç. l bir süre sonra üreme azal makta; nitekim, kansız organizmalarda, örneğin bitkilerde, p.ynı ana ve babadan gelenler arasındaki döllenmeler çoğu kez olanaksızlaşmaktadır. 7 Unutulmamalıdır ki, evlilik ilişkisi içinde bir araya gelen kan yakınlan grubu sadece öz erkek ve kız kardeşleri değil, callateral kardeşleri de içermektedir. Evlilik ilişkisinin içerdiği grup ne denli ka . labalık olursa, yakınlar arası döllenmelerin kötü etkileri de o denli azaltılmış olmaktadır. · Genel bir çerçeve içinde düşündüğümüzde de, böyle ..
6) Güney Afrika'daki Kafir kavmi arasında, babamın erkek kar deşinin oğlunun karısı, babamın kız kardeşinin o!}lunun karısı, anne mın erkek kardeşinin oğlunun karısı, annemın kız kardeşinin oğlunuıı karısı, hepsi de, bu akrabalarımın oldu!]u kadar, benim de karım sayı lırlar. Kandaşler arası evlenmeye dayanan akrabalık sistemlerinde bu durum açıkca görülmüştür. 7) "Races of Man," Appleton baskısı, 1876, s. 232.
KAN YAKINLARI ARASINDAKI EVLENME
191
bir aile biçiminin eski dönemde gerçekten var olmuş bu {unması gerektiği sonucuna varmaktayız. Kan yakınlan ev liliğine dayanan aile biçiminin punaluan aile biçimiyle, pu nalua•n aile biçiminin syndyasmian aile biçimiyle, syndyas mian ailenin tekeşli aileyle doğal ve zorunlu ilişkisi; bu ilişkiden ötürü her aile biçiminin kendinden öncekinin var
olmuş bulunmasını gerektirmesi bizi bu sonuca vardırmak tadır.
Aynı şekilde, köktenci aile biçimlerinden her üçüyle de ilintili olan her üç akrabalık sistemi do, kendi içinde bir biri ile Hintili bir dizi olarak, aile biçimleri dizisine koşut bir gelişme izlemiş bulunmakta; bu özelliği ile de, insanlığın yabanıllıktan
uygarlığa kadarki
maktadır. Aryen, Sami ve Ural
gelişmesini kökenli
ortaya koy
kabUelerin uzak
atalarının yabanıllık döneminde Malaya sistemine benze yen bir sistemleri olduğunu, bunun soy örgütlenmesine ge çildikten sonra Turan sistemine dönüştüğünü, daha sonra ise tekeşli ailenin ortaya çıkması ile birlikte Aryen akraba lık sistemine dönüştüğünü gösteren kanıtlar bulunmakta dır. Bu kanıtların önemli bir geçerlilik göstermeleri
bir
yana bırakllsa bile, Hawaililer arasında eski dönemde kan yakınları arasındaki evlenmelere dayalı aile biçiminin bu lunduğunu gösteren başka kanıtlar da bulun maktadır. Bu kanıtlar da küçümsenemeyecek kadar önemlidirler. Bu aile biçiminin bir ön dönemde var olmuşluğu, Sand viç Adalannın ilk bulunduğu günlerdeki durumundan da anlaşılmaktadır. Bu Adalarda Amerikan
misyonu
kurul
duğunda ( 1 820) misyonerler karşılarındaki toplumun bazı özelliklerine anlam verememişler, şaşkınlığa düşmüşlerdir. En çok şaşırdıkları ise, cinsler arası ilişkiler ile, ada hal� kının evlenme görenekieri olmuştur.
Karşılarındaki toplu� .
mun tekeşli aileyi hiç bilmediklerini;
syndyasmian
aile bi
çimini bile bilmediklerini; fakat, bunların yerine ve organiz�
masını anlamadan, öz erkek ve kız kardeşler arası evliliğl: bütünüyle ortadan kaldırmayan bir
punaluan
aile biçimina
192
ESKI TOPLUM
gelmiş bulunduklarını, erkeklerin çokkanlı, · kadınların ise çokkocalı evlilik içinde yaşadıklarını gör-müşler; kendileri ni bir anda . eski toplum koşullan içinde bulmuşlardır. Mis yonerler. insanın düşabiieceği olmasa
bile,
inebileceği en
geri toplum düzeyiyle karşı karşıya olduklannı düşünmüş lerdir. Yabanıllık döneminden çıkıp kurtulmayı başarama mış günah-bilmez Hawaililer, bu
kusursuz
misyonerierin
kendi dinlerinde yaptıklan gibi dinsel bağlılıklarının ge reklerini kusursu z yerine getirmekte; kendileri için yasa lar kadar geçerlilik taşıyan gelenek ve göreneklerinin et kisi altında kendilerince saygıdeğer ve ölçülü bir hayat ya şamaktaydılar. Misyonerierin . karşılaştıkları bu
durumu
anlayamayıp şaşkınlık duymaları, uygarlık dönemi insanı ile yabanıll ık dönemi insanı arasında ne büyük bir farklı lık olduğunu
göstermektedir.
Çağlar
süren bir
zamanın
ürünü olan yüksek tinsel anlayış ve duyarlılık bu uzun dönemleri geçirmemiş olan
yabanıllık
zenginleşamemiş tinsel anlayışı ve
dönemi
gelişmemiş
insanının duyarlılığı
i.le bir anda karşı karşıya kalıvermiştir. Bu tam bir çeliş kiydi. Peder Hiram Bingham, bu misyoner topluluğunun bir üyesi olarak, insanlığın tiksinti verici saY:dığı her şeyi ya · pan bir halk dediği bu halkın ve Sandviç Adalarının ilk karşılaştıkları günlerdeki durumunu anlatmakta, tarihçe sini vermektedir. « Kocalann çok sayıda, karıların çok sa yıda
oJmasını
kadınlarla yatma, çocuk
gerektiren
cinsel
yasak
ve
öldürme,
ilişki
günah koca
çokeşlilik,
kurma, ile
evlenmemiş
çocuk
yaştaki
saydJ.Zımız
kimselerle
karıların,
ana-baba
genç
kızlarla yatma, ile
ço
cukları n birbirlerini terk etmeleri, büyücülük, düşmanlık, baskı, zulüm çok yaygındır ve kendi dinleri bunları yasak lamışa pek benzememektedir.,.s
an
Punalua
evliliği ve
punalu
aile, bu büyük suçlamada en önemli yeri işgal etmekte,
Hawaililere ahlak yönünden pek az bir olanak bırakmakta dır. Yabanıllarda bile, düşük nitelikte de olsa. bir ahiakın bulunduğu yadsınamaz; çünkü, insanlığın uzun yaşamında
8)
Blngham, "Sandwlch lslands, " Hartford baskısı, 1 847, s. 2 1 .
193
KAN YAKINLARI ARASINDAKI EVLENME
ahlAk ilkelerinin bulunmadığı bir dönem hiç olmamıştır. Bay Bingham'a göre, Hawailflerin efsa.nevi atası olan Wa kea'nın, en büyük kİzı ile evlendiği söylenmektedir. Bu mis yonerierin zamanında erkek ve kız kardeşler arasındaki
evlilikler devam ediyordu. •Erkek ve kız kardeşler arasındar
ki evlenmeler,• diyor, •Tanrının kutsal iradesi kendilerine bildirHinceye dek, vardı ve devam etmiş bulunuyordu . •' Soy örgütlenmesine geçilmediği, punaluan ailenin oluşumu
nu h.:ı.zırlayan kan yakınları arası evlenmelere dayanan aile
biçiminin dönemi henüz bütünüyle ya�anmadığı için, Sand viç Adalannda
erkek ve kız kardeşler
arasındaki evlen
meler kan yakınları arası evlenmaler döneminden sonra
punaluan aile döneminde de devam etmiştir. Hem de. pek
ender sayılaİnayaeak bir sikııkla. Başat alle tipi punaluan
aile olduğu halde, akrabalık sistemi hiç deklşmemiş; bazı
evlilik ilişkileri bir yana, kan yakınlan evltllki sisteminin başat olduku önceki durumda nasılsa, öyle kalmıştır. Hawaililer arasında ailenin, evlilik ilişkilerinin gerek tirdiği bir gruptan daha kalabalık olması düşünülmeme lidir. Geçim güçlükü ve varlıksürdürme olanaklannın dar lıAı. nedeniyle, Hawaililerde aile toplulukunun daha küçük alt gruplara ayrılmış olması gerekmektedir. Bunda karşı
lıklı dayanışmanın ve korunma yardımlaşmasının da etki
leri olmuştur. Fakat her küçük aile grubu, grubun
:u
Erkek, torun çocuğum
Erkek, torun çocuğum
Kız, torun çocuğum Kadın, anababam (Parent)
Kız, tori.ın çocuğum Kadın, anababam
Erkek, anababam
Erkek, anababam
Büyük, erkek kardeşim
Erkek, kardeşim
Küçük erkek kardeşim
Erkek, kardeşim
li; z
c )>
2S.
� ı;;
z
s: "'
s
(\)
HAWAlLI'LERDE (Peder 1homes Miller'e gGre)
K I Ş I LE R
78 Babamın kız kardeşinin oOiunun karısı 79 Babamın kız kardeşinin kızı 80 Babamın kız kardeşinin kızının kocası 81 Babamın kız kardeşinin o!'ilunun oğlu 82 Babamın kız kardeşinin oğIlinun kızı 83 Babamın kız kardeşinin kızının o!'jlu 84 Babamın kız kardeşinin kızının kızı 85 Babamın kız . kardeşinin erkek torununun oğlu 86 Babamın kız kardeşinin kız torun!Jnun kızı 87 Babamın kız kardeşinin erkek tarunun oğlunun oğlu
ROTUMAN'LARDA (Peder John Osbome'a g6re)
Karım Kız kardeşim
Kız kardeşim Kız kardeşim
Kayınblraderlm
Erkek, kardeşim
Erkek çocuOum
Erkek, çocuğum
Kız, çocuğum
Kız, çocuğum
Erkek, çocuOum
Erkek, çocuOum
Kı�. çocuğum
Kız, çocuğum
Erkek, torun çocuğum
Erke.k, torun çocuOum
Kız, torun çocuQum
Kız, torun çocuğum
Erkek, torun çocuğum
Erkek, torun Çocuğum
_
·
�
m
en
c. -ı
o ., r c
s:
K I Ş I L E R
HAWAlLI'LERDE
ROTUMAN'LARDA
(Pader Thomas Miller'e g6re)
(Pader John Oaborne'a g6re)
Kız, torunum Erkek, anababa (paranti
Kız, torunum Erkek anababa (parent)
s
Kadın, anababa (parent)
Kadın anababa (parent)
"
' 88
Babamın kız kardeşinin kız torununun kızının kızı 89 Anamın erkek kardeşi 90 Anamın erkek kardeşinin kasa
02 93 94 95 96 07 88
rıaı
Anamın erkek kardeşinin oğlu (Erkek konuşuyor) Anamın erkek kardeşinin oğlu (küçük) (erkek konuşuyor) Anamın erkek kardeşinin oğlunun karısı Anamın erkek kardeşinin kızı Anamın erkek kardeşinin kızının kocası Anamın erkek kardeşinin oğlunun oğlu Anamın erkek kardeşinin oğlunun kızı Anamın erkek kardeşinin kızının oğlu
Büyük erkek kardeş
Erkek kardeş
Küçük erkek kardeş
Erkek kardeş
Karım
Kız kardeşim
Kız kardeşim
Kız kardeşim
Kayınbirader!m
Erkek kardeşim
Erkek, çocui:ium
Erkek, çocuğum
Kız, çocuğum
Kız, çocuğum
Erkek, çocu§um
Erkek. çocuğum
z
�
z
),:
:!! )lo :D
�
z
c >
25.
�
z
� m
K I Ş I L E R 99 1 00
101 102 103 104 105 106 107 108 109 1 10
Anamın erkek kardeşinin kızının kızı Anamın erkek kardeşinin erkek torununun oğlu Anamın erkek kardeşinin kız torununun kızı Anam ın erkek kardeşinin erkek torununun o�lunun o�lu Anam ın erkek kardeşinin kız torununun kızının kızı Anamın kız kardeşi Anamın kız kardeşinin kocası Anamın kız kardeşinin oğlu (b!lyük) (erkek konuşuyor) Anamıtt kız kardeşinin oğlu (küçük) (erkek konuşuyor) Anamın kız kardeşinin oğlunun karısı Anamın kız kardeşinin kızı Anamın kız kardeşinin kızının kocası
HAWAlLI'LERDE (Pecler Thomas Mlller'e göre)
ROTUMAN'LARDA (Pecler John Osborne'e göre)
Kız, çocu�um
Kız, çocu�um
Erkek, torunum
Erkek, torunum
Kız, torunum
Kız, torunum
Erkek, torun çocu�um
Erkek, torun çocuğum
Kız, torun çocu�um Kadın, anababam (parent) Erkek, anababam
Kız, torun çocuğum Kadın anababam (parent) Erkek, anababam
Büyük erkek kardeş
Erkek kardeş
Küçük erkek kardeş
Erkek kardeş
Karım Kız kardeşim
Kız kardeşim Kız kardeşim
Kayınbiraderlm
Erkek kardeşim
gJ
2S.
a ., E :c:
K I Ş I L E R
HAWAILI'LERDE (Peder Thomas Miller'e g6re)
ROTUMAN'LARDA
(Pecler John Osborne'a g6re)
1 1 1 Anamın kız kardeşinin kızının oğlu
Erkek, çocuOum
, Erkek çocuğum
112 Anamın kız kardeşinin Oğlunun kızı
Kız, çocuğum
Kız, çocuğum
Erkek, çocuğum
Erkek, çocuğum
Kız, ÇOCIJğUm
Kız, çocuğum
:!!
Erkek, torunum
Erkek, torunum
�
Kız, torunum
Kız, torunum
Erkek, torunum
Erkek, torunum
Kız, torunum
Kız, torunum
Erkek, anababa
Erkek, anababa
Erkek, anababa
Erkek, anababa
Kadın, anababa
Kadın, anababa
113 Anamın kız kardeşinin kızı1 14 115
116 117 1 18 119 120 121
nın oğlu Anamın kız kardeşinin kızının kızı Anamın kız kardeşinin erkek torununun oğlu Anamın kız kardeşinin kız torununun kızı Anamın kız kardeşinin erkek torununun oğlunun oğlu Anamın kız kardeşinin kız torununun kızının kızı Babamın babasının erkek kardeşi Babamın babasının erkek kardeşinin oğlu Babamın babasının erkek kardeşinin kızı
� z �
"
z
�
)>
:D
z
o >
2S.
� "'
z
ii: "'
�
K I Ş I L E R
1 22
-123 1 24
125 126 127 128 129
Biibarnın babasının erkekkardeşinin erkek torunu (büyük) Babamın babasının erkek kardeşinin kızı (büyük) Babamın babasının erkek kardeşinin erkek torununun oğlu Babamın babasının erkek kardeşinin kız torununun kız çocuğu babamın babasının erkek kardeşinin kız torununun kızı Babamın babasının erkek kardeşinin erkek torununun oğlunun oğlu Babamın babasının kız kardeşi Babamın babasının kız kardeşlnin oğ!u
HAWAlLI'LERDE
(Peder
Thomas
Mlller'e g6re)
ROTUMAN'LARDA
(Pecler
�
Osbome'a g6re)
Büyük, erkek kardeşim
Erkek, kardeşim
Büyük, kız kardeşim
Kız karde,ım
�
Erkek, çocuOum
Erkek, çocuOum
li -ı
o
..
Kız, çocuOum
Kı:,
Kız, çocuğum
Kız, çocuğum
Erkek, torunu.m
Erkek torunum
Kadın, anababam
Kadın, anababam
Erkek, anababam
Erkek, anababam
çocuğu-n
E
i:
K I Ş I LE R
130 Babamın babasının kız kardeşinin kızı 131 Babamın babasının kız kardeşlnin erkek torunu (büyük) 132 Babamın babasının kız kardeşlnln kız torunu 133 Babamın babasının kız kardeşinln erkek torununun oğlu 134 Babamın babasının kız kardeşinln kız torununun kızı 1 35 Babamın babasının kız kardeşlnln erkek torununun oğlunun oğlu 136 Babamın babasının kız kardeşlnin kız torununun kızının kızı 137 Anamın anasının erkek kard eşi 138 Anamın anasının erkek kardeşinln oOiu
HAWAILi'LERDE (Peder Thomas Mlller'e göre)
ROTUMAN'LARDA (Peder Thomas Miller'e göre)
Kadın, anababam
Kadın, anababam
�
z Büyük, erkek kardeşim
Erkek, kardeşim
Kız kardeşim
Kız kardeşim
Erkek, çocuğum
Erkek, çocuğum
Kız, çocuğum
Kız, çocuğum
Erkek, torunum
Erkek, torunum
Kız, torunum
Kız, torunum
Erkek, anababam
Erkek, anababam
Erkek, anababam
Erkek, anababam
�
�
z
�
:!!
)> :D )> Cl) z
c )> �
!;2
�·3: m
1\)
g
K I Ş I LE R
HAWAlLI'LERDE
(Peder Themas Mlller'e
�re)
ROTUMAN'LARDA (Peder John Osborne'a göre)
� ....
o
139 Anamın anasının erkek kardeşinin kızı
140 Anamın anasının erkek kar14�
142 143 144 145 146 147
deşlnin erkek torunu (büyüksel Anamın anasının erkek kardeşlnin kız torunu (büyükse) Anamın anasının erkek kardeşinin erkek torununun oğlu Anamın anasının erkek kardeşlnin kız torununun kızı Anamın anasınfn erkek kardeşlnin ·erkek torununun oğtunun oğlu Anamın anasının erkek kardeşinin kız torununun kızının kızı Anamın anasının kız kardeşi Anamın anasının kız kardeflnln o§lu
Kadın, anababam
Kadın, anababam
Büyük, erke� · kardeşim
Erkek, kardeşim
Büyük erkek kardeşim
Erkek, kardeşim
m
{/)
c. -4
Erkek, çocuğum
Erkek, çocuğum
Kız, çocuğum
Kız, çocuğum
Erkek, torunum
Erkek, torunum
Kız. torunum Kadın, büyük anababam
Kız, torunum i :ı:ı )> C/) z c )> �
� rm
z
Kız, torunum Kocam Karım Kayınbabam Kayınanarn Kayınbabatn
Kız torunum Kocam Karım Babam Anam Babam
:ı:
m
N . ... ...
K I Ş I L E R
1 60 161 162 1 63
164 165 1 66 167 1 68 1 69 1 70
Karımın anası Damadım Gelinim Kayınbiraderlm (koca'nın erkek kardeşi) kardeşimin Eniştem (kız kocası, kadın konuşuyor) Bacı:nak (Karımın kız kardeşinln kocası) Kayınbiraderim (Karımın erkek kardeşi) Baldızım (Karımın kız kard eşi) Görümcem ( Kocamın kız kardeşi) Yengem (Erkek kardeşimin karısı) Yengem (Erkek kardeşimin karısı, kadın konuşuyor)
HAWAlLI'LERDE (Peder Thomas Miller'e göre)
ROTUMAN'LARDA (Peder John Osborne'a göre)
1\) ..... 1\)
Kaymanam Damadım Gelinim
Ana m Erkek, çocuğum Kız, çocuğum
Kocam
Kayınbiraderlm
Kocam
Kayınbiraderim
2S.
Yakın arkadaşım
Kayınbiraderim
"tt
Kayınbiraderim
Kayınbiraderlm
Karım
Baldızım
Görümcem
Görümcem
Karım
Yengem
Yengem
Yengem
m (/) -ı
o ıc ::::
K I Ş I LE R
171 Eltim 172 1 73 174 175 176
(Kocamın erkek kardeşinin karısı) Karımın erkek karaeşinin karısı Üvey babam Üvey anam üvey oğlum Üvey kızım
HAWAlLI'LERDE (Peder Thomas Miller'e göre)
ROTUMAN'LARDA (Peder John Osbome'a göre)
Yakın arkadaşım Karım Erkek, anababam Kadın, anababam Erkek, çocuğum Kız, çocuğum
Erkek anababam Kadın, anababam Erkek, çocuğum Kız, çocuğum
III. BÖLÜM
PUNALUAN AILE BIÇIMI Punaluan aile biçimi Avrupa, Asya ve Amerika'da .tarih dönemi içinde görülmüş; Polenezya'da ise yüzyılımızda bile varlığını sürd.ürmüştür. Daha çok Yabanıllık Dönemi insan lığının yaygın aile biçimiysa de barbarlığın Aşağı Dönemi ne geçenlerde, hatta Briton'lar gibi Orta Döneme geçebii miş bazı kabilelerde bile görülmüştür. İnsanlığın ilerleme çizgisinde kan yakınlan ailesinden sonra ortaya çıkmış ve kendinden önceki bu aile biçimini temel almış; onun değişimlerden geçmesiyle Geçiş, ilisanlığın gözden kaçırmasına
olanak
oluşmuştur. tanımayan
kötü etkileri bulunan öz kardeşler arası evlenmelerin evli lik olas�lıklarının dışında tutulmaya başlanması ile gerçek leştirilmiştir. Bu önlernin bulunmasını gerçekleştiren olgu ların neler olduğunu kestirebilmek güç ise de, sabırlı ve dikkatli bir inceleme ile bunlardan içlerinde taşıdıkları bil gileri elde etmek olanaksız değildir. Öz erkek ve kız kardeş lerle, callateral (soysal) erkek ve kız kardeşler arası evlen malere olanak tanıyan kan yakınları arası evliliklere daya nan aile biçiminden öz kardeşler arasındaki evlenmaler çı karılacak olursa geride kalan evlenebilirlik olanakları ile, artık punaluan aile biçimine geçilmiş olmaktadır. Bu de ğişimle, öz kardeşler arası evlilikleri dışarda tutmak fakat
coııateraı kardeşler arası evlilikleri sürdürmek, böyle bir değişikiik gündelik yaşamda eski alışkanlık ve eörenekle-
PUNALUAN AILE
215
rin değiştirilmesini gerektirmesi bir yana ailenin bileşimin de de değişiklik yapılmasını gerektirdiği için, zor olmuştur. Bu değişiklik; Yabanıllık Dönemi insanlannın çok uzun . sü rede gelebildikleri ayncalıklı bir durumun terk edilmesi ni gerektiriyordu. Denebilir ki, genel uygulamadan uzak kalmış yerlerde r c )> z
i!!:. r m
se C)
N
K I Ş I L E R
101 Anamın erkek kardeşinin oğlunun kızı (erkek konuşuyor) 102 Anamın erkek kardeşinin oğlunun kızı (kadın konuşuyor) 103 Anam ın erkek kardeşinin kızının oğlu (erkek konuşuyor) 104 Anam ın erkek kardeşinin kızının oğlu (kadın konuşuyor) 105 Anam ın erkek kardeşinin kızının kızı (erkek konuşuyor ) 106 An amın erkek kardeşinin kızının kızı (kadın konuşuyor) 107 Anamın erkek kardeşinin erkek torununun oğlu 108 Anam ın erkek kardeşinin kızının torununun kızı
SENECA - IROKUA'LARINDA
TAMIL TOPLULUCUNDA
Kızım
Veğenlm
Kız yeğenlm
Kızım
g
m m
Yeğeni m
Oğlum
Oğ:um
Veğenlm
Kız yeğenlm
Kızım
Kızım
Kız yeOen:m
Erkek torunum
Erkek torunum
Kız torunum
Kız torunum
:::5. -t
o , r c
�
K I Ş I L E R
1 09 Anamın kız kardeşi 1 10 Anamın kız kardeşinin kocası 1 1 1 Anamın kız kardeşinin oğlu (benden büyüksel 1 1 2 Anamın kız kardeşinin oğlu (benden küçüksel 1 1 3 Anamın kız kardeşinin oğlunun karısı 114 Anamın kız kardeşinin kızı (benden büyüksel 1 1 5 Anamın kız kardeşinin kızı (benden küçüksel 1 16 Anamın kız kardeşinin kızının kocası 1 1 7 Anamın kız kardeşinin oğlunun oğlu (erkek konuşuyor) 118 Anamın kız kardeşinin oğlunu oğlu (kadın konuşuyor) 1 1 9 Anamın kız kardeşinin oğlunun kızı (Erkek konuşuyor)
SENECA - IROKUA'LARlNDA
TAMIL TOPLULUÖUNDA
Ana m
Büyük/küçük ana m
üvey babam
Babam
Büyük erkek kardeşim
Büyük erkek kardeş .,
Küçük erkek kardeşim
Küçük erkek kardeş
Görümcem
Görümcem va Kuzenlm
Büyük kız kardeşim
Büyük kız kardeşim
Küçük kız kardeşim
Küçük kız kardeşim
Kayınb:rader
Kayınblrader ve Kuzen
Oğlum
Oğlum
VeOenlm
Veğenlm
Kızım
Kızım
c
z )> r c
)> z � r
m
tl ....
IENECA - IROKUA'LARINDA
K I Ş I LE R
120 Anamın kız kardeşinin �lunun kızı (kadın konuşuyor) 121 Anamın kız kardeşinin kızının oQiu (Erkek konuşuyor) 1 22 Anamın kız kardeşinin kızının �lu (kadın konuşuyor) 1 23 Anamın kız kardeşinin kızı nın kızı (erkek konuşuyor) 1 24 Anamın kız kardeşinin kızının kızı (kadın konuşuyor) 1 25 Anamın kız kardeşinin erkek torununun oğlu 1 26 Anamın kız kardeşinin kız torununun kızı 127 Babamın babasının erkek kardeşi 128 Babamın babasının erkek kardeşının ojilu 129 Babamın babasının erkek kardeşinin oğlunun DOlu
TAMIL TOPLULUÖUNDA
Kız yeOenlm
Kız yeOenlm
VeOenlm
VeOenlm
OQium
OOium
-
(büyüksel
Kız yeOenlm
Kız yeOenlm
Kızım
Kızım
Erkek
torunum
Erkek torunum
Kız torunum
Kız torunum
Dedem
Büyük/kQçük dedem
Babam
Büyük/küçük babarn
Büyük erkek kardeşim
Büyük erkek kardeşim
� ıı.:ı
m
c.
� c
i:
K I Ş I L E R
130 Babamın babasının erkek kardeşinin oğlunun oğlu ( küçüksel 131 Babamın babasının erkek kardeşinin oğlunun oğlu (erkek konuşuyor) 1 32 Babamın babasının erkek kardeşinin oğlunun oğlu (kadın konuşuyor) 133 Babamın babasının erkek kardeşinin oğlunun kızı (erkek konuşuyor) 134 Babamın babasının erkek kardeşinin oğlunun kızı (kadın konuşuyor) 1 35 Babamın babasının erkek kardeşinin erkek torununun oğlunun oğlu 136 Babamın babasının erkek kardeşinin kız torunu 137 Babamın babasının kız kardeşl
TAMIL TOPLULUCUNDA
SENECA - IROKUA'LARINDA
Genç erkek kardeşim
Küçük erkek kardeşim
Oğlum
Oğlum
C!
Yeğeni m
Yağenim
Kızım
Kızım
Kız yeğenlm
Kız yağenim
Erkek torunum
Erkek torunum
Kız torunum
Kız torunum
Nenem
Büyük/küçük Nenem
z � .... c: � z
> ;::' "'
K I Ş I L E R
138 Babamın babasının kız kardeşinln kızı 139 Babamın babasının kız kardeşlnin kızının kızı (erkek konuşuyor) 140 Babamın babasının kız kardeşinln kızının kızı (kadın konuşuyor) 1 41 Babamın babasının kız kardeşlnln kızının kızının oğlu (Erkek konuşuyor) 142 Babamın babasının kız kardeşlnln kızının kızının oOiu (kadın konuşuyor) 143 Babamın babasının kız kardeşlnin kızının kızının kızı (erkek konuşuyor) 1 44 Babamın babasının kız kardeşlnln kızının kızının kızı (kadın konuşuyor) 145 Babamın babasının kız kardeşinin kızının erkek torununun oğlunun oğlu
SENECA - IROKUA'LARINDA
TAMIL TOPLULOOUNDA
Hal am
BOyük/kOçOk anarn
Kuzenlm
Büyük/küçük kız kardeşim
Kuzenim
Büyük/küçük kız kardeşim
m
;:s,
Yeğenlm
YeOenim
Oğlum
Oğlum
Kız yeğenlm
Kız ye(jenlrn
Kızım
Kızım
Erkek torunurn
Erkek torunurn
d
e�
K I Ş I L E R
SENECA - IROKUA'LARINDA
TAMIL TOPLULU.CUNDA
146 Babamın babasının kız kar147 148 149 150 151 152 153
deşinin kızının kız torununun kızının kızı Anamın anasının erkek kardeşi Anamın anasının erkek kardeşinin oğlu Anamın anasının erkek kardeşinln oğlunun oğlu (Erkek konuşuyor) Anamın anasının . erkek kardeşinln oğlunun oğ:u (kadın konuşuyor) Anamın anasının erkek kardeşlnin oğlunun oğlu (erkek konuşuyor) Anamın anasının erkek kardeşinln oğlunun oğlu (kadın konuşuyor) Anamın anasının erkek kardeşlnin oğlunun oğlunun kızı (erkek konuşuyor)
Kız torunum
Kız torunum
Dedem
BOyük/küçük dedern
Dayırn
Dayım
Kuzenlrn
Kuzenlrn
Kuzenlm
Kuzenlm
()Olum
Yeğenim
YeOenlrn
O(llum
Kızım
Kız yeOenlrn
"CC c:
z )> ıc:
> z 1
� ı;;
K I Ş I L E R
1 54 Anaının anasının erkek kar deşinin oğlunun oğlunun kızı (Kadın konuşuyor) 1 55 Anaının anasının erkek kar deşinin erkek torununun oğlunun oğlu 1 56 Anaının anasının erkek kar deşinin kız torununun kızı nın kızı 1 57 Anaının anasının kız karde şi 1 58 Anaının anasının kız kardeşi nin kızı 1 59 Anaının anasının kız karde şinin kızının kızı (benden büyüksel 160 Anaının anasının kız karde şinin kızının kızı (benden küçüksel 161 Anaının anasının kız karde şinin kızının kızının oğlu (Er kek konuşuyor)
SENECA - IROKUA'LARINDA
TAM IL TOPLULUÖUNDA
Kız yeğenim
Kızım
Torunum
Torunum m en
Kız torunum
Kız torunum
Nenem
Nenem
Ana m
Büyük/küçük anam
Büyük kız kardeşim
Büyük kız kardeş:m
Küçük kız kardeşim
Küçük kız kardeşim
Yeğeni m
Yeğeni m
c. .... o -o r e s:
K i Ş I L E R 1 62
1 63
1 64
1 65
1 66
1 67 1 68 1 69
Anamın anasının kız kardeş ının kızının kızının oğlu (kadın konuşuyor) Anamın anasının kız kardeşinin kızının kızının kızı (Erkek konuşuyor) Anamın anasının kız kardeş inin kızının kızının kızı (kadın konuşuyor) Anamın anasının kız kardeşinin, erkek torununun oğlunun oğlu Anamın anasının kız kardeşini n kız torununun kızının kızı Babamın babasının babasının erkek kardeşi Babamın babasının babasının erkek kardeşinin oğlu Babamın babasının babasının erkek kardeşinin oğlunun oğlu (benden büyük)
SENECA - IROKUA'LARINDA
TAMiL TOPLULUOUNDA
Oğlum
Oğlum
Kız yeğenim
Kız yeğenim
Kızım
Kızım
Torunum
Torunu m
Kız torunum
Kız torunum
D ed em
i kinci dedem
Dedem
Büyük/küçük dedem
Babam
Büyük/küçük babam
"'tl
c z )> • c )> z
�
• m
�
...:ı
K I Ş I L E R
170 Babamın babasının babasının erkek kardeşinin oğlunun oğlu (Erkek konuşuyor) 171 Babamın babasının babasının erkek kardeşinin oğlunun oğlunun oğlunun oğlu (Erkek konuşuyor) 1 72 Babamın babasının babasının kız kardeşi 173 Babamın babasının babasının kız kardeşinin kızı 174 Babamın babasının babasının kız kardeşinin kızının kızı 175 Babamın babasının babasının kız kardeşinin kızının kızının kızı (Erkek konuşuyor) 176 Babamın babasının babasının kız kardeşinin kızının kızının kızının kızı 177 Babamın babasının babasının kız kardeşinin kızının kızının kızının kızının kızı
SENECA - iROKUA'LARINDA
TAMIL TOPLULUÖUNDA
Oğlum
Oğlum
Erkek torunum
Erkek torunum
Ne nem
Ikinci Nenem
N enem
Büyük/küçük nenem
Anam
Büyük/küçük anam
Büyük kız kardeşim
Büyük/küçük kız kardeşim
Kız yeğenlm
Kız yeğenim
Kız torunum
Kız torunum
....,
Cil co
m en
2S. -ı
o -o ıc s:
K I Ş I L E R
178 Anıımın anasının anasının erkek kardeşi 179 Anamın anasının anasının . erkek kardeşinin oğlu 1 80 Anamın anasının anas ını n erkek kardeşinin oğlunun oğlu 181 .Anamın anasının anasının erkek kardeşinin oğlunun oğ!unun oğlu (Erkek konuşuyor) 182 Anamın anasının anasının erkek kardeşinin oğlunun oğlunun oğlunun oğlu (Kadın konuşuyor) 183 Anamın anasının anasının erkek kardeşinin oğlunun oğlunun oğlunun oğlunun oğlu 184 Anamın anasının. anasının -kız kardeşi .
SENECA - IROKUA'LARINDA
TAMIL TOPLULUÖUNDA
Dedem
Ikinci . dedem
Dedem
Büyük/küçük dedern .,
Dayırn
Dayırn
Kuzenlm
Kuzenim
Erkek çocuğum
Yeğenim
Torunum
Torun çocuğum
N en em
Ikincı nenem
c z > rc > z
� ı;;
tt
·CQ
K I Ş I L E R
1 85 1 86 1 87
1 88
1 89
1 90 191 1 92 1 93 1 94 1 95
Anamın anasının anasının kız kardeşinin kızı Anaının anasının anasının kız kardeşinin kızının kızı Anaınının ımasının anasının kız kardeşinin kızının kızı nın kızı (benden büyük) Anaının anasının anasının kız kardeşinin kızının kızı nın kızı nın kızı (Kadın ko nuşuyor) . Anaının anasının anasının kız kardeşinin kızının kızı nın kızının kızının kızı Kocam Karım Kocamın babası Kocamın anası Karımın babası Karımın anası
SENECA - IROKUA'LARINDA
TAMIL TOPLULU ile başlamakta; a.vunculi filius, a.vunculi nepos, avuncuıt trinepos ve avunculi tri nepotis trinepos diye devam etmektedir. Ana tarafından kadınlar için, matertera., ananın kız kardeşi C teyzel ; ma. terterae filia. ve daha öncekilere benzer terimler geliştiril miştir. Üçüncü collatera.ı soyçizgisi, erkek ve kadınlar için, sırasıyla, a.vunculus ma.gnus, ma.tertera. ma.g.na.; ana'dan daha büyük dayı ve anadan daha · büyük teyze; dördüncü collatera.i şoyçizgisinde. a.vunculus ma.jor ve matertera ma jor, ananın daha büyük erkek kardeşi ve kız kardeşi; be şincisi avunculus m.aximus ve m.atertera. mcıxima., en bü yük dayı ve teyze olarak devam etmektedir. Her bir soy çizgisinde ve .bu soyçizgisi dallanndaki kişiler, daha önce belirtilen terimler gibi olmaktadır. ·
.
Callateral soyçizgisinin ilk beşinde yer alanlar sonra gelenleri düzenlemeye yönelik pratik betimlemeler açısın dan yeterli sayıldığı için, Roma Medeni Hukukçulannın .olağan sistemleri bundan daha fazlasına · inmemektedir. Hısımlık ilişkileri için getirilen terimler yönünden La tin dili görülür bir zenginliğe sahiptir. Anadilimiz İngiliz ce ise, yasal-baba Ckayınpederl , yasal-okul C damatl , ya sal-kardeş Ckayınbiraderl , üvey-baba, üvey-o�! gibi yir miye yakın beylik ve çok yakın ilişkileri· betimleyen ye tersiz tamlamalarla yÔksuıiu�nu ele vermektedir. Latin dilinde ise, bu hısımlık ilişkilerinin her biri için ayn ayn terimler oluşturulmuştur. Roma akrabalık ve hısımlık sisteminin aynntılanna daha fazla girmek gereksiz olacaktır. Roma sisteminin en'
TEKEŞLI AILE
·
30'J
önemli başlıca özellikleri açıklanmış bulunuyor. Verileıı bu bilgilerle sistemin bütününü aniayıp kavramak müm kündür. Roma sistemi, yönteminin basitliği, betimlemele rinin · açıklığı, soyçizgilerinde ve soyçizgisi dallarındaki be lirleyiciliğinin kesinliği, sıralama Cnomenclaturel şaması nın güzelliği bakımından eşsizdir. Yöntemi bakımından in sanlığın geliştirdiği bütün sistemlerin önündedir ve orga nik bir varlık biçimi oluşu ve dayandığı temelierin sağlam lığı yörtünden Roma düşüncesinin en seçkin örneklerinden biridir. Arap sisteminin ayrıntıianna hiç girilmemiştir. Fakat Tablo'da I:ıer ikisi de verildiği ve Roma sistemi hakkında söylenenler diğerine de uygulanabileceği için, Arap siste mi de açıklanmış olmaktadır. Katılan özel terimleri ve geliştirilmiş yöntemi ile, son ragelen . soy bireyleri ve aralannda evlilik bağı olan çift ler kanalıyla birbirlerinin kan yakını durilmuna gelmiş bulunan kişilerin aynı ortak atalardan gelme ve bağlantılı kimseler olması gerektigi düşünülmüştür. Bütün bu kişiler bir doğrusal ClineaD söyçizgisinde Csulb içinde -ç.l ve çok sayıda Callateral soyçizgisinde diziimiş olmaktadırlar. Cal lateral soyçizgisindekiler, birincilerP.en devamlı olarak ay n konumlandirılmış olmaktadırlar. Bunlar; tekeşliliğin zo runlu sonuçlarıdır. Her kişinin merkezi kişiyle ilişkisi doğ ru ve gerçeğe uygun bir biçimde betimlenebilmekte; özdeş konumdaki kimseler bir yana, diğer herkes bu kimseden betimleyici ifadelerle ayrılmış olmaktadır. Ayrıca siste min, yalnızca tekeşliliğin sağlayabileceği bir başka özelliği de, her kişinin babasının belirlilik kazı:ınınış olmasıdır. Dt ğer yandan tekeşli aile içindeki ilişkiler de, bunların fiili durumlan neyse, o şekilde betimlenmiş olmaktadır. Te� eşli evliliğin tekeşli aileyi, tekeşli ailenin ise tekeşiilik dü zenindeki akrabalık ve hısımlık sistemini oluşturduğunu hiçbir şey bundan daha iyi kanıtlayamaz. Tekeşli evlilik, tekeşli aile ve tekeşli evlilik ile kazanılan akrabalik ve hı-
sımlık sisteminden. oluşan bu üçlü; betimleyici sistemin
.
308
ESKI TOPLUM
kendi öğelerinden başkasını dışanda bırakabildiği bir bü,. tünün zorunlu kısımlarını oluşturmaktadır. Dolaysız göz: lemlerimiz aracılığı ile tekeşli aile, tekeşli ailenin aile hu kuku, ve yakınlık ilişkileri hakkında bildiklerimiz ne denli
aslına uygun ve doğru iseler, punaluan aile, punaluan aile hukuku ve punaluan yakınlık ilişkileri hakkındaki bilgi
lerimizin de o denli doğru olması gerekmektedir. Kan ya kınları arasındaki evlenmelere dayanan aile, bunun aile hukuku, ve yakınlık ilişkileti hakkında bilı;iiklerimizin de aynı derecede doğru olması gerekmektedir. Bu üç kısım dan herhangi biri bilindiğinde, hangi evlilik ya da aile bi
�
çiminde olursak olalım, diğe ikisinin özelliklerinden çıkar samalarla o evlilik ya da aile biçiminin de ortaya konula bileceği açıktır. Bu üç.ü arasında maddi gücü yönünden bir derecelendirme yapılacak olursa, kan yakınlığı sistem .ıerinin en başta geleceği açıktır. Bu sistemler, her kişiyle ilişkili olarak ailenin biçimini ve evlilik hukukunun ne ol duğunu ifade eden kanıtları billurlaştırmışlardır. Böyle ce, sadece işin gerçeğini göstermekle de kalmamışlar; bu
kimselerin bir kandaşlık ve aynı soyçizgisinden gelmiş ol ma bağı ilişkisi içinde bulunduklarını da ilgili çeşitli te rimlerle ifade etmiş olmaktadırlar. Sistem üst düzeye erişmiş bir ailesel kurumun varlığını da açıklamış; · kendi
gerçekliğini saklayamayacak, bu nedenle de, kendisinden öğrendiklerimizin ve öğrenebilecek olduğumuz şeylerin doğru olması gereken bir kurum oluşturmuş bulunmak
tadır. Son olarak, hakkında en eksiksiz bilgilere sahip ol
duğumuz sistemin de kan yakınlığına ve aynı soyçizgisin� den gelmeye dayanan sistemler olduğunu belirtelim.
· Daha önceleri değindiğimiz, ardı ardına oluşmuş beş
aile biç!Jnini, böylelikle, sunmuş ve açıklamış, varlıklarını kanıtlamış, bilgilerimiz ölçüsünde, yapılanndaki birimsel
öğelerini göstermiş oluyoruz. Her ne kadar bu sistemlerin )ler birine çok genel olarak değinmiş bulunuyorsak da, her birinin temel özelliklerini, öğelerini belirtmiş, ailenin,
kan yakını ve · aynı so;vçizgisinden gelen kimseler arası ev.,.
TEKEŞLI . AILE
309
liliklere dayalı aile biçimi ile ortaya çıktığı ve ardı ardına geçilen a.şamlarla tekeşli aile biçimine eriştiği şeklindeki temel önennemizi ortaya koymuş bulunuyoruz. Bu genel sonuçta, aslında neden-sonuç ilişkisi .aracılığı ile önceden kestirilemeyecek bir durum bulunmamakta, fakat (ailenin bu yöndekil gelişmesini engelleyici güçlüklerin ve olumsuz etkilerin böylelikle sanıldıklanndan daha büyük bir önem taşıdıkları anlaşılmış olmaktadır. · Ça.ğlar süren bir gelişme olarak, ailenin bu evrimi insanlığın yaşam�deneyimlerini her alanda etkilemiş; günümüzde: belki de diğer bütün ku rumlardan çok daha açık ve kesin bir biçimde, insanlığın ilkel yabanıllık döneminden çıkıp barbarlık dönemi aracılı ğı ile uygarlık dönemine geçme (erişme> sürecini aydın ratıcı bir nitelik kazanmıştır. Ailenin gelişme süreci, ge lişmesinin çeşitli aşamalarında insanlığın gündelik yaşa mına kadar inen bilgiler edinmemizi sağlamakta; deği şik dönemler · arasında �arşılaştırnialar yapıldığın(fa ise, bu gelişmenin güçlüklerini, mücadelelerini ve zaferlerini bir ölçüye kadar işaret etmektedir: Günümüzdeki görünü müyle aile kurumunu değerlendirirken, bu aileyi oluştur mak için insanlığın ne denli uzun bir süre geçirdiğini, ne denli büyük düşünsel çabalar harcadığını hesaba katmak; insanlığın uzun· geçmişinin ve binbir görünümlü yaşam-de neyimlerinin en parlak sonuçlannın ürünü olan tekeşli ai lenin eski toplumun bize bıraktığı en büyük miras olduğu nu unutmamak zorundayız. · Ailenin, ardı ardına gelen dört ayrı aile biçiminden geçtiği, bugün ise beşinci aile biçiminde bulunduğu gerçe ği kabul edildiğinde karşımıza hemen şu soru çıkmaktadır: bu beşinci aile biçimi gelecekte de değişmeden böyle kala cak mı? Bu soruya verilebilecek tek yanıt aile kurumunun toplum geliştikçe gelişeceği, toplum değiştikçe değişrnek zorunda kalacağı; geçmişte olduğu gibi gelecekte de bunun böyle olacağıdır. Aile kurumu toplumsal . sistemin ürünü dür. Ve toplumsal sistemin kültürünü yansıtir. Uygarlığın başlangıc�dan beri tekeşli aile büyük gelişmeler kaydetti-
310
ESKI TOPLUM
ği, bu gelişmeler modem zamanlarda iyice hissedilir duru ma geldikleri için, cinsler arasında gerçek bir eşitlik sağla nıntaya dek bu gelişmesini sürdüreceğini hiç değilse bir varsayım 'olarak ileri sürebiliriz. TekeŞli ailenin uzak gele cekte toplumun gereksinmelerine yanıt veremeyeceği, uy garlığın gelişmesinin ise süreceği düşünüldüğünde, tekeş li ailenin ardından gelecek aile· biçiminin doğasını kestire bilmek olanaksız görünmektedir.
.
1
ROMA ve ARAP AKRABALIK ve HISIMLIK ILIŞKILERI SISTEMI KIŞILER
2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18
Dedemln babasının dede slnln babası Dedemln babasının dedesl Dedemin babasının babası Dedemln babasının anası Dedemln babası Nanemin anası Dedem Nenem Babam Anam Oğlum Kızım Erkek torunum Kız torunum Erkek torunumun oğlu Kız torunumun kızı Erkek torunumun oğlunun oğlu Erkek torunumun oğlunun kızı
ROMA'DA
ARAPURDA
Dedemln babasının dedeslnln babası Dedemln ılıabasının dedesl Dedemln babasının · babası Neoemin anasının anası Dedemln babası Nanemin anası Dedem Nenem Babam Anam Oğlum Kızım Erkek torunum Kız torunum Erkek torunumun oğlu Kız torunumun kızı
Dedemln dedesinin dedesl Babamın dedeslnln dedesı Dedemin dedesl Neoemin nenesı Babamın dedesi Babamın neoesi Dedem N enem Babam Anam Oğlum Kızım Erkek torunum Kız torununi Oğlumun oğlunun oğlu .Kızımın kızının kızı
Erkek torunumun oğlunun oğlu
Oğlumun oğlunun oğlunun oğlu
Erkek torunumun oğlunun kıiı
Kızımın kızının kızının kızı
w .... ....
ROMA'DA
KIŞILER
19
Torunumun oğlunun torunu
20 Erkek torunumun kız torunu 21 22 23
24 25 26 27 28 29
30
oğlunun
Erkek torunumun erkek to rununun oğlu Erkek torunumun oğlunun kız toru.nunun kızı Erkek kardeşlerim Kız kardeşlerim Erkek kardeşim (Birinci Gollateral Soyçizgisil Erkek kardeşimin oğlu Erkek kardeşimin oğlunun karısı Erkek kardeşimin kız çocu ğu Erkek kardeşimin kızının kocası Erkek kardeşimin erkek to runu
ARAP'LARDA
Torunumun oğlunun torunu
Oğlumun oğlunun· oğlunun oğlunun oğlu
Erkek torunumun kız torunü
Kızımın kızı'n ın kızının kızının kızı Oğlumun oğlunun oğlunun oğlu nun oğlunun oğlu Kızımın kızının kızınin kızının kı zının kızı Erkek kardeşlerim Kız kardeşlerim
Erkek torunumun erkek toru nunun oğlu Erkek ttırunumun oğlunun kız torununun kızı Erkek kardeş!erim Kız kardeşlerim
Erkek kardeşim Erkek kardeşimin oğlu
Erkek kardeşim Erkek kardeşimin oğlu Erkek kardeşimin oğlunun ka� rı sı
Erkek kardeşimin oğlunun karısı
Erkek kardeşimin kız çocuğu
Erkek kardeşimin kız çocuğu
Erkek kardeşimin kızının kocası
Erkek kardeşimin kızının kocası
Erkek kardeşimin erkek torunu
Erkek kardeşimin oğlunun oğlu
m en
c.
o "V
r e s:
KIŞILER 31 32 33 34
35 36 37 38
39
40 41 42
.
Erkek kardeşimin kız toru nu· Erkek kardeşimin erkek torununun oğlu Erkek kardeşimin kız. torununun kızı Kız kardeşim Kız kardeşimin oğlu Kız kardeşimin oğlunun ka rısı Kız kardeşimin kızı Kız kardeşimin kızının ko cası Kız kardeşimin erkek to runu Kız kardeşimin kız foru nu Kız kardeşimin erkek toru· nunun oğlu Kız ·kardeşimin kız torunu nun kızı (Ikinci Callateral . Soyçizgisil
ROMA'DA
Erkek kardeşimin kız torunu Erkek kardeşimin erkek toru nunun oğlu Erkek kardeşimin kız torununun ., kızı Kız kardeşim Kız kardeşimin oğlu
ARAP'LARDA
Erkek kardeşimin oğlunun k!zı Erkek kardeşimin oğlunun oğlu nun oğlu Erkek kardeşimin kızının kızının kızı Kız kardeşim Kız kardeşimin oğlu
Kız kardeşimin. oğlunun karısı Kız kardeşimin kızı
Kız kardeşimin oğlunun karısı Kız kardeşimin kızı
Kız kardeşimin kızının kocası
Kız kardeşimin kızının kocası
Kız kardeşimin erkek torunu
Kız kardeşimin oğlu
Kız kardeşimin kız torunu Kız kardeşimin erkek torununun oğlu · Kız kardeşimin kız torununun kızı
Kız kardeşimin kızı Kız kardeşimin oğlunun oğlu Kız kardeşimin kızının kizı
ROMA'DA
KIŞILER
43 Babamın erk!'k kardeşi Babamın erkek kardeşinin karısı 45 Babamın erkek .kardeşinin oğlu 46 Babamın erkek kardeşinin oğlunun karısı 47 Şabamın erkek kardeşinin kızı 48 Babamın erkek kardeşinin kızının kocası 49 .Babamın erkek kardeşinin erkek torunu 50 Babamın erkek . kardeşinin . kız torun'u 51 Babamın erkek kardeşinin erkek torununun oğlu 52 Babamın erkek kardeşinin kız torununun kızı 53 Babamın kız kardeşi 54 Babamın kız kardeşinin kocası 44
·
ARAP'LARDA
Amcam
Amcam
Amcamın karısı
Arncamın karısı
Arnesrnın
oğlu
Cı) � •
Amcamın oğlu
Amcamın oğlunun karısı
Amcamın oğlunun karısı
Aincamın kızı
Amcamın kızı
Amcamın kızının kocası
Amcamın kızının kocası
Amcamın erkek torunu
Amcamın oğlunun oğlu
Amcamın kız torunu
Amcamın kızının kızı
Arncamın erkek torununun oğlu
Arncam ın oğlunun oğlunun oğlu
Amcamın kız torununun kızı Halarn
Amca m ın kızının kızının kızı Hal am
Halamın kocası
Halamın kocası
.m
Cl)
i3. -ı
O· rc: i: "V
KIŞILER
55 Babamın kız kardeşinin oğlu 56 Babamın kız kardeşinin oğ!unun karısı 57 Babamın kız kardeşinin kızı 58 Babamın kız kardeşinin kızının kocası · 59 Babamın kız kardeşinin erkek tonınu 60 Babamın kız kardeşinin kız torunu 61 Babamın kız kardeşinin erkek torununun oğlu 62 Babamın kız kardeşinin kız torununun kızı 63 Annemin erkek kardeşi 64 Annemin erkek kardeşinin karısı 65 Annemin erkek kardeşinin oğlu 66 Annemin erkek kardeşinin oğlunun karısı ·
ROMA'DA
ARAP'LARDA
Halarmn oğlu-
Halamın oğlu
Halamın oğlunun karısı Halamın kızı
Halamın oğlunun karısı Halamın kızı
Halamın kızının kocası
Halamın 'kızının kocası
Halamın erkek torunu
Halamın oğlunun oğlu
Halamın kız torunu
Halamın kızının kızı
Halamın erkek torunun oğlu
Halamın oğlunun oğlunun oğlu
Halamın kız torununun kızı Dayım
Halamın kızının kızının kızı Dayı m
Dayımın karısı
Dayımın karısı
Dayımın oğlu
Dayım ın oğlu
Dayımın oğlunun karısı
Dayı mın oğlunun karısı
-ı m
" m o(/) c.
> i="
m
"" ..... Ol
ROMA'DA
i