162 51 5MB
Turkish Pages 265
Gennadiy N . Pospelov
EDEBi YAT B i L i Mi
Çevi re n
Yıı maz ONAY
Gennadiy N.Pospelov •
BiLİMİ I çeviren: YılmazOnay
�
BİLİMveSANAT YAYlNIARI
B i l i m ve S anat Yay ı n l a r ı B i r i n c i Baskı � M a rt 1984
4
Bu k:tap, G.N. Pospelov yöneti minde, V.Y.
Jalizev,
P.A. N i koiayev, A. Ya. Esa!nek, Y.G. Rudnyeva ,
i.F . Vol
kov, L.V. Cernets ve S. V . Kalacevaya'dan ol uşan bir ya. zorlar grubuyle toplu calışma olarak yazılmıştır. Alman. ca ' sından dilimize çevrilm iştir.
Kapak Düzeni
Üm it Sanaslan
Dizgi, Bas kı, Ci lt: E rk Bas r mev i , 3 0 39 16 ANKARA Kapak baskısı Teknik Basım Sanayi i-AN KARA
BiL i M ve S ANAT Y AYlNL ARI Yüksel Cad. 9/1 3 Kızılay Tel
18 38 26
-
ANKA RA
iC i N D E K i L E R
9
Ö N S Ö Z
13
BiRiNCi BÖLÜM
13
43
Edebiyat Edebiyat Edebiyat Edebiyat Edebiyat Edebiyat
48
iKiNCi BÖLÜM - SANATl N ÖZGÜLLÜGÜ
48
75
Sanat ve Bilim, i mgeler ve Kavram.or i mgesel liğin Çeşitleri Sanatın ve Sanat Dallarının Ol uşması Sanatsal Yara tış
81
ÜCÜNCÜ BÖLÜM - SANAT DALI OLARAK EDE!SIYAT
92
Söy'em'iıı Sanctsal O lanekiarı Dil Sanatlarındaki i mgelerin "Cisimsizliği" Edebiyana Zaman ve Mekôn Edebiyatın B il g i Öğretisi OJooakları ve Sorunsal Yom Edebiyat ı n Sanatlar Arasındaki Yeri
20 23 28 38
58 Ci5
97 101 106 112
Bilimi B iiim i Bilimi Bilimi Tarihi Bfl imi
BiLiM DALI OLARAK E DEBIYAT Biı..IMI
ve Dilbilim ve Sanat Bilimi ve öteki Tarihsel Bilimler ve Metodoloiisi ve Edebiyat Kura m ı ve Edebiyat Eleştirisi
1
EDEBiYAT ESERLERINiN iCERiGi
DÜŞÜ NS!L
115
DÖRDÜNCÜ BÖLÜM
116
142
Edebyiat Esederinde Konu Bütünü Edebiyat Eser:er inin Sorunsal Yanı Edebiyat Eserlerinde Yaşa m ı n Dü şünsel - Heyecanıool Değe rlerı işi Bir Eserdeki "Fik ir" Fikrin Tarihsel Gerçeğe Uygunluğu ya do Aykırrlığı
149
BEŞiNCi BÖLÜM - H EYECANSAL BAGLANIM VE ÇEŞiTLERi
123 132 135
111
Kohramanlı k c ı Heyecansal Bağlanı m Dramatik Heyecansal Bağlanım Tra j i k Heyacansal Bağlanım Yergici - Taşlamacı Heyeca nsal Boğ! a n ı m M izah ioti - Duygulu Heyecansal Bağlonım Romantik Heyecansal Bağlanım
117
AL Tl NCI B Ö L ÜM
151 157 162
188 174 177
E D EBiYATlN TARAFLlllGI V E SINIF KARAKTERi
204
Edebiyatın Taraflılığı Edebiyatın Sınıf Karakteri Sosya l ist Ülkeler Edebiya t ı n ı n Tarafl ılığı ve Sınıf Karakteri
209
YEDINCi
211
GercekçNiğin Özü Yaşa m ı n Ger çekçi Yan s ı t ı l ı:;; ı Gerçekçiliğin Temel Tipleri
187 197
215 225 231 !41
8
BÖ LÜM
YARATlŞ YÖ NTEMLE R I (YAŞAMlN SANATSAL YANSITILIŞININ iLKELERi) ve
Gerçekçi O lmoyan Yonsıtılışı
SEKiZiNCi BÖLÜM - EDEEiYA"fii'J TÜRLERE AYRIU:;; I iKiNCi CiLDiN iCERiGi
2-45
KAYNAKCA
249
DiZiN
Ö N S ÖZ
U lkem izde, bi lime, tarihe ve sanata olan i lgi, tüm engellere karşın çok sev i n d i r i c i b i r h ızla a rt makta. Dolayısıyla, bu ilgiyi temellendirici eserlerin de, g i derek daha çok sayıda ve ivedi l i k le okuyu cuya u laştırılması gerek iyor. Topl u msal yaşa m ı mızın, b i l i msizleşt i r i l mesi, tari hsizleşti ril mesi kadar, sanatsızlaştırıl ması ve ş i i rsi zleşti r i lmesi t e h l ikes:ne k arşı da, yaza rıyla, okuruy l a hepi miz bir çab a n ı n için deyiz. Bu nedenle, der l i top l u , kapsam lı ve b ü t ü n l ü k l ü , ama aynı zamanda her a la nda okurun d a i lg i s i n e yan ı t verebi lecek n i telikte sanat b i l imi eserleri n i n önemi b i r k at daha a rtıyor. Genelde sanat bil i m i n i ve öze lde, edebiyat b i l i m i , m ü z i k b i l i mi, tiyatro b i l i m i gibi a y r ı a y r ı sanat b i l i mleri n i , birb ir leriyle ve öteki b i l i mlerle ilişkileri içinde, bütünlemesine ve kolay a n l aşılır b içimde ortaya koyan eserler, b u temelde başlıbaşına bir yarar sağl ıyacaktır. i şte, e l i n i zdeki " Edebiyat B i l i m i " eseri n i n de, bu alan daki b i i l mse l gerek s i n i m e ve okuy u cu n u n bu acıdan d ü nya kültürO ne yönel i k a rayışl arına, doyurucu yanıt getirebilecek n itel i kler 9
taş ıdığına i n a n ıyoru m . Yaln ızca izled i ğ i metodolojl ve get irdiği temel kavraml arla bile, edebiyat b i l i m i n i n ötes inde tüm öteki sanat d alları ndaki b i l i msel yakl aşım sorunlar ına d a , ö nemli ölçü de ışık t utuyor. Ö rneğ i n , edeb:yat sanatıyla öbür sanatlar a ra sında yapılan somut karşılaştırm alar ve b u n u n icin sunulan zen g i n örneklemeler. her oku ra , sanat alan ı ndaki kendi katı l ı mı n ı yetki nleştirecek g ücü sağlıyor. Dolayısıyla, s u n u l a n ayrın tılar ve b u n l a r ı n dayandınldığı esaslar da, gene tüm sanat dal ları icin ve bütün üyle sanatın toplu msal yaşan ışı v e etkinliği i ci n , çok ze n g i n leştirici ve belirginleştirici boyutlar getirmekte. Böyle b i r eseri n her noktası. el bette ki tartışılacak ve karşı cıkı lobilecek görüşler de i çeri r. Ancak, söyled i k leri n i böyles ine açık seçi k koyan bir eser. ta rtışmaya da en az ından, aynı açı klığı, aynı bi l i msel yöntem l i l i k zorun l u l u ğ u n u . aynı kavra m l ı l ı k ve ölcütl ü l ü k d üzeyi n i sağlıyac aktı r herhalde. Ö te yandan. topl u m u m uzda zaten köklü ve etk i n yaşanan sanat dallarından b i ri edebiyat sanatı olduğu icin, yal n ızca ede biyat a l a n ı n a bile, dünya kültüründen sağlanacak b i l i msel bilg i , kura rn v e yöntem katkıla rının başl ıbaşına b i r yararı v ard ır bes bel l i . i şte " E debiyat B i l i m i " edebiyatın. tarih sel ve toplu msal yasalıl ıklarından sanatsal özg ü l l ü ğ üiıe, i çeri k biçim ve işlev soru n larından u l u sa l özg ü llüğüne, genel yaratış yöntemlerinden özel türlere kadar. doğrudan doğruya dil sa natın ı n b i l i m i ne e n i n e boy u n a girmekle, yu karıda belirtti ğ i m i z n itel ikleri, h i ç kuşkusuz edebiyat a l a n ı i c i n önceli kle taşımaktadır. Eseri n , geniş b i r b i l i m adamları grubuyla top l u cal ışma ürü n ü olara k yazı l masını sa ğlamış ve yönetm iş olan Prof. G . N . Pospelov , 1 899'da doğmuş v e 1925'ten bu yana, y a n i alt mış yıld ır, tüm d ü nyadaki estetik, sanat bilimi ve edebiyat b i l i m i gelişmeleriyle i l işki içi nde b i l i msel çalışmal a r ı n ı siste m l i olarak s ü rdürmüş, dü nyaca ünlü bir bilim adamıd ır. 1 50'yi aşkın yayın lanmış calışması vardır. Bunların içi nde, on i ki özgün temel ki10
topla bi rl i kte b i rçok da monog ı afi ve öğretim eserleri b u l u n uyor. O kuyaca ğınız eserde de gö rüleceği g i bi, Pospe l ov ' u n en önemli yanlarından biri, kavramlarda açıklik ç abası. Ayr ıca Pospelov, gerek edebi yata tari hse: ve kura msal yaklaşım l a rın diyalektiğini i ncelemesi yle v e gerekse, sanatın v e edebiyatın özg ü l l ü ğ ü f i k r i n i koymasıyla da tüm d ü nyada t a n ı n ıyor. Prof. Pospelov ' u ün lendiren b i r ya n ı da, edebiyat eserinin i çeri ğ i n i n kaynakl arı öğ retis i n i geliştirmiş bir bil i m adamı olmasıdı r. "Sanatın Doğası", " Estetik v e Sa natsal Ol an", g i b i eserl eri, bu çalış ma dönem i n i n ü r ü n leri d i r. Sonra Pospelov, ken d i geliştirdi ğ i , sa natın özg ü l l ü ğ ü ku ram ı n a dayanarak, sanatın doğuşu, türsel s ı n ı flandırılışı, top l u msal yönü, g i b i k u ramsal esteti k soru n l ar ı i ncelemiş ve a r d ı ndan. b i l i msel d ü şünme ile sana tsal yaratış arasındaki ay r ımın kuramını getirmiş ve sanatı manevi kültürün bi r parçası o lara k belirlemişt i r. " E debiyatın Tarihsel Gelişim Soru n l a rı" eseri, bu ç al ışma l a r ın ürünüdür. Bu eserde, sanatsal edebiyat eserleri n i n içeri ğ i n in çeşitli yönlerine i l i ş kin sorunlar d a işlen mekted i r. Ayrıca Pospe!ov, türlerin birbirlerinden ya lıtık i n celen mes i n i n sakı ncaların ı göstererek, türleri sistem h alinde i ncele men i n zoru n l u l u ğ u n u ortaya koym u ştur. Adıgeçen eseri n, ede biyat a k ı mlarıyla d üşünce a k ı m i arına i l i ş k i n böl ü m ü , büyük metodol a j i k önem taşım aktadır. " E debiyatta Prof. G . N . Pospelov 'un daha sonrak i eserleri Lirik Şii rler" monografisi, " E debiyat K u ra m ı " kitabı ve " M eto do loji ve D i l Sanatları" adlı makaleler derlemesid i r. E l i n i zdeki " Edebiyat B i l i m i " de dahil olmak üzere. Prof. Pospelov ' u n pek çok eseri, d ü nya d i l lerine çevri lip yay ı n l a n m ış b u l u n uyor. i şte t ü m d ü nyaca ta nınan bu b i l i m adam ı n ı n b i r toplu çalışma ü rünü o larak ortaya getird i ğ i " Edebiyat B i l i m i " kitabı, bu ç a lışmaların heps i nden süzülmüş bir bütün n iteli ğ i n i taşımaktad ı r. Böyle b i r sanat b i l i m i eseri n i n çev i risi n i oku rların hem yararl a nmas ına, hem de eleştirisine s u narken. edebiyat ve bü11
tün öteki sanat da lları i c in daha çok sayıda sanat b i i i m i eser ler i n i n ülkem izdeki yayın dağarına g i rmesi yön ü nde hep i m i z i n artok özlem i n i b i r kez d a h a v u rgulamak isteri m . O k u rl a r ın, gerek ül kemizdek i , gerekse d ü nyadaki sanat yaşa m ı n a daha faz · la b i l i msel bilgiyle dona n m ı ş olarak katılma isteml eri, sanatın g e l i ş i m i n e büyük b i r hız ve şaşmaz bir doğrultu sağilyocak olan y aratıcı kamuoy u n u n en önem l i oluşum kaynaklarından b i ri d i r her halde. B i l i m v e Sanat Yay ı n l a rı çerceves i nde y e r alan bu çe v i riyle bu yöndeki çabalara bir katkı daha kaza ndırılmış olaca ğ ı n ı u m uyoru m . " E debiyat B i l i m i ' n in a rt arda yay ı nlanacak o l a n i ki c i l d i n i n h e r b i r i n i n d e ayrıca k e n d i i ç i nde b i r o randa büt ü n l ü k taşıdığı gözeti lerek, her iki cilt icin ayrı ayrı bir kavra mlar ve adlar dizi. n i düzen lendi . Ancak öte ya ndan, her i ki c i l d i n birbirini a y r ılamaz biçi mde bütün!eyen konu kapsamı n ı da bel i rtmek amacıyla, bi rinci cildin bitimine i k i nc i cildin tceri ğ i de ayrıca eklendi. Bu çal ışmada ba na yaptı kları çok değerl i yardımlardan ötü rü say ın A. M ümtaz i d i l ' e v e tüm dostlara, ayrıca dizin çal ışma
ları n ı yükl enen eşim Yurdan u r Onoy'a, d üzeltmelerde yard ı mcı ol an say ın i l h a n Alka n·a ve öte ki dostlara y ü rekten teşekkü rle rimi i l etmeyi borç b i l iyoru m . Ü lkemizde sa natsal yaşa m ı n , tüm toplumsal deri n l i ğ i n c e ve genişliğ i nce güçl e n i p yükseleceği n e yön e l i k sarsıl maz u mut ları ve i nançları yü rekten paylaşarak ..
Yılmaz ONAY
12
B i R i NCi
liiÖLÜM
BiLIM DALI OLARAK EDEBiYAT BiLIMi
EDEB i YAT B i Li M i VE Di LB i L i M ed ebiyat b i l i m i de d i l b i l i m g i b i b i r tilolaj i k b i l ı m dalıdır Her i k i s i n i n çok sayıda orta k yan!arı vard ı r . Her i kis i de, d i l irı bel i rl i görtü ng ü lerini, ke nd i l e rine özgü yollarla inceler. Bu neden led i r k i , g e n e he r iki bilim dalı, yüzy ıll a rca di l o l o j i»'' kavra m ı n ı n genel çerçevesi altı nda, b i rbi rleriyle s ı kı b i r ya kın · Jık i ç i nde gelişmişlerd i r. Ancak, edebiyat bilim iyle, d i l b.il i m , özle ri gere ği. ayrı ayrı bire r bilim d a l ı d ;r lar; ön'erinde b i rb!rinden çok farklı bil i msel Filoloji (Beti kbilim) : «Yazılı bet i k l eri , özel likle de yazı nsaı yapıt'or aracı.1 ığıyla geçmiş uygarl ı kları tanımayı ama clayan .. dalıı (Di l b i l i m va Dilbilgisi Te rimeri Sciz! ü ğ ü , Türk Dil Kuruımı Yay:n ları, 198C). Daha ayrı n t ı l ı açıklama i ç i n bknz: A d ı geçen sözl ük v e C!yrıca �Felsefe .ll.ıısikiopedisi Kavram'or ve Akımlar» , Orhan Hancerlioğlu , Rıamzi Kitabev i. 1976; CN.
13
görevler bulu nmaktadır. D i l b i l i m , d i l in tüm görü ngü leri ni* ın. celer, daha açık bir deyişle: Dilbilim, d ü nya halklarının konuşup yazdıkları tüm d i llerin yasa l ı gelişim i e rindek i öze l l ik!eri sapta mak amacıy'a . i nsanların dil eylemler i n i n görüngülerini inceler. Oysa edebiyat b i l i m i , d ü nya halklarının sanatsal edebiyatını in celer, a macı da, bun ların biç i m ve i çerikler i n i n g el i şimindeki yasa l ı l ı kl a rı ve öze l l i k l eri açıklayabi lmektir. Demek ki, edebiyat b i l i miyle d i l b il i m i n, nesneleri birbi rin den fark l ı d ı r ve bu nesnelerin i nce 'eni şinde her i k i b i l im dalı b i rb i rinden farklı görevlerle karşı karşıyadıricır. B u nedenle de, inceliyece kleri ma lzemeyi derlerken, sın ıflandırı rken ve bun l a ra kmşıla şt;rm alı olarak ba karken , edebiyat b:l imiyle, d i lb .i l i m . kendilerine özgü yöntem l erden yararla nırlo r ; i n celemede kul· landı kları yöntemler de birbirinden fcrk l ıdır. B u n u n l a b i r l i kte, edeb iyat bi!. m i Y:e d i l b i l i m , s ü rekli ve çok sıkı bir etkileşim i çinde b u l u n u r ve karş ı l ı k l ı ol arak b irbirlerini bütü n l e rler. Dil lerin genel kapsGmdaki özel l i kler i üstüne göz lemler ve çıkarsamol- a r yapmak içi n , d i l i n öteki görü ngü leri yanında san atsal edebiyat. d i l bil ime önemli malzeme sağla maktad ı r. Sanat eserlerin i n d i l indeki öze l l i klerse, onların içfi riğ .indeki özeilil> (Felsefe Terimleri Sözlüğü, TOK , 1975), B u kavramın. «ÖZ)) ün karşıtı anicım ındaki «görünüş, gorün ü m vb.>> kavraııı·mıa karı şt ı n lmaması için daha baştan bu açıklamayı koyma gereğ i n i duyduk. Ayrıca günlük di:de nun karş ı l ı ğ ı o orak verilen «faktum)) yerine kullanılmakta d ı r. Biz. heın bu ka rışık aniaşıl mayı önlemek. hem de «fe:nomennin ve «Erschei n u ııg,un söz l ük karşıl ıklorına uymak üzere «görüngü)) terimini yeğledik. Cl'\ı. •
14
b i l i m i de. sanat eserler inin yaz ıldıkları d i l i n özell i kl eri ve tarih i üstüne bilgi ed inmeksizin, o eserl erin biçimle r i n i gereğ i g i b i i ncel iyemez. i şte burada d .a d i l b i l i m, edebiyat Diliminin yar dımcısıdır. El bette ki bu yard ı m , edeb iyatın her b i r ge!işim ev res i nin incelenişinde b i rb i r inden cak farklı olmaktadır. Edebiyat b i l i m i n i n nesnes i , ya ln ızca yaz ılı sanatsal ede bi yat (sanatsal yaz ı n ) değildir. i ster yaz ı l ı b i çimde, i ster sözlü b i çi mde o l m u ş ds u n , d ü nyad a k i dile dayalı sanatsal yaratışın tümü, edebiyat b i l i m i n i n nesnes i d ir. H a l k ların t ar i h i n i n en eski çağlarında henüz yazı l ı edebiyat (yazı n ) yoktu. Yaz ın, ancak halkların herhangi b i r bi çimde yazı'yı y.aratmalarıyla doğmuş t u r. Yani, ya tek tek konuşma b i ri mlerin i, ya da sözlü anıtsal bütü nleri ç izgiyle göstermek i cin. be l i r l i bir işaret (gösterge) s iste m i n i g eliştirmeleriyle ortaya çıkmışt ı r. B u i şaret s iste mleri de, ya tek tek sesle ri gösteren harflerin bir s istemiyd i , yan i bir a lfabeyd i . ya da daha g eniş tasarım içeriklerini ve kavramları gösteren s i m gelerin bir s;stemiydi, ö rneğ i n H i yerog l i f g i b i . "Literatt u ra" sözcüğü Lat i n ce'de, harfler yazısı veya yalnızca vozı a n l a m ı n a gel iyordu . T Dm halklar, henüz bir vazıvı varat madan ya do beni mserneden önce de, kendi d illerinde sözlü eserler yaratm ışlardı; bu eserler k uşakta n kuşağa sözlü b iç im de a kta n l ıyor ve uzun s ü re yaşıyord u . Masallar, efsaneler. h a l k türküleri, atasözleri, büyü sözleri v e d a h a b i rçok ü rü n böyle ortaya çık mıştır. Sözlü hal k yaratışlar ı n ı n eserle�i. bilim olan ında fal klor olarak bel i rlen mektedir ( i ng: Fol k -halk, l ore-ö ğreti, b i lg i ) . Tüm h alklmın emekçi y ı ğ ınları. -uzun b:r süre ay ncalıkla egemen sın ıfların ve devlet ya da k i l ise kuru mlarının h izmeti nde kcı m ı ş olan- b i r u l usal yazı ' n ı n oluşmas ından s o nra da, gene fal klor eserleri yaratmayı s ü rdü rmüşlerd r Sözlü yolla a ktan lan halk y�ratışlan . sa natsal yazınlo yan ya ncı gel işmiş, o n u n la sıkı b i r karşıl ıklı i l i şk i içinde bul u n m u ş ve o n u , çok yönlü 15
cl aruk büyük o ra nda etkilemiştir. Bu y:a ra t ı lar, en değişik bi ç i m l erde hölö varl ı ğ ı n ı sürdürmektedir. Folklorun bili msel olara k oraştırı l ı p i ncolenmes i , sonats.'JI yaz ı n ' ı n i n celeni şiyle hemen hemen ayn ı zamanda başlad ı . Ancak, fal kl o r eserlerin in incelenmesi d e , g e n e onların yazı ve i şaretler b i ç i m inde "tespit" ed ilmesiyle müm kün olabil mekte d i r. Ve bu yaz ı ve işaretler b i ç i m i ndeki "tespit" in, tüm yere\ a ğ ız ve lehçe, cümle k u ruluşu. söyley iş, ritm vb. özel�ikleri ko ruyan b i r aslına uyg u n l u k ve i ncel i k l i doğ ruluk düzey inde ol· ması, fa lklor eserl erini i ncel iyebilmek i çin ön koşu l d u r . Bu ne · denle de edebiy·at b i l i m i , kend inl i , temelde d i l b i l i m i n b�l gileriy le, öze l l i k le d e le h çebil-im almn ı n ın veril eriylte donatmaksızı n ve seslerin yazıya dökülmesi (fonet i k trans!uipsiyo n) t·ilgileri n i kul lanmaksızın , sözlü ha l k ya rat ışla rını derleyemez v e bunlar üzerinde b i l i msel cal ışma yapmoz. Kaldı ki, sanatsal yaz ı n da tari h i n değ i ş i k cağl� rında, var oluş ve yayı l ma koşulları yönünden değ i ş i k ortamlar içiinde bulunm uştur. Gene l l i kle, halkiann yaz ılarını yarotışları, sın ıflı topluma ve devlet gücünün Gluşu m u n a geçiş evrelerine denk geliyor. O dönemde i nsanlar henüz eserleri basaca k d u rumda değillerd i . Kitap basm a, bat ı Avrupa ' n ı n en gelişmiş toplum· ları nda i l k olarak 1 5. yüzyıldan bu ya na yay ı labi,'d i . Ö rneğin. hareketl i metal harflerle kitap basma tekn i ğ i n i 1 440 y ı lında b u lan J o h a n n G utenberg , Almanya'daki i l k kitap basıcısı olmuş tu. Rusya' da bu işi ilk başlata n , 1 563'te IV ivan ' ı n yönet i m döneminde Moskova'da b i r basımevi kurmuş o l a n i van Fyc dorov'du. Ancak bu çaba, o dönemde pek az iigi gördü . Ö yle ki, Rusya'da kitap basımı ancak taa 18. y ü z yıl başında , I.Pe ter'in (1. Petro) yöneti m döneminde daha g e n i ş bir yay ı l ma gösterebi lmiştir. Edebiyat, basım ola nağ'na kavuşmadan ö n c e , ancak ve ancak el yaz ması yo ı uyla ya,yılab'lird i . Eskiçağ ve Ortaçağ'da d il& daya l ı ese r lerin yazıya dökü lmesi nde, toprak ya da ohşap 16
tabletler, parşö men. papirüs vb. gereeler k u l l a n ı l ıyord u ; kağıt ise çok daha sonru. batı Avrupa'da a n cak 11. Yüzyıldan, Rus ya'da 14. y ü zyıldan bu ya n a kui'onı l maya başl a m ıştır. Geniş k a psa m l ı eserle rin e ile yaz ı l arak kopya edilmeleri çok masraflı ve yorucu b:r i:?t i . Bun u , dah'J çok d i n çevres i n den o l a n yazı c ı l a r yapa rd ı . On ların bu u ğ ra şı ları ç o k uzun za man gerektırird i . Bu neden l erle eserler çoğu kez a n cak az so yıda kopyalar h a l i nde bulun a b i l i rd i , üstel i k t·u kopyo ların da bir böYümü gene değ işik kopyalardan a ktarılarak yazı lmış olur du. Böyle olunca b i rçok d u rumda ese rin osl ıykı bağ lantı yitip giderd i . Yaz!c ı l a r , kopyas ını y'Jzd ı kları metinlerle kimi zo rnar canlarının istediği g i bi oynarlar, ken d i lerince düzeltmeler, ek lemeler, k ısaltm alo r yapari a rdı ve bu a rada ço klukla ya nl ışlar da g'irerdi metne. K opyaio rın altına, yazıcı l a r kendi ad larını yaza rlard ı , eseri n esas yaza r ı n ı n ad ıysa g iderek i yice u n utu lurdu. Ö yle ki, bu yüzden örneğin " i g or Desta nı" g i b i önem l i eserlerin bi l e a s ı l yaza r ı n ı n k i m olduğu bugün e dek sapta na momıştır. Antik çağ ve o rtaçağ edebiyatının b i l i msel olarak i nce lenmesi, tüm bu nedenlerden ötü rü son derece g ü ç ve karma şık b i r iş o l mo ktad ı r. Bu i ş i c i n eski e l yazılı:ırı nın k itaplı klar . dan ve a rş iv le rden b u l u n u p çıkarılmosı, ese r i n aslının değiş:k metrnleri n i n ve değ i ş i k kopyalorın ı n , yaz ı l ı ş tarihleriyle bi rlik te ka rşıloşt ı r ı l ması gere kiyor. Eserlerin ve kopyolarının yaz ı l ı ş tarihle r i n i n saptan mosıysa, b i r ya ndan, kul lanılan y a z ı gereç 'er'. yazanların yazış tarzları ve yazı n itel ikleri, öbür yondan el yazmala rında sözü geçen k işiler, oloylar ve öteki be�i rleyi ciler i ncelenerek yopılabi l iyor i şte burada da d i l bil i m , d i l i;ı g eç m işi nde soptadığı to rihiet'i ve kanıtları a ktararak, ya d a değ i ş i k işaret sistemleri ve el yazmo s ı kura l ları konusundaki bilg:leri ileterek edebiyat b i l i m i ne destek soğlar Hatta b u te mele dayalı başlıbaşına bir filoloj i dalı bile gel iş m i ştir "Pa�eografi" (Yun: Palai os-eskli , graphein-yazmak). Di lbili m i n 17
ve pa l eografi n l n gere k l i bilgilerini esas l ıca bilme ksizi n, a n tık çağ ve ortaçağ edebiyatını bi l , i msel an lamda incelemek d ü pe· d üz olanaksızd ı r. Edebiyat b i l im iyle d i l b i l i m i n özellikle o rtaklaşa etk i n l i k gös· te rdikleri olo n , antlik Y u na n v e antik Romo'yı i n celeyen ve " klas i k nıolo j i " adı verilen b i l g i a l a n ıd ı r . Es k i Y u no n d i l i ve La tin d'li, kitap bas ı m ı n ı n ge l işmes i n den çok d a ha önceleri «ede biyat d i l i " n itel i ğ i n i ki'.Jza n mışla r ve gerek sözcük doğa n , ge· rekse g ra me r o çısından büyük bir oturm uşl u k ve ge l i şki n l i k d üze\�i ne erişmi şlerd i . Bu dil lerd e ka lıcı l ı k . kaza n mış olan a n t i k Yu n a n ve a nt i k Roma m itoloj i s i ve sanatsol edebiyatı, b i rook halk Içi n da l'la sonra da uzun s ü re i ceri k ve biçim o larak kla sik ve örnek n itel iğ•inde geçe rl i ğ i n i koru m uştu r. Ant i k Yunan ve antik Roma m itoloj i s i nin ve so na tsol ede b iyatı n ı n , boşta Avrupa hall•ı yokalamaksızın, sanatsal -edebiyat arcştırı!ıp incelenemez. . Bu nedenle edeb!yat bilimcisi, öteki tarihsel bilimlerin bil giler:ni ve vcırgıların; sürek1i dikkate almaları, ulusal tarihsel yaşamın yinelenmez özgül!üğünü ve bu özgüllüğün, edebiyat eserlerin:n içeriğinde ve biçiminde yansıyışını
kucaklayabile
cek durumda .olmalıdır. Edebiya� bilime'si icin, tarihsellik�e bilen miş bir edebiy.�t bilimi düşünüşü, kaçınılmaz biçimde gerek lidir.
24
Bir halkın toplumsal, siyasal ve düşünsel yaşamındaki ka� sıliklı ilişkileri, olayları ve gercekleri inceleyen ulusal tarihin bilgileri, edebiyat bilimi .cin temel bir önem taşımaktadır. Bu bilgıiler, her şeyden önce. zamandizinsel verileri sağlar, örne ğin, toplumsal yaşamdaki tel< tek olayların, görüngülerin, tarrı tarihlerini, oluş sirasını ve oralarındaki ilintileri verir. Genel tarihin zamandizinine dayanarak, edebiyat IJD!:imi. edebiyat eserlerinin oluşum tarihlerin. kesinleyebilmek icin yeterince güvenilir ve incelikli olan kendi zamandizinini yapar. Bu ise, eok farklı zamonlarda ·ortaya çıkmış olon eserler masında
b;;r ki ilintilerin saptanmasına olanak sağlar. Genel tarihsel zamandizin: ve edebiyatın kendi özel z(�mandizini olmaksızın, bir bilim o!crak edabiy.CJt tarihin.n varlığı bi�e düşünülemez. Zamandizindeki bel.rsizlikler ve yanlışlarsa, bir ülkenin ede biyatındak;i süreçleri 'Jnlamada çok önemıli güçlük'er çıkarır. Ulu5al tarihin br döneminin özgüllüğü, her �eyden önce, o dönemde yaratılmış edebiy8t eserlerinin iceriğinde, yaşam görüngüler:nin scnat yoluyia dlf'e ge�irilişinda yansımoktodır. Ancak, edebiyat tilimc:si, dönemin bu yonsıtılan özellikılerini elde etmekle yet:nemez Esasen bunu. her dikkatli okuyucu d� . yapabilir Edebiyat bilimcisiyse, aynı zamanda t·u özellikleri anlamohdır, yani eserde yeniden yaratılmış olan gerçekllğ;i!n, lJ:r ülke ve bır denem icin ne denli kcrokteristif< o'up da, başka i:r::. , sa n.'J t d o gerçekliğ'n b i l i n mesine yard ı mcı o l u r. D i l i m n , doğa v e topl u m üstüne araştırma yapıp b i l g i ed : rı nıeye calışt. � ı ndan k i m se n ; n kuşkusu yoktur. Oys o, so ncıt ı n özCı n ü n sapta n masında, k i m i b . l i mc i l er -biç i m c i yo kl•ı ş ı m icinele o l a n l ar-, sana t : n b i l g i öğretisi yön ü nden a n l a m v e işlev i n i yadsıyorlar, y a da b u iş!e vine ç.::ık d ü ş ü k bir pay biçiymlur. Sanat. ken d i s : n i n d ı ş ı n da var o 'cın gerçe k l i ğ i , kend i n e özgü b i r tarzda ya nsıtır ve yorum l a r . Bu, olaylarıy'a, karş• ' ı k l ı i l i ş ki l e riyle ve iç d ü n yala r ıyla ! n so n ! cı r : n yaşa m ı iç n geçe rli old u ğ u kadar, sanatç ı n ı n ke n d i iç d ü nyası i c i n d e geeerl i d i r v e i n sa n ı n yaşom!yla ç o k çeş i t l i yollmci o n b a ğ l a ntı l ı b u l u ıı o n c! oğa i c i n de gecerlirl r . Sanat eserl eri, okuy u c u l a ra . d i n leyic:lere, Yı::ı cia seyircilere, her za m a n b i r şeyer demek d uru m u n d a dır, b i r şeylerin ayd ı n l anm ası· n ı sağlar, onlara yen i bilg iler i let i r. i nsan yaşa m ı n ı n öy!e a la n 49
lurı vur d ı r k i , IJ u n ! u r üstünde yaln ızca sanat yard ı m ıyla bilgi ed i n i l ı p yarg ı l ara varılabil ;yor. Sanai eserlerıne böyles ine bü y ü k de{jer ver : ş i m iz , a n i a rı öze n l e lwruyuşumuz ve o n larla böy le süre�; l i i l g i l en iş i m iz, bu nedenledir. Pek i , sanat:. bil imden ve top 1 u msal b i l i n c i n öteki biçimle rinden ayı m n özellikler nelerd i r öyleyse, sanatı n n e gibi özg ü l n ite l .·kleri vard ı r?* Ayr ı m . h e r şeyden önce, sanatın v e b i l i m i n , içeriklerin i d i le getir i ş a raçlarında ya':ıyor. su ; m , bunun için soyut kavram l a n kullan ıyor, sanat ise, i mgeleri k u l lan ıyor. Sa natın. tür olara k bu özg ü l nitel i ğ i n e , daha g ü n ü m üzden i k :b:n y ı l ı aşkın bi r s ü re önce, sanatı doğa n ı n bir " ta klit"i o l a · ra k göre n Y u n an felsefeci!eri, öze l likle Platon v e Arlstoteles d i kkat çekmişlerd i . " Doğa" derke n , bu felsefeciler, bu bağlom da, sayısız tekil görü n g ü lerden ol uşan t ü m doğal ve toplumsal gerçe k l i ğ i a n l ı yorlard ı . Onlara göre "tak! it", sanatın, bu yaşam görü ngü lerin i, yontular, res i m' er. s.'J h n e gösterileri, şiirler ve a ni atılar h a l i nd e yansıtma yetisiydi; y anı s anatı n , yaşamdakıi i nsa nları ve olayl arı .ve de doğay ı, ortaya getirme, g'0sterme, a n latma yeteneğiyd i . " i mge" kavra m ı n : k u l l a n m aksızın bu fe!se fec iler, sanatın yaşcı m ı :mgeıer h a l i nele yansı�tığı i l kesinden h a reket etm işlerdi. Sanat ı n . bu "doğa n : n taklidi" oloral< tei i rlenişi, taa 1 8. yüzyıl Içlerine değ i n , pek çok k u ra msal çalışmada önüm üze çıkmaktad ı r. Örne ğ i n Fransız ayd ı n l an m a c ı l ı ğ ı n ı n b i r tem s i l c i si .ol an Denis Direrot. her şeyiyle cloğaya uyan her s anat ese rinin. övgüye değer o l d u ğ u n u bel i rtiyord u . Ama b u n u nla b i rl i k te. doğa n ı n sanatçı tarafrndan köree s i ne t a k l i t ed i l mesine d e karşı çı kıyord u . * Daha Roma 'l.ı lar, b i r nesn e n i n bel irlenişini n : 1 N esnenin türünün, vani a i t olduğu cins i çindeki yer i n i n b8l i r leıımesi ve 2 Bu t ü r ü n özellik leri n i n be:ırt i 1 me s i , y olu y l a gerçe k l eş t i ğ i n i saptamışlard ı . Demek k i , «ÖZ g ü l l ü k » t e r i m i n d en nesnelerin ve gör ü n g ü l er in tür o l arak k en d i l e ri n e özgü n ile li kl e ri n i (tür öze! l ikler i n i , tür se l ni t e l i kler in i ) a n l ıyoruz. --
-
'
.
50
Hegel ise başka b i r ter�mler d izgesi k u l lanmıştır. Hegel'e göre sanat, mutlak f i k i r'den (saltık idea'dan) ortaya çıkar; dea " , onun i çer i ğ : d ir, biçimiyse " d u y u msal , imgesal bıçirnle rne"dir. i dea ve biçimleme, somut b:r gerçe k l i k olarak b i r b : rle riyle tam b-ir uyg u n l u k içinde ( u puyg u n ) yapıl mal ı d ı r , öyle ki idea "kendi kavrcı m ı uya r ı n c a , biçimlanmiş idea o larak, ide .o l'i'' (:2) d . le getir i r. Hege l , a ra a ra " i mge" kavra m ı n ı doğrudan kullanmış b i le olsa, ona hiç de beli rleyici bir önem ve iş lev var ınem iştir. Ancak daha sonra Hegel'i n g ü ç l ü yanla r ı n a bağ l ı o l a n kura m c ; l a r b u n u yapmış'ord ı r. V . G . Be! i nski a e b u k u ra m . c ı l md a n d ı r. B i r y o n d a n felsefe i ' e b i l i m arcıs • ndaki, öbür y a n dan i s e felsefe ile sanat areı s ı ndaki ayrımla r ı , Bel i nski, şöyle karakterize etm işt i : " Felsefec , tas ı m ' l arla konuş ur, şai rse, fig ü rler ve imgelerle: ama söy'ed :k'eri aynı şeyd :r. Siyasal e konomi k u ra m cısı, el indeki istitastik rakam larıyla, okuyucusu n u n ya d a d i n leyicis i n i n a n l ı k ' ı n ı ( id r-a k ' i nl ) etk i:eyerel< ka n ! t lar. . Şai rse, ge rçeğ i n y.cışayan , açık seçik sergi lenişiyle o kuyu c u s u n u n z i h :nsel yaratı c ı l ı ğ ı n ı (fanta z i s i ni) etki leyerek. ger çeğe uyg u n b i r i m ge h al ' nde, bo:irli b i r toplumsal s • n ı f ı n şu ya da bu neden lerden ötCı r ü gercekten güçlenip gelişti ğ i n i , ya da d u ru m u n u n kötü leştiğ i n i . göste rir. Biri ka nıtlar, ötek i gösterir, ama her ikisi de inmıdırmaktadır ( �kna etmektedir); y alnızca b i r fa rkl a : B i r i mantı ksal cıka rsa malar yoluyla, öte kiyse, i mgeler yoluyla" (3) . L.Tolstoy'un, sancıtııı özü , sa natçı ta rafından s ı n a n m ı ş duy g u la r ı n öteki i nsanlara i letilmes i dir, sav ı n a karşı C ' kcı n G . V Pleha nov, sanat ı n , ya l n ız f:cmatc ı n ı n d uygu 'o r ı n ı değil, fakat d ü ş üncelerini de dile getirdiğine ve b u n u " yaşam dolu imgele r ' ' ic:nde yaptı ğ ı n cı d i kka� çekm'ştir ( ı ı . G Cı n ü m üzde s ematın t ' IQ i ö ğ reti si işlev i n i esas a l a n pel< ç-:ık kuramcı, san.-:ı tın özg ü l n te l i kler i n i n, her şeyden önce o n u n " i mges,:;IEğ:n::!e" yattığ: görüşü n dedirler. 51
Pe ki öyleyse i mgeler. soyut kavramların hizmetindeki y ar g ı kı r d a n ve ç ı kmsa rn l a rclan farklı olarcı k, nedir? i mgelerle kav m m lar � rasın daki farklar nelerd i r? Söz konuuu a : a n . gerçe k l i ğ i i nsan b ı l : nc i nde yansıtma n ı n uraçla n d n , bF menin a ra ç!arı d ı r. Gerek kavra mlar, gerekse i nıge�er, her çeş it görüngüde kend i n i oösteren iki asal yan açı sından, yaşa m ı ya n s ı tıyorlar; a y r ı ayrı tarzla rda da olsa , yap t ı kl ·arı b u d u r. Ancak b u rada hemen . bir görü n g ü n ü n iki asal yonını ve b u iki yan a ras ı ndaki ba ğ ı ntıyı açıklamak gerek. Dü ny�da varolan her şey, tek tek görü n gü lerden ve nes· ne�erden oluşm uştur. Ü stünde insan l ı ğ ı n yaşa d ı ğ ı yeryüzü , a n a l�cıra parçaları ndan meydana gelmişse, a na karalarda da , v a d i l e r , doğ! ar, ı rma klar görül üyor, ki b u n l a r ı n da g e n e her b : r i , çok sa;nda ayrı ayrı bitkilerle örtü l ü . her b irinde çok sayıda ayrı ayrı hayva n l a r yaşamakt� . i n sa n l ı k , b ino l a r ı , köyleri, kentleri ya pa n , ü retim araçları n ı , taşıt a raçl a r ı n ı gerçekleştiren, sanat eserle r i n i , g ü n l ü k gereks i n i m eşyalarını ve d ci ha pek çok baş ka şeyi ü rete n. sayısız b ' reylerin bir o raya ge'd iği bir bütü n . B u n u n g i b i , içsel-düşü nsel yaşam d a , d ü ş ü n celeri n i ve duygu ları n ı , ayrı o y n tavı rlar, işa retler, sözcükler, sözler, ya da sa nats'J I eserler yol uyla ötekilere ileten h i reylere ba ğ lı d ır. Tek Insan (aynı şekilde, tek hoy'va n , tek bitki, b'r bina, b i r a let, b ı· ! i mse! ya da sanatsal bir ü rü n ) . b i ri gene!, öte kisiyse bireysel o l m al< üzere, i k i yan'ı n oluşt urdu ğ u b i r birH!{ gösteri r. H e r b i r :ı n s a n . b i r defa önce, bel i rli b i r c a n l ı t ü rü n ü n . c i n s i n i n b i r üyes i , ( u lusal b i r tems i lois ' d i r v e ta r:hse! t.a k•şla da . b i r m i l l i yet'in l ı k ' ı n ) . bir top l u msal kon u m u n , b : r mes lek g r u b u n u n v b . b i r ü yesi, temsilcis ' d i r. B u n itel ikler ya ı n ızca o tek k i ş i ye özgü n i tel k!er d e ğ i l d i r ; ovnı h a l k ı n . cıy n ı çağ ı n bi rçok ' n s a n ı nda d a , br:ınzer tani lımsal konumdaki biro:::ık i nsanda da bu l u n a n n ite liklerd i r b u nlar. Çeşitl i a hla ksal n i ts i M e ri n va rlığı ya da yoklu ğ u da
(a n layış. i yi l i k . ist>c n ç zayıfl ı ğ ı . benc i l l i k v b . ) birçok i insan ic n kamkterist i k olabi l ir. B u n l a r hep doğrudan doğruya 52
insa n ' ı n asal n itel ikleri, g•3neL n ital ı kleri içine g irer. Oysa öte yandan. gene h e r b i r ins an, öy!e n itel i kler ve boyutlar da taşır ki, bun l a r o b i r kişiyi, ken d i u l us u n u n t ü m ö teki üyelerinden (tems i lcilerinden ) . kend i mas leR veya yaş grubund a k i vb. tüm öbür kişilerinden ayıran n!te! i k l erdir; bu n lar, o blr k i ş i n · n . k i şisel n itel i k l eri n i , onun , yinelenemez olan kend i bireys�l n its l i k · ler i n i g'.:Jsteri rler. Her b : r i nsanda ve tüm öteki ca n l ı la r ı n , görüngülerln, nesnelerin, s ü reçle r i n her b i rinde, genel olan n itelikl erle, birey sel o�a n n itel i kler, b : r b i r i nden yalıtık ( izole) d u rumda b u lun mazlar, b i rbirlerinfi s ı k ı s ı k ıya ooğlı ve birbiri içine g i rişmiş d u rumda bu l u n u rlar. GeQel o l a n , tür'sel o l a n asal y a n , h i ç b i r za·· man b i reysel'in d ı şında, ya da bi reysel olan yan b u l u n ma ksızın, varol.a maz, fakat h e r zaman a nca k bireysel yoluyla dile gelir, bi7 raysel'de ifade sini b u l u r. Demek k·i, bireysel olan da her zaman genel, t ü r'se l, asal öze l l i kleri içermekte d i r, ne var k i , b i reys el'in içindeki bu genel, a n ca k çok değ işik tarzlarda g ö r ü n ü r o la b i l mektedir. Örneğ i n b i reysel, genel'in , tü rsel ' i n , asa l ' ı n çok beli r gin ve etkin b i r i fadesi olar�k ortaya çıka b i l d i ğ i g i b i , o n u daha örtük ve daha az belirg i n l i kle de dile geti reb i l i r; ve n i hayet bu ifade son derece zayıf da kalab i l i r. Ya şamda ki her olan ı n , her c ! ns i n , h e r t ü r ü n , cak değ i ş i k tems i lc i le r i bulun uyor. B : r t ü r, eğer çok sayıda tek i l görüngü ler tarafında n topluca temsU edi l mekteyse, bunların çoğ u n l u ğu, gene l l i kle, o : ü rl':n öze l l i kle r , n i orta lama b i r ta rzda d i l e g e � ir i r. Ö rneğ.i n, h erha n g i b i r uzma n l ı k a la n ı n ı n öğrenci lerinde n, gen e:li kle, a n ca k pek azı, o özel alcının çok pa rlak yeten ekleri o!ara!< bel i r i rler; bir kes ·m de düşük yetenek l i· çık.a r. Çoğ u nluk ise, orta laina b i r yetenek gösterir ve öbür iki kes i m a ra s ı ndaki o rta bölgede dav ra n ı r . Ancak, eğer bi r görüng ü , kendi birey se! 'liği içinde genel' liği, tür' ü n g enel;i n i , özel b i r a ç ı k seçikl· ik ve y:oğ unl ukla d ile geti riyorsa, o görüngü kend i tür' ü n ü n tip'i 53
o l u r, yani t . p . k görüngu olur. ( Y u n : Typos- Kal ıp; basım ve co ğcıltmo i c i n esas ö rnek) . Çoğu kez şu yan l ı ş görüşe rastlan · maktadır: Ken d , tür' ü n ü n tü rsel n i te l i kleri n : zayıf b i r bel i rgin l i k ve açıkl ıkta gösterse de, a n ca k ortalama çoğ unluk nitel i ğ i nde temsil e d i c i olan orta l a ma yaşam g örün güieri t i p i k'tir, den iyor. Oysa , tipi k olo n görüngüler, Çemişevs k i ' n i n bir zam a n l a r söyled i ğ i g i b i , ken d i türünü öze l l i kle çok iyi temsil ooe n ve kendi b i reysel l i ğ i nde, t ü r ü n ü n a na c:zg . l erin i özel bir beL rg i n l i kte taşıyon görün gülerd : r. B i r görüngü h i ç sıradan o l mayan, b i r kere lik, b i ri c i k olabi l i r ve de ta m bu nede n l e ken d i t ü rü i c i n pekölö t i p i k ola b . l ir. Demek ki . " b i r kere l i k" , " bir icik" o l m a, çoğu kez yapıldığı g i b i , "ti p ; k " .o lma n ı n tersi gibi kon a moz. Her b i l i m i n , özel yetis;yle, ereğ i n e sarılmışlığıyla v e ken d i n i ve rmişliğ iyle öne çı kan b ; l i mc i l e r olarak, t i p i k tem silci l e r i vard ı r . Sa nat i ç i n de ay n ı şey geçerl i d i r. Rusya'daki 1 8. yüzyıl son uyla ·19. yüzyıl başında o r tay a çıkan klasisizm üslu bundaki kıl ise ya p ı l a rı içinde t i pik olan eserler, s ıradan m i m arlorca köy'erde ve taşra kentle: i nde y ı ğ ı n ! a yapılmış olan kil ise!er değ i l , Len i ng rad'da k i Kazan kated ral i , ya da Mosko va'daki "Tüm Ç i l e Çekenler" k i l isesi g i b i , yap ı sanat ı n ı n belir leyici eserlerid ir. Demek ki, yaşamın tüm görü n g ü l e ri n i n taşıdıkl arı türsel , asal n ite ! i k l erle, her b i r görü n g ü n ü n . k e n d i türü i c i n taşı· i d ı ğ ı tip: kltk dereces n i , b ' rb irinden ayırma k gerekiyor. A n ca k . b i r görü n g ü n ü n , ke nd i t ü rü içi nde büyük ö n e m taşıması d a , bütünüyle o türü n , bel l i b i r a l a n icindeki ö n em:yle, toplum i c i n 9eğerli, yo da değersiz o l uşuyla b : r tutulamaz. Örneğ i n , gerici bir yönel i ş i n , özg ü rl ü ğ ü baskı altına a l m a görev l i s i olan v e h a l k ı n nefret ett i ğ i " askeri siteler" i kuran , b a k a n Arakçeyev, 1 . A!eksa n d r yönetim i n i n son dö nemindeki s iya sa l geri c i l i ğ i n ti pik b i r temsil ci siyd i . Benzeri d u ru mlar sanat o l a n ı i c i n de geçerlidir. Örne ğ i n , oaz müziğini n n ite liksel d üzeyi , bu t ü r ü n k e n d i icindeki 54
n iteli kler a rası nda ve her n it e l i ğ i n kenji eserle r i a rasında ayrım yapı l ma ksız ı n , bütünüy le bir tür olarak tartışılma kta d ır. Kendi türünün e n üst düzeydeki örneğ i ıol.an caz kom pozisyonları el bette vardır, a ncak caz müziğ i n i n , bütün üyle bir t ü r olarak, çalgısal müz iğe, od� m ü z i ğ ine, ya da senfon iye göre nitelik 'd üzeyleri çok daha başkod r. Top l u m sal yaşam gürü n g ü le rinde ya d a doğa görü n g ü le rinde t i pi k ' l i k, i n s a n �� r ı n pratik eylemi eri icin büyük önem ta şım aktad ı r. Örneğ i n , to h u m ıslah ında çiftçi l er o türün en da yan ıklı ve en veri m l i çeş itini bu lmaya calışacaklardır. Hayvan telaııisyen leri de s ığır c i n s i n i gel iştirirken, olabi ldiğince a r ı k ve ver i m i y ü ksek hayva n 'an seçiyorlar. Görü n g ü!erde t i p i k ' l . k , b:lim ve sanat için d e b i r o kad a r önemlid :r. Bil i mciler ,araşt ı rmala rını v e deneylerini , yaşamdaki yasa l ı l ıkların tipik görüngül'Elri üstünd e yü rütü rler. Sanatç ı la r ekı , bir top lum sal ortam ı n ya d a b i r dönem i n en bel irgin ve en a n l a ml.ı te msi'ci.lerine ; l g i duyarl a r ve onlarda kendi yaratacak ları kişilerin "prototip"lerini görürler. Ancak, tipik oia n ı n gösterimini ya pmak. sanatın as! l görevler;nden sayıl ı rken, b i l i mde, tipik görü ngülerin ayrıca t i r de göster inıle s u n u l m::ı s ı ya l n ızca i kincil ve alt d üzeyde t. ı r ö n e m taşır, çünkü bil i m, ya şamı, lmgelerle değ i l . kavra m l arla yans ıtıyor. Soyut kavra m , yani görü ngülerin genel, t ürsel , asa l özel l i klerini d ü ş ü n ceyle tasa rımk:ımak, tekil görüngülerin b i reysel çizg i leri üstünde soyutlamalar yapmak demekt ir. işte, insan düşü ncesi n i n , prati k eylem için de, iş yapma s ı rasında, top l u msa� i letişimde ve g ü n l ü k yaşa m d a kullandığı olağan lwv raml ardo n b i l i m i n kav ramlarını ayıra n da, bilimi n kavramkı r ı n daki bu soyutl u ktur. Sözge,Ji şi, g ü n d e l i k yaşa mda bir k i ş i , yağ murdan sonra buğdayın daha bereketl i olaca ğ ı n ı söylerken, yağmurun ya da buğdayın n e olduğu konusunda bir tasarımı bulunsa da, be!irli 5!5
b ı r bugduy ta r i a s ı rıo y a ğnıış o : a ıı somut t i r yağmuru �ostet mekıcd ir. Y a ğ m u r u n nas:i u : r meteoro lojik görü n g ü o i d u Q u ıı u , o n u ha n g i s ü reçle r i n doğurd u ğ u n u , karla, dol uyla arasında n e g i b i ayr ı m ları n b u l u n d u ğ u n u d ü ş ü n med i ğ i g ibi, buğday ı n d a çavdurdon , a rpadan v e öte ki ta h ı l çeşitlerinden nasıl a y r i l d ı ğ ı konusuna eğil m!yord u r. Başka b : r dey i ş'e, g ü n l ü k yaşamda insan, bi reyse l ' i n içindeki genel'i görmesine g örür, ama gö rüngü lerdeki genel n :�el.kkııi, onların b i reysel çizgilerinden so yutlamaya g itmez, yalnızca b i r i n : ötekinden ayırdetmekle k a l ı r. B u n u yapa rken de, gene! nite: i lJ ğıntıların ve karşı l ı kl ı �l işkilerin bu l u n d u ğ u n u saptamaktcı d ı r. Tekil bl:reyse,� görüngü o na , b u g enel n ite l i kler ve b � ğ ı ntılor i ç i n y a l n ızca bir örnek iş levi görür. Görüngülerdeki genel n itel i kler çoğu kez iyice çeliş k i l i , çok y ö n l ü v e değişkendirler. Dolayısıyla b i r genel kavra m ı n içeriği, tek b i r yarg ıyla değil, fakat a nc.ak birçok yarg ı larla yansıtı l a b i l me kted i r. Ör neğin edebiyat b i l imc i l e r i , "istiore" (eğret ileme me ta pher) kavr a m ı n ı tan ı m lamak için, bu görü n g ü n ü n önce kendi s i ne en ya k ı n ola n la değ i l , bir üst t ü r le i l işkisi n i k u ra rlar ve lsti'Jre n l n bir "sa natsal anlatım a ra c ı " o l d u ğ u n u s aptorlar. Ar d ı ndan en yak n türe gönderme yapara k,istiarey i , "eğret i, yanı dolay ı m : ı anlam" taş ıya n bir söz o la rak beli rlerler. Sonra , is tiare n i n özg ü l n :tel i ğ ni, ya n i onun eğret i , dolay ı m i ı kara kteri n i n , değişik yaç.'J m görCı n g ü le:-i a rasındaki benzerl i k i l kesine 56
dayand ; ğ ı rıı bel i rtirler. Son olarak da ş u n u eklerler : i stiarede, onu k u l l a na n ı n , a n iattığı şeye olan heyecansal yak l a ş ı m ı n ı dile getirme g ü c ü vard ı r ve bu nede nle çoğu kez imgeseli heye can sal n iteleme o'a ra k da ku ! ı an ı l ı r. B i l i m, felsefe, teknoloji ve bunlara yakı n a l a n l ar, soyut kav ra mlar o l uştu rmaya ve onları s istemleştirmeye özellikle i l g i duyarlar. Ç o ğ u kez de bu soyut kavra mla r ı , yaşayo n dillerdeki sözcü klerle değ·i l , genel ol arak klasik " ö l ü " d i llerden, eski kes i n s ı nırlcırla Yun anca ya d·a Lati nce'den a l ı n mış, i çerıgı beli r l i ter m i n oloj iyle (terim ler d izges ;y:e) adl and ı rırlar. ( Lot: Terminus - S ı·n ı r). Soyut kavrumları o l uşturmak, uzmanlaşmış b i r d ı:.:ı şünüş gerektirir. Bu uzma n laşma, b i l i m i n çeşitli a l a n la rı nda özellikle bel:rg i nd : r . Bu nedenle de . bi.l imciler " kavra mlarla d ü ş ü n ü rler", sözü s ı k sık söylen i r. işte, eğer b i l i mle sanat a tası ndeı k i asal ayrı mlar söz konusuysa, sanatc•lar için de b u n a karşı l ı k, " im geler!e d ü ş ü n ürler", den mektedir. N a s ı l i mgelerd i r bu nlar? So yut kavramlarla ne g,bi ayrım!arı vard ı r? Felsefede, yaşam ı n i n sa n la r ı n b Hi n c i ndeki her ya nsıması •
na, gercekl i ğ i n her " i mgesel ya nsısı"na. imge den iyor. Felse fec i le re göre. b i r görü n g ü n ü n insan taraf ı n dan a l g ı l a n ı ş ı , o gö rüng ü n ü n insan bilincinde oluşan somut tasar ı m ı , tasarımların daya n d ı ğ ı görsel, sessel ve t ü m öteki duyumlar v e n i hayet, g ö r ü n g ü l erin türsel öze l l " kleriyle i l g i ! i soyut kavramlar da, hep i mge'd irler. Sanat ve edeb iyat bilimindeyse. " i mge" sözc ü ğ ü n ü n başka b i r a n � a m : vard ı r . Sanat bilimeisi ve edebiyat bili mcisi, b i r " i mge" den ·nce, b u n d a n , b i r yaşam görü n g ü s ü n ü n ya l n ızca i n s a n b ' l i n c i ndeki yansıma s ı n ı değil, fakat bu ya n s ımış ve sanat cı n ı n b i l i n cine geemiş görüng ü n ü n , belirli maddi a ra çlar yo ı uyla, ö rneğ i n söz yard ı m ıyla, mi m i k ve jest yard ı m ıyla, çizg i ve ren k yard ı mıyla, b i r işaret s iste m i yard ı mıyla vb. yen ide n ya n s · t ı ! ı ş ı n ı a n lar. Bu imgeler, her z a m a n , yaşa m ı , teki.l görüng ıJ . 57
ler;yle, yani gerce k l i ğ ' n l ıer görungusu icin kara kterist i k olo n, o bireysel v � gerıei boyutların b i rliği ve ka rş ı l ı k l ı girişimi i ç i nde yansıtırlar. i rısa n !orı öteki ca n i ı l ardan ayıra n genel tü rsel ni tel i kle r ya d a bel i r l i bir u l u s u n veya çağın insanla rının n i · tel iki eri d ü ş ü n cede tasar l a n a bilir. N e var ki, salt i nsan demek olan bir i mge, ya d.a salt i n g Uiz veya salt H i ntl i demek olan b i r imge yaratmak olanaksızd ı r. Böyle bir d u r u mda olsa olsa bir şema çıkar ortcıyo . Sanatta ve edebiyotta insan imgesi, her zaman ancüi(, çok soyıda b i reyso.: boyutları ve somuıt çevre ayrıntı ları ıiçindeki tekil bir insan yoluyla verileb ilir. Örneğ i n a natemi derslerinde k u l l a n ı l a n i n s a n v ü c u d u model leri yle, b i r yontu sanatçısı n ı n yaptığı i nsan heyke ı : n i birbirinden ayıran şey d e budur.
i MGESELLi G i N ÇEŞ i T LER i Sanat, yaşamı özg ü ! b i r tar zda ya nsıtmak ve yoru m l amak için i mgeler yara (;yo:·. AmJ b:lim de, b i � g i lerini göze göstermek iç in imgeler ku1 1 a n ıyor. Örneğ i n , soyut kavra m iara ve ç ı karsa malara daya l ı yarg ı l a r ı n ı , dolaysızca kavrana b i l i r ve görüleb i l ir yap mak için. b i l : m , i ıngele;·e başvuruyor. Demek ki bilim. yaptığı bi l i msel genel iemeleri görselleştlrmede imge k u l l a n ı yor, bu nedenle de görselleşfr1cl (serg:: ley :ci) imgeler ol uştu· ruyor. Örne ğ i n bir aşiret iıı Lı mtim ve yaşam ta rz ı n ı n özell i kleri konusu ndak i verg ı l a r ı n ı ortaya s ermek isteyen bir et nog raf, b u n l a r ı be l l i g ü ndelik yaşam v e av sahnele r i n i n res i m l i (tablosa l , i mgese l) g österimler; yoluyla, okuyucula n n ı n vey.:! d i nleyic ileri n i n görüşüne su nmaya çalışır. B : r gök b l l i m c : s i . uzoyda çeşiUi yıJdız s istemlerinin vor lı ğ ı üstü n e konuşurken, kendi s ı n ıfland ı rma s ı n ı örnekler yoluyla pekiştirrnek için, söz konusu yıldız sisteın leri n ' n g üçlü teleskoplario çek i l m i ş resim 58
' lerini ( tabloların ı . i mge l e r i n i ) " gösterir. Her i k i d urumda da b i l i m ada m l a rı , i çlerinde genel , türsel n i te l i klerin bi reysel çizg i l e r biçi m i n d e o rtaya ç ı k t ı ğ ı tek il g ö r ü n g üleri sergileyerek, kendi y� ptı kları geneliem elerin tabiola r-io göste r i m i n i yapmakta d ı r la r. B u n u yaparken, tablolarda h a n g i av sa h n esi, ya da iı angi y ı l d ı z sistemi b u l u n ursa b u l u n s u n , ayn ı şey, d iye d ü ş ü n mezl er. Tersine, tek i l bir tabionun ( ' ın ge n i n ) . taş ıdığı bi reysel ögeler temsil edici bir deki n i·�e l i ksei d üzeyi açısı ndan , o�a bi l diğince örn13k olmasını gözetirler ki, okuyucui.'J r ya da d i n leyicler. b u n l a r üze(i nden tü rsel niteli kleri a ç ı k seçi l< görüp ta nıyaiY.ls . n : er. Başka bi r dey:ş'e, b : l i m c i l e r , genel ' e n m i ş gözlemlerini ve yar g , !arını serg i lemek için hep, tipik olon yaşam görü ngü:erinin g österi m i n i yapa rlar. Ne v a r k i . bilim ada m l a r ı n ı n seçtikleri y'Jşam g ö r ü n g üleri hep gerçek l i kte var o l o n ya da var .ol muş olan t p:k görün g ü lerd : r. ve de bilimci!eri n ken d i l e ri n i n ya da öteki : n s an �a r ı n , b u görüngl.:ı l e rdeki tipi k l i k dereces i n i t a n ı y ı p , yargıya varı p değe rlen d i rebilecekleri, bunları, tüm ayrıntılorıyla bireyse l çiz g i ler i n i koruya rak kopya etme , fotografını çekme veya tasvir etme d u ru m u n a gelecek ler i tipik görü n g ü le r seci·l ir. B i l imcilerin, bili msel gen ellemelerine. salt kendi tasarı m g ü çlerine daya n a ra k ymattıkları bir ta k ı m gösten! mler eklerneye h akları yo k t u r. ya n i , tipik görüngü lerde ilgilerini çeken yanları v e n ite l i kleri, kend i i mgesel yara t ı c ı l ı klard a n (fa ntazileri nden) kay nakla narak yü kseltmeye, gü çlen di rmeye g idemezler. Ola n l a r n eyse o n d a n h� reket etmek ve on u o ldu ğu g i b i vermeye ç a l :şınak y ü k ü m ü nded i rler H e r du rumda, v e r i l e n olguları k i m i n , nerede, ne z a m a n göz' ey·p deney alanına ge�ird i ğ i n i veya Çev i ri l en metinde bütün bu a n ' a ın.lara gelmek üzere tek bir ter:m kuL l a n ı lm i s t ı r Oysa dilim izde. imge teri m i n i n , a y n ı zam anda , tablo , resim y a da fotoğraf cın :aın!mı nda da aniaşılması cek zor olacağından. i l gi l i terim_ lerin genelde « i nı ge;ı n i teli ğiyle bağlantı l ı kul l a n ı l ı ş ı n ı be�i rtmek üzere pa rantez ic' erine başvurmak gereğ i n i duyduk. ÇN.
59
b i l g i s i n . i:eaiğ ı n : be: i rtmeleri zoru n l ud u r. Yoksa, yaptıkları ge. nellemele r ı n ve çı ka rsa moların kuş kuyla karşılanması g erekir. Demek ki b i l i m : n görseıleştirici imgeler!, hiç bir y ü kseltilmi� gösterim iç ermez, gerçeğ i n h i ç b i r hiperbolizasyonuııu (yüksaJ· tilme&ini) taş ; maz. B i l i m i n görselleştirici imgelerinin bir öne m l i öze l l i ğ i de, h er çeşit heyeccn&al (emosyona l ) ifade g ü c ü nden yoks u n oluş ları d ı r. B i l .mci . gösterilen i n bireySei çizgileri icindeki, ken disi· n i i l g i lendire n gene!, a sa l nite l ikleri görünü rleftirebi l i r, ancak kend i s i n i n onlara ka ı ş ı lıeyeco nsa l ya k1aş ı m ı n ı dile getiremez. Örneğ in, yuka r ıda sözünü etti ğ i m iz etnografın seeeceği av sahneleri, o kabilenin kara kterist ı k av s ilahlar ı n ı n ve donanım l a n n ı n a ç ı k seçik görü l ü p b i i i n mesin i sağlayan sah neler olma l ı d ı r . Am� . a h l a ksal değerlemeler sunmak ve örneğ i n , içinde özel bir yürekl i l i k ya da bel i rg i n bir kaça k h k d u r u m u nu n öne çıktığı sahne'eri seçme!{, etnogr afın g ö revleri a rasına g i rmez. Bilimci yalnız ve anca k bilim i ilg ilen dire n şeyi gösterir. B i l i m adu m ı , gözlemleri nde v e cıkarsa malarınd a , sa l t nesnel olmak zorundadır. Ayrıca, görse l leştirici i mgelerin k u l l a n ı l d ı ğ ı olan yaln ızca b i lim de değildir. B u n lar. toplu mun g ü n ce l i lg iler i n i en gen:ş a n lamda i letişi m yol uyla d i le getirmeye d e h izmet ed�r:er. Söz gelimi, genelgeçer oluşu, ya da genellen meye değer n itel ik· leri, b : r ü l kede ka muoy u n u n geniş kes i m!eri ici n ilginç, \Snemli ve dB siyaS\ll-mortıl a ğ ı rl ı kta bulunan olayla r ve kişiler bu cercevedend iri er. Basın soru m ! u'arı. önem l i , anlamlı olayları toplu ma : let· mek için sürekli çaba gösteri rler. Elbette ki i l k rastladı kları s ıradan bir olayı, veya olayın kenarında köşesinde yer o l a n kişleri yazmaz��r. fa kat haber ya p ı m ı nde öyl e olayları ve kiş i l e r i seeerler k i , bunların theysel l i klerinde, top l u msal açıdan öneml i , bel irley i c i nite H k l e r, özei l i kle açık seçik, etk i n ve örnek d üzey inele d i !e çıel iyor olsun. Demek ki gazetee ller de, top l u m 60
acısından a n l a m l ı , önemli olan asal özel l ikleri, i n andırıcı biçim de görselreştirmelertne (serg ilemeleri nel h izmet edecek, tü rsel bakımdan tipik Y'Oşam görüngü lerine yoğ u n loşıyorlar. Ö rne· ğ i n toplumcu ü l kelerdeki, b : rcok i n sa n ; n yaşa m ı n ı değiştiren ve e mekçilerden, büyük b i r de ney l i l i k, g ü r;, solu k l u l u k ve çoğu kez de cesaret ve u mu� . hatta k ' m i za m a n , kend n i adanın ve k ahra· man l ı k isteyen, endüstri geli ş i m i ne i l i şkin haber ya p ı m ı için, y u karıda söy'edi kleri m iz aynen geçeriidir. Haber y a p ı m c iları, bet rrli koşullar i ç i nde bel i r l i kişilerin g6s�erd ikleri bu ah�a ksal n :tel i k düzey:e r i n i n önde gelan örnekleri n i , sıamut ve zen g i n ayrı n tıla rıyla kamuoyu n u n g özleri ön üne getiriyorlar. Böyle haber ve röporto j l a rdaki tablo'or ( i mgeler) . kısmen b i limin görselleştirici i mgeleri g i b i d i rler. Bunların da, gercel\ten var olan insaniarı tüm ayr ı n t ı la rıyla yans:tmo ! a rı gere kiyor. Bu haber ve röporta j la rı koierne alo n!ar, gercekten olmuş şeylerin bilg i s i n i i letmek i stiyorlar. Öyleyse, en kesin doğruluk için uğraş· m a l ı d ı rlar, olguları ken d i istekleri yönünde tasariayı p değ ış tiremezler, gerçekl i ğ i n , ken d:leri n i öze ! l i k le i l g ilend iren ya nlo rını y ü kseltmekten kaçınm ala rı zoru n ludur. Demek ki bu ka· mu ya i\etim için görsel!�ştirme i mge!eri de yü kseltmes iz ( h i perbolize etmeksiz;n) oluşuyor v e h i ç b i r özg ül heyecansal yakfa ş ı m ı d ile getirmiyor. Ha ber yapımcıs!, serg i led i ğ i olay lara karşı kend i kişisel yak laş ı m ı n ı , olum!u ya d a ol umsuz ge nel yargı ları n ı dile g et i re b i l i r Bas ı ndcı böyle yargılara, metn i n başında veya sonunda yer ver:ld i ğ i n i s ı k s : k gör üyoruz. B i r ko nu üstü ne da'lıa az, bir ötek i üzeri neyse daha çok şey de ya zabi l i r gazeteci . A n cak , kamuoy unu yan ı ltmal< istemiyorsa, hiç bir şeyi değ i ştirerek yan sıtamaz. Gerek b ' l i m i n , gerekse kamuya iletim a ' a n ı n ı n görselleştiri c i i mgeler : , tipik görü n g ü l e r i , gerce klikte nasılf arsa öylece yansıtı rl.ar. i mgelerin b i r başica ço�;;'ti d c l l a vcı rd : r �z: h ı , .-- 1r.ı n ol uştu ra n l a r do , başka b i r şeyi görev e·:l i n m ;ş'ord i r Yc• ç a rn göri'ı :ı gülerini, tipik -olma�'Jrı nedeniy le deği l , fakat şu y a da bu bo61
kımda n ilgi uya n d ı ra n yinelenemez blreysemkkırı neden iyle serg i lerler Bunlar fa k tograflk (olgu-saptcıyıcı ) i mgelerd i r . B u t ü r i mgelerde örneğ i n k i ş isel yaşa m m , a i le yaşa m ı n ı n veya g ü ndelik ya şamın olayları "tespit" edi! m:ş o l ur. Kişisel mektuplaşmarard'J, g ü n ce'lerde, a n ı ' l arda boyle i mgeler görü l ü r. Lev Tolstoy'un ya k ı n ı T.A. Kuzmi ns kaya ' n ı n , kendi gen çliğ · , a i l e için deki yaş amı ve Tolstoy'un z iyaret leri üstüne ayr ıntılı b i l g i a ktara n o n ı l a r ı n ı , örnek ola rak vereb i l i riz. Kimi zama n bu imge çeşiti, toplumsal önem taşıyan olayları kamuoyunun belleğ inde diri tutma k amacıyla d a ol uşturu lur. Eski z.cımanla r ı n . -çoğu e ğ itimli papazlor olan ve g ü n ü m üze ulaşmış çiz g : leri . uzak geçm i ş i n kişile r i n i n ve olayları n ı n gözüm üzde ye n iden canlanmasını sağladıkları ioin b u g ü n a n ıtsal değeı· taş•yan- k roni kç i leri, bu cercevedend i r. G ü n ü m üzde de. Ekim Devr i m i . l e savaş, ya da büy ü k sav u n ma savaşı üst ü n e çok sayıda a n ı yazı l m ı ş bu lun uyor. Son yüzy ı l l ard a , toplu msal s ü reçlerin g itti kce daha kar maşıklaşmasıylo ve yen i i letişim a raçları n ı n ge�işmesiyle bağ lan t ı 1 ı olarak. önem1i siyasal ve kü ltürel olayl a ra ve i n sa n ların ya rat ıcı etk i n l i klerine i l işki n görünt ü l ü h abe rler ( i mgesel bilgi ler ) edinme isteğ i de sürekl i artt ı . Gazete1ei' ve clerg ler, oku yucularına b i rçok haberi hem yazı hem de görü ntüyle ( re s i m ' le, i mge ile) sunuyorlar. Böylece okuyucular hiç bir zaman gözle ta n ı k olamıyocakları o'ayl a r üstüne bilg ' l e n d i r : l m i ş o l u yor. Örneğ i n ABD başka n ı John F. Ken nedy 1 963 sonbaharı n · d a Dal los (Texas) 'ta öld ürüldüğü zama n , bu o'ay t ü m d ü nyayı sarsmışt ı . B:rcok insan, böyle bir ola y ı n nasıl .cı'd u ğ u n u ve nasıl okıbi l d i ğ l n i , dakika s ı n da öğrenmek istiyorlard ı . O g ü rı lerde t ü m ü l k elerde bas ı n , cak sayıda görgü tan ı ğ ı n ı n c m lrı t • m larına dayal ı ayrı n t ı l ı h aberler iletmişlerdi . Kroni k!er, a n ı la r ve basın h aberleri, h e m gen e L h e m de b i reysel boyut'an kendi bi rliklerı i ç inde temsil eden tekl ! o1ay lar ve on lara katıla n kişiler konusunda k n m uovuno b!lr] i i!eti-
62
yorlar. Bu tür eserleri kaleme alanları·ı a ma c ı , kam uoyunun il gis:ni olayın genel n :te! i k!erine değ i l , yi nelenemez bi reysel öze' l i kler i ne yöne.' \mek ol uyor Dolayısıyla , gerçel� ! i kte k i b:rey sel'm biinmes i ne hizmet eden i mgeier o� uşt uruyorlar, şu ya da bu gene! lemenin peş i nde d e ğ i i ler Böylece de, herh a n gi bir belirli za mand a, h erhangi b i r belirli yerde olmuş b;r şey i n b i l g i s i n i i leten imgeler ·ortaya ç ı k ı yor. Örneği n , Ken nedy ' n i n ölü · m ü imgesi'n i t ü m aynntıla rıyfa yen iden kurmaya çalışa n h aber yapımcısı, kend i n i bu ABD başka n ı n ı n k i ş i l i ğ i ne ve pol :tlkasına i !.işkin her çeşit so nuç ç ı ka r m a n ın d ı ş ı nda tutuyor. Kaldı ki, bu t ü r sonuç çıkarmal arı zaten i mgesel y olla değil , a nc a k yar· g ı l a r biçiminde yapa b i l i rd i . Demek k i faktog r'J f i k i mgele r i n , görselleşt i r i c i i mgelerle orta-k yanları va rd ı r . Haber ya pınıcısı da, ayrı ntıların yansıtılı şı nda bun l a r ı n , a s l ı n a tam uygun olması i ç i n uğraşır: o n u n d a b u n km çarpıtmaya veya a ba rtmaya h a kkı yoktur . Serg i ledi ğ i olay ya da kişilere karşı ken d i yaklaş ı m ı n ı , a n ca k ke n d i s i ne öze l l i kle i l g i n ç geTen ayrıntı ları seçmek yo!uyla dile get i reb i l ir. Böylece, fa l' , bu aynntiyl a ger çekte, kahra m a n m ı n· en önemli toplumsal karakter çizg isi ni, ya n i kız istiyen büyük beyefen d i p:ızundaki makam d ü ş k ü n ü me84
murun, havadan atan düşüncesizl i ğ i n i , öze l b i r bel i rg i n l ikle öne çıkarmıştır. N itek i m .on u , daha da gösterişçi ve daha da zıpır Koçka rov' u n yard ı mıyla Agafya T ; honov n a' n ı n evl n e s ürü k!e· yen ve onun, zeng i n .tüccar k ı z ı n ı isteyen öteki "ta i ipi i"lerin ayak �arını kayd ırmasını sağlaya n , üste l i k d ü ğ ü n g ü n ü n ü bir an önce saptorna s ı n a neden olan, hep bu ka rakte r ç izg i s : d i r. Ama işte, tam bel i rleyici a nd a Podkolesin' i pencereden .atlayıp kaçmaya iten beklen med i k moral çökü n t ü s ü n Cın kolaylaştıncı nede n i de gene bu karak�er çizg:i sidir. Dostoyevsk i , Podkole s i n ' i n davra n ış biçimindeki tüm ayrın tıların ve öze l likle de ıo beklenmed i k kaçışı n ı n . bu karakter üs tüne b i r heyecansal değerierne taş ı d ı ğ ı n ı , yani G·:ıgoi ' Q n , me m u rdal
(Öğretisi, Bilimi)
80,
Ro.ııııı n tizm (Alman) 45, 1 1 3 Romantizm (Rus) 1 22 Rönesans 43, 1 1 2 , 1 2 1 , 1 54 , 1 72 , 222 Rönesans (Klasik Sanat Biçimi) 30 Rönesans Şairleri 1 85
27, '186 d. 1 87, 1 97
208, 226
Slbarnetik 34 f.iıngecil1k (Simgeciler) 30, 46, 1 96 Sinema 98, 1 00, 1 02 , 1 09 , 1 1 3 , � FHm
114
Sinkretizm (Slnkretistik) 65, 7!, 73 , 74,
s
75, 76,
Saltıkçı
(Toprak
Monarşi)
145,
( Egemenlik,
Ağalığı
Mutlak
�
Mutıakçı
191,
Toprak Köleliği)
Sanat (Kavramı) 21
23
Sanat (Özü, Özgüllüğü) 49-58 Sanat (Kuramı) 38, 40
Sanat Tarihi (Tarihçisi) 29, 40 •
Öncesi (Hegel) 65
Sanatçıfor imgeferre Düşünür 57 Sanatsal ÖzerkHk 233 Sarılantılar 221
Satirik Potas Heyecansal
�
Vergici Bağlanım
Taşlamacı
Sembolizm � Simgeeilik �
Sözdizimi
Sentez 1 00 Sentlmental
Potas � İçli
Duygulu
Heyecansal Bağlamm Sentimental'ı:ın � İçii Sesb[igisi 237 Sezgi 80
256
- Kurarnlar 22 d - Moral 60 Solo (Solist) 7 1 , 72 Sc· run Zenginliği 130 Soruntar Bütünü 1 23 d., � Soruns (VOı n) Sorunsal (Van) 1 23- 128.
�
Içeriğin Ü
Bileşeni, Fikir Sosyaldemokratlık 1 89, 1 90
çekellik Soııyet Edebiyatı 27 , 42, 45, 1 67 . 1 7 Sovyet Edebiyat B[!Jiml 234, 236 Sovyet V::ızarlar Birliği 229 Soy (Sop) -> Klan, İlkel Topium
Semiotik 34 Sentaks
Siyasal 1 1 1 , 130 - Ekonomi Kuromeısı 51
Sosyalizm 1 1 8, 204 Sosyalist Edebiyat 205-207 Sosyalist Realizm � Topluı.ııc u Ge
Serkaslik 1 70 Satir 1 68
35, 37
Sistem (Sistemsel) 33
Somut (Tarihsel) 203, 2 1 6 , 2�7-229
Sanat Biiimi 27, 33, 38, 39 "Sanat İçin Sanat'' 45 Sanat
89, 1 1 3, 1 1 1 , 233, � Ay.
rımlaşmamış.
Sahneye Koyucu 98
Duyguculuk
Soylar 65, 69 Soylu Devrimciler 1 93 Soyut (Tarihsel) 2 1 5 . 230 Soyut Düşünset (Fikir) 221 Soyut Kavramlar 56, 57, 66 Soyut Kuramsal Toplumsal (Yazarın) 222, 223
G6rüşl
Soyut VOnsema 1 38 Soyutlaıııa 80 Söylem (Sanatsal) 9 1 , 92. 95, 97, 237, 238 - Ve Karşı Söylem 233 - Birimleri 238 Scy;ence 70, 233 Sözdizimi 'l/37 ''Sözlerle Resim Yapma Sanatı'' 1 00, 101
Sözsüz Oyun 1 09 , 1 1 3, 233. � Pontomim Sözün GörseHiği 1 0 1 Statik 1 02 Strophe Strüktür
-7
�
Süje 42, 237 . 238 d ..
Teknoloji 57 Tcksto!oji � Metinbilim Tema � Konu Tematik � Konu Bütünü Terminoloji � Terimler Dizgesi Terimler Dizgesi 57 Tinsel Kültür 49 , � Manevi Kültür "Tinsel Güç" 1 51
Tipikleştirme 75, 76, 78, � Gerçekçi
Vapısalcılık
Suret 29, 30, 66. 81
Tasım 51 Televizyon 1 1 3, 1 1 4
Tip 53 , 79, 82 Ttpik 54. 55. 59 . 61 , 62 . 64, 66 - Durum ve Koşullar 228
Kıta Yapı
Strüktüralizm �
- Nesnel Gerçeğe Aykırı veya Uygun Vönseme 1 4 3 Tarihselleştirme (Brecht) 1 4 1 d .
�
�
Tipikleştiı•.ııe Vasası
Figür Konu, Nesne,
Ol�ylar Dizisi
Tiyatro 38, 88, 98. 1 00 , 1 02, 1 09, 1 1 3. 2'32 � Oyuncu, Dram , Dramatik Tiyatroyu Edebiyatıaştırma
Toplumcu Gerçekçilik 1 85, 225-229
Şematik Sancıtsal Genellema 220
Toplumcu Ülkeler 61
Şematizm 22 1
Toprumculuk 1 87 Toplumsal 1 C7 , 1 1 1 , 1 32 - Ahlaksal 130 - Bilinç 22, 29,
T Taklit ( Doğanın) 50 Talnrılar
(Brecht)
141 d.
ş
(Fi'gürleri)
68,
Taroflılık 1 86 d , 1 87-208 (Sanatın) Tarafsızlık 1 92 . 1 96, 1 97
1 52 �
Partililik
Tnrih 208 Tarihin Diyalektiğiyle Düşüncenin yarektiğinin Birliği 228 Tarihsel 1 07 , 1 1 1 - Ge:işim 47, 48 - Gerçeklik 29
1 12
38,
4 1 , 49. 50 , 65.
75
Di
- Bilincin Biç:mleri 22, 22 d - Gelişim 65, 1 53. 226 - ilişkiler 2 1 2 - • Konum � Taraflılılc: - Koşu!luluk
�
Sınıf Karakteri
- Mücadele 2 1 2 - S ınıf 5 1 - Süreç 62 - Tasarımcılık 2 1 9 - Yaşam 65
Toteın (Totemcilik, Totemistik) 67, 69, 7 1 , 73
Tören (Törensel) 70, 7 1 , 233 Tragedya 39, 42, 70, 77, 1 62 Trajik 1 50 - Heyecansal Bağlanım 1 62 - 1 68 Tür Kavrayışları (Öğretisi , Üç Ayrı Tür)
'tcpı Görünümü 238 Yapısal 35 Yapısalcılık (Yapısalcılar) 34, 35 , 36, 39, �
Biçimcilik.
Yarı:ıtış Yöntemleri 2 1 0 Yarı Tanrı Kahraman 1 53, 1 53 d . Yasalı 4 1
232, 234
Türser (Özel1ik, Nitelik) 50 d. 53, 54, 82, 1 61 , � Görüngülerin Türsel (Ge nel, Asal) Nitelikleri.
YasalıTık 35, 36, 38, 48,
�
U!usal ( Uiusallık) 52, 77 230
- Tarih 25, 30, 31 , 46 Usu1 (Sanatsal Yaratış Usulleri, Yazış Usullerı Sistemi) 33, 34, 37, � Bi. Uzlaşımlı
�
Yazar (Yazarlık) 76, 81 , 1 1 4 Yeğin Duygulanım 1 49 - 1 50 Yeni Cağ 30, 1 25 Yeniden Yaratma 1 32 Vergi Taşioma 1 7 0 - 1 73 Yergici 1 50 Ycrgici
S�nkretistik
•
Yerine! 1 66 Yontu (Sanatı, Sanatçısı) 67,
Ütopya ( Ütopik) 1 96, 2 1 5 , 2 1 6 , 223 Ütopik Sosyalist idealler 226
88,
98,
Vönte-:n 27, 28, 35. 2 1 0
Yalıtık 53
Yanılsamayı Kırma � illusyonu Kırma Yapıntı (Yapıntılı) 64, 73, � Fiksiyon (Fiktif) Vansrtış (Sanatsal) 229
258
Düzeyi
(Sanatsol, Düşünsel - Heye.
cansal) 78, 1 37 , 1 38 Yönsemeli Edebiyat 1 3A
Yabaneriaştırma 73 - Kuramı (Brecht) 1 4 1 d.
(Sanat.
68, 76,
1 00
Yorum (Düşünsel, Sanatsal) 1 23 Yönseme
y
Yapı 34, 37
Taşlamacı (Heyecansal Bağla.
nım) 1 68 . 174, 226
ü
Vansrtışın Niteliksel sal) 222
Gerçekçilik
Yazı 1 5 Yazın (Sanatsal) 1 5
- Edebiyat Sanatları 33, 41 , 42 , 47, 203,
çimcilik
Gerc:ak
Yaşamın Sanatsel Yansıtrlışının iıkeleri 222,
u
�
iç Yasalılık
Yöntem Kavramı 28.38 Yükseltme 60, 6 1 , 64 Yüzeysel Parlaklık 1 3!iil z
Zaman (Sanatsal) 1 03, 231 Zamandizinsel 25 Zamanlar Üstü 1 96
YAZAR VE ESER ADLARI DIZINt
Bednıy, Demyan 1 73, 207
A Adamav
Arthur
("Ölü
Canlar"
ın
Oyunlaştırılrnası) 1 44 d Afinogenov, Ataksander ("Selam
is.
panya!") 1 48 Aiskhylos 77, 145
("Persler, .
1 55
.
"Prometeus")
158
Annenkov , Pavel ("Zayıf i nsanın E de. blyattald Tipi") 2 1 7
Arlstophanes ("Atlılar'') 1 7 1 , 1 72 Aristotal es ("Poetlka") 39, 50,
1 62 ,
1 50 , 1 62,
1 82 , 21 1 .
1 63, 1 7 1 ,
Bcntev , Theodor 32 ("iımik",
"Kruhlyonı
A!eksander ("Kullkovo , da'') 96 . 1 09, 1 66. 235
Ovasın.
Brecht, Bertolt 1 47, 1 1 1 d . Bulgakov Mihail 1 7 4
''Ateney" (Dergi) 2 1 7
Byron, George ("Şövalye Adayı
B 161 , 2 1 1
1 49, 234
E:!ok
232
1 60,
Be:insk!, Visarion 39, 43, 51 , 1 1 1 , 1 13.
Köprüsü", "Kurt Sürüsü '') 159
Archilochos (Paros'lu) 1 7 1
1 1 0, 1 20,
Belıy, Andrev 1 96
Bıkau , Vasil
Anoullh, J ea n 1 07
Balzac, Haneri de ("Gorlot
Baethoven 1 06
Baba")
Ha
rold'un Uzun Gezlsl", "Korsan", " Ma nfred", " Don Juan'') 37, 1 60 , 1 84, 225, 235
25Q
c
Dobrolyubov,
Cervantes, Miguel de ("Don Kihote") 82, 1 1 0, 1 85 , 2 1 1
"Chanson de
Gente"
(Eski
Fransız
Nikolay
("Oblomovluk
Ne.dir?" , 'Karanlık lar Diyarı") 39, 43, 1 37 , 'ı C 1 ?.i l 1 d. 212 , 2 1 5 , 2 1 EJ Dostoyevski, Fedor ("Budala" , "Kara. mazov Kardeşler", "ZavaHılar"
Kahramanlık Destanı) 1 54
da
Chateaubriand, François 1 84
ya
"Yoksullar", " Ezilip Horlan an
lar" , "Suç ve Ceza") 31 , 82, 84, 85, 1 07 , 1 20, 1 61 , 1 8 1 , 202, 2 1 2
Chopin 1 08 Co!eridge, Samuel 1 84 Corn&ille, Pierre ("Le C id'') 1 22 , 1 67 , 224
E Ehrenburg, ilya ("D. E. Tröstü'', "ikin ci Gün") 1 47 , 207
c
Eic!ıenbaum, B. ("Rus Şiirinde K.oşuğun Ezgiselllği") 95
Capek, Karel 147 Cehov , Anton (" i oniç", " Kılıftı Adam", "Üç
" M u i ikler", Kırkardeş",
"Vişne Bahçesi'') 93, 1 05, 1 29, 236 Cernişevski , Nik.olay (" Prolog" ,
"Ne
Yapmalı?", " Randevuda R u s ınsa. nı") 98, 1 42,
20,
39,
1 1 0, 1 56,
40,
1 23.
43,
54,
1 32,
1 62 ,
1 68 ,
79.
1 �\3 .
82, 1 37,
1 9 1 , 1 94 -
1 96, 20 1 d . , 202, 2 1 2 , 2 1 7 ' 2 1 8 Clcero, Marcus Tuiiius ("Söylevler") 20
Eluard, Paul 148 Engels, Friedrich 39, 1 38 , 64 , 213, 2 1 4 Erasmus von Ratterdam Methiye") 1 1 2
(" Deliliğe
F Fadeyev , Aleksander (" Ondokuzlar" ya da 'Bozgun") 43, 82, 1 30 , 1 59, 1 85 , 205. 207 , 228 Fedin, Konstantin (" Kentler ve Yıllar' ' ) 43, 205, 207
D
Feth (Fet) Afanasiy 19. 1 09 , 1 20, 1 96
Dante, Aıighieri 1 05. 1 1 0
("ilahi
Der i ovin , Gavril 1 30 Dickens, Charles ("B ieak
Komedya'')
Figners, Vera 1 65 Flaubert, Gustave ( ' ' Madame Bovary")
House",
161 Fonvizin, Denis ("Toprak Ağası"} 1 28 , 1 30, 1 72 , 1 73 France, Anat o le (" Jerome Coignard' ın Görüşleri' ' ) 1 1 2
Oliver Twist" , "Küçük Dorrit'', " Pick wick Papers")
1 1 0, 1 44 ,
1 6 1 , 1 76.
1 77, 2 1 1
Dider.ot, Denis ("Oyuncu Üstüne Pa fddoks" " Dramatik Dil Sanatı") 39, 50, 1 22
Frlçe, V.M. 1 98 Furmanov, Dimitriy (''Capayev") 1 30, 1 56, 205
Fyodorov, ivan 1 6
80,
G Galsworthy, John ("Forsyte
Saga")
131
Gladkiov, Fedor ( " Çimento", '' Enerji") 207
Johann W. von
Goethc, ' 'Genç
Werter'in Acıları")
1 01 ,
1 07 ,
Gogol, Nikolay ("Taras Bulba", " Neva Caddesi", " Müfettiş", ''Yeni Ko medyanın Oynanışından Sonra Ti yatrodan Çıkışta' ' , ••ivan ivanoviç'le ivan Nikiforoviç'in Nasıl Ettiklerinin Hikôyesi", ''Bir
Kavga Evlen.
me", "Burun", "Ölü Canlar") 1 1 6, 1 43,
85,
1'29,
96, 1 p4.
144 d . ,
1 76, 202 d . ,
1 05, 1 36,
1 69, 1 70,
Heı.ningway, Ernest ("ihtiyar Adam ve Deniz") 1 02 , 1 47 Herder, Johann G. 30 Herzen, Aleksander ("Kabahat
("Faust",
1 79, 234
43, 84,
Hegel, G. W. Friedrich 2 9 , 30, 5 1 , 65, 1 1 0, 1 49, 1 5 1 , 1 62 , 234
200 Hesiodos ("işler ve Günler") 1 53 d.
Hofmann Ernst T.A. 1 84 Homeros ("ilias", "Odysseia") 7 4 , 77,
1 1 5,
1 39,
1 40,
1 73,
175,
21 1 -2 1 3
('' Eğilmeyenler")
207
G'Jrki, Maksim ("Küçük
Burjuvalar" , " Fırtına Kuşunun Şarkısı", ' ' Sarı Şeytan'ın Kenti", "Ayak Takımı Arasında'', "Yaşlı
Kadın", "Düşmanlar", "Ana") 43, 79, 80, 82, 1 30 , 94, 1 0 1 , 1 07 , 1 1 9 , 1 24 , 1 25, 1 33, 1 56 , 1 85 , 1 94, 1 95, 1 96. 207, 2 1 1 , 227.
izergil
lô'')
1 1 8, 136,
1 60 ,
Grigorovic, Dimitriy 1 20 Gu:'ı!ten, Nicoliıs 1 48 H Harkness, Margaret 2 1 3
1 73, 200, 201
1 57 ,
71,
232, 235
buru'', "Marie Tudor") 1 22 , 1 84
"igor Destanı" (ya da " igor Ala yı Destanı") 1 7 . 2 1 , 7 1 , 78, 81 1 07 , 1 35 , 1 58, 224
incil 1 55 ingarden R. 98 ivanov, Vsevolod ("Zırhlı Tren 1 4-69" ''Partizan!ar' ' ) 1 56, 1 96, 205 J Jirmunski, V. 95 Jukovskii, Vasiliy (" Nina ' ya",
"Rus
Savaşçıların ı n Cephesinde Bir Şar.
1
228
Grlboyedov, Aleksander (" Akıldan Be
1 53,
Hugo, Victor ("Notre Dame'ın Kam
Gonçarov, ivan ("Oblomov'') 81 , 2 1 2 Gorbatov, Bori s
1 1 0,
Horatius 20 Hölderlin, Johann C . F 1 84
19,
1 1 2,
Kim
de?") 1 1 8, 1 20, 1 2 1 , 1 36, 1 37 , 1 60,
kıcı", "Aiolos'un Harp'ı") 1 09, 1 22 , 1 30, 1 55 , 1 79, 1 83 , 1 84, 1 96 Juvenalis, Decimus Junius 1 7 2
K Kanıemir Antioh D, 1 72 Karamzin, Nikolay ("Zavallı
Liza")
43, 1 22 , 1 79, 1 80
261
Katayev,
Valentin
tü ne Dize!er", " Sol Yürüyüş", "Otu
( "Koşaradım ile-
ri'') 207 ııKaubarş'ın Öyküleri" 1 72
rumlarda Oturup Oturanlar", "RO S
Knya i nin Yakov 1 22
n e Vergi
TA
Penceleri" "Şiir Sanatı
Üstü
Kontrolörü ile Söyleşi ' ',
"Banyo") 1 1 2 , 1 56, 173, 1 85 , 207 Miha:kov, Sergey 174
Kogan P.S. 1 98
Kolsov, M. ("Kızıl Kavga") 1 47 KoroJenko, Vladimir 201
Milton, J·ohn ("Yitik Cennet") 1 55
Krılov, ivan 1 73
Moliere, Jean B.P. ("Tartuffe")
Ksenophon (" Anabasis") 2 0
1 36, 2 1 1
Kuprin, Aleksander ( "Moloh") 1 24 , 1 25 L
1 26,
222
N "Narodnaya Volya" (Dergi) 1 47
Lassalle, Ferdinad (" Franz van Slckin geıı") 1 39, 1 64, 2 1 3 . 2 1 4 Lenin, V . i . 39,
1 73, 2 1 9 .
Nekrasov, Nikolay ("Şair ve Yurttaş", " De1ecikler", "Şato Merdiveni ö_ nünde
220
1 29,
1 67,
205
Dramatur i isi'') 3!1, 98, 1 0 1 - 1 03, 1 09
Cesur Tacir Kalaşnikov'un Şarkısı", "Mtsıri",
"Şeytan", "Tambov Va
ridat Görevlisi'', "Zamanımızın Bir Kahramanı") 19. 80, 83, 84, 99, 1 1 8, 121 1 28 1 30 1 36 1 37 1 55 1 60 '
J
'
'
J
,
1 66, 1 93. 1 95 , 200, 201 , 255)
Lomonosov, Mihail V. 1 67
.
1 72
.
43, 1 30, 1 55 ,
M
Novalis , Friedrich L. F. von H. 1 84 Novikov, Nikolay i . 1 72
o Odoyevski,
Aleksonder 20
Oleşa, Yuri 1 74 Ostrovski, Aleksander
N.
( " Fırtına")
p Pasternak, Bor:s 99
" Mahabharatc;" 1 07 Maikov, Apoilan 120, 1 96 " D.ok.
Mayakovski, Vladimir ("Amerika
262
202 , 2'35 Neruda, Pablo 1 48
1 1 9. 1 33, 1 66 "Oteçestvenniye Zapiski" (Dergi) 2 1 9
1 82
Mann Thomas ("Büyülü Dağ"' tor Faustus'') 1 07, 1 1 2 Marx Karı 39, 74 . 1 39, 221
Kralı Ya.
şıyor?", "Korkusuz Atlı", " Rus Ka dıniarı") 1 1 1 , 1 1 2 , 1 1 8 , 1 1 9, 1 20, 1 30 , 1 32 , 1 59, 1 8 1 , 1 91 , 1 93-196, 201 ,
Lessing, G. E. ( " Laokoon", "Hamburg Lermontcv, Mihail ( "Borodino", "Car iı.:an Vasi!yevic, Genç Fedeaisi ve
" Demiryolu
" O rmanların Don", "Rusyada Kim Mutlu
Leonov, Leonid (" Rus Ormanı", " isti. lô")
Düşünceler",
Güzergôhı",
Paustovski, Konstantin (''Av Köpekle rinin Yıldız Takımı") 1 4 8 , 236 Perveresev, V . F. 1 98 Petrarca, Francesco 1 85
Üs-
Petrov, Yevgeni 1 74
Rolland, Romain (''Jean - Christophe")
Pıpin, A.N, 3 1 , 32 Pindaros 1 54 PisarEıv, Dimitriy 43
1 31
Pote:bnya, A, ("Düşünme ve DW', "Ya zı
ve işaretlerden
Edebiyat Kura.
mma") 92, 93 Platon 50, 232 Plautus, Titus 77 , 78
Maccius
("Hazine")
("Caadeyev'e" ,
Al!eksander
"S;b:rya'ya
M&ktuplar",
"Günün
Aieşi Sönmüş'', ''Poltava", "Yal. "Şair ve Yığınlar'', vaç", "Goryuhino Köyü Tarihi", "Sizi Se \'iyorum'', "Tsarskoye Selo ne Anımsamalar",
Üstü.
"Tunç Süvari",
"Mahpus", "Çingeneler", ''Boris Godurı.ov", ''Yevgeni Onegin") 18. 20, 3 7 , 4 3 , 93 , 1 04 , 1 08. 1 1 1 , 1 1 8 , 1 2 1 , 1 2 4 , 1 26. 1 28, 1 30 , 1 33 , 1 36, 1 37 , 146
1
1 55
,
1 95. 200,
1 60 201
1
ni He!oise") 1 22, 1 7 8
" Ru:;ki Vestnik" (Yayın Organı) 1 9 s
Saitıkov - Şçedrln, Mihail ("Bir Ken. tin Öyküsü", "Bay v e Bayan Pom
Flehanov, G.V, 51 Puşkin,
R•ousseau , Jean J. (''Julie ya da Ve
1 67
J
211
1 73 , 1 8 3
'
1 84
•
2 1 4 , 235
padur'lar", ''Va'şamdan Ayrıntılar", "Taşra Tasvirleri") 43, 85, 1 1 2, 1 1 9, 1 20,
1 34 . 1 47.
173,
1 75 , 1 94 , 1 95,
201 , 202 , 2 1 2 , 2 1 3
Sar tre, Jean P . 1 07 She::ling, Caroline von 234 Sc hi ller,
Friedrich (''Haydut!ar'', "Hi
le ve Sevgi", "Saf ve icli Scott, c
Sir
ntin
W alter
("ivanhoe", "O u.
Durward") 1 22
Serafimovic, Aleksander ("Dem!r Se:rov 1 07 Shakespeare,
Fronçois ("Gargantua
ve
Pnntagruel") 1 7 2 ("Moskova'dan
PGtersburg'ı:ı V cicu:uk",
"insan:ı-
ğın .". cl'arı") 1 1 2 , 1 80 R:chardson, Samuel Erdemin
Ödülü")
122, 178
Rıleyev, Kondratiy F. ("Dumı", " Na!L vciko") 1 22 . 1 57, 1 65 , 1 9 1 , 200 1 54 ,
ve J üliet") 81, 82.
"Romeo
1 1 0. 1 2 1 ,
1 25,
Shaw, G. Bernard 1 07
1
She 1ev.
Percy
Bysshe ("Zincirinden
Kt:rtu:on Frometous") 1 55 . 1 84 s;monides 1 54
(''Pamela veya
Rod!n 1 8G "Rcland Şcrkısı" 78,
("Hamlet",
" Macbeth", "Kral Lear",
1 26 , 1 36 , 1 39, 1 65 , 185, 2 1 1 , 235
Racine, Jean B. 1 22 , 1 67 Rad!şçev Aleksander
Se·
li") 1 56
R Rabelais,
Duygu
•
lu Dil Sanatı") 1 60 , 1 8 1 . 21 1 , 234
1 57 ,
Simonc11, Konstantin ("Yaşayanlar va Ölüler") 1 29 , 207 Sophokles (" Antigone'', ''Kral
Oidi
ous") 77, 1 62 235
Stencliıa:, Made Hanri Beyle ("Kırmızı ve Siyah") 1 1 0, 1 60, 1 6 1 , 2 1 1
263
Sue,
Eugene (''Parisin Gizleri") 221
Sı;marokov Aleksander 122, 1 67 Swift,
Jonathan
("Gulliver'in
Turgenyev, ivan (" Düzyazı Şiirler", ''Orma·n ve Step, "Asiya'', "Soylu Yuvası'',
Seya.
"Baba•ar
ve Oğullar·')
1 9 , 44 , 1 03 , 1 1 9, 1 20, 1 30, 1 3 1 , 1 8 1 ,
hatlt:ri") 1 72
1 85
'
217
.
2 1 8 , 235
'
236
Tyutçev, Fedor 1 07, 1 20, 1 96
ş Şaginyan,
Marietta
("Hidroelektrik
Santralı' ' ) 207
u
Uspeııski,
"Şemyaka'nın Yargısı" 1 72 Şklovski, Viktor 94 Şolohov,
G�eb
(''l(E:sek'in Kudreti",
"Köylü ve Köylü ce Çalışma")
201 ,
220
Mihail
(" Durgun
" Uycındırılmış Toprak")
Don'',
1 1 9,
131'
1 34
2Q5, 207, 2 1 1 ' 229 ' Şvarts, Vevgeni 1 7 -4
V Vaptsarov, Nikola V I S Vergilius, Mar.o Publius
(" Aeneis")
1 02
Veselovski, Aleksander (''Tarihsel Açı. dan Dil Sanc;tı") 32, 1 53 , 233
T Talne, Hippotyle 3 1 ,
Vişnevski, Vsevo:od 32
("Opt;mist Tra
gedya") 1 67
Thackeray, Wiliiam 1 1 1 , 2 1 1 w
Tınyanov, Vuri 98 Tihonov, Nikolay ("Çivilerin
Baladı")
1 56
Tolstoy, Aleksey ("Acı)ı Vol") 1 3 1 , 205 Tolstoy , Lev ("Savaş ve Barıış", ''Ço cuk1uk'' , "D;ri:iş'', ''Anna Kareni na") 1 9 , 43, 5 1 , 62, BO, 86, 1 02 , 1 04 ,
111
1 37 , 1 39
1 1 2 , 1 1 8 , 1 27 ,
1 31 ,
1 36,
1 40,
211
228,
1 55 ,
235 , 236, 238
Tcmaşevski, B.
264
1 61
Wcrdsworth, William 1 84 V Vcsenin, Sergey ("Anne Sııegina") 205 206 z
Zobolotski, Ni koloy 1 07 95
Zola
,
Emi!e ("Kadınların Saadeti") 1 04