132 82 760KB
Dutch Pages 162 Year 1998
Is dat goed Nederlands? Charivarius
ingeleid door Wim Daniëls
bron Charivarius, Is dat goed Nederlands? Sdu Uitgevers, Den Haag 1998
Zie voor verantwoording: http://www.dbnl.org/tekst/char003isda01_01/colofon.htm
© 2007 dbnl / Wim Daniëls, erven Charivarius
V ‘Een groot man is Charivarius nooit geweest. Op geen enkel gebied heeft hij belangrijke ontdekkingen gedaan of nieuwe denkbeelden verkondigd. Maar wát hij gedaan heeft, als Charivarius of onder zijn officiële naam dr. G. Nolst Trenité: les geven, leerboekjes samenstellen, werken voor het dilettantentoneel als regisseur en schrijver, klassieken vertalen, de gebeurtenissen van de dag en het menselijk leven berijmen, strijden voor de zuiverheid van de Nederlandse taal - dat heeft hij even oorspronkelijk als geestig gedaan, zoo, dat duizenden en duizenden er door gepakt werden, er van genoten en er nut van hadden.’ Yge Foppema in 1946 bij de dood van Charivarius
Charivarius, Is dat goed Nederlands?
VII
Inleiding Zoals in ‘chapeau’ zo moet de ‘ch’ van Charivarius worden uitgesproken, althans zo deed Gerard Nolst Trenité het zelf volgens de mensen die hem gekend hebben. Sjarivarius dus, dat in familiekring ook wel verkort werd tot Sjar: oom Char. Het pseudoniem Charivarius koos Gerard Nolst Trenité toen hij in 1909 - hij was toen 39 - startte met een taalrubriek in het weekblad De Amsterdammer, vanaf 1925 De Groene Amsterdammer geheten. De rubriek zelf noemde hij aanvankelijk Charivari, later Charivaria. Zeker is het niet, maar waarschijnlijk ontleende Nolst Trenité zijn rubrieksnaam en pseudoniem aan de titel van het satirische Engelse tijdschrift Punch, or the London Charivari. De betekenis van dit ‘Charivari’ is ‘grappige kritiek’ of ‘afkeurend geluid’.
Het gezag van Charivarius Charivarius signaleerde in zijn taalrubriek vooral taal- en denkfouten die hij in kranten en tijdschriften tegenkwam, en hij sprak er - vaak uitsluitend door spottende kopjes te gebruiken - zijn oordeel over uit1. Onze classici ‘mutatio mutandro’ Op de glibberige paden der beeldspraak ‘In Drente en Groningen heeft de fabrieksaardappel zijn intocht gedaan.’ Onvriendelijke verzoeken ‘200ste en op veelvuldig verzoek beslist laatste voorstelling van Rubber.’
Charivarius, Is dat goed Nederlands?
VIII Paindeluxe-brood ‘Deze fout herhalen we nog altijd opnieuw.’ Taalverrijking ‘De geringiteit van de schade.’ Gaat dat zien! Gaat dat zien! ‘Hij meende dat hier dezelfde regeling zou toegepast kunnen worden als aan de ambachtsschool, waar een groot aantal leerlingen zonder hoofd zijn.’ Door zijn taalrubriek verkreeg Nolst Trenité als Charivarius grote bekendheid. En in vrij brede kring werd hij ook als een taalautoriteit gezien. Zijn rubriek werd bijvoorbeeld op scholen bij de lessen Nederlands besproken. En veel schrijvers, vooral journalisten, hadden in die tijd het gevoel dat hij over hun schouders meekeek als ze hun teksten schreven, zoals blijkt uit de volgende citaten: ‘Meer en meer komt de wereld - Charivarius vergeve ons - in het teeken der coöperatie in ruimeren zin te staan (...).’ (Vrijzinnig Democraat) ‘Zelfs Charivarius zal het ons vergeven, wanneer we zeggen dat de afgeloopen week in het teeken stond van den voetbalwedstrijd Holland-Uruguay.’ (De Haagsche Post) ‘Van Herbin hangen hier vele werken uit allerlei perioden van zijn kunstenaarsbestaan: vanaf (verontschuldigingen aan Charivarius) de tijd toen hij nog onder invloed stond van Claude Monet.’ (Utrechts Provinciaals en Stedelijk Dagblad) ‘Daar kun je van op aan. Drie voorzetsels achter elkaar. Ik hoor Charivarius brieschen (...).’ (NRC) Max Nord schreef in Het Parool van 2 maart 1965 dat hij vlak voor de oorlog een hoofdredacteur in Den Haag kende die elke morgen over de redactiezalen rondging met de krant van de vorige avond, waarop met rode strepen stond aangegeven welke zonden tegen de taal waren begaan en onder welke afdeling van de rubriek Charivaria in De
Charivarius, Is dat goed Nederlands?
IX Groene Amsterdammer die thuishoorden. ‘Die Haagse hoofdredacteur’, aldus Nord, ‘was een goedmoedig en liberaal man, van wie ik begreep dat hij maar één grote angst kende in zijn leven: dat zijn eerbiedwaardige dagblad door Charivarius bespot en bestraft zou worden.’ Charivarius scheen in de journalistieke vrees voor zijn foutenverzameling wel een zeker genoegen te scheppen. Tegen journalisten die hij persoonlijk kende en die volgens hem in de voorbije week in de fout waren gegaan, zei hij soms op quasi ernstige toon: ‘Je staat er in vrijdag.’ De invloed van Charivarius blijkt ook uit een anekdote die Han G. Hoekstra in oktober 1946 in Vrij Nederland opdiste bij de dood van Charivarius: ‘Charivarius was de man die niet van aardbeien met slagroom hield. Niet omdat hij deze lekkernij zelve verafschuwde, maar omdat hij het plompe germanisme verafschuwde, dat de uitdrukking bevatte. Hij beval ons om te spreken van aardbeien met geklopte room. Wij hebben dat eens gedaan. In Het Gouden Hoofd op de Groenmarkt in Den Haag hebben wij zo argeloos mogelijk aardbeien met geklopte room besteld. De bediende keek ons eerst onderzoekend aan, daarna verhelderde een glimlach zijn gezicht. Hij kwam terug met het bestelde, plaatste het op ons tafeltje en zeide minzaam: “Een fijne portie aardbeie met slagroom voor menèèr!” Hij ging, met het denkbeeld het geheugen van den bezoeker ietwat te hebben opgefrist. Op dat ogenblik verrieden wij Charivarius. Wij zwegen lafhartig.’2
Kritiek op Charivarius Er waren ook mensen die Charivarius minder serieus namen of kritiek op hem hadden. Sommigen hadden vooral moeite met het voorschrijvende karakter van zijn opmerkingen. Tegenwoordig krijgen taalkundigen die stellen wat goed en fout is het etiket ‘traditioneel’ of ‘prescriptief’ opgeplakt, waarmee men hen wil onderscheiden van de moderne of descriptieve taalcritici, die vooral oog hebben voor
Charivarius, Is dat goed Nederlands?
X de begrijpelijkheid van teksten en meer béschrijvend dan vóórschrijvend te werk gaan. Moderne taalcritici maken zich bijvoorbeeld niet druk om de woordkeuze ‘vanaf’ als die woordkeuze de begrijpelijkheid van een tekst niet belemmert. Overigens bestond het onderscheid ‘prescriptief’ en ‘descriptief’ - zij het niet in deze terminologie - al ten tijde van Charivarius. Zo schreef de neerlandicus Yge Foppema op 19 oktober 1946 in De Groene Amsterdammer dat hijzelf ‘vroeger’ tijdens zijn opleiding tot onderwijzer te maken kreeg met leraren die Charivarius een overdreven taalzuiveraar vonden. ‘Men moest niet al te veel de taal willen voorschrijven hoe ze had te zijn, maar meer opmerken hoe ze was’, zo lichtte Foppema de mening van zijn vroegere leraren toe. Behalve om zijn normatieve standpunt was er ook om een andere reden kritiek op Charivarius. De taalpater Gerlach Royen schreef in 1941 in het tijdschrift Taal en Leven dat Charivarius een scherp waarnemer was, maar dat hij er blijkbaar nooit toe was gekomen wat aandacht te schenken aan taalwetenschap. Royen - die Charivarius ook eens ‘een besmettelijke ziekte’ noemde - lichtte zijn opvatting vervolgens toe met een uiteenzetting over verkleinwoorden. Hij haalde onder andere het spellinghoofdstuk uit de eerste druk van Is dat goed Nederlands? aan, waarin Charivarius schrijft dat ‘laatje’ dikwijls ten onrechte men een ‘d’ wordt geschreven ‘doordat men denkt aan lade, snede en zode’. Volgens Gerlach Royen was ‘laadje’ wel degelijk een acceptabele verkleinvorm. Hijzelf hanteerde - zoals hij het noemde - een uitstekende tweelingspelling: ‘laadje’ was in zijn ogen de verkleinvorm van ‘lade’ en ‘laatje’ hoorde bij ‘la’. Gerlach Royens mening over het a-wetenschappelijk gehalte van Charivarius wordt - zonder verdere bewijsvoering - gedeeld door taalwetenschapper Joop van der Horst, die in het Biografisch Woordenboek van Nederland (1994, deel IV) het volgende schrijft: ‘Charivarius' gezag was niet gebaseerd op een grote kennis van zaken. Hij was namelijk gespeend van iedere wetenschappelijke belangstelling. Sterker nog: uit niets blijkt dat hij ook maar van de elementaire beginselen van de taalkunde op de hoogte was. De norm die Nolst Trenité
Charivarius, Is dat goed Nederlands?
XI aanlegde, was die van een op de spits gedreven soort logica en voor het overige die van het taalgebruik van zijn eigen deftige milieu. Erg zeker voelde hij zich niet: zijn boeken op taalkundig gebied legde hij bijvoorbeeld, alvorens ze te publiceren, eerst voor aan een leraar Nederlands. Naar buiten toe was van die onzekerheid overigens weinig te merken.’ Dat Charivarius gespeend was van iedere wetenschappelijke belangstelling is beslist te sterk uitgedrukt. Wel was hij meer iemand van de vrolijke en sterk op de praktijk gerichte wetenschap. Hij bestudeerde bijvoorbeeld het werk van de filosoof Schopenhauer om datgene wat hem daarin aansprak vrijmoedig en op rijm in het Nederlands te vertalen. En de vakliteratuur die hij voor de Engelse taal bestudeerde, verleidde hem niet tot het schrijven van een wetenschappelijke verhandeling over het Engels, maar tot het maken van oefenboekjes voor het leren van die taal. Hij zou zeker ook zelf onmiddellijk hebben toegegeven dat hij geen diep doorwrochte artikelen en boeken schreef. Hij dacht over zijn taalkundig werk waarschijnlijk niet anders dan over zijn gedichten. En daarover was hij zeer relativerend, zoals blijkt uit een brief van 21 juni 1924 die hij schreef aan W. Moell, gemeentearchivaris in Den Haag: ‘Ik heb indertijd wel een verzoek ontvangen om wat (gedichten of dichtbundels, WD) af te staan maar ik ben altijd een beetje bang me belachelijk te maken met mijn dunne boekjes te midden van al die deftige letterkundigen (...).’ Dat Charivarius zoals Van der Horst opmerkt, naar buiten toe van zijn onzekerheid weinig liet merken, is evenmin helemaal waar. Zo zei hij in een interview met het Algemeen Handelsblad (19-7-1940) dat hij ‘heel langzaam schreef en met veel moeite’, en daarmee doelde hij zeker niet op een trage motoriek. Het wetenschappelijke gehalte van Charivarius' werk stond ook centraal in een merkwaardig soort recensie die in december 1940 in het maandblad Onze Taal opgenomen werd. De aanleiding was Charivarius' boekje Is dat goed Nederlands?, dat de maand ervoor
Charivarius, Is dat goed Nederlands?
XII verschenen was: ‘Het boekje van Charivarius is er. - Het boekje van wie? - Van Charivarius. Van Nolst Trenité. - O...èn? - En? Wat en...? Moet je koopen, het kost een gulden. - Och, ik ben niet zoo erg Charivariusachtig; dat is te zeggen, niet zoo erg op zijn werk. Ik heb niets tegen den man; ik ken hem persoonlijk... o ja, dat mag ik niet zeggen hè? - Zeker, dat mag best. Ik ken hem niet alleen uit zijn geschriften, ik ken hem ook persoonlijk. - Goed; nou, het is een charmante vent, ik kan niet anders zeggen; maar zijn werk... - Ja? zeg het maar; wat is er met zijn werk? Verkeerd? Verkeerd zal ik niet zeggen, maar het is dilettantenwerk; niet wetenschappelijk zie-je? - O juist; niet wetenschappelijk. Dus jij houdt het meer met wetenschappelijke werken? - Nee, dat nu niet zoo zeer; daar heb ik zoo geen tijd toe; en bovendien, die zijn mij wat te zwaar. Te zwaar om te verwerken en te zwaar om in mijn zak te steken. Ik lees namelijk alleen in den trein, zie-je. Thuis kom je daar zoo niet toe. - Precies. Te zwaar. Maar Charivarius deugt ook niet. Te licht hè? Weet-je wat jij nu eens moest doen? Koop jij nu dat boekje en dat lees je dan in den trein. En dan neem je een potlood en telkens als de man je nu wat al te onwetenschappelijk wordt, dan zet je er een kruisje bij. Een dun kruisje. En als je er doorheen bent, dan begin je weer eens opnieuw; en dan nog maar eens. En dan neem je een vlakelastiekje en overal waar je vindt dat je eigenlijk verkeerd een kruisje hebt gezet, daar vlak je het uit. Net zoo lang tot er geen kruisje meer staat dat er niet in hoort. Ik denk dat er niet zoo heel veel zullen blijven staan.’
Charivarius' vasthoudendheid De lof en de waardering van het grote publiek die Charivarius ten deel vielen, zorgden ervoor dat hij zijn taalcolumn in De Groene Amsterdammer meer dan dertig jaar bleef schrijven. Het was in oktober 1940 dat er een einde aan kwam toen De Groene Amsterdammer vanwege de oorlog ophield te verschijnen. Charivarius zette zijn rubriek nog wel even in het Algemeen Handelsblad voort, maar het
Charivarius, Is dat goed Nederlands?
XIII enthousiasme was blijkbaar weg en na een jaar was de rubriek definitief ter ziele. Een paar maanden voordat De Groene Amsterdammer tijdelijk van het podium verdween, werd Charivarius' 70e verjaardag door het blad nog opgeluisterd met een nummer dat speciaal aan hem gewijd was. Dat was het nummer van 20 juli 1940. ‘Hoe is het mogelijk’, schreef Anton van Duinkerken in zijn lange bijdrage daarin, ‘dat iemand zeventig jaar wordt met het ongewroken aanwijzen van allerhande stijlfouten in onze Nederlandse dagbladen, terwijl de wereld, die ons om zoo te zeggen omringt, de geweldigste veranderingen ondergaat?’ Het was geen al te serieus bedoelde vraag van Van Duinkerken. En het was een vraag die waarschijnlijk met Charivarius' instemming deels ook wel afgedaan zou kunnen worden met het aanhalen van een anekdote over de Oostenrijkse schrijver en journalist Karl Kraus, die eens in zijn werkkamer zat te werken toen er een vriend binnenstormde die riep: ‘Heb je 't gehoord, de Japanners hebben Sjanghai gebombardeerd!’ Kraus toonde zich niet erg onder de indruk van de mededeling, waarop de vriend zei: ‘Je schijnt de juiste plaatsing van een komma belangrijker te vinden dan dat Sjanghai gebombardeerd is.’ De reactie van Kraus was: ‘Als alle komma's op hun plaats zouden staan, zou Sjanghai niet gebombardeerd zijn.’ Voor de vasthoudendheid van Charivarius waarop hij in zijn vraag doelt, gaf Van Duinkerken echter ook zelf een verklaring in zijn artikel. Het komt omdat er zo weinig verandert, schreef hij. De domheid is eindeloos maar Charivarius blijft er toch tegen strijden omdat hij eigenlijk geen 70 wordt maar voor de zevende keer een jongetje van 10, die zich er heerlijk over verbaast dat de mensen alles zo verkeerd doen. Van Duinkerken voegde daar nog spottend aan toe: ‘Wij beloven hem dan ook namens allen die de pen hanteeren, dat wij zullen voortgaan met het schrijven van afschuwelijke narigheden. Niemand van ons zal hem teleurstellen met de bittere ervaring, dat er geen fouten meer gemaakt worden. Hij zal zijn plezier aan ons blijven beleven en wij verzekeren hem van harte, dat wij
Charivarius, Is dat goed Nederlands?
XIV kennis zullen blijven nemen van zijn opgeruimde verontwaardiging, even vol bewondering en even onverbeterlijk als wij ten zijnen opzichte jaar in jaar uit geweest zijn.’ In de Oprechte Haarlemsche Courant had een journalist de vasthoudendheid van Charivarius al veel eerder (op 15-8-1924) in andere bewoordingen verklaard: ‘Laat men niet denken, dat Charivarius maar iedere week voor zijn genoegen al die uitknipseltjes zit te verzamelen, alleen om het plezier een journalist op de vingers te tikken. Nee, er is daarvoor een veel diepere grond, het is zijn waarachtige verlangen om, door maar steeds op hetzelfde aanbeeld te hameren, tenslotte ook resultaten te bereiken: dat men er eens mee op zal houden.’
Charivarius' leven en loopbaan De indruk die Van Duinkerken in zijn feestartikel in De Groene Amsterdammer van Charivarius wekte als zou het een man zijn geweest die zijn dagen enkel sleet met het op taalfouten van anderen letten en daar dan artikelen over schrijven, is niet correct. Charivarius had juist een nogal brede belangstelling. Zo was hij een groot liefhebber van toneel, dat hij ook zelf schreef en regisseerde en ook nog eens stimuleerde in zijn hoedanigheid van oprichter (in 1912) en bestuurslid van de Haarlemsche Tooneel Club. Verder was hij bestuurslid van een tennisclub en een coöperatieve keuken, een enthousiast biljarter, vertaler van klassieke werken, schrijver van schoolboeken en ook een bevlogen dichter. Daarnaast mocht Charivarius - hij was vrijgezel - graag op bezoek gaan bij vrienden en kennissen, zoals bij de schrijver Lodewijk van Deyssel. De letterkundige P.H. Ritter schrijft in zijn boek Ontmoetingen met schrijvers, dat Charivarius en Van Deyssel een omgang in grote stijl hadden. Zij waren in Haarlem bijna buren van elkaar. ‘Maar dat nam niet weg, dat als zij elkaar bezochten, een auto werd afgehuurd, waarin zij zich van de ene woning naar de andere begaven. Zij lieten zich dan bij elkaar plechtig aandienen.’3
Charivarius, Is dat goed Nederlands?
XV Dat Charivarius meer dan dertig jaar lang de vasthoudendheid had om een taalrubriek te schrijven, is wel verbazingwekkend als de aanloop naar die lange periode bekeken wordt. Vooral zijn studieperiode laat nog weinig standvastigheid zien. Hij studeerde aanvankelijk klassieke talen in Utrecht, de stad waar hij in 1870 ook geboren was. Tijdens zijn eerste studiejaren stierven zijn ouders. De studie klassieke talen bevredigde hem niet en de jonge Gerard stapte over op een rechtenstudie. Hij behaalde daarvoor zijn kandidaatsexamen en koos als voortzetting een studie staatswetenschappen. Maar ook die brak hij af. Blijkbaar ontbrak hem een duidelijk toekomstperspectief of mogelijk was hij nog te onrustig voor het voltooien van een studie. Hij wilde vervolgens weg uit Nederland en vertrok naar San Francisco, waar hij privé-docent werd van de kinderen van een Nederlandse familie. Zo'n twee jaar hield hij die baan vol. Daarna reisde hij via Japan naar Nederlands-Indië, waar hij een tijdje Engels en Frans gaf aan het gymnasium Koning Willem III in Batavia. In 1896 keerde hij weer terug in Nederland. Vanaf dat moment had hij wél voldoende rust om zich in iets vast te bijten. Hij pakte zijn studie staatswetenschappen weer op, studeerde af, koppelde er een promotieonderzoek aan vast en was daarmee in 1901 klaar, terwijl hij in de tussentijd ook nog een onderwijsakte Engels haalde. Hij koos in 1901 voor een baan in het onderwijs, wat in die tijd vanzelfsprekend was na zo'n studie. Het waren de twee gemeentelijke hbs'en in Haarlem waar hij als leraar terechtkwam. Voor de rest van zijn leven zou hij ook in Haarlem blijven wonen, zelfs op hetzelfde adres: de Gedempte Oudegracht, waar hij op nummer 31 een huurhuis bewoonde. Het lesgeven hield hij vol tot 1918. Een schildklierziekte noopte hem toen het onderwijs vaarwel te zeggen, al is het de vraag of hij dat gezien zijn schrijvende nevenactiviteiten bezwaarlijk vond. In de jaren twintig werkte hij nog een tijdlang op de redactie van De Groene Amsterdammer, maar verder had hij geen echte baantjes meer en leefde hij - op bescheiden voet - van de pen.
Charivarius, Is dat goed Nederlands?
XVI
De publicaties De schrijverscarrière van Gerard Nolst Trenité begon enkele jaren na het begin van zijn onderwijsloopbaan met de publicatie van leerboekjes voor de vreemde talen, vooral voor het Engels. Zo verscheen in 1906 het boekje The Nutshell; shortest English Grammar en in 1909 Drop your foreign accent. Nolst Trenité schreef in The Nutshell dat er in Nederland lang niet genoeg aan ‘tong- en lippengymnastiek’ werd gedaan. ‘Het gevolg is dat men het Engelsch, ook bij vrij groote kennis der taal, dikwijls zéér slecht uitspreekt.’ Verschillende van zijn schoolboekjes - hij schreef er ook voor de Duitse, Franse en Italiaanse taal, al waren dat enkel woordenlijsten - hebben het lang uitgehouden. Drop your foreign accent, met daarin het fameus geworden uitspraakgedicht ‘De Chaos’, kreeg zelfs in 1971 nog een herdruk, zij het van een bewerkte editie.4 Ook op het vakgebied waarop hij was gepromoveerd, staatswetenschappen, vestigde Nolst Trenité zijn naam. Dat was met het boek De grondwet met korte aantekeningen, dat in 1912 verscheen en waarvan in 1939 nog een herziene druk werd uitgebracht. Zijn eerste boekje voor het grote publiek - onder het pseudoniem Charivarius kwam in 1913 uit: de bundel Charivari, waarin een ruime selectie van de door hem verzamelde taalfouten uit kranten stond en een aantal gedichten die hij had geschreven. Nadien, in 1915 en 1916, verschenen de taalfoutencollecties nog in twee aparte bundels onder een iets gewijzigde titel: Charivaria. In dezelfde periode publiceerde Charivarius ook vier bundels met daarin uitsluitend gedichten. Hij noemde die gedichten Ruize-Rijmen, een benaming waarin ‘ruize’ een door hem verfoeide uitspraak van ‘reuze’ was. Net als zijn taalfoutenverzamelingen waren ook de Ruize-Rijmen allemaal al in De Amsterdammer verschenen. Over de uitgave van de tweede bundel Ruize-Rijmen kreeg Charivarius een ernstig conflict met zijn toenmalige uitgever. Dat conflict werd op de spits gedreven door een brief die Charivarius op 26 februari 1916 aan de uitgever schreef5:
Charivarius, Is dat goed Nederlands?
XVII ‘Den Heer L. Simons, Amsterdam. Mag ik u verzoeken de slordigheid te doen verbeteren in de mededeeling over de Ruize-rymen. “Voorradig” (hm!) zyn niet R-R, “2de druk, geheel nieuw uitgegeven en herzien”, maar 2de Bundel. De 2de druk, geheel niuew uitgegeven en herzien, laat zich tot myn voortdurende ergernis nu al een half jaar wachten. In 8 maanden was de 1ste druk van 2000 ex. uitverkocht. Tegen myn zin, op uitdrukkelyk verzoek van Mr. Wiessing, weigerde ik de oorspronkelyke uitgevers een tweede druk. Had ik hen aan 't werk gelaten, dan was die 2de druk nu al een half jaar uit. Ik heb verder al herhaaldelyk op het drukken van de rest der Charivaria, die ik ook al in September persklaar zond, aangedrongen. De twee deeltjes behooren onafscheidelyk bij elkaar. Ik splitste alleen om handiger boekjes te krygen, maar gaf u daarby volstrekt niet de vryheid, de laatste zoo lang uit te stellen als u zou goeddunken. Het is een geheel, en by uw belofte uit te geven, had u zich zedelyk verbonden, de beide afdeelingen, die u tegelyk ontving, met het verzoek ze tegelyk uit te geven, te gelyk te doen verschynen. Ik zal nu weldra in staat zyn een 3de bundel te maken, maar ik kan u verklaren, dat er tegen op zie! Ik verzoek u nu in het volgend nummer van de Amsterdammer te doen plaatsen een mededeeling, dat de tweede druk van de 1ste bundel Ruize-rymen nog niet verschenen is, maar ter perse; dat verschenen is de 2de Bundel. Dat voorts ter perse is een 3de bundel Charivaria, den inhoud waarvan men in de voorrede van den 2den bundel kan lezen.’ De brief die geen aanhef met ‘Geachte’ kent en ook geen afsluitgroet bevat, viel bij de heer Simons niet in goede aarde. Simons zond de brief door aan een van zijn medewerkers en zette er het volgende commentaar bij: ‘Amice, Ik wensch met dezen heer niets meer te doen te hebben. Wil jij svp de boekjes maar bij een ander laten drukken.’ De bundels met Ruize-Rijmen bevatten gedichten over actuele, veelal politieke kwesties, maar ook gedichten over taaleigenaardigheden en
Charivarius, Is dat goed Nederlands?
XVIII feestelijke gebeurtenissen. Een van de Ruize-Rijmen - opgenomen in de derde bundel (1916) - heet St. Nicolaasklacht en begint als volgt: O, Sinterklaas, verschriklijk feest! o jaarlijksche bezoeking! U treffe in dit klaaglied mijn verwensching en vervloeking! O avond van geheimpjes, van surprises en cadeaux, Van pakjes van de post en mandjes van v. Gend & Loos? Die 'k eerst een half uur stil laat staan, dan open met een zucht, Omdat 'k, geleerd door droeve ondervinding, d'inhoud ducht; Het angstzweet breekt me uit en ik sta op 't punt om te bezwijken, Als 't voorwerp nakend voor mij ligt, en 'k durf haast niet te kijken: Een kussen, dat 'k niet noodig heb, een inktpot, of zoo iets, Och kom, ik heb een vulpen, en zoo'n ding dat dient tot niets! Een nare dure vaas - o jee, die moet j' ‘een plaatsje geven!’ En wat het leelijkste is, dat blijft gewoonlijk 't langste leven;
Zijn gedichten werden indertijd over het algemeen zeer positief onthaald: ‘Alleraangenaamste lectuur.’ ‘Een kostelijke verzameling humor.’ ‘Het cynisme, de lichte spot van Charivarius zijn levens-echt; dáárom juist verheft hij zich boven de gewone politieke tijddichtschrijvers.’ ‘Smakelijke, pittige lectuur.’ ‘In hun lossen trant zijn Charivarius' rijmen vaak opmerkelijk knap, handig en van een scherpen geest, waarvan men ook bij herlezing zeer genieten kan.’ Veel van de gedichten van Charivarius hebben intussen hun oorspronkelijke zeggingskracht verloren, wat natuurlijk zeker geldt voor de gedichten die uitsluitend de actualiteit van destijds tot onderwerp hebben. Het houdbaarst nog lijken sommige van zijn taalgedichten te zijn, zoals ‘rid- en runders’, dat in 1913 al in de bundel Charivari stond.
Charivarius, Is dat goed Nederlands?
XIX 'k Zie schapen, witgewold, 'k Zie rid- en runders draven, 'k Zie vo- en vlegels zich Aan wa- en bitter laven. In 't mooie voorjaarsweer, Gaan bloe- en ramen open, 'k Zie ieder met een bloem, zelf schoo- met anjers lopen, 'k Zie ei- en beuken staan, En dreu- en andre mussen, 'k Zie kro- en meisjes kussen. Geen pneu- slechts harmonie: De tweedracht wijkt voor vrede, De ru- voor poëzie, Juicht kin- en ouders mede! Want len- en warmte is daar, Mijn geest stijgt op, naar boven, 'k Wil nat- en morgenuur Met vul- en lippen loven!6
Hoe Charivarius zelf over zijn dichterschap dacht, is al aangegeven met het citaat uit zijn brief van 21 juni 1924 aan de Haagse gemeentearchivaris Moell. Explicieter nog drukte hij zich over zijn dichtkunst uit in een opmerkelijk voorwoord dat hij in 1917 schreef in zijn vierde bundel Ruize-Rijmen: ‘Ook in dezen bundel geef ik ongeveer alle Rijmen, die wekelijks in de Nieuwe Groene verschenen. Ik doe ook hier weer geen keuze. Had ik willen schiften, dan waren de bundeltjes heel wat dunner geworden. 't Was me eenvoudig te doen om een nagenoeg volledige verzameling te krijgen van wat ik in deze richting gedaan en misdaan heb. Dit tot naricht van de kritiek - waarover ik intusschen weer lang geen klagen heb. Alleen Carel Scharten heb ik uit zijn humeur gebracht met mijn werk. Maar dat is zijn schuld. Hij heeft een zwaarwichtig stuk over me geschreven in de Telegraaf. “Grof”, “plat”, “aanmatigend” - de rest ben ik vergeten, en ik heb dat nummer van
Charivarius, Is dat goed Nederlands?
XX de Telegraaf niet bewaard, maar ziehier eenige van de invectieven, die uit de diepten van zijn booze humeur tegen mij oprispten. Hij merkt “verstilling” in enkele van mijn regels, mist die in andere, en windt zich daar dan geweldig over op. Ten onrechte. Ik doe nu eenmaal niet aan verstilling. Een dichter ben ik niet, en ik heb me er ook nooit voor uitgegeven. Ik berijm losse gedachten - krantengedachten meestal, en de krantenpassage zet ik er gewoonlijk eerlijk boven. Is iemand die dat doet, nu een dichter? En is 't niet dwaas van Scharten om mij in één rubriek met Boutens en dergelijke te behandelen? En heeft hij 't niet aan zichzelf te wijten, als hij bij 't lezen van mijn Rijmen een onaangenaam uurtje gehad heeft? Nee, kunst-critici, hetissers7, verstilzuchtigen, en andere - zoekt de verstilling elders. Hier wordt niet verstild. Ik maak geen aanspraak op meer dan een belangstellend praatje in de rubriek “Onze leestafel” of zoo. Bespreek me daar, en geef me er maar eens flink van langs, dat is wel eens goed voor me.’8
De ontvangst van Is dat goed Nederlands? Na 1917 verschenen er nog andere dichtwerken van Charivarius, maar van een nieuwe taalfoutenbundeling zag hij af. Zijn taalrubriek in De (Groene) Amsterdammer bleef zoals gezegd wel bestaan en was volgens sommigen zelfs de meest gelezen rubriek van de vaderlandse pers. Het boek Is dat goed Nederlands?, dat in november 1940 uitkwam, een maand nadat De Groene Amsterdammer opgehouden was met verschijnen, is duidelijk een afsluiting van die rubriek, al zette hij die dus nog wel even voort in het Algemeen Handelsblad. In de inleiding van de eerste druk van Is dat goed Nederlands? legt Charivarius ook duidelijk een link tussen zijn taalrubriek en Is dat goed Nederlands?: ‘Gedurende vele jaren heb ik wekelijks in de Groene een lijst geplaatst van de gebruikelijkste taalfouten. Ik toonde daarin hoe het niet moet, en dikwijls richtte men tot mij het verzoek nu ook eens te zeggen hoe het moet. Dit boekje is mijn antwoord.’ Bij latere drukken van Is dat goed Nederlands? verscheen ook nog
Charivarius, Is dat goed Nederlands?
XXI een oefenboekje, dat Charivarius samen met Foort Cornelis Dominicus9 samenstelde. De ontvangst van Is dat goed Nederlands? was in brede kring zeer positief. Het dagblad De Tijd schreef: ‘Laten we zijn boekje warm aanbevelen; het verdient niet alleen groote belangstelling om zijn nut, maar ook om den frisschen en zakelijken betoogtrant en om den scherpzinnigen geest van den schrijver.’ De Haagsche Post hield het erop dat ieder die zijn Nederlands zuiver wilde houden, het boekje moest lezen. En dat vond ook de redactie van het Tijdschrift van de politie: ‘Dit zeer bijzondere boekje moet in het bezit zijn van ieder die feilloos wil schrijven en spreken.’ Het maandblad Onze Taal ging zelfs nog verder: ‘Meer dan twee procent van onze bevolking, misschien wel drie, zal er geen behoefte aan hebben; maar de overige 97 à 98 procent zullen het moeten koopen.’
De verschillende drukken van Is dat goed Nederlands? In totaal kwamen er vanaf de eerste druk tot aan het overlijden van Gerard Nolst Trenité - 9 oktober 1946 - zeven drukken van Is dat goed Nederlands? uit. De zevende druk, waarvan voor deze uitgave gebruik is gemaakt, verscheen een paar weken voor zijn dood. In de eerste jaren na zijn dood werd het boek nog drie keer herdrukt: in 1948, 1949 en 1953. De totale oplage van het boek was enkele tienduizenden exemplaren. Is dat goed Nederlands? kan daardoor beschouwd worden als het eerste Nederlandse taaladviesboek dat onder de aandacht van een groot publiek kwam. Tegenwoordig wordt het boek gezien als de voorloper van de enorme stroom taaladviesboeken die later op gang is gekomen. In veel van de taalboeken die in het spoor van Is dat goed Nederlands? zijn gepubliceerd, is de geest van Charivarius ook nadrukkelijk aanwezig. Soms zijn definities van Charivarius min of meer letterlijk overgenomen of er staan identieke voorbeeldzinnen in. Onmiskenbaar Charivariaans in vrijwel elk taalboek is de benaming
Charivarius, Is dat goed Nederlands?
XXII ‘tante betje’10 voor een bepaalde taalfout. Die benaming is door Charivarius rond 1918 in het leven geroepen. Naar eigen zeggen was het een vernoeming naar een echte tante Betje van hem (maar daarover verderop meer). In vrijwel elke druk van Is dat goed Nederlands? bracht Charivarius wijzigingen aan. En ook na zijn dood was het met de wijzigingen nog niet gedaan. In de tiende druk, uit 1953, is bijvoorbeeld aangegeven dat het om een herziene en uitgebreide uitgave gaat. Waarschijnlijk was C.P.J. van der Peet uit Amsterdam, de uitgever van de tiende druk, verantwoordelijk voor de herziening en uitbreiding. De postume wijzigingen betroffen vooral door Charivarius nog afgekeurde woorden die inmiddels waren ingeburgerd. Sommige wijzigingen in de eerste zeven drukken van Is dat goed Nederlands? hebben met de spelling te maken, bijvoorbeeld ‘zoodanig’ versus ‘zodanig’. Die spellingvariatie houdt verband met het feit dat Charivarius' boek verscheen in een tijd dat de spellingwijziging van 1934 pas in 1947 algemeen werd doorgevoerd (in België in 1946). In de periode tussen 1934 en 1947 leverde de halfslachtige spellingsituatie nogal eens verwarring op, vooral ook bij uitgevers. Charivarius was echter al vroeg een modern speller. Hij was ook lid van de in 1891 opgerichte Vereniging tot Vereenvoudiging van onze Spelling, waarvan R.A. Kollewijn de roerganger was. Toen aan Charivarius in 1934 gevraagd werd of hij voor- of tegenstander was van de spellingwijziging zei hij dat hij vóór was, ook al ging de wijziging lang niet zover als Kollewijn en dus ook Charivarius gewild hadden. Charivarius: ‘Mijn bezwaar tegen de oude spelling is, dat het leeren op school zooveel kostbaren tijd eischt, dat er veel te weinig tijd overblijft voor taal-onderwijs, oefening in zorgvuldige woordkeus, zuivere zinswending en vermijding van gemeenplaatsen. Dit zijn de drie hoofdzaken, dunkt mij, waaraan alle aandacht gewijd moet worden. Dat gebeurt nu niet. Lees maar eens een opstel van een student. En het doel, schrijven zonder spelfouten, wordt toch nooit bereikt.’11
Charivarius, Is dat goed Nederlands?
XXIII Charivarius voerde in de herdrukken van Is dat goed Nederlands? ook enkele wijzigingen door naar aanleiding van kritiek die hij op eerdere drukken had ontvangen. De al aangehaalde kritiek die hij bijvoorbeeld van Gerlach Royen kreeg op zijn veroordeling van de verkleinvorm ‘laadje’ bracht hem ertoe zijn opmerking daaromtrent in latere drukken te schrappen. Charivarius had er ook geen moeite mee om gewag te maken van de invloed van anderen. Zo schreef hij al in de inleiding van de tweede druk, die een maand na de eerste uitkwam: ‘In deze herdruk is het boekje belangrijk gewijzigd. Ik heb bij de herziening dankbaar gebruik gemaakt van vele wenken mij door belangstellende lezers gegeven.’ De wijzigingen die Charivarius in de verschillende drukken doorvoerde, betroffen echter niet zozeer de spelling als wel de indeling van de hoofdstukken, andere hoofdstukkopjes (‘gemeenzame en vormelijke taal’ in plaats van ‘spreek- en schrijftaal’), extra voorbeelden en toelichtende zinnen, het schrappen van overbodige zinnen en het opnemen van een register. De extra voorbeelden die Charivarius gaf, haalde hij ook niet meer uitsluitend uit kranten en tijdschriften. In de verantwoording van de eerste druk stond nog: ‘Al de verkeerde woorden en zinnen zijn ontleend aan de pers.’ In de vierde druk is die zin veranderd in: ‘Verreweg de meeste voorbeelden zijn ontleend aan de pers.’ De opmerkelijkste wijziging in de verschillende drukken van Is dat goed Nederlands? is een ogenschijnlijk detail, namelijk het woord ‘vergassen’. ‘Vergassen’ is natuurlijk een beladen woord, dat met een nieuwe, schrikbarende betekenis opgang maakte in de tijd dat Charivarius' boek volop verkocht werd. Het woord ontbreekt nog in de eerste drukken van Is dat goed Nederlands?, maar het staat wel in de vierde druk, die in november 1942 uitkwam.12 Charivarius nam ‘vergassen’ op in het hoofdstuk ‘Het juiste woord’. Hij gaf daarin aan dat het woord niet correct is. Wel juist was volgens hem: ‘door gas doden’. Het komt bijzonder vreemd over dat iemand zich in een oorlogssituatie waarin tallozen vergast werden, druk kon maken om de vorm van het woord ‘vergassen’ zonder ook maar iets te schrijven over de
Charivarius, Is dat goed Nederlands?
XXIV afschuwwekkende werkelijkheid achter dat woord. Je zou zeggen dat het een ernstige vorm van bedrijfsblindheid moet zijn geweest, maar misschien of waarschijnlijk was het toch iets anders. Het woord ‘vergassen’ was in de tijd dat Charivarius aan Is dat goed Nederlands? werkte een woord dat al lang bestond en dat verschillende betekenissen had: in gas veranderen, in gas omzetten en met gas bewerken. Die laatste betekenis had betrekking op hout waarin bijvoorbeeld houtworm zat. ‘Vergassen’ in de betekenis van mensen door gas doden - althans op de wijze waarop dat in nazi-Duitsland gebeurde - was echter nieuw. En het lijkt die nieuwe betekenis te zijn waarop Charivarius in Is dat goed Nederlands? doelt. In een boekje openlijk je afkeer over de verschrikkelijke vernietigingsmethode van de Duitsers uitspreken, kon in die tijd uiteraard niet. Maar het feit dat Charivarius het woord opneemt en erbij opmerkt dat het ‘door gas doden’ moet zijn, zou je ook kunnen beschouwen als een poging het woord te ontdoen van zijn eufemistische karakter. In die zin zou het opnemen van ‘vergassen’ zelfs als een daad van verzet gezien kunnen worden, al is dat pure speculatie, want de vraag blijft natuurlijk of Charivarius in 1942 wel wist welke rampzalige betekenis ‘vergassen’ in de concentratiekampen had gekregen. Wel is duidelijk dat Gerard Nolst Trenité weinig sympathie had voor de praktijken van de Duitse bezetter. Al tijdens de Eerste Wereldoorlog, 1914-1918, had hij zich in zijn gedichten duidelijk tegen de Duitsers uitgesproken: Eens was ik pro-Duitsch - maar dat kun je niet blijven, Als j'even bedenkt, wat ze doen, Die Duitschers, in 't dwaze, doldriftige drijven, Teg' ieder begrip van fatsoen.
Ook uit enkele brieven die van Nolst Trenité bewaard zijn gebleven, blijkt zijn afkeer van het nationaal-socialisme, zoals uit een brief van 4 augustus 1935 die hij schreef aan een kennis met NSB-sympathieën. In die brief stelt hij het volgende: ‘De hoofdzaak is dit: als je je bij
Charivarius, Is dat goed Nederlands?
XXV de NSB aansluit, geefje te kennen, dat je je geestelijke vrijheid voorgoed opgeeft en alle burgers helpt dwingen dat te doen.’ Het woord ‘vergassen’ verdween uiteindelijk nog wel uit Is dat goed Nederlands?. Maar dat was pas in de drukken die na Charivarius' dood verschenen, toen het werkelijk ongepast werd het woord uitsluitend op zijn taalkundige correctheid te beoordelen en het opnemen ervan ook geen eventuele verzetsdaad meer verried.
Kenmerkende aspecten van Is dat goed Nederlands? Pleonasmen Charivarius' eerste hoofdstuk in Is dat goed Nederlands? gaat over pleonasmen. Pleonasmen zijn uitdrukkingen of andere woordcombinaties waarin iets ten overvloede wordt gezegd. Een voorbeeld dat Charivarius geeft, is ‘felle vuurzee’. ‘Felle’ is hier, aldus Charivarius, overbodig omdat een vuurzee per definitie fel is. Charivarius stelt dat een pleonasme de stijl overladen en dwaas maakt, ‘als twee klokken in een kamer’. Hij noemt het pleonasme de meestvoorkomende stijlfout en hij staat er dan ook uitvoerig bij stil. In recente taaladviesboeken wordt veel milder over pleonasmen gedacht. Jan Renkema bijvoorbeeld merkt in zijn Schrijfwijzer (1995) op dat een pleonasme, mits goed gebruikt, de zeggingskracht van een mededeling kan verhogen. Van een ‘ronde cirkel’ bestrijdt hij zelfs dat het altijd een pleonasme genoemd kan worden: ‘Wanneer een peuter met veel moeite iets heeft getekend dat lijkt op een cirkel, kan een ouder zeggen: “Wat een mooie ronde cirkel heb jij daar getekend!”’ Renkema behandelt in de Schrijfwijzer ook de woordcombinatie ‘tijdig redden’, waarvan Charivarius zegt dat het ‘blaarblijkelijk onzin’ is. Renkema neemt ‘tijdig redden’ op in de voorbeeldzin: ‘De jonge bergbeklimmers werden tijdig gered uit de lawine.’ Volgens Renkema is dit niet per se een pleonasme of althans geen afkeurenswaardig pleonasme omdat de zin kan voorkomen in bijvoorbeeld een verslag over een ongeval met bergbeklimmers waarin staat dat redding voor
Charivarius, Is dat goed Nederlands?
XXVI oude bergbeklimmers niet meer mogelijk was vanwege te sterke bevriezingsverschijnselen. Dat Charivarius zoveel aandacht schonk aan het pleonasme kwam ook doordat hij vond dat de studie van ‘deze fout’ zeer bevorderlijk kan zijn voor het verkrijgen van een goede stijl in het algemeen. Aandacht krijgen voor pleonasmen dwingt een schrijver elk woord terdege te beschouwen, aldus Charivarius. En aangezien het niet terdege beschouwen van alle woorden in Charivarius' ogen ‘de oorzaak van alle kwaad’ op stijlgebied vormt, was uitgebreid aandacht schenken aan pleonasmen voor hem dus heel vanzelfsprekend.
Buitenlandse woorden Vrij uitvoerig staat Charivarius ook stil bij germanismen, anglicismen en gallicismen, termen die voor respectievelijk aan het Duits, Engels en Frans ontleende woorden staan. Daarnaast noemde hij sommige woorden nog uitheemse woorden, afkomstig uit andere dan de genoemde talen. Er zijn nogal wat mensen bij wie Charivarius vooral te boek staat als een purist, iemand die zich met hand en tand verzet tegen elk woord uit een vreemde taal. Dat is beslist een ongenuanceerde kwalificatie. Charivarius heeft inderdaad vaak geschreven over de invloed van andere talen op het Nederlands en hij heeft aspecten van die invloed ook bij herhaling afgekeurd, maar nooit blindelings. Over uitheemse woorden zegt hij bijvoorbeeld in Is dat goed Nederlands? het volgende: ‘Vreemde woorden die hun afkomst tonen zijn ongevaarlijk voor de taal, bv. invitatie voor uitnodiging, tragedie voor treurspel. Vele missen een Nederlands equivalent, bv. equivalent, en kunnen dan, soms naar ons taaleigen gefatsoeneerd (bv. gefatsoeneerd), onze taalschat verrijken.’ Dat Charivarius geen echte purist was, blijkt ook uit een ingezonden brief die hij in 1932 aan het dagblad Het Volk schreef. De brief was een reactie op wat een journalist over hem had opgemerkt. Charivarius: ‘De opmerking dat ik zou strijden tegen vreemde woorden heb ik meer vernomen, maar uitsluitend van hen die mijn werk niet kennen. De anderen weten dat ik het weren van vreemde woorden,
Charivarius, Is dat goed Nederlands?
XXVII die de taal verrijken, even onwenschelijk als onmogelijk acht. Ik strijd tegen taalverknoeiing.’13 Met die taalverknoeiing doelde Charivarius - als het om de invloed van andere talen ging - op het gebruik van vreemde woorden voor zaken waarvoor ook duidelijke(re) Nederlandse woorden bestonden, het vermengen van Nederlandse en vreemde woorden, het verkeerd vertalen van buitenlandse woorden en uitdrukkingen, het via een vreemde taal binnenhalen van ongebruikelijke werkwoordstijden en zinsconstructies en het onnodige gebruik van hoofdletters onder invloed van het Duits en Engels. Charivarius' houding tegenover buitenlandse woorden blijkt ook uit een brief van de Nederlandsche Lawn-Tennis Bond van 13 augustus 1942. In die brief, die gericht is aan C. Vreedenburgh en geschreven door D. Croll, gaat het over een voorstel om de vele Engelse termen die bij het tennis gangbaar waren te vervangen door Nederlandse woorden (‘over de handsch’ in plaats van ‘smash’, ‘boogbal’ in plaats van ‘lob’, enz.). De bond had in deze kwestie ook advies gevraagd aan Gerard Nolst Trenité en diens opvatting wordt in de brief van 13 augustus 1942 aangehaald: ‘Wat vertaalbaar is, vertaal het, en laat de rest zooals het is.’
Meervoud op ‘s’ Dat een heruitgave van een taalboek uit de jaren veertig duidelijk maakt dat taal leeft en verandert, bewijst hoofdstuk 4 uit Is dat goed Nederlands?, dat over meervoudsvormen gaat. Charivarius schrijft daar dat zuiver Nederlandse zelfstandige naamwoorden op -e altijd een meervouds-n krijgen. Alleen ‘lentes’ noemt hij een uitzondering. In een nota bene voegt hij eraan toe: ‘In Centraal-Nederland is deze -n stom; ter verduidelijking zegt men daar in het meervoud meestal -s. Dit verklaart het misbruik van deze letter ook in de schrijftaal.’ Zo'n zestig jaar nadat Charivarius dit schreef, moet geconstateerd worden dat het s-meervoud stevig terrein heeft gewonnen bij zelfstandige naamwoorden die op een -e eindigen. Daarvoor lijkt overigens eerder een Zuid-Nederlandse invloed vanuit de spreektaal verantwoordelijk te zijn dan een Midden-Nederlandse.
Charivarius, Is dat goed Nederlands?
XXVIII Charivarius gaf destijds dertien voorbeelden van woorden op een -e die volgens hem uitsluitend een meervoud op -n hadden: bate, schade, belofte, bode, boete, gemeente, gevaarte, gewoonte, gezindte, groente, leemte, rede en ziekte. In het huidige ‘Groene Boekje’ vinden we voor al deze woorden, met uitzondering van ‘bate’ (baat-baten) meervouden op -s. Blijkbaar zijn er tendensen in de taal en het taalgebruik die zich niets aan voorschriften gelegen laten liggen.14
Fnaffers en fnuiters Hoofdstuk 6 van Is dat goed Nederlands? gaat over voorzetsels. Charivarius verwerpt daarin de woordkeuze ‘vanaf’ en ‘vanuit’. Splits ze of schrap het overtollige ‘af’ en ‘uit’ is zijn devies. In zijn rubriek in De Groene Amsterdammer noemde hij de mensen die ‘vanaf’ en ‘vanuit’ geregeld gebruikten, de fnaffers en de fnuiters. Charivarius' houding tegenover ‘vanaf’ en ‘vanuit’ werd een keer flink ondermijnd door een meisje van een gymnasium, dat hem bij een bepaalde gelegenheid vroeg of je ook een ‘fnaffer’ was als je schreef: ‘Zeus donderde vanaf de Olympus.’ Want Charivarius kon toch niet serieus menen, aldus het meisje, dat de zin moest luiden: ‘Zeus donderde van de Olympus af.’15
Tante betje In hoofdstuk 10, ‘Woordschikking’, schrijft Charivarius over zijn vermaard geworden tante betje, een benaming voor een taalfout waarbij de woordvolgorde van een deelzin niet overeenstemt met de woordvolgorde van een eerder deel van de zin. De officiëlere term voor deze taalfout is ‘foutieve inversie’: ‘Heden bereikte ons uw geëerd schrijven en zullen wij u morgen het verlangde bedrag overmaken.’ ‘Vanmorgen zijn de bestelde spullen binnengekomen en haasten wij ons u daarvan op de hoogte te stellen.’ Charivarius openbaart in Is dat goed Nederlands? dat hij deze fout lang geleden naar zijn toen reeds hoogbejaarde tante Betje heeft genoemd, omdat de fout al haar brieven sierde.
Charivarius, Is dat goed Nederlands?
XXIX In het novembernummer 1990 van het maandblad Onze Taal vroeg R.F. van Dijk zich echter af of Charivarius werkelijk een tante Betje heeft gehad. Van Dijk: ‘Charivarius was de schrijversnaam van de ongehuwde dr. Gerard Nolst Trenité, geboren op 20 juli 1870 te Utrecht als zoon van Jean Gideon Lambertus Nolst Trenité en Gerardina Essenius Greeff. Laatstgenoemde had een zuster Elisabeth Magdalena Cornelia, die echter al op 7 februari 1897 te Helmond overleed en dus niet in aanmerking komt. Aan vaderszijde was er Wilhelmina Elisabeth Trenité, geboren op 23 april 1837 te Rotterdam en overleden op 6 januari 1918 te Haarlem, op tachtigjarige leeftijd. In 1940 meldde Charivarius dat tante Betje op papier had gezet: “Zuster Keetje zit er vaak met haar breiwerk en knapt zij zienderogen op.” Nu heette geen der zusters of halfzusters van W.E. Trenité “Keetje”, maar mogelijk bedoelde zij een, blijkbaar ziekelijke, verpleegkundige.’ Op het artikel van Van Dijk reageerden twee familieleden van Charivarius: mr. A.S. Nolst Trenité en J.G. Nolst Trenité. De eerstgenoemde van wie Charivarius een oudoom was, schreef dat Charivarius' tante Wilhelmina Elisabeth door het leven ging als tante Willemien (Mina, WD) en dat zowel tantje Betje als zuster Keetje derhalve aan Charivarius' fantasie ontsproten moeten zijn. Oomzegger J.G. Nolst Trenité, de zoon van een broer van Charivarius, dacht er evenwel anders over: ‘Een beetje merkwaardig stukje, dat “Wie was tante Betje?” (...) door R.F. van Dijk (...). Niet omdat hij de voornaam van mijn grootvader verkeerd spelt (moet zijn Jean Gédéon, niet Jean Gideon; Gédéon is de Franse versie van Gideon), maar omdat hij zonder veel reden twijfelt of tante Betje als vrouw van vlees en bloed ooit heeft bestaan. Toch voert Van Dijk zelf aan dat Gerard een (oude) tante had: Wilhelmina Elisabeth, geboren 23 april 1837, overleden 6 januari 1918. Dat was die tante Betje waarover Gerard schrijft. Hijzelf was toen 47 jaar oud en zij dus 80.’ Beide reacties verschenen in het januarinummer 1991 van Onze Taal. De familieleden wisten van elkaar niet dat ze een ingezonden brief hadden geschreven. Nadien hebben ze hun reacties wel met elkaar besproken. Het standpunt van A.S. Nolst Trenité werd toen toch het
Charivarius, Is dat goed Nederlands?
XXX aannemelijkst gevonden: Charivarius moet de naam voor de taalfout verzonnen hebben, omdat hij nooit een tante heeft gehad die Betje werd genoemd, al kan niet helemaal worden uitgesloten dat Charivarius zijn benaming ontleende aan de tweede naam van zijn tante Wilhelmina Elisabeth. Charivarius' ‘tante betje’ heeft verschillende taalboekenauteurs verleid tot een frivole uitleg van de fout die ermee bedoeld wordt. Een van hen is J.C. van Wageningen, die in zijn boek Goed gezegd zo! (z.j.) het volgende schrijft: ‘Tante Betje (...) is de bijnaam voor een eerbiedwaardige oude dame, die echter het ongeluk heeft, een tikje mank te lopen. Velen valt dat niet op, maar zij, die van nature een goed oog hebben voor wanproporties en onevenwichtigheden, zien het drommels goed en ergeren zich er aan. Zij voelen iedere keer weer de neiging, dat ene - onwillige - been recht te trekken, zodat het gelijke tred gaat houden met het andere.... Dit lijkt misschien erg oneerbiedig en ongevoelig, maar het is begrijpelijk, want (en hier onthullen wij U het hele geheim van Tantes euvel): Tante simuleert! Het is geen aangeboren gebrek van haar, doch alleen maar een lelijk aanwendsel. Tante behoeft niet mank te lopen; zij zou heel goed “normaal” kunnen lopen als zij wilde. Zij schijnt echter te denken, dat deze abnormale loop bijzonder elegant is en haar een tikje voornamer maakt dan andere mensen...’ Van Wageningen had de indruk dat het tante betje als taalfout erg veel voorkwam (‘overal en op alle uren van de dag loopt U haar tegen het lijf’), terwijl in het veel eerder verschenen boek Onze eigen taal (1943) van de Taalclub al gespeculeerd wordt op de definitieve aftocht van tante betje: ‘Charivarius heeft dit familielid zo hardnekkig achtervolgt, dat het althans in de krant niet vaak meer voorkomt.’
Aanhalingen Een bijzonder hoofdstuk in Is dat goed Nederlands? is het hoofdstuk ‘Aanhalingen’, waarin Charivarius foutief geciteerde aanhalingen van zegswijzen behandelt. Het hoofdstuk is bijzonder te noemen omdat het onderwerp ‘foutieve aanhalingen’ in andere taalboeken niet of nauwelijks te vinden is. Bovendien laat het hoofdstuk zien dat
Charivarius, Is dat goed Nederlands?
XXXI sommige zegswijzen heel hardnekkig foutief gebruikt kunnen worden en zich dan in hun foutieve vorm toch een volwaardige plaats in onze woordenschat weten te verwerven, alle waarschuwingen van taalmeesters à la Charivarius ten spijt. Charivarius geeft in het hoofdstuk ‘Aanhalingen’ echter ook nogal wat voorbeelden van zegswijzen die volstrekt niet meer gangbaar zijn. En het is zelfs de vraag of die zegswijzen in Charivarius' tijd wel gangbaar waren.
Schopenhauer Een curieus aanhangsel bij Is dat goed Nederlands? is het lange gedicht ‘De stijl’. In de inleiding van zijn boek merkt Charivarius over dat gedicht op dat het geënt is op de stijlopvattingen van de filosoof Arthur Schopenhauer (1788-1860). Die opvattingen zijn allemaal bij elkaar gezet in het Schopenhauer-Lexikon (1871) van Julius Frauenstädt. Charivarius blijkt sommige opvattingen van Schopenhauer nagenoeg letterlijk te hebben berijmd. Een paar voorbeelden. Schopenhauer: ‘Wer nächlassig schreibt, legt dadurch zunächst das Bekenntnis ab, dass er selbst seinen Gedanken keinen grossen Wert beilegt.’ Charivarius: ‘Vermijd ook slordigheid. Want wie iets slordig zegt Toont dat hij aan zijn denkbeeld weinig waarde hecht.’ Schopenhauer: ‘Die erste, ja schon für sich allein beinahe ausreichende Regel des guten Stils ist diese, dass man etwas zu sagen habe; damit kommt man weit.’ Charivarius: ‘Hetzij g' een schetsje schrijft, of een beschouwing schept, Vooreerst moet vaststaan dat gij iets te zeggen hebt. Hoe simpel lijkt dit woord, en hoeveel houdt het in! Het zij van al uw schrijven basis en begin.’
Charivarius, Is dat goed Nederlands?
XXXII Schopenhauer: ‘Fremden Stil nachahmen heisst eine Maske tragen.’ Charivarius: ‘Wie zich tot het stelen van een anders stijl verlaagt Is als de man op straat, die mom en masker draagt.’ Zo tamelijk letterlijk als in deze voorbeelden neemt Charivarius de stijlopmerkingen van Schopenhauer echter niet steeds over. In de eerste strofe bijvoorbeeld van het Aanhangsel-gedicht staat dat een slechte stijl geen zaak van de taal is maar een karakterfout. Schopenhauer drukte zich toch wat milder uit: ‘Schlecht schreiben heisst dumpf oder konfus denken.’ En in het slot van het aanhangsel geeft Charivarius een verwijzing naar de tijd waarin hij leeft, en dat is uiteraard een verwijzing die bij Schopenhauer ontbreekt: ‘Wij leven in een wilde, schreeuwerige tijd; Is 't wonder dat de stijl daar droevig onder lijdt?’ Het stijlgedicht is typerend voor Charivarius' werkwijze. Hij was serieus in wat hij vond van de zaken waarover hij schreef, maar hij probeerde die zaken zoveel mogelijk op een speelse manier te brengen.
De toon van Charivarius De speelsheid die kenmerkend is voor Charivarius en het innemende karakter dat sommigen hem hebben toegedicht - de neerlandicus Yge Foppema noemde hem bij zijn dood zelfs ‘de beminnelijkste aller mensen’ - staan in scherp contrast met de harde, soms impertinente toon die Charivarius in zijn werk kon aanslaan. In Is dat goed Nederlands? komt die toon naar voren in zinnen en zinsneden als: ‘Dit is blaarblijkelijk onzin.’ ‘het hedendaagse wansmakelijke gebruik’ ‘het verschrikkelijke woord zittenblijvers’
Charivarius, Is dat goed Nederlands?
XXXIII ‘De schriklijkste aller stoplappen’ ‘Dit is oppervlakkige onzin.’ ‘Dit is dwaasheid.’ ‘Dit is beuzelpraat.’ Het is een toon die ondenkbaar is in hedendaagse taalboeken, waarin ook niemand zou durven schrijven dat een slechte stijl volstrekt geen zaak van de taal is maar een karakterfout. Charivarius haalt in Is dat goed Nederlands? ook hard uit naar de mensen die de opvatting huldigen dat bepaalde fouten die heel vaak gemaakt worden, niet meer echt als fout te beschouwen zijn. ‘Liegen wordt geen deugd doordat er veel leugenaars zijn’, zo schrijft hij. Een soortgelijke vergelijking maakte hij eens als tegenwerping tegen de opvatting dat je journalisten hun taalfouten dient te vergeven omdat ze altijd zo gehaast moeten werken. ‘Dat is nu juist journalistiek’, aldus Charivarius. ‘Een pianist kan toch ook niet zeggen, dat het andante hem wel goed afgaat, en clementie inroepen voor het presto.’ (Algemeen Handelsblad, 19-7-1940) Overigens was het vroeger niet ongebruikelijk de taalgebruikers ferm toe te spreken en een hard en ongenuanceerd oordeel over hen te vellen. In het ‘Groene Boekje’ uit 1954 valt bijvoorbeeld te lezen dat het boekje in de eerste plaats bedoeld is om de gewone mensen een norm te geven. En die gewone mensen waren dan ‘middenstanders en kleine ambtenaren, aan wier zelfstandig taalgevoel wij niet te veel moeten overlaten’.16 Bepaald ongenuanceerd was ook de toon die mr. F.B. Bakels aansloeg in 1956 in zijn boekje Goed taalgebruik: ‘Wij Nederlanders hebben vele eigenschappen waar het buitenland ons om bewondert, maar op het punt van taalgebruik komen wij tamelijk achteraan. Wie (zaken)brieven, reclameteksten, notulen, rapporten, (wetenschappelijke) boeken en dag-, week- en maandbladen leest, zal, indien hij taalgevoelig is, dikwijls zijn haren te berge voelen rijzen. Haast niets is werkelijk logisch opgesteld in goede taal met karig woordgebruik - haast niemand kan schrijven.’
Charivarius, Is dat goed Nederlands?
XXXIV Zo, zoals mr. Bakels, dacht Charivarius er zeker niet over, of in ieder geval drukte hij zich niet zo ontmoedigend uit. In de inleiding van Is dat goed Nederlands? zegt hij het ook: ‘De oorzaak van de meeste fouten is niet onkunde, maar onnadenkendheid.’ De soms wat pittige toonzetting in Charivarius' boek zal dan ook vooral bedoeld zijn om de mensen wakker te houden of wakker te schudden of zoals iemand het in Charivarius' tijd eens uitdrukte - Charivarius' toon was het noodzakelijke bittere medicijn.
Verantwoording voor de gekozen editie Tot slot van deze inleiding nog enkele opmerkingen over de druk die voor deze heruitgave is gebruikt. Gekozen is voor de zevende druk, die in september 1946 uitkwam, een maand voor Charivarius' dood. Net als enkele eerdere drukken is de zevende druk een herziene en uitgebreide uitgave, die gezien het tijdstip van verschijnen te beschouwen is als de uitgave waarover. Charivarius inhoudelijk uiteindelijk het meest tevreden moet zijn geweest. De drukken die na zijn dood nog verschenen, kwamen voor deze heruitgave niet in aanmerking omdat daarin door anderen wijzigingen zijn aangebracht. De zevende druk is integraal overgenomen. Dat betekent ook dat de fouten in de inhoudsopgave zijn blijven staan. Een van die fouten is een volgordekwestie: het hoofdstuk ‘Aanhalingen’ staat in de inhoudsopgave vóór de hoofdstukken ‘Spelling’ en ‘Leestekens’, maar in het boek zelf is het na die twee hoofdstukken opgenomen. De inhoudsopgave bevat ook een foutieve paginaverwijzing bij een aantal hoofdstukken en één hoofdstuktitel die niet exact overeenstemt met de werkelijke hoofdstuktitel. Het zijn slordigheden die de taalverzorger Charivarius pijn zullen hebben gedaan, als hij ze zo kort voor zijn dood tenminste nog heeft opgemerkt. Wim Daniëls
Eindnoten: 1 J.L. Heldring deed van 1985 tot voorjaar 1998 in NRC Handelsblad in feite hetzelfde als Charivarius in zijn tijd in De (Groene) Amsterdammer. Heldrings taalrubriek was echter maandelijks, terwijl Charivarius wekelijks zijn foutenverzameling aan de lezers voorlegde. 2 Han G. Hoekstra spreekt (schertsenderwijs) van een bevel van Charivarius. Het ging evenwel om een uitdaging, door Charivarius vragenderwijs geformuleerd in de eerste druk van Is dat goed Nederlands?: ‘Wie durft aardbeien met geklopte room te bestellen?’ 3 Volgens sommigen moet de auto die in de anekdote voorkomt, vervangen worden door een koets, omdat Charivarius een hekel aan gemotoriseerd verkeer zou hebben gehad.
Charivarius, Is dat goed Nederlands?
4 Enkele van Charivarius' schoolboekjes zijn uitvoerig en bijzonder toegankelijk besproken in het tijdschrift Meesterwerk (Berichten van het Peeter Heynsgenootschap voor de Geschiedenis van het Taal- en Letterkunde-onderwijs in de Nederlanden). Het betreft de volgende artikelen: Frits Stuurman - Gerard Nolst Trenité (1870-1946) (nr. 9, april 1977). Pieter Loonen - Dr. G. Nolst Trenité: didacticus zonder partij (nr. 11, januari 1998). Jan Posthumus - Nolst Trenité en het onderwijs in de uitspraak van het Engels (nr. 12, april 1998). 5 De brief is opgenomen inclusief een door Charivarius gemaakte tikfout, een enkele andere slordigheid van hem en een toen voor hem blijkbaar gebruikelijke spatieloze schrijfwijze na een komma of punt. Charivarius komt uit deze brief en uit andere brieven die van hem bewaard zijn gebleven (deels in te zien in het Letterkundig Museum in Den Haag) als een tamelijk slordig schrijver naar voren, die zich paradoxaal genoeg wel aan slordig taalgebruik stoorde. 6 De hier opgenomen versregels vormen niet het volledige gedicht. 7 Het woord ‘hetissers’ is een creatie van Charivarius zelf. Het is een benaming voor mensen die een mening voor een waarheid verkopen en bijvoorbeeld nogal gemakkelijk van iets zeggen dat HET lelijk of slecht IS in plaats van dat ze het lelijk of slecht vinden. 8 Een groot aantal gedichten van Charivarius werd in 1986 opnieuw uitgebracht door uitgeverij Sijthoff in de bundel Rid- en andere runders, onder redactie van Robert-Henk Zuidinga en met een inleiding van Kees Stip. 9 Van F.C. Dominicus (1884-1976) verscheen in 1961 het taalboek Schrijft u ook zulk Nederlands?, een titel die enigszins lijkt op Is dat goed Nederlands?. In dat taalboek van Dominicus komt een zeer wonderlijke voorbeeldzin voor: ‘Vallende kopte hij de bal in en zonder dat ze er thuis iets van wisten, kreeg doelman Leysen het leer te pakken.’ F.C. Dominicus is overigens ook de auteur van het boek Zwarten en Zwart gemaakten (1969), waarin de apartheidspolitiek van Zuid-Afrika te vuur en te zwaard verdedigd wordt. 10 In deze inleiding wordt ‘tante betje’ steeds met kleine letters geschreven als de taalfout bedoeld wordt. Bij een directe persoonsverwijzing krijgt ‘Betje’ uiteraard wel een hoofdletter. 11 Uit: De nieuwe spelling; een universeele enquête, door P.H. Ritter jr., 1934. 12 Mogelijk staat het woord ook al in de derde druk, maar voor het schrijven van deze inleiding was de derde druk niet beschikbaar. 13 Opvallend in dit citaat is het kommagebruik in de zin: ‘De anderen weten dat ik het weren van vreemde woorden, die de taal verrijken, even onwenschelijk als onmogelijk acht.’ Volgens de huidige regels voor kommaplaatsing staat er door de komma achter ‘woorden’, dat alle vreemde woorden de taal verrijken. Charivarius evenwel bedoelde dat een deel van de vreemde woorden onze taal verrijkt. In de tijd dat Charivarius zijn brief aan Het Volk schreef (1932), negeerde hij blijkbaar nog de regel dat een beperkende bijvoeglijke bijzin niet voorafgegaan wordt door een komma. In taalkundekringen werd over die regel toen al wel enkele tientallen jaren gediscussieerd. Zo hield mr. C. Bake al in 1898 in het tijdschrift Noord en Zuid een pleidooi voor het onderscheiden van een uitbreidende en een beperkende bijvoeglijke bijzin via een komma. Maar het zou nog tot in de jaren vijftig duren voordat deze regel door de meeste schrijvers daadwerkelijk in praktijk werd gebracht. Charivarius kende of hanteerde de regel in 1932 dus nog niet, maar in 1940 wel, want hij schrijft in Is dat goed Nederlands?: ‘Plaats geen komma voor een beperkende bijzin; sluit een uitbreidende tussen komma's in.’ 14 De opstellers van de spellingregels in het huidige ‘Groene Boekje’ houden evenmin als Charivarius vroeger deed, rekening met de tendens dat steeds meer zelfstandige naamwoorden op een -e een meervoud op -s krijgen. De huidige hoofdregel voor het wel of niet schrijven van een tussen-n gaat namelijk uit van een vastgelegde, onveranderbare meervoudsvorm. Bij het woord ‘gilde’ is dat volgens het ‘Groene Boekje’ bijvoorbeeld uitsluitend ‘gilden’, waardoor er een tussen-n moet komen in ‘gilde(n)broeder’ en ‘gilde(n)feest’. Veel Nederlanders en Vlamingen kennen echter als meervoud van ‘gilde’ (al) ‘gildes’, waarbij de samenstellingsvormen ‘gildebroeder’ en ‘gildefeest’ horen, die volgens de woordenlijst van het ‘Groene Boekje’ evenwel fout zijn. 15 De anekdote is opgetekend in een interview met Charivarius in het Algemeen Handelsblad van 19 juli 1940. 16 In de eerste drukken van Is dat goed Nederlands? schreef Charivarius iets dergelijks over ‘koks’, die hij verantwoordelijk hield voor het woord ‘slagroom’: ‘Het woord is ingevoerd door de koks, die wij wel mogen beschouwen als weldoeners der mensheid, maar niet als betrouwbare gidsen op taalgebied.’
Charivarius, Is dat goed Nederlands?
Charivarius, Is dat goed Nederlands?
5
[Is dat goed Nederlands?] IS DAT GOED NEDERLANDS? Deze vraag verneemt men tegenwoordig vaak, want meer en meer beseft men het belang van een rijke, zuivere, duidelijke taal - een brabbelend volk is als een leger in lompen. Maar velen ontbreekt het aan tijd of gelegenheid om het antwoord te zoeken in wetenschappelijke werken; zij zouden baat kunnen vinden bij een eenvoudig, handzaam geschriftje vol van kort en klaar bescheid; dat moge dit boekje zijn. Deze kleine verhandeling is niet alleen als schoolboek bedoeld. Ik hoop dat zij ook dienstig zal zijn voor journalisten, staatslieden, redenaars, kortom voor ieder die de taal hanteert in het openbaar en dus slordigheden en fouten, zo vergefelijk in het omgangsgesprek, zorgvuldig moet vermijden. Dus ook dienstig voor den man van zaken. Een prospectus of een andere aankondiging, vervat in juiste, duidelijke, pittige bewoordingen heeft groter kans op goed gevolg dan een onbeholpen, slordig schrijfsel in saaie zinnen - zoals een logisch ontworpen en sierlijk uitgevoerde uitstalling meer kopers trekt dan rommel voor het raam. Een der voornaamste oorzaken van taalbederf is de verwarring van het Nederlands met verwante vreemde talen. Vele woorden, in vorm geheel of bijna gelijk, hebben een andere betekenis in de vreemde taal dan in het Nederlands. To find out bv. lijkt sprekend op uitvinden, maar het eerste betekent opsporen, het tweede een uitvinding doen; het Duitse betrachten, dat beschouwen betekent, is in vorm volkomen gelijk aan het Nederlandse betrachten, dat integendeel doen beduidt. Het is zo moeilijk het onderscheid in het gebruik van zulke woorden in acht te nemen, dat ik aan dit onderwerp een drietal hoofdstukken heb gewijd: Duits, Engels en Frans. Op twee menselijke zwakheden die de stijl in gevaar brengen wil ik voorts de aandacht vestigen: modezucht en deftigdoenerij. Modezucht. Modezucht leidt tot het gebruik van de gemeenplaats. Cliché-termen zijn op zich zelf meestal goed en soms zelfs zeer kernachtig of ook poëtisch: dynamisch-statisch, zich bezinnen, het lichtende voorbeeld, enz. Maar als zij in de mode raken, verliezen zij alle kracht en frisheid, maken geen indruk meer en veroorzaken slechts verveling. Deftigdoenerij. Dikwijls drijft de zucht om deftig te schijnen den schrijver tot het bezigen van gekunstelde wendingen en woorden: door mij wordt plaatsing verzocht (ik verzoek plaatsing) van dit stuk, het dezerzijdse (ons) aanbod, de burgemeester en diens (zijn) echtgenote, enz. Ik heb de fouten die ik toeschrijf aan dit zwak gemerkt Dd. Dd. in handelsbrieven heb ik niet besproken:
Charivarius, Is dat goed Nederlands?
6 ter vermijding van dat euvel is mijn raad niet nodig. Sommige kooplieden schrijven in hun brieven zinnen die zij ook in de plechtigste gesprekken niet zonder lachen zouden kunnen zeggen: ‘In vouwe gelieve U aan te treffen’ (Ik sluit hierbij in), ‘Door ons werd Uw geëerd kaartschrijven in goede orde ontvangen’ (Wij ontvingen uw briefkaart) enz., om maar te zwijgen van ‘Per 1 April, per die datum’, dat tegenwoordig vooral door de handel en door de regering bijzonder juist en fraai geacht wordt. Goede smaak en vooral gevoel voor humor moeten hier de weg wijzen. Mijn boek bevat meer logica dan taalkunde. Het zou er droevig uitzien als men taalkundige moest zijn om zijn moedertaal zuiver te kunnen spreken en schrijven. Wat de lagere school leert is voldoende; de oorzaak der meeste fouten is niet onkunde, maar onnadenkendheid. In enkele der behandelde gevallen is er van logica geen sprake, bv. bl. 35: als-dan, bl. 38: hun-hen. De daar gegeven regels zijn niet uit de levende taal opgekomen maar door geleerden verzonnen en in de spraakkunst gebracht. Wie echter het belang begrijpt van eenheid en orde ook op het gebied van de taal, volgt ze; tenminste in de niet gemeenzame taal, de zgn. schrijftaal. Verreweg de meeste voorbeelden zijn ontleend aan de pers; ik heb ze laten zetten in de spelling waarin ze verschenen zijn. Ik noem de bronnen niet, maar men gelove mijn verzekering dat ik ze niet bedacht heb en dat ook onze hoofdbladen mij ruimschoots van bijdragen hebben voorzien, hetgeen tot bewijs moge strekken dat een boekje als dit niet overbodig is. Enige opmerkingen, zoals die over vreemde woorden en onjuiste aanhalingen, vallen buiten mijn bestek. Ik heb ze echter opgenomen omdat de behandelde fouten zo dikwijls in Nederlandse geschriften voorkomen dat mij een bespreking in dit boekje niet misplaatst scheen. Het aanhangsel is mijn bewerking van Schopenhauer's opstel over de stijl, met toestemming van de uitgevers overgenomen uit ‘Klusjes en Kliekjes’ (N.V.H.D. Tjeenk Willink en Zoon, Haarlem). Ik heb niet gestreefd naar streng systeem of volledigheid. Ik doe een greep uit de vele dagelijks voorkomende fouten en tracht die te verklaren en te verbeteren; ik zal al veel bereikt hebben als ik den lezer geprikkeld heb tot kritisch lezen - een negatief voordeel - en daardoor tot zorgvuldig schrijven, een positief goed.
Charivarius, Is dat goed Nederlands?
7
I. Pleonasmen Een pleonasme is een uitdrukking die een of meer overbodige woorden bevat. Een begrip wordt dubbel uitgedrukt, maar doordat de woorden verschillen, merken de slordige schrijver en lezer het niet. Bijvoorbeeld nutteloze verspilling. Verspilling is nutteloze uitgaaf, dus nutteloze verspilling is nutteloze nutteloze uitgaaf. Het is de meest voorkomende fout. De krant zou aanmerkelijk kortere en frissere lectuur opleveren als al de overtollige woorden geweerd werden; zij zijn op bijna iedere bladzijde te vinden. De schrijver van pleonasmen gelijkt den dronkaard: beiden beogen versterking en verlevendiging en bereiken integendeel verslapping en versuffing. Het pleonasme maakt de stijl overladen en dwaas, als twee klokken in een kamer. Men leest er gewoonlijk over heen: men is aan de bedwelming gewend. Ik heb dit onderwerp zeer uitvoerig behandeld, niet om den lezer bijzondere afschuw in te boezemen, want die krijgt hij wel door minder voorbeelden, noch om hem te vermaken, want dat doel is aan mijn boekje vreemd, maar omdat de studie dezer fout zeer bevorderlijk kan zijn tot het verkrijgen van goede stijl in het algemeen. Immers de oorzaak van alle kwaad op dit gebied is het zorgeloos hanteren van het materiaal, de woorden; de slordige schrijver geeft zich geen rekenschap van hun juiste betekenis. Nu leert men in de strijd tegen het pleonasme elk woord terdege te beschouwen en te ontleden voordat men tot het toevoegen van een bepaling, een uitlegging besluit; blijkt het woord de bepaling in zichzelf te bevatten, dan onthoudt men zich van herhaling met een ander woord.
Charivarius, Is dat goed Nederlands?
8 Invoer uit het buitenland. Komen de goederen van de verste streken binnen het rijk gelegen, ook van de overzeese gewesten, dan worden zij niet ingevoerd, maar aangevoerd. Invoer is aanvoer uit het buitenland. Derhalve is invoer uit het buitenland een pleonasme. Het kind werd nog tijdig gered. Wat is redden anders dan de ondergang voorkomen door op tijd, tijdig, voor het te laat is, te handelen? Tijdig redden is dus een pleonasme. In geval van twijfel stelle men het tegendeel; levert dit geen begrip, dan is de uitdrukking veroordeeld: het ene kind is tijdig gered, het andere is wel gered, maar niet tijdig - even te laat. Dit is baarblijkelijk onzin.
1. Nederlandse woorden 1. Een verwante zusterpartij. Een binnenlandsche burgeroorlog. Een noodzakelijke behoefte. Een felle vuurzee. Onnutte struisvogel-politiek. Een adellijke jonker. Een onwezenlijk droombestaan. Herhaling van hetzelfde. Oppervlakkige (uiterlijke) schijn. Een tijdelijke opschorting. Kans op tijdelijke regen. Vrije beschikking. Kwaadwillige laster. Vrouwelijke autobestuursters. De dood van wijlen Lord Astor. Overtollige ballast. Inwendige uitholling. Langzaam slenteren. Valse voorwendsels. Averechts verkeerd. 2. Het lijkt oogenschijnlijk. Nogmaals bevestigen. Nader afwachten. Samen verenigd. Geheel uitsterven. Gehandhaafd blijven. Opzettelijk brandstichten (uitlokken). Zich uitsluitend beperken tot. Trouweloos zijn woord breken. Mondeling bespreken. Schriftelijk ondertekenen. Liever verkiezen. Kunstmatig aankweken. Vooraf waarschuwen (aankondigen, polsen). Elkaar onderling beïnvloeden. Voorlopig opschorten (uitstellen, bewaren). 3. Nieuwe aanwinsten. Nieuwe uitvindingen. De oprichting van een nieuwe ijsfabriek. Het openen van nieuwe luchtdiensten. Installatie van den nieuwen burgemeester. De Heer en Mevrouw Jansen geven kennis van de geboorte van hun jongsten zoon, Jan. 4. Het is moeilijk eenmaal bestaande wetten veranderd te krijgen. Het bestaande gebouw krijgt een nieuwe overkapping. Het was
Charivarius, Is dat goed Nederlands?
9 een gevolg van de bestaande angst. Een voldongen feit. Het ingestelde onderzoek. Gestelde vragen. Begane fouten. Een geleden verlies. 5. Het stelen van andermans schapen wordt niet als misdrijf beschouwd. Dat is inbreuk op de auteursrechten van een ander. Van Schendel vervangt wel eens een woord door een ander dat hem beter lijkt. Dit kost slechts eenige centen meer dan andere, goedkoopere soorten. De onderhandelingen hebben een andere keer genomen. Wederzijdsche eerbiediging van elkanders persoonlijkheid. Hij is een lichtend voorbeeld voor anderen geweest. Hij had verscheidene vrienden onder wie Baudet, Oskam en anderen. 6. Uitvoer naar het buitenland. Naar elders verhuizen (de wijk nemen). Naar één kant overhellen. Buitenlandsche reizen naar Spanje en Amerika. Luchters die van de zolder benedenwaarts hangen. Overheidsmaatregelen, van boven af opgelegd. 7. Niemand heeft voorafgaand verlof nodig om zijn gedachten of gevoelens door de drukpers te openbaren. De minister zal alles doen om herhaling in de toekomst te voorkomen. De Leider zal zijn reis tot later uitstellen. Verbetering in de toekomst kan niet verwacht worden. Zijn rede was een blik terug in het verleden. De geachte afgevaardigde is weer alles vergeten wat hij tevoren heeft geleerd. Alvorens te beginnen dienen de candidaten den tekst eerst met aandacht door te lezen. Voordat zij zich opgeven moeten zij eerst overleg plegen met den kerkeraad. Om achteraf een dwaling nog te herstellen is eerst een procedure noodig. De deur niet eerder openen voor de wagen stilstaat. Een jong meisje van achttien wordt voorgesteld aan een ouden heer van zeventig, en niet omgekeerd. Hij was tijdens zijn leven een vurige drankbestrijder. Doihara is op het oogenblik dood. 8. De leden treden om de 4 jaar af en zijn aanstonds weder herkiesbaar. Hij heeft zijn werkzaamheid weder hervat. Daardoor komt men vaak tot herhaling van hetzelfde. Dit zal voor de microfoon nog eens herhaald worden. Deze fout herhalen zij altijd nog opnieuw. De brieven bevatten herhalingen van wat reeds eerder is geschreven. De school is weer heropend; de rust is weer hersteld. 9. De vraag is of de Vereenigde Staten door blijven gaan met hun politiek op denzelfden voet voort te zetten. Dan zakt het stuk langzaam naar beneden. De route gaat in stijgende lijn steeds hooger. De president geloofde dat de houding van verd. hem nu eerlijker
Charivarius, Is dat goed Nederlands?
10 toescheen. De hoogte is in verhouding betrekkelijk. Men beschouwt de cijfers teleurstellend en niet aan de verwachting beantwoordend. Hij is bescheiden zonder zich op den voorgrond te plaatsen. Hij heeft een aangename stem om naar te luisteren. Hij is ten onrechte miskend. Het is begrijpelijk dat men graag nog eens een dergelijk bezoek in de toekomst herhaald zou zien. De heer X verzocht de regeering geen verdere uitbreiding meer toe te staan. De toestand is in gunstigen zin vooruitgaande. Kort samenvattend overzicht.
2. Uitheemse Woorden Pleonasmen met uitheemse woorden zijn meestal niet het gevolg van slordigheid maar van onkunde. De schrijver kent de betekenis van het vreemde woord niet en weet dus niet dat hij het begrip dubbel uitdrukt. ‘Hier schuilen latente gevaren’. Latent (Lat. latere, verscholen zijn) betekent verscholen. De zin zegt dus: hier schuilen verscholen gevaren. Een veilige safe. Bijzondere exceptioneele omstandigheden. De overheerschende dominant. Een moeilijke impasse. Voor de vuist weg improviseeren. Misleidende en gevaarlijke camouflage. In stoffelijke vorm materialiseeren. Promotie tot een hoogere rang. Hobbies die zijn speciale voorliefde hebben. Eventueele moeilijkheden die hij zou kunnen krijgen. Een fictieve overeenkomst die in werkelijkheid niet is gesloten. Presentexemplaren worden gratis verstrekt. Het lichaam bestond feitelijk de facto. Het eere-doctorschap honoris causa. Rijke Maecenassen. Testproef. Voorfront. Een passeerende voorbijganger. Monotone eentonigheid. Een nieuwe alinea. Het defensieve verdedigingsblok. Het is imperatief voorgeschreven. Visueel aanschouwelijk. Optische lichtsignalen.
3. Pleonastische woorden Sommige woorden zijn in zichzelf pleonastisch, bv. uiteinde, dat bijna uitsluitend voorkomt in een droevig uiteinde (Dd.) en een zalig uiteinde. Het hiervan afgeleide adjectief uiteindelijk wordt daarentegen zo mateloos veel gebruikt dat het een grappenmaker bracht tot de verzuchting ‘Is het nu met uiteindelijk eindelijk uit?’
Charivarius, Is dat goed Nederlands?
11 Wederterugkeer. Damesschermsters. Kamenierster. Meisjespad-vindster. Terugvergoeden. Toekomstvoorspellingen. Toekomstplannen. Tussenpauzes. Handgeklap. Voetgetrappel. Medeland-genoten. Vooraleer. Partnerin (partner beteekent ook deelgenote). N.B. Een schijnbaar pleonasme is dichtsluiten. Sluiten is een sleutel in een slot nuttig aanwenden. Juist is dus ook opensluiten. Sommige pleonasmen zijn geijkt, bv. stilzwijgen, neerdalen.
4. Verduidelijking en herhaling 1. Hij is wereldberoemd en zijn naam heeft zowel in Amerika als in Europa grote vermaardheid. Het album bevat bijdragen van prozaschrijvers en dichters, die hun medewerking bij de samenstelling hebben toegezegd. Het rapport geeft veel interessants en is zeer de belangstelling waard. Zijn rede, die tintelend van geest was, bestond niet uit een dorre opsomming van feiten en gegevens. Een automobilist had een jongen aangereden; gebleken was dat de schuld uitsluitend bij den jongen lag, terwijl den automobilist geen spoor van schuld kon gegeven worden. Zij leveren een strijd met wisselende kansen, waarin nu eens de een dan weer de ander betere vooruitzichten heeft. Hij moest de pogingen om het leven van den ongelukkige te redden opgeven, zonder dat hij hierin geslaagd was. Van onze vijftig verpleegsters zijn slechts twintig gediplomeerd, de overige dertig niet. Reeds eerder gaven wij dezen raad, dien wij nu nog eens herhalen. De schildwachten legden de ongelukkigen neer, voordat zij zich nog in veiligheid hadden kunnen brengen. Excessen kunnen met de bestaande bepalingen krachtig worden tegengegaan, mits men die bepalingen maar toepast. Zoo bereikt men verzachting van de pijnen van hen die lijden. Het was een geval van oplichting door iemand die zich uitgaf voor baron, maar dit niet was. 2. De trekking is openbaar en kan door ieder worden bijgewoond. Gisteren is te A. een trein ontspoord, zodat deze uit de rails liep. Hij lijdt aan een lichten aanval van griep, maar dat is niet ernstig. Dit verbod behoeft geen blijvend karakter te hebben, doch kan ook tijdelijk zijn. De helft was aanwezig, de rest ontbrak. Er bestaat geen enkel rijk dat altijd won en nooit verloor.
Charivarius, Is dat goed Nederlands?
12
5. Beide Dit woord is overtollig als een ander woord al uitdrukt dat er van een tweetal sprake is: Beide (de) vechtersbazen gingen elkaar te lijf. Wij merkten ook de tweelingen X op; beiden (zij) waren gekleed in rose japonnetjes. Beide oevers waren door een brug verbonden. Zowel de bode als de slager zijn beiden bekeurd.
6. Persoonlijk Een der gebruikelijkste pleonasmen is de toevoeging van het overbodige persoonlijk. Z.K.H. heeft persoonlijk de tentoonstelling bezocht (Dd.). Toen kreeg men gelegenheid den jubilaris persoonlijk de hand te drukken. Het is juist 1. Als tegenstelling a. met geestelijk, b. met door een gevolmachtigde: Ik ken den schrijver niet persoonlijk: ik heb hem nooit ontmoet, maar hij is naar zijn werk te oordelen een geestig man. Hij is gehouden persoonlijk in rechte te compareren. 2. In de betekenis van individueel: Ik dank u voor al hetgeen uw brief voor mij persoonlijk bevat. Als voorzitter betreur ik het vertrek van ons medelid; menigmaal heeft hij de vereniging uit geldelijke moeilijkheden gered, maar persoonlijk verheug ik mij dat wij dien onaangenamen man kwijt zijn.
7. Kunnen, enz. Ik kan Ik mag Ik moet Ik wil
= = = =
ik ben in staat, in de gelegenheid. het staat mij vrij, het is mij vergund. ik ben verplicht, genoodzaakt, gedwongen. ik verlang, wens, ben bereid.
Wie deze synoniemen verbindt, pleegt pleonasme. Deze pleonasmen zijn nog erger dan de vorige groep - onzin. Ik ben in staat te kunnen is ik kan kunnen, ik ben bereid te willen is ik wil willen.
Charivarius, Is dat goed Nederlands?
13 In lange zinnen komen zij het meest voor (Dd.): als de schrijver het eind van zijn zin nadert is hij het begin vergeten. ‘De minister heeft zich bereid verklaard deze tentoonstelling, die, verrijkt met tal van belangrijke werken uit zijn eigen verzameling, volgens de herhaalde verklaring van Z.E. zijn volle belangstelling heeft, met een kort overzicht van het gebodene te willen openen.’ 1. Zij zullen nu toch nog de gelegenheid hebben dit meesterwerk te kunnen aanschouwen. Wij hopen in staat te zijn een redelijk dividend te kunnen uitkeeren. Het was ons tot ons leedwezen onmogelijk aan uw verzoek te kunnen voldoen. 2. Zijn vrouw kreeg permissie hem eenmaal in de maand te mogen bezoeken. De minister had aan deze fabriek toegestaan om in twee ploegen te mogen werken. Eenmaal slechts is het mij vergund geweest haar uit de verte te mogen zien. De vereeniging heeft het volste recht dezen avond in ieder opzicht geslaagd te mogen noemen. 3. Hij is gedwongen zijn vacantie in Amsterdam te moeten doorbrengen. Het is noodzakelijk dat in de gevangenis geregeld psychiatrische onderzoekingen moeten geschieden. Ik heb het mijn plicht geacht u van de resultaten op de hoogte te moeten brengen. Het was zeker dat de ziekte door een levende smetstof moest zijn veroorzaakt. De minister heeft den eisch gesteld dat deze burgemeesters hun ontslag dienen te nemen. 4. Een onweerstaanbaar verlangen bekroop hem daar iets meer van te willen weten. Hij heeft toen de wensch uitgesproken het geheele bedrijf in werking te willen zien. De minister heeft verklaard niet ongeneigd te zijn onze grieven in overweging te willen nemen. De tegel in Vondels Gijsbrecht, V: ‘Hoe is het mogelijk dat gij 't hebt konnen zien?’ bevat slechts schijnbaar een pleonasme: ‘Dat gij in staat zijt geweest het te zien - hoe is dat feit mogelijk?’
8. De pleonastische subjunctief De subjunctief in hoofdzinnen drukt soms wenselijkheid uit (optatief): God geve, hij leve lang, men versta ons wel. Ook werkwoorden, als moeten, laten, dienen te, hebben te, drukken wenselijkheid uit; plaatst men nu deze in de
Charivarius, Is dat goed Nederlands?
14 subjunctief, dan krijgt men dus een pleonasme. Neem als voorbeeld beseffen. De wenselijkheid van het beseffen kan uitgedrukt worden: a. Door de subjunctief: men beseffe. b. Door bijvoeging van dienen te: men dient te beseffen. Het is duidelijk dat a + b een pleonasme vormt. Onjuist is dus: men diene te beseffen. Men diene (dient) ons wel te verstaan. Men behoeve (behoeft) zich hiervoor niet te schamen. Men hebbe (heeft) zich hiervan te onthouden. Late (laat) men dit toch bedenken. Het blijve (blijft) onze plicht.
9. Enige bijzondere pleonasmen 1. Te drukt overmaat uit. De koppeling van te aan een woord dat overmaat uitdrukt vormt dus een pleonasme: voorbarig is te vroeg, te voorbarig is te te vroeg. Een te overladen programma. Te onbesuisd handelen. Te voorbarig beslissen. Een te overdreven voorstelling. Te verkwistend. Ook in zinnen als de volgende is te pleonastisch: De dokter zegt dat te veel fruit eten verkeerd voor me is. Het verkeerde schuilt al in te. Juist is: Ik zorg dat ik niet te veel fruit eet, want de dokter zegt dat veel fruit eten verkeerd voor me is. 2. Behalve, buiten, enz. - ook, tevens, bovendien, enz. Gij krijgt behalve uw salaris ook nog provisie. Buiten het pianospel beoefent zij ook nog den zang. Tegelijk met de redevoeringen is ook met berichten propaganda gemaakt. Evengoed als de slijtage verschilt, is dit ook het geval met verlies. Behalve burgemeester is hij tevens secretaris. 3. Alvorens, voordat - eerst; nadat - vervolgens; ofschoon, hoewel - toch, echter enz. Alvorens met het vertalen te beginnen leze de candidaat eerst het opstel ernstig. Nadat de hoge gasten op het stadhuis verwelkomd waren, begaven zij zich vervolgens in open auto's naar het feestterrein.
Charivarius, Is dat goed Nederlands?
15 4. Het possessief in plaats van lidwoord of voorzetsel: De Raad besloot in zijn (de) vergadering van gisteren, enz. Deze wet treedt in werking op den dag harer (van) afkondiging. 5. Allerlei soorten van. Lei (Middelnederlands) betekent soort; allerlei is dus van alle soorten; allerlei soorten van: van alle soorten van soorten. 6. Den Heer Inspecteur, den Heer Burgemeester. Het begrip ‘heer’ ligt opgesloten in de titel. Ook voor Prof., Mr., Dr., Jhr., enz. is den Heer dus overtollig. 7. O.a. en enz. Begint een opsomming met o.a. dan mag enz. haar niet sluiten. Kies. 8. Op enige uitzonderingen na is een pleonastische versmelting van met enige uitzonderingen en op - na. 9. Met zich meebrengen, enigste en verkieslijker. Verkieslijk is meer wenselijk; verkieslijker: meer meer wenselijk. N.B. Enige pleonastische superlatieven zijn geijkt: alleraardigst, het volste recht, ten zeerste, enz. De strijd tegen de pleonasmen is dus de eerste taak van den schrijver. Begin met de eenvoudigste, grofste en gebruikelijkste te verbannen: weer terug keren, nader bevestigen, toekomstplannen, herinneringen uit het verleden, uitstellen tot een latere datum, uiterlijke schijn, nog eens herhalen, enz. enz. Gij zult merken dat het een aardige sport is, die u telkens verrassingen geeft. Want bij het overlezen van uw opstel zult gij u herhaaldelijk betrappen op pleonasmen die u bij het schrijven ontsnapt zijn, en glimlachend - want het is vermakelijk werk - schrapt gij het overtollige. Met voldoening ziet gij dan hoeveel frisser, sterker en pittiger uw stijl wordt.
Charivarius, Is dat goed Nederlands?
16
II. Het deelwoord 1. Het deelwoord zonder onderwerp Een deelwoord is een bepaling; het bepaalde woord, het onderwerp, kan niet gemist worden. De graaf snelde naar het venster en opende het gordijn; omkijkende was het spook verdwenen. Deze zin kan niet anders betekenen dan dat het spook had omgekeken terwijl het verdween. Het deelwoord moet dus opgelost worden in een bijzin die het onderwerp bevat: Toen hij omkeek was het spook verdwenen. Of, met behoud van het deelwoord: Omkijkende zag hij dat het spook verdwenen was. Soms kan de verandering van passief in actief de zin redden: Samenvattend mag dus geconstateerd worden dat hij zijn taak goed heeft volbracht - samenvattend mogen wij dus constateren dat hij zijn taak goed heeft volbracht. Zo heeft het deelwoord zijn onderwerp gekregen: wij. Verbeter deze zinnen op verschillende wijzen: Vanmorgen langs het huis van Mr. Halbertsma wandelend, zwom daar een eend met zeventien jongen voorbij. De ingang van onze stad, komende van de beide stations, blijft nog steeds even weinig fraai. Stammende uit Amsterdamse ouders, was natuurlijk het Hollands onze huiselijke taal. Het raam reikte, staande voor het venster, slechts tot de knieën. Zo rijdende is er voldoende gelegenheid voor het verkeer om voorbij te rijden. Dit voor oogen houdende krijgen de feiten een ander aanzien. Uw boekje nog eens doorbladerende viel mijn oog op de volgende zinsnede. In het passief wordt het deelwoord veelal onjuist gebruikt: Het orkest speelde het Wilhelmus, dat staande door de aanwezigen werd meegezongen.
Charivarius, Is dat goed Nederlands?
17 Al keuvelend werd een geurig kopje mokka genoten. Hier wordt gezegd dat het Wilhelmus stond en het kopje keuvelde; zet de zin in het actief: ‘... dat de aanwezigen staande meezongen.’ ‘Al keuvelend genoot men...’
2. Vanzelfsprekend In navolging van het Duits heeft men thans enige lelijke lange deelwoorden gevormd, tot nog lelijkere substantieven verlengd. Het ergste en gebruikelijkste is vanzelfsprekend (natuurlijk), uitgerekt tot van-zelf-sprekend-heid, soms verschrompeld tot vanzelfsheid, een vod. Dat spreekt van zelf - dat is vanzelfsprekend. Hij geeft er de toon aan - hij is er toonaangevend. Het ligt voor de hand - het is voordehandliggend. Dat is geen maatstaf - dat is niet maatgevend. Dit gaf de doorslag - dit was doorslaggevend. Het eerste heeft natuurlijk bijna geheel verdrongen: Hij koos vanzelfsprekend weer de mooiste plaats. Er waren vanzelfsprekend veel liefhebbers voor.
3. Verplichtend Het is verplichtend is onjuist voor het is verplicht (voorgeschreven): ‘Avondkleding is verplicht.’
4. Zodoende Dit deelwoord is wel tot bijwoord geworden, maar men dient toch rekening te houden met zijn afkomst: het betekent door zo te handelen. Als men dit er niet voor in de plaats kan stellen, schrijve men daarom, hierdoor, enz. Juist De schurk stopte haar een prop in den mond en verhinderde haar zoodoende te schreeuwen. Ik zette het op een lopen; zoodoende kwam ik nog juist op tijd. Onjuist
Charivarius, Is dat goed Nederlands?
Het stortregende; zoodoende (daardoor) werden wij kletsnat.
Charivarius, Is dat goed Nederlands?
18 Moeder is hardhorend; zodoende (dientengevolge) kon zij niet van de preek genieten. Het gezelschap was hem te luidruchtig; zoodoende (daarom) stapte hij na een kwartiertje op. Het onderwerp werd uiterst diepzinnig behandeld; zoodoende begrepen deze eenvoudige lieden (deze eenvoudige lieden begrepen dan ook) niets van het betoog.
5. Het verleden deelwoord Bij het gebruik van het verleden deelwoord vindt men soortgelijke fouten. a. Actief-intransitief Nauwelijks opgestaan van een stoel voor het venster vloog een kogel door de ruit. Hier wordt gezegd dat de kogel is opgestaan; juist is: Hij was nauwelijks opgestaan, toen enz. b. Passief-transitief Met voorbeelden gestaafd sprak hij over de verschillende verrichtingen van ons volk. Bij den heer Smit binnengedragen verleende dr. De Groot de eerste geneeskundige hulp. Volgens dit bericht is de dokter binnengedragen. In enkele uitdrukkingen, zoals aangenomen, verondersteld, aangezien, is deze constructie geijkt; de deelwoorden worden dan als voegwoorden beschouwd. Welbeschouwd (eigenlijk) had hij het volste recht zoo te handelen. Alles tezamen genomen (over 't geheel) kan het feest zeer geslaagd genoemd worden. Eigenlijk gezegd (inderdaad) was ik de gehele zaak vergeten.
III. Naamvallen A. Nominatief-accusatief Een woord kan niet in twee naamvallen tegelijk staan, kan niet zowel onderwerp als voorwerp zijn. Twee
Charivarius, Is dat goed Nederlands?
19 door en verbonden werkwoorden die verschillende naamvallen vragen, vorderen dus twee woorden, elk in zijn vereiste naamval; het tweede woord kan dan een synoniem of een voornaamwoord zijn. Die brief is niet tot mij gericht en beantwoord ik dus niet. Brief is onderwerp van gericht worden en voorwerp van beantwoorden, nominatief en accusatief tegelijk. Schrijf: Die brief is niet tot mij gericht; dat stuk beantwoord ik dus niet. Die brief is niet tot mij gericht; ik beantwoord hem dus niet.
1. Hoofdzinnen (nevenschikking) Nominatief-accusatief Accusatief-nominatief Dit was blijkbaar een vergissing en zag Dit feit betreuren wij zeer en stemt ik daarom gaarne door de vingers. onwillekeurig wrevelig. De reden is duidelijk en behoef ik niet te Dat heeft nog niemand durven beweren en herhalen. schijnt ook wel zeer ongerechtvaardigd. Die rol voegt ons niet en wenschen wij Zulke uitingen kan men elken dag in Egypte ook niet. horen en doen het land veel kwaad. Een beschrijving zou te kort schieten en Veel van deze wijzigingen vinden wij laat ik achterwege. leelijk en kwetsen ons taalgevoel. Het gevaar is in ons land niet te duchten Die aquarellen zag ik thans voor het eerst en acht spreker onmogelijk. en waren een verrassing voor mij. Brieven worden niet bezorgd maar kunt Verdere inlichtingen bevat de Staatscourant u afhalen. en kunnen overigens worden bekomen bij Dit woord leek me onjuist en schrapte ik het Departement van koloniën. dus. Wat is en waarvoor onderwijst men de Geschiedenis?
2. Bijzinnen (onderschikking) Hier verschijnt de fout bijna uitsluitend in de volgorde accusatief-nominatief. Taalschut is een werk dat ieder moet bezitten en in geen boekenkast mag ontbreken.
Charivarius, Is dat goed Nederlands?
20 Onze taal is armoedig met al die moderne woordjes als ‘een verveeld gebaar’, wat je tegenwoordig dikwijls leest, maar volslagen onzin is. Groot is het aantal folterwerktuigen die men er kan zien en dienden om een bekentenis af te dwingen. Er zijn twee leegstaande verdiepingen die de winkelier zou gaan bewonen en juist geheel waren opgeknapt. Wat de Regeering niet mededeelt, doch onmiddellijk blijkt, is dat de schepen zich naar de Middellandsche zee begaven. Hij bezat teekeningen die men zeer zelden ziet en in Holland absoluut onbekend zijn. Maar dat uw landje zoo groot zou zijn heb ik nimmer kunnen vermoeden en dringt nu pas goed tot mij door. Dat de tijd hiervoor is gekomen zal iedereen moeten toegeven en wordt ook in het bedrijf in praktijk gebracht.
B. Nominatief (of accusatief)-datief Nadat ik hem getroost en goeden raad gegeven had vertrok ik. Troosten heeft de accusatief, geven de datief; hem staat hier dus in twee naamvallen: ook hier moet een woord worden ingevoegd: Nadat ik den gevangene getroost en hem goeden raad gegeven had, vertrok ik. Nominatief-datief Datief-nominatief De spreekster werd ingeleid en dank De inspectrice is geen werk te zwaar en gezegd door den voorzitter. controleert alles zoo nauwkeurig mogelijk. De jongen werd betrapt en ernstig de les Vele vrouwen werd de aandoening te gelezen door den rechter. machtig en barstten in snikken uit. Accusatief-datief Datief-accusatief Verdachte had het meisje op de markt Hij heeft haar wel het hof gemaakt, maar aangevallen en met een mes een aantal niet ten huwelijk gevraagd. steken toegebracht. Gij moet hem de behulpzame hand bieden Ik erken dat zijn conversatie mij boeit enen niet tegenwerken bij zijn zwaren strijd. behaagt.
Charivarius, Is dat goed Nederlands?
21 N.B. Gemakkelijk sluipt deze fout in opsommingen: Zij doorzochten het huis, waarna zij de vrouw vastbonden, een prop in de mond stopten en blinddoekten.
C. Nominatief-genitief De verwarring nominatief-genitief komt minder dikwijls voor, doordat het verschil in de vorm der relatieven (die, wier, wiens) den schrijver gewoonlijk waarschuwt. Toen kwam een jonge man, wiens vader door de hand des boekaniers gevallen was en bij zijn graf plechtig zwoer hem te zullen wreken. De volgende zin, die er oppervlakkig lang niet lelijk uitziet, vertoont bij nadere beschouwing een samenpersing der vier naamvallen in één relatief: De edele vrouw, wier beide kinderen in den oorlog waren omgekomen en haar gansche vermogen aan onze stichting vermaakte, leeft in onze harten voort en zullen wij nimmer vergeten, noch de tol onzer dankbaarheid onthouden.
IV. Meervoud 1. Zuiver Nederlandse woorden op -e krijgen n: Baten en schaden, beloften, boden, boeten, gemeenten, gevaarten, gewoonten, gezindten, groenten, leemten, reden, ziekten, enz. Uitgezonderd lentes. N.B. In Centraal-Nederland is deze n stom; ter verduidelijking zegt men daar in het meervoud meestal -s. Dit verklaart het misbruik van deze letter ook in de schrijftaal. 2. Vreemde woorden gedogen een Nederlandse uitgang: Gymnasiums, museums, examens, specimens, prospectussen, solo's, piano's. Zie ook bl. 73. Basis, crisis hebben meestal het Latijnse meerv. bases, crises. 3. Staten-Generaal (Etats-Généraux) en rails worden dikwijls ten onrechte als enkelvoud beschouwd: De Staten-Generaal is (zijn) bijeengeroepen. De rails werd (werden) vernield.
Charivarius, Is dat goed Nederlands?
22 4. Let op honderden guldens, duizenden mensen. Die woorden zijn substantieven: honderdtallen, duizendtallen. 5. Doel vormt geen mv. Zeg: doeleinden, doelpunten, bv. militaire. Niet: doelstellingen, zie bl. 37. 6. Onjuist is te twee ure (à deux heures). Het mv. van uur is uren of uur. Zeg: te twee uren of om twee uur. 7. Verzamelwoorden als aantal, menigte: enk. of mv.: Een aantal (= vele) leden waren (of was) tegenwoordig. N.B. Een paar (enige) heeft steeds het meervoud. 8. De Redactie schrijft in de eerste persoon meervoud: Wij vervolgen thans ons artikel over het kiesrecht. Onjuist is het meervoud als klaarblijkelijk één persoon aan het woord is: Als wij een woord ter inleiding van ons boekje mogen schrijven, willen wij onzen lezers allereerst onze verontschuldiging aanbieden, enz. (Getekend ‘De schrijver’). Wij hadden het voorrecht den beroemden staatsman onder vier oogen te spreken. (Hier waren er minstens zes.) Zoals wij hierboven opmerkten, wij voor ons kunnen deze soort van muziek maar matig bewonderen. Door één persoon ondertekende krantenartikelen moeten dus steeds in de eerste persoon enkelvoud staan. 9. En: meervoud; zowel - als: enkelvoud: Jan en Piet zijn geslaagd. Zowel Jan als Piet is geslaagd.
V. Vervoeging I. Vervoeging verschillend naar de betekenis Óverleggen, besparen, ter inzage geven; Overléggen, bespreken; onscheidbaar: scheidbaar: Hij was niet in staat zijn geboortebewijs overHij is niet van plan de zaak met ons te te leggen. overleggen.
Charivarius, Is dat goed Nederlands?
23 Plegen (pleegde, gepleegd) Plegen (placht) begaan: misdaad, overleg gewoon zijn Scheppen (schepte, geschept) Scheppen (schiep, geschapen) putten: water, adem, lucht, vreugde, behagenvoortbrengen: kunstwerk, sfeer, stemming Wij schepten vermaak in de vrolijke stemming die hij schiep. Schrikken, schrikte (schrok), geschrikt (geschrokken) Verschrikken, verschrikte (verschrok), verschrikt (verschrokken) Verschrikken, verschrikte, verschrikt, doen schrikken Stijven, Stijven,
stijfde, steef,
gestijfd, gesteven,
Wassen,
waste,
gewast,
Wassen, Wassen,
gewassen, gewassen,
Zweren,
wies, wies (waste), zwoer,
Zweren,
zwoor,
gezworen,
gezworen,
sterken met stijfsel strak maken met was bestrijken groeien schoonmaken een eed afleggen etteren
II. Een werkwoord mag niet tegelijk hoofdwerkwoord en hulpwerkwoord zijn; herhaling is dus nodig in: Wij zijn gevlucht en brodeloos. Hij heeft een goede naam en die met eer verdiend. Wij blijven op onze post en onze plicht vervullen. De strooien paaspop wordt verbrand en tot as. Hij werd gesteund en sterker. III. Verboden is ook vereenzelviging van gelijkvormige infinitief en deelwoord: Wij zijn niet en zullen nooit vergeten de beleedigingen die hij ons heeft aangedaan. Zij wilde en zou en heeft ook ten slotte het diploma bekomen. IV. Werkwoorden vervoegd met hebben of met zijn 1. Besluiten Het besluit nemen Ik heb besloten hem te vergeven.
Beslissen, uitmaken Ik ben nog niet besloten of ik zal gaan of niet.
N.B. In de tweede zin is besloten inderdaad een adjectief: zeker.
Charivarius, Is dat goed Nederlands?
24 2. Lopen, rijden, enz. Doelende op de handeling Ik heb niet gefietst maar gelopen. 3. Vergeten Verzuimen (te doen of mee te nemen) Ik heb uw boodschap vergeten. Ik heb mijn boek vergeten. 4. Volgen Navolgen. Aandacht blijven schenken Ik heb den schrijver in zijn systeem gevolgd. Ik heb zijn gehele ontwikkeling nauwkeurig gevolgd. 5. Opvolgen Gevolg geven aan, nakomen Wij hebben uw bevel opgevolgd AFSPREKEN heeft hebben of zijn.
Doelende op de plaats Ik ben naar Amsterdam gefietst. Uit het geheugen verliezen Ik ben uw naam vergeten. Ik ben mijn les vergeten. Achternagaan Ik ben hem op korten afstand gevolgd.
Volgen op (zaak regering) Hij is of heeft zijn vader in de zaak opgevolgd
V. Vaak verkeerd vervoegde werkwoorden Bederven, bedierf, bedorven Derven, derfde, gederfd Erven, erfde, geërfd Benijden, benijdde, benijd Bevelen, beval, bevolen Verbannen, verbande, verbannen Vonnissen, vonniste, gevonnist Weven, weefde, geweven Jagen, joeg, gejaagd Raden, ried, geraden Schuilen, school, gescholen Ook: raadde, schuilde, geschuild, stootte, waaide; jaagde (wild)
Kerven, korf, gekorven Werven, wierf, geworven Zwerven, zwierf, gezworven Wreken, wreekte, gewroken Wuiven, wuifde, gewuifd Wijten, weet, geweten Zwelgen, zwolg, gezwolgen Zwellen, zwol, gezwollen Stoten, stiet, gestoten Vermogen, vermocht, vermocht Waaien, woei, gewaaid
Charivarius, Is dat goed Nederlands?
25 Brouwen, brouwde, gebrouwen Houwen, hieuw, gehouwen Kloven, kloofde, gekloofd Kluiven, kloof, gekloven Tijgen, toog, getogen Aantijgen, tijgde aan, aangetijgd Uitscheiden, scheidde uit, uitgescheiden (Achter)nazetten, zette (achter)na (achter)nagezet, achtervolgen N.B. ‘Ik heb gebeden (niet: gebid) en gesmeekt’. Let op gemoogd, gevernist, gedwarsdrijfd, gegekscheerd.
Verbergen, verborg, verborgen Herbergen, herbergde, geherbergd Vouwen, vouwde, gevouwen Ontvouwen, ontvouwde, ontvouwd Zuigen, zoog, gezogen Stofzuigen, stofzuigde, gestofzuigd (Achter)nazitten, zat (achter)na, (achter)nagezeten, achtervolgen
VI. Infinitief in plaats van Verl. deelwoord: a. Alle ww. zonder te (moeten, mogen, kunnen, laten, enz.): Het heeft zoo moeten zijn. Ik had willen komen. b. De volgende met te: vermogen, weten, behoren, gelieven, plegen Beide constructies: o.a. pogen, trachten, menen, beginnen Ik heb hem trachten of getracht hem te overreden. We zijn begonnen of beginnen te werken. VII. Varia 1. 2. 3. 4. 5.
Gebelgd, verbolgen, beiden van belgen, toornig maken Bot (einde van een touw) vieren, vierde bot, heeft bot gevierd Ik vergrootte de foto, de foto is vergroot, de vergrote foto Zij verafgoodde hem, hij werd verafgood, de verafgode man Stollen, stolde, gestold; zouten, zoutte, gezouten. Dus: gestolde boter, gezouten haring. U is 2de of 3de persoon: U bent, u waart of u is, u was; u moogt of u mag; u vergist u of u vergist zich
VI. Voorzetsels 1. Rond is adjectief of bijwoord: De aarde is rond en draait rond. Het wordt tegenwoordig in navolging van het Engels (zie XIV) gewoonlijk als voorzetsel in de plaats van om (rondom) gebruikt: rond de tafel, de reis rond de wereld. Men schrikt zelfs niet terug voor waarrond en daarrond. N.B. Rond voor ongeveer (blz. 57) en rondom voor over zijn germ.: De strijd rondom (over) het spellingsvraagstuk.
Charivarius, Is dat goed Nederlands?
26 2. Vanaf. Splits dit, of schrap het overtollige af: Vanaf het begin (van het begin af). De treinen lopen vanaf (van) Amsterdam naar Utrecht. De stoet vertrekt vanaf (van) het sterfhuis. Een mooi uitzicht vanaf (van) de toren. Vanaf (van) de kansel verkondigen. Prijzen vanaf f. 1,00 (f. 1,00 en hoger). Vanuit is even onnodig als vanaf. 3. Per. Een in handelsbrieven en regeringsstukken zeer gewone fout (Dd.) voor op: Per 1 September. Op kan ook weggelaten worden: wij hopen u 8 Augustus te bezoeken. 4. Soort zonder van. Een gewone fout: verbinding zonder voorzetsel sluit het begrip hoeveelheid in, fles wijn, bord soep, stuk hout, massa mensen. Vertaling verduidelijkt deze fout: een soort mensen - une sorte gens, a sort people? 5. Vaak verkeerd gebruikte voorzetsels Iemand, iets voorbijgaan (niet: aan iemand, aan iets) Met of door een voorbeeld verduidelijken (niet: aan) Voor een prijs leveren (niet: aan) In aansluiting aan (niet: met, bij) Voorzien van (niet: met) Op de hoogte van (niet: met) Dit (be)hoort aan mij (niet: van) Ontleend aan (niet: uit); maar: een ontlening uit Verliefd op (niet: in) Ten of als antwoord op (niet: in antwoord) Aandringen op (niet: tot) Gemis van (niet: aan); maar: gebrek aan 6. Vermijd opeenhoping van voorzetsels: Let op de schets van de met schepen bevolkte haven met de bij een met vlaggen versierde boot in de zon spelende kinderen. 7. Verschillende voorzetsels bij hetzelfde werkwoord Opleiden Voor een examen
Tot bibliothecaris
Charivarius, Is dat goed Nederlands?
27 Richten Aan een rechtspersoon, bv. het secretariaat
Tot een natuurlijke persoon, bv. den secretaris
Ontslaan Van de last, de moeite, de verplichting, het Uit de dienst, een bediening, een gezelschap, rechtsvervolging betrekking N.B. Ontheffen van een verplichting, een ambt, een waardigheid, de waarneming, de voogdij Bestaan Bestaan in is zijn; bestaan uit duidt de bestanddelen aan. Zijn vermogen bestaat in effecten Dit werk bestaat uit drie delen 8. Ten (te den) en ter (te der) kunnen natuurlijk niet gebruikt worden waar het lidwoord niet past, dus niet vóór mijnen, dezer, allen, een, enz. Juist is: ten tijde van (te den tijd) maar niet: ten allen tijde (te den allen tijd?), ter verontschuldiging van (te der verontschuldiging) maar niet: ter harer verontschuldiging (te der hare verontschuldiging?). Schrijf dus: te uwen dienste, te dien tijde, te allen tijde, te dezer plaatse, te dier gelegenheid, te harer verontschuldiging, te zijnen huize (ook afgekort: te mijnent, enz.), te uwen gerieve, te mijnen genoegen, te hunnen behoeve; te een ure. N.B. Bij, door, in, te dezen (datief van dit)
VII. Ontkenningen A. Dubbele ontkenningen Een dubbele ontkenning vormt een bevestiging; niet niet = wel. Door een dubbele ontkenning zegt de schrijver dus het tegenovergestelde van wat hij bedoelt.
1. Open a. Geen Geen der beide sprekers had voor de argumenten en soms ook voor de persoon van den verdediger geen goed woord. Dit betekent: beiden hadden een goed woord.
Charivarius, Is dat goed Nederlands?
28 b. Noch Willem noch Marie vergaten nooit (ooit) het oogenblik, waarop hun vader stervende ineengezonken was. De Europeaan noch de Chinees heeft geen (eenig) profijt van deze maatregel. Noch de scheidsrechter noch de spelers wisten van de spelregels nihil (iets).
2. Verborgen a. Evenmin Evenmin als bij vorige keren mocht men ook ditmaal niet verwachten door zijn rede veel wijzer te zullen worden. Evenmin = ook niet. Men schrappe dus -min of niet. Deze zin is een verwarring van de volgende juiste: Evenmin als bij vorige keren mocht men ditmaal verwachten, enz. Evenals bij vorige keren mocht men ditmaal niet verwachten, enz. b. Weinig Weinig = niet zeer, niet bijzonder; dit woord, met evenmin verbonden, vormt dus een dubbele ontkenning. Evenmin als de vorige viel deze ouverture weinig in den smaak. Een dezer negatieven moet positief gemaakt worden: Evenals de vorige viel deze ouverture weinig in den smaak. Evenmin als de vorige viel deze ouverture bijzonder in den smaak. c. Tenzij Tenzij = indien niet; het wordt vaak verward met mits = indien wel. (N.B. Vermits betekent omdat.) De optocht gaat door mits het weer gunstig is. (De optocht gaat door indien het weer wel gunstig is). De optocht gaat door tenzij het weer ongunstig is. (De optocht gaat door indien het weer niet ongunstig is). d. Werkwoorden, substantieven Beletten, verhinderen, voorkomen, zich hoeden = maken dat niet; verbieden = gebieden dat niet.
Charivarius, Is dat goed Nederlands?
Dit was voor hem geen beletsel om niet te getuigen van zijn grooten eerbied voor den Commissaris.
Charivarius, Is dat goed Nederlands?
29 De Burgemeester had verboden dat niemand in de kerk mocht komen. Wie zou ontkennen dat Italië niet het gezag oefent in dat land? Hoed U er voor niet verder te gaan. Deze fout komt het meest voor in lange zinnen met grote afstand tussen de ontkenningen. Deze bepaling dient om te voorkomen dat de koper door argeloosheid, gebrekkige wetskennis of onkunde omtrent de bijzondere omstandigheden en plaatselijke toestanden niet het slachtoffer zal worden van de bedriegelijke praktijken des verkopers. In de volgende zin wordt - tegen de bedoeling - van een zeer gehoorzamen burger gesproken: Hij handelde steeds in strijd met wat de overheid verboden had. In de spreektaal is de dubbele ontkenning gewoon: 'k Heb er niks geen zin in. We hebben nooit geen last van de buren. Verbetering: Ik heb er volstrekt (in 't geheel) geen zin in. Wij hebben nooit enige (de minste) last van de buren. N.B. Zeer gebruikelijk is onmeedogenloos, d.i. medelijdend!
B. Varia 1. Niet het minst is: niet in de laatste plaats, vooral ook wel, eveneens (bevestigende uitdrukking). Dat hij een persoon van groote betekenis is wordt alom toegegeven, niet het minst door zijn tegenstanders. Niet in het minst is: volstrekt niet (ontkennende uitdrukking). Wij kunnen het waardeeren, maar het raakt ons niet in het minst. Deze uitdrukkingen worden vaak verward. Ter vermijding van het gevaar verkieze men de eveneens gebruikelijke volgorde in het minst niet. 2. Vermijd opeenhoping van ontkenningen, die den lezer voor een raadsel stelt, b.v.: Dit wil niet zeggen, dat misschien niet zijn persoon, maar dan toch zijn politiek in deze periode niet ernstig bedreigd is. De volgende krantenzin bevat zeven nieten:
Charivarius, Is dat goed Nederlands?
Dit betekent allerminst (volstrekt niet) dat we op veel punten
Charivarius, Is dat goed Nederlands?
30 niet met zijn beleid instemmen, doch dit neemt niet weg dat we onmogelijk (niet mogelijk) kunnen ontkennen (niet toegeven) dat het ministerie niet steeds de wind in de zeilen heeft gehad, wat niet geheel aan de gevoerde politiek is te wijten. De lezer moet dit maar oplossen.
VIII. Het juiste woord I. Aanrichten, veroorzaken, teweegbrengen in ongunstige zin: schade, verwoesting N.B. Aanrechten is opdissen: een feestmaaltijd. Behalve 1. Uitgezonderd Allen lachten behalve hij. 2. (Met als) tenzij Ik kom, behalve als het regent. 3. Ongerekend Hij zond behalve geld, troepen.
Inrichten, in orde brengen, tot stand brengen in gunstige zin: tentoonstelling, woning
Behoudens 1. Uitgezonderd De lijst is volledig behoudens enige kleinigheden. 2. Op voorwaarde van De raad benoemt behoudens goedkeuring door Gedeputeerden. 3. Met inachtneming van De pers is vrij behoudens ieders verantwoordelijkheid v.d. wet.
N.B. Behalve dit is a. hieraan toegevoegd, b. met uitzondering van: Behalve dit krijgen we een voordracht. Behalve dit heb ik geen aanmerkingen. Bekennen, zonde, schuld (Zich bekennen tot Erkennen, fout, vergissing, dwaling, voor omhelzen, belijden is een germanisme.)ongelijk, juistheid, waarheid Belanghebbende, hij die voor-of nadeel van Belangstellende, hij die iets omtrent een iets kan ondervinden. zaak wil weten Een grote menigte belanghebbenden had zich om de groeve geschaard. (Dit is misschien bij ongeluk juist.) Betoog, bewijsvoering
Vertoog, verhandeling
Charivarius, Is dat goed Nederlands?
31 Bloeden, bloed laten vloeien Bloeien, in bloei zijn De gewonde is doodgebloed. De roos is uitgebloeid. Blijkbaar, wat is Schijnbaar, wat niet is Hij is hier blijkbaar meer geweest - hij Hij was schijnbaar kalm, maar ik wist dat weet de weg precies. hij inwendig kookte van toorn. Destijds, bepaald, na een genoemd tijdstipIndertijd, onbepaald, vroeger eens We schreven 1814. Destijds waren er nogIk heb hem indertijd vaak ontmoet; ik weet geen spoorwegen. niet precies wanneer. Genegen zijn (actief) Geneigd zijn (passief) 1. Welwillend gezind zijn 1. Aandrang gevoelen, tot slaap, schertsen, enz. De fortuin is mij genegen. 2. Bereid zijn 2. Overhellen door overleg Gevraagd chauffeur tevens genegen Na rijp beraad ben ik geneigd hem deze huiswerk te verrichten. keer te vergeven. Hoewel zij hem zeer genegen was en van nature tot toegeven geneigd, was zij niet genegen hem nu zijn zin te geven en gevoelde zij zich zelfs geneigd de politie te waarschuwen. Herdenken (het verleden), de herinnering aanVieren (het heden), feestelijk iets of iemand vieren: een feit, een doorbrengen: verjaardag, bruiloft, afgestorvene jubileum Her-denken, weer denken aan een vroegere gebeurtenis, wordt thans veelal verkeerd gebruikt voor vieren (Dd.). Men viert een zilveren bruiloft en herdenkt daarbij de sluiting van het huwelijk, 25 jaar geleden. Kennen (kende, gekend) Kunnen (kon, gekund) 1. Kennis hebben van: een taal, de toedracht 1. In staat zijn: zwemmen, een last dragen, enz. 2. Op de hoogte zijn van iemands aard: een 2. Mogelijk zijn persoon
Charivarius, Is dat goed Nederlands?
32 Ik ken geen Duits, maar ik kan het leren. Ik heb hem niet persoonlijk gekend; dat had ook niet gekund: hij is voor mijn geboorte gestorven. N.B. Kennen heeft een subst. of vnmw., kunnen een werkwoord. Latijn. De Latijnse taal heet het Latijn. Op de Griekse les leer ik Grieks, op de Latijnse les Latijn. -loos, letterlijk -eloos, in ruimer zin Naamloze vennootschap Nameloze smart Een werkloze Werkeloos toekijken Een zinloos gezegde Zinneloze angst Een godloos volk Een goddeloze moord Een zoutloos dieet Een zouteloze grap Minstens (geijkt germ.), op z'n minst Ten minste, voor 't minst, althans genomen Ik heb m. 10 gld. noodig Je had t.m. moeten antw. Oefenen: invloed, gezag, geduld, wraak, strafUitoefenen: beroep, handwerk, schilderkunst Het huidige spraakgebruik ijkt ook invloed uitoefenen. Beoefenen (wetenschap, kunst) is zich soms wijden aan, als liefhebber. Een toneelspeler kan de schilderkunst beoefenen - hij oefent de toneelkunst uit. Ontdekken: wat reeds bestond, bv. Amerika Uitvinden: wat nog niet bestond, bv. buskruit Opletten (intransitief; to pay attention), Opmerken (transitief; to notice) iets of aandachtig zijn (bij les, preek) iemand welbewust zien, waarnemen Onjuist is dus ‘Ik heb dat dikwijls opgelet (opgemerkt)’. Oppassen (transitief), verzorgen: kinderen, Oppassen voor (intransitief), op zijn zieken hoede zijn voor Onjuist is dus ‘Past op de trem, past op de zakkenrollers’ (let op de trem, past op voor de zakkenrollers).
Charivarius, Is dat goed Nederlands?
33 Rauwelijks, onmiddellijk Rechterlijk (rechter) De rechterlijke macht, een rechterlijk vonnis Regelmatig, volgens regel: gezicht, schrift, werkwoord, werken, leven
Rauwelings, ruw -rechtelijk (recht) De gerechtelijke eed, een staatsrechtelijk probleem Geregeld, volgens gewoonte Hij gaat na den eten geregeld wandelen, leest geregeld de sportberichten, bezoekt geregeld de premières.
De directie wist wel dat er regelmatig goederen werden ontvreemd. De vrienden komen regelmatig eens in de maand bijeen. De inbreker kwam regelmatig terug. Hij is anders regelmatig om dezen tijd thuis. (Lees: herhaaldelijk, telkens, gewoonlijk, enz.) N.B. Regelmatig voor geregeld is een germanisme. Tonen, doen opmerken (paspoort, door in de hoogte steken); laten merken (berouw, verbazing)
Vertonen, doen lezen, bezichtigen (paspoort, toneelstuk); zichtbaar maken (sporen van geweld); ‘op vertoon van’
Zijn gezicht vertoonde schrammen, die hij ons met trots toonde. Twijfelen (to doubt), onzeker zijn omtrent iets Weifelen (to hesitate), aarzelen iets te doen Daar ik twijfelde of hij betrouwbaar was, weifelde ik of ik hem het geld zou geven. Verantwoordelijkheid (responsibility), de plichtVerantwoording (account), de zich te rechtvaardigen: zware rechtvaardiging, rekenschap: verantwoordelijkheid bevredigende verantwoording Wie de verantwoordelijkheid draagt moet verantwoording afleggen. Vermeien [zich] (vermeide, vermeid): z. Vermijden (vermeed, vermeden): vermaken ontwijken Waardeloos, zonder waarde: papieren, Waarloos, reserve-: zeilen, anker, opmerkingen ketting
Charivarius, Is dat goed Nederlands?
34 Waardoor (doordat), oorzaak (objectief)
Waarom (omdat), reden (subjectief)
Doordat het regent zou ik, wandelende, nat worden en omdat ik dit niet wensch, steek ik mijn paraplu op. Dat komt doordat.... Onjuist is: Ze stierf omdat er geen dokter te krijgen was. II. Onjuist zijn de volgende, naar Engels of Duits voorbeeld gevormde, koppelingen: 1. Een Schubertlied, de Babeltoren, de Romeinenbrief, de Ruslandreis voor een lied van Schubert, de toren van Babel, de brief aan de Romeinen, de reis naar Rusland, enz. 2. Rietmeubelen, vilthoed, glasplaat, roodwijn voor rieten meubelen, vilten hoed, glazen plaat, rode wijn, enz. Onderscheid betonbak (voor b.) en betonnen bak (van b.) 3. Stoofsla, slagroom, stamppot, voor gestoofde sla, geklopte room, gestampte pot. Stoofsla, inmaakvruchten, snijbloemen, enz. zijn juist indien bedoeld worden sla bestemd om gestoofd te worden, vruchten bestemd om ingemaakt te worden, bloemen bestemd om afgesneden te worden. Onderscheid stoofpaling (dikke) en gestoofde paling. 4. Zonbeschenen, luchtgedroogd, gasgevuld voor door de zon beschenen, in de lucht gedroogd, met gas gevuld. 5. Handgeknoopt, vorstgevaarlijk, volksvijandig, enz. Al deze vormen zijn gebaseerd op het dogma ‘kort is beter dan lang’, dat in zijn algemeenheid onverdedigbaar is. Op grond van dat dogma gebruikt men ook in navolging van het Duits de stuitende termen als bekend, gelijk gezegd, naar gemeld, enz. 5. Doelbewust. Mode-woord voor krachtig, onwankelbaar, enz. bv. een doelbewust streven. Ontleed dit: de strever is zich van zijn doel bewust; overbodige mededeling: anders zou hij niet streven. Maar is nu het streven doelbewust?
Charivarius, Is dat goed Nederlands?
35 6. Noodgedwongen. Telegramadres voor door de noodzakelijkheid gedwongen. Men ziet uit deze ontleding dat de koppeling slecht en het woord pleonastisch is. 7. Daadwerkelijk. Bv. daadwerkelijke steun; hiermede bedoelt men steun met daad - niet met raad. Daadsteun? Werkelijk is overbodig: steun die niet werkelijk is, is geen steun. Vermijd dit slechtgevormde, onlogische woord(Dd.); meestal is krachtig, flink of sterk voldoende. III 1. Aantekenen voor ‘Aangetekend’ La convention postale universelle bepaalt: ‘...recommandé, ou une mention analogue dans la langue du pays d'origine.’ Zo ontstond registered, eingeschrieben, aangetekend. ‘Aangetekende stukken moeten het opschrift Aangeteekend dragen,’ zegt de Nederlandsche Postgids. 2. Aanvoelen voor voelen, gevoelen, doorvoelen, begrijpen. Aanvoelen is even met de hand aanraken om de hoedanigheid te leren kennen; aan duidt aan dat het voelen slechts aan de oppervlakte geschiedt ‘Deze stof voelt fluwelig, ruw, hard aan’. 3. Afgelasten (niet: aflasten), gelastte af, afgelast. De politie heeft besloten de optocht af te gelasten. Afspelen (zich) voor gebeuren, geschieden, voorvallen, voorkomen, zich voordoen, zich toedragen, enz. Het betekent alleen zich afmatten door te lang, te inspannend of te wild te spelen. Het is een zeer gewone stoplap (germ.). 4. Als-dan. De regel luidt: Als na zo, even en samenstellingen daarvan. Dan na de comparatief, ander(s), elders en na niets, niemand, geen, nooit, nimmer, nergens, wat, waar ‘anders’ verzwegen is. Onregelmatig is dus: Hij is nooit zoo gelukkig dan wanneer zijn zoon succes heeft.
Charivarius, Is dat goed Nederlands?
36 Er zijn tweemaal zooveel bezoekers geweest dan verleden jaar. Het komt er niet zoozeer op aan wat men doet dan wel hoe. Hij heeft evenmin reden om te juichen dan om te treuren. Hij is groter als ik. 't Is niets als koppigheid. Niemand zag het als de detective. Hij komt tegenwoordig nergens als in de kroeg. Zij heeft een geheel ander karakter als haar zuster. Wat is 't leven als een droom? Het geluk ligt elders als waar hij het zoekt. N.B. In de omgangstaal gebruikt men in plaats van dan meestal als (steeds uitgesproken: as), vermoedelijk omdat eras vlotter vloeit dan erdan. Maar ook bij goede schrijvers, klassieke en moderne, vindt men de verwisseling. Het verdient echter aanbeveling zich in niet gemeenzame taal (schrijftaal) aan de regel te houden. Zie bl. 6. 5. Bedoeld. Dit wordt soms ten onrechte gezegd voor genoemd, nl. wanneer de persoon of zaak niet ter zijde is aangeduid, maar rechtstreeks genoemd. ‘De burgemeester en de secretaris’ zijn de genoemde ambtenaren; ‘De ambtenaren met de opsporing belast’ zijn de bedoelde ambtenaren. N.B. Men zegt ‘genoemd in art. 3’ en ‘bedoeld bij art. 3’. 6. Beëindigen, een geschil oplossen, bij accoord regelen, wordt thans vaak verkeerd gebruikt (Dd.) voor eindigen, afmaken, besluiten, voltooien (leven, werk, rede, studie). 7. Beluisteren is heimelijk luisteren naar (afluisteren): ’... maar zijn vader, die hem stil beluisterd had ...’ Onjuist is dus: een radio-rede, spreker, programma, stem beluisteren (luisteren naar, horen, volgen, vernemen). 8. Dan wel. Dit kan, om herhaling te voorkomen, gebruikt worden in de plaats van of, bv.: Ik weet niet of ik om die argumenten zal lachen dan wel mij er boos over maken. Het wordt echter, vooral in ambtelijke stijl, dikwijls geheel overbodig gebruikt (Dd.): De toelating heeft plaats in Augustus dan wel in September. De terugbetaling geschiedt rechtstreeks dan wel op order van den Directeur.
Charivarius, Is dat goed Nederlands?
37 Deze vorm van Dd. valt tegenwoordig zozeer in de smaak dat lieden zonder zin voor humor zelfs schrijven: Brieven dan wel boodschappen te bezorgen hiernaast. De puddingvorm wordt ingesmeerd met boter dan wel olie. 9. Dank weten (wist, geweten), savoir gré; niet: wijten. 10. Diens moet alleen gebruikt worden als zijn onduidelijkheid zou veroorzaken, dus wel in deze zinnen: Hij heeft zijn buurman in diens woning vermoord. Getuigen waren J. Mulder, W. Mulder en diens zoon. Maar niet in deze: De Beschermheer der vereeniging, diens (zijn) echtgenote en diens (zijn) zoon waren bij de plechtigheid tegenwoordig (Dd.). Een buurvrouw van verdachte verklaarde dat diens (zijn) vrouw een tijd bij haar ingewoond heeft. 11. Doelloos, zonder doel, wordt vaak verkeerdelijk gebruikt voor nutteloos, zonder nut. Juist: ‘Hij liep doelloos door de stad (hij had geen doel)’. Onjuist: ‘Deze pogingen zijn doelloos’ (zij hebben wel doel, maar geen nut). Verkeerd is dus ook het zeer gebruikelijke ‘dat heeft geen doel (nut)’ voor ‘dat dient tot niets’. Verg. ‘Es hat keinen Zweck’. 12. Doelstelling. Gebrekkig gevormd van zich ten doel stellen (verg. tentoonstelling). Het woord is geheel overbodig (Dd.). Wij hebben genoeg aan doel, doelwit en oogmerk. De doelstelling (het doel) der vereeniging is, enz. Op deze wijze bereikt men zijn doelstelling (zijn doel) niet. 13. Doorgeven voor zeggen, meedelen, overbrengen, enz. Het betekent geven met de bedoeling dat de ontvanger de zaak aan een ander geeft, en zo voort (rij, reeks), bv. collecte-busje, brandemmer; bevel, van man tot man. 14. Duur betekent veel geld kostend. Onjuist is dus dure prijken (hoge prijzen). Over duur kosten zie blz. 67.
Charivarius, Is dat goed Nederlands?
38 De prijs is het gevorderde geld. De prijs van een goed is duur betekent dus: het voor dit goed gevorderde geld is duur, ter verkrijging van dit geld moet de verkoper veel goederen leveren, de koper krijgt veel goederen - zij zijn goedkoop. 15. Gewaagd, gevaarlijk, hachelijk Juist: ‘Het is gewaagd bij stormweer uit te zeilen.’ Onjuist: ‘Het is niet gewaagd (niet veilig) bij dit slechte weer uit te zeilen.’ 16. Volgens de regel is hun 3e nv., hen 4e nv.: ‘Meld hun dat ik hen zal ontvangen.’ N.B. Hen komt niet voor in de omgangstaal. 17. Het iets, de iemand. Verwerpelijke termen: iemand is de een of ander; een iemand is dus een de een of ander. Hij is een zeer beleefd iemand (man). Die iemand (man) is een schilder. Een onaangenaam iemand (mens) in den Haarlemmerhout. Zij heeft een vreemd iets over zich (iets vreemds). 18. Koopvaarder, handelsschip of -schipper. Onjuist is de vorm koopvaardijer. 19. Laten (hulpwerkwoord) had oorspronkelijk alleen de accusatief met infinitief: Laat hem komen als hij kan. Laat ons thans tezamen bidden. Naar analogie van moge hij, enz. is later ook de nominatiefconstructie in gebruik gekomen, vooral in de spreektaal: Laten wij onszelf blijven. Laat ie maar blij zijn dat ik 't niet gemerkt heb! 20. Mentaliteit, mode-barbarisme voor aard, karakter, inborst, geest, gemoedsgesteldheid, denkwijze, enz. 21. Moeizaam, ten tijde van Bilderdijk overgenomen uit het Duits (mühsam). Het is thans weer zeer in de mode (Dd.) maar kan steeds vervangen worden door het goed Nederlandse moeilijk of met moeite. Zij ademde moeilijk. De oude vrouw stond moeilijk op (Couperus). 22. Om. Vermijd dit woord zoveel mogelijk. Schrijf niet: Ik ben niet geneigd om het te geloven, hij is in staat om een eind
Charivarius, Is dat goed Nederlands?
39 aan zijn leven te maken, wij verzoeken u om ons opgave te doen, zij weigerden om hun naam te zeggen, maar wel: Het is geschikt om te eten, ik lees om me te ontspannen, enz. Uw taalgevoel zal u leiden. Bedenk dat om een doel (bestemming, strekking) aanduidt; vervang het in gedachte door ten einde en schrijf dus niet: Het schip voer in 1870 naar Indië om nooit terug te keren. Hij vertrok welgemoed naar Amerika om daar de dood te vinden. 23. Ontoelaatbaar. Dit modewoord, dat ongeoorloofd verdringt, betekent door zijn uitgang: wat niet toegelaten, veroorloofd kan worden, zoals onduldbaar betekent: wat niet geduld of verdragen kan worden. Men gebruikt het echter gewoonlijk (Dd.) voor wat niet geoorloofd is, wat niet toegelaten wordt, wat verboden is. 24. Simplistisch, opgeblazen vorm van simpel, overbodig woord (Dd.) voor (te) eenvoudig. 25. Soepel (soepelheid, versoepeling!), lelijk modewoord: lenig, rekkelijk, plooibaar, toegeeflijk, inschikkelijk, vlot, enz. 26. Terug staat tegenover vooruit en drukt een beweging uit: teruglopen, terugslaan, terugzien (de blik terugwerpen). Het wordt verkeerdelijk veelal gebruikt in plaats van geleden of voor. Enige jaren terug (enige jaren geleden of voor enige jaren) waren de toestanden anders. N.B. Dikwijls wordt deze fout verergerd door een pleonastische samenvoeging van het juiste en het onjuiste: voor enige jaren terug. 27. Terwijl, gedurende de tijd dat. Onjuist is dus: Mejuffrouw Smit zal Schubert's Der Tod und das Mädchen zingen terwijl de heer Mulder een komische voordracht zal houden. 28. Trits, drietal. Onjuist is dus: een trits van vier.
Charivarius, Is dat goed Nederlands?
40 29. Ongewenst, onbegeerlijk in het verleden of het heden; onwenselijk, onbegeerlijk in de toekomst. Het is onwenselijk dat hij komt (zal komen), want zijn aanwezigheid zou ongewenst zijn. 30. Onverwoestbaar, wat zelfs met geweld niet vernietigd kan worden (vesting, verschansing). Het wordt tegenwoordig dikwijls verkeerd gebruikt voor onverslijtbaar: wat niet door slijtage kan vergaan (schoenen, vulpennen) en voor onwankelbaar: wat zelfs door sterke invloed niet aan het wankelen gebracht kan worden (standvastig, onvergankelijk). Onjuist is onverwoestbare liefde, trouw, idealen, enz. 31. Onwelgevallig. Het tegenovergestelde van gevallig, aangenaam, bekoorlijk, is ongevallig: Het ware mij niet ongevallig indien mijn zoon de betrekking kreeg. 32. Uitzoeken, het beste zoeken uit. Thans vaak verkeerd gebruikt voor onderzoeken, uitpluizen, navorsen, bv.: Hij zocht gaarne rechtskwesties uit. 't Is mij te ingewikkeld - jij moet het maar uitzoeken. 33. Vallen. ‘Hier valt niet veel te beleven’ is ongetwijfeld goed Nederlands. In zulke uitdrukkingen kan vallen zeer wel zijn vervangen. Maar het valt niet te ontkennen dat naar de hedendaagse mode het eenvoudige is te bijna geheel door valt te verdrongen wordt en dat het onbeheerste gebruik van valt te zeer te laken valt en stellig als uiting van modezucht te beschouwen valt. Welke die beslissingen zijn valt nog niet te zeggen; voorshands valt hier slechts melding te maken van een veronderstelling waarvan de gegrondheid niet valt na te gaan. Dit valt af te keuren. 34. Vergassen, onjuist voor door gas doden. Ver-: maken of worden tot (verstenen, verkolen, vermolmen, vereelten, verpoppen). Vergassen is dus gas worden of tot gas maken.
Charivarius, Is dat goed Nederlands?
41 35. Vestjeszak: vestzakje. Niet het vest, de zak is klein. 36. Vliegenier. De uitgang ier wordt aan substantieven gehecht (herbergier, valkenier, kruidenier), niet aan werkwoorden. Vliegen - vlieger. Gevaar voor verwarring met het speeltuig bestaat evenmin als gevaar voor verwarring van loper, een lopende, met valse sleutel; anders zou men den man lopenier moeten noemen. 37. Vooraanstaand. Modewoord voor voornaam, aanzienlijk, belangrijk, eerste, bekend, enz. Vele vooraanstaande ingezetenen zaten achteraan. 38. Waar voor daar of aangezien is onjuist. Waar (daar) hij bleef weigeren, moest ik hem ontslaan. 39. Wat vervangt dat: 1. Als het antecedent is al, alles, veel, dat, datgene. Alles wat adem heeft, love den Heer. 2. Als het antecedent een zin vormt. Hij herkende mij niet, wat me verwondert. 3. Als het antecedent (datgene) niet uitgedrukt is. Wat hij zegt is waar. Wees tevree met wat je hebt. N.B. Na (n)iets, zelfst. adj. en de superl.: dat of wat. Gij ziet niet het goede wat (of dat) zijn boek bevat. Dit is het beste nieuws dat (of wat) wij kunnen vernemen. 40. Wederzijds, wederkerig, van beide zijden tot elkaar (steun, vriendschap, huwelijksbedrog) Onjuist is dus onze wederzijdse (gemeenschappelijke) vriend, one wederzijdse (ons beider) familie, de wederzijdse (verschillende) standpunten. 41. Welhaast is binnenkort, niet: bijna. Zoek het maar op in uw Fr., Eng. of D. woordenboek. 42. Welstaanshalve - niet: welstandshalve. 43. Zelf en zelve zijn juist voor alle geslachten, 1ste nv.
Charivarius, Is dat goed Nederlands?
42
IX. Uitdrukkingen 1. Juiste Een riem onder het hart steken, bemoedigen; oorspronkelijk: een hart onder de riem steken kracht, moed in het lichaam brengen. Beide vormen zijn goed Nederlands, maar verwerpelijk vanwege hunne lelijkheid. Het gaat om. Dit (thans geijkte) germanisme wordt veel te veel gebruikt. Een aantal synonieme termen zijn er geheel door verdrongen: betreffen, raken, op het spel staan, gemoeid zijn, enz. Zuiverder Nederlands is het gaat aan: het gaat iemand aan zijn eer, aan zijn leven. Daar gaat het niet om is een ware stoplap geworden. Kies andere termen zoals dat is niet ter sprake, daar hebben we het niet over, dat valt buiten ons bestek, dat is de kwestie niet, en, positief, het is zaak, de hoofdzaak is, het komt er op aan, enz. Velen zijn verslaafd aan deze uitdrukking: Nu gaat het er om kalm te blijven (nu is het zaak). In het eerste bedrijf gaat het om de moeder (is de moeder de hoofdpersoon). De vreemdeling die Nederland bereist merkt al spoedig dat het hier om een welvarend land gaat (dat dit een welvarend land is). Het gaat er bij mij niet om (het is niet mijn bedoeling) om je onaangenaam te zijn; het gaat er alleen om dat je aan je plicht herinnerd wordt (ik wil je alleen aan je plicht herinneren). Als hij is. Deze wending, schoon niet on-Nederlands, moet vermeden worden; meestal maakt zij de zin lelijk: Hij herinnert mij aan de mannen der Renaissance, oprichter als hij ook geweest is van de Vereniging voor instrumentale muziek. Ik tracht die eenheid, niet ten volle te bereiken als zij is, te bevorderen. Deze wending, niet on-Nederlands als zij is, moet vermeden worden, lelijk als zij de zin maakt.
Charivarius, Is dat goed Nederlands?
43
2. Onjuiste Woord en geschrift. Dit is geen tegenstelling: ook in geschrifte wordt het woord gebruikt. Juist is het gesproken en het geschreven woord. Dank zij, dikwijls gebruikt in ongunstige zin. Men bedankt, tenzij ironisch, alleen voor iets goeds. Onjuist is dus: Dank zij (ten gevolge van) de regen was de weg onbegaanbaar. Hij heeft zijn ongeluk geheel aan zichzelf te danken (te wijten). Ironisch juist: Dat hebben we aan jouw domheid te danken! Naar de pijpen dansen, gewillig volgen. Pijpen is een werkwoord: fluitein Men danst naar het pijpen, het fluiten. Behoort tot één van. ‘Hij behoort tot een van de grootsten’ is een verwarring van de uitdrukkingen, ‘hij behoort tot de grootsten’ en ‘hij is een van de grootsten’. Kies, maar vermeng ze niet. Over het accent zie blz. 92. Hij heeft in het geheel geen eigenwaarde. Hij heeft die wel maar mist het besef er van. Juist is: hij heeft in 't geheel geen gevoel van eigenwaarde. Handelen uit zelfbehoud. De drijfveer is niet het zelfbehoud, maar de zucht naar zelfbehoud; het laatste is het doel. Juist is: handelen uit zucht naar zelfbehoud. Ik kan het me begrijpen. Naar analogie van: ik kan het me verklaren. Maar zich verklaren is juist, zich begrijpen niet. Nog erger is het loont zich de moeite. Iets op het oog hebben. Juist is het oog hebben op. Overhandigen bij monde van. Juist is aanbieden bij monde van. Van nul en gener waarde. Juist is nul en van gener waarde. De grootste helft. Juist is het grootste deel.
Charivarius, Is dat goed Nederlands?
44 Ik popel. Popelen is snel kloppen; juist is dus mijn hart popelt. Een lot uit de loterij (geluk). Juist is een prijs, enz. Korte wetten maken, zich snel van iets of iemand afmaken, is een verbastering van korte metten (gebeden) maken. Verg. to give short shrift (biecht en absolutie). De eerste vorm wordt soms ten onrechte verdedigd door verwijzing naar kurzen Prozess machen: verkorting van het proces verhaast de executie, de lengte der wetten heeft geen invloed. Dezelfde fout vindt men in de wetten lezen (berispen). De drie eerste rijen. Onjuiste uitdrukking: slechts een kan de eerste zijn. Ook de eerste drie rijen is onjuist tenzij er een veelvoud van drie is. Maar deze uitdrukkingen zijn kort en duidelijk; gebruik ze (bij voorkeur de tweede) bij gebrek aan betere. Tot en met. Onjuiste uitdrukking: tot is zonder; zie echter de hierboven staande opmerking. En dergelijke. Hier mag het substantief niet ontbreken. Verboden zijn kermissen en dergelijke (vul aan: vermakelijkheden). Handel in zeep, borstels en dergelijke (vul aan: artikelen). Immers dergelijke is hier zulke: ‘kermissen en zulke’? Het lidwoord vervalt voor titel + eigennaam, ingeval men den drager met die titel kan aanspreken. Juist is dus: burgemeester Smit, luitenant Jansen, notaris Roozen, meester Pennewip, maar niet: raadslid Mulder, opperbevelhebber de Groot, onderwijzer Klaassen, advocaat Simons, kanonnenkoning Krupp. De algemeen, de waarnemend, de dienstdoend, de plaatsvervangend (leider, burgemeester, enz.) is even slecht en lelijk Nederlands als de bijzonder leerstoel, de toeziend voogd, de vliegend vis en de wandelend Jood.
Charivarius, Is dat goed Nederlands?
45 Vruchten (winst, voord.) afwerpen: opbrengen, opleveren. Een boom werpt geen vruchten af. Zij vallen af, meestal wormstekig. Verg. opbrengst, afval. (Zie ook blz. 57). Ons inziens, wellicht door invloed van het juiste mijns inziens verkeerd gevormd; juist is: onzes inziens. Uw aller instemming. Ten onrechte schrijft men hier soms u, menende dat uw hier bezittelijk vnw. is; het is persoonlijk vnw. 2de nv. in de korte vorm, evenals ons, hun haar (de i. van: gij allen). Deze vormen gebruike men steeds bij beider en aller: ons beider vriend, hun aller wens.
3. Vaak verwarde Terugkomen op (voorstel, onderwerp): opnieuw behandelen Terugkomen van een plan, voornemen: opgeven; van een besluit: intrekken. Men kan dus op een besluit terug komen zonder er van terug te komen. In ogenschouw nemen, bezichtigen (een gebouw, werk) In aanmerking nemen, mederekenen bij het vormen van plan of oordeel (omstandigheden, weer, leeftijd) Een lans breken voor, verdedigen (tegen: bestrijden) De staf breken over, veroordelen Nota, notitie nemen van (eigenlijk: het opgemerkte, gehoorde of gelezene opschrijven, noteren) betekenen beide aandacht schenken aan, het eerste grondig, het tweede vluchtig. Notitie nemen wordt meestal in ontkennende vorm gebruikt, met de bijgedachte van schijnbaar: Wij hebben van uwe mededelingen (goede) nota genomen. Neem maar geen notitie van zijn plagerijen (doe alsof je ze niet merkt), dan houdt hij er vanzelf mee op. Onderschatten is te laag schatten; overschatten te hoog schatten. Deze werkwoorden worden dikwijls verward, bv.:
Charivarius, Is dat goed Nederlands?
46 De betekenis van deze reis kan men moeilijk onderschatten. Den schrijver heeft door het hoofd gespeeld: De betekenis van deze reis moet wen niet onderschatten. Deze fout is te vermijden door in gedachte over- te vervangen door te hoog en onder- door te laag.
4. Onbeschaafde Hoe bestaat hef? Dat bestaat niet, voor: hoe is het mogelijk? Dat kan niet. (Bestaan is zijn, niet kunnen). Hij wist zich geen raad. Naar analogie van: hij gevoelde zich ongerust. Maar zich gevoelen is juist, zich weten niet. Ik dank u beleefd (verzoek u beleefd, deel u beleefd mede). Een beschaafd man zegt niet dat hij beleefd is - hij toont het. Schrijf ik dank u zeer of kies een andere vorm, bv. ik ben u zeer verplicht, gij zoudt mij zeer verplichten, gij zoudt mij een grote dienst bewijzen. Even erg zijn de beleefde groeten; en wat beleefde hoogachting is, weet ik niet. Welgemanierde verering? Minzaam aanbevelend. Onjuiste advertentie-term: minzaam is welwillend tegenover een mindere. Dat lust ik niet. Deze platte term behoort ook onder 2, want lusten is een onpersoonlijk werkwoord met de datief: dat lust (behaagt) mij niet. Is deze term te plechtig, dan zegge men ik hou daar niet van, ik heb er geen trek in, ik vin' 't niet lekker, het smaakt me niet, enz. N.B. Vermijd ook het hedendaagse wansmakelijke gebruik financiële en technische termen te bezigen op geestelijk gebied: Met de bundel ‘Van Leven en Lijden’ heeft de dichter zijn eerste succes geboekt. Haar verzen vergen concentratie op korte termijn. Toen besloot de geknakte vrouw de liefde voorgoed uit haar leven uit te schakelen. Dezelfde verheven gedachte vindt men per saldo in I Corinthe 15.
Charivarius, Is dat goed Nederlands?
47
5. Varia Wij menen te weten (Dd.). Weten is de overtuiging hebben dat iets zo is; men kan niet menen, veronderstellen, alleen maar denken dat men een zekere overtuiging heeft. Consequent zou deze term na wegneming van de twijfel moeten luiden: wij weten te weten. Het wil mij voorkomen, hiermede wil niet gezegd zijn dat (Dd.). Eenvoudige ontleding legt de dwaasheid van deze frazes bloot. Wie of wat wil wat? Om mij moverende redenen. Dd. in pleonastische vorm voor het overbodige: om redenen die ik wil verzwijgen. Dat komt voor mekaar, dat komt in orde; mekaar veronderstelt een meervoudig onderwerp (die dingen komen), en de gedachte is onzuiver. Dit gezegde behoort ook onder 4. Niemand minder dan. Een grammaticaal onjuiste afgezaagde eretitel voor beroemde personen. Maar dan ook. Dit is een volslagen zinloze uitdrukking bedoeld als versterking van niets, niemand, nooit enz. Maar ja. Zeer gebruikelijke term. Ja wordt ingelast door den spreker die niet weet wat hij zeggen zal. Logisch volgt na maar: neen. Het wordt tegenwoordig in gesprekken geregeld zonder zin of noodzaak voor maar gebruikt. Weet ik veel? Zotte vraag; behoort ook onder 4. U bij voorbaat dankend. Gebruikelijke term in brieven ter uitsparing der moeite van een bedankbriefje. Deze fraze mist gezonde zin: men kan mij niet dankbaar zijn voor wat ik niet gedaan heb. Schrijf: ‘Ik zal u zeer dankbaar zijn als gij mij deze dienst wilt bewijzen’ of iets dergelijks, en zend eventueel het briefje. Mijn welgemeende dank. Schrap de verzekering dat uw dankbaarheid deze keer niet gehuicheld is. Ook vertrouw ik zelfs zonder uw uitdrukkelijke verklaring, dat uw wensen oprecht zijn. Pappa, mamma, voor vader, moeder - de juist ook in de kindermond zo liefelijk en hartelijk klinkende zuiver Nederlandse woorden. Die bastaardvormen zijn oorspronkelijk pogingen om het even verwerpelijks papa en mama uit de Franse tijd door Duitse verplaatsing van de klemtoon te vernederlandsen. Een twijfelachtige verbetering is het lijzige oma.
Charivarius, Is dat goed Nederlands?
48 Je (kind - ouders). Niet lang geleden in gebruik gekomen onjuiste vertaling van du of tu, voor de hartelijkheid. Je drukt niet hartelijkheid uit, maar: 1. Gelijkheid, bv. collega's, ambtshalve, ook bij wederzijdse onbekendheid 2. Minderheid a. Positie, bv. meester-knecht, onderwijzer-scholier b. Leeftijd, bv. 60-jarige tot 30-jarigen goeden kennis. Dat u hartelijkheid niet uitsluit bewijst het gebruik van u tot een veel ouderen intiemen je zeggende vriend en tot God. De oorzaak van deze taalkundige, hier ook menskundige fout is de gebruikelijke verandering van u-u in je-je bij kennissen van ongeveer gelijke leeftijd door groei van wederzijdse gemeenzaamheid. De navolging van tu, du is onjuist: deze zijn steeds wederkerig; om deze reden, niet vanwege de hartelijkheid, ook in de hierbedoelde verhouding. Da-ag. Kinderkamergebler voor Dag Smit, Dag Marie, Dag mevrouw, Tot ziens, enz. Welke andere natie zou zo mal doen? Jou-our? Day-ay?
X. Woordschikking 1. Plaats in de regel het hulpwerkwoord voor het werkwoord. Schrijf dus niet: Het is nodig dat dit toegestaan wordt, maar: Het is nodig dat dit wordt toegestaan. In geval van twijfel beslisse uw klank- en maatgevoel. 2. Onjuist is zitten blijven, zwemmen leren, enz. voor blijven zitten, leren zwemmen, enz.*) Het eerste heeft geleid tot het verschrikkelijke woord zittenblijvers, voor niet-geslaagden. 3. Minder goed is daartegenover staat, daarbij komt, enz. Zeg: daar staat tegenover, daar komt bij, enz. 4. De verkeerde woordschikking na en en helaas (leider) is waarschijnlijk van Duitse oorsprong. En. ‘Heden bereikte ons Uw geëerd schrijven en
*) In Friesland, Groningen, Twente en de Achterhoek is deze volgorde ook onder beschaafde lieden in de omgangstaal gebruikelijk.
Charivarius, Is dat goed Nederlands?
49 zullen wij (en wij zullen) U morgen het verlangde bedrag overmaken.’ Ik heb deze fout lang geleden naar mijne toen reeds hoogbejaarde tante Betje genoemd, omdat die wonderlijke wending al hare brieven sierde. ‘Het weder houdt zich goed en genieten wij veel van onzen beelderigen tuin ook zuster Keetje zit er vaak met haar breiwerk en knapt zij zienderoogen op.’ Maar het is bekend dat nog thans verscheidene jonge tantes, tal van journalisten en zelfs uiterst voortvarende handelslieden haar voorbeeld eerbiedig volgen. Het was een zeer geslaagde avond en brengen wij hierbij dank aan allen die hiertoe hebben meegewerkt. De sterksten waren in de finale geplaatst en beloofde de strijd belangwekkend te worden. Zijn stem kan nog meer egaliteit verdragen en dienen sommige vocalen nog meer verzorgd te worden. Deze kaart is voor twee personen en worden u daarop ten hoogste twee plaatsen verstrekt. Hij is getrouwd met onze keukenmeid en kookt nu mijn vrouw zelf. Helaas. ‘Helaas is hij (helaas, hij is, of: hij is, helaas) gestorven voordat zijn werk voltooid was.’ Helaas is geen bijwoord zoals leider, maar een uitroep, een tussenwerpsel, los van de rest en kan dus de woordschikking niet wijzigen. Hetzelfde geldt voor goddank. Schrijf dus niet: Goddank is het nog goed afgelopen, maar: Het is, goddank, nog goed afgelopen, of: Goddank, het is nog goed afgelopen. 5. Niet. Dit woord wordt soms verkeerdelijk geplaatst achter het woord dat het bepaalt: 't Is hier een nette zaak: we laten iedereen niet toe. Je kunt het alle menschen niet naar de zin maken. Ik heb voor niets niet tien jaar in Amerika gewoond. Ik vrees de straf niet, maar de schande. Vergeet uw oplossingen niet in te zenden. 6. Ook. Dit behoort te staan voor het bepaalde woord. De burgemeester heeft ook de tentoonstelling bezocht. Dit is juist als bedoeld wordt: hij heeft nog meer be-
Charivarius, Is dat goed Nederlands?
50 zienswaardigheden bezocht; onjuist als bedoeld wordt: anderen zijn er eveneens geweest. 7. Slordig is de scheiding van voorvoegsel en hoofdwoord van verleden deelwoorden: Iemand die heen is gegaan, een examen dat af is gelegd, iets dat er bij is gevoegd (is heengegaan, is afgelegd, er is bijgevoegd). Er bestaat mogelijkheid Ned. elftallen tegen Schotse uit te doen komen. 8. Bijna, overal. Deze woorden mogen niet gescheiden worden van de woorden waarbij zij behoren. Onjuist is dus: Bijna was ik te laat gekomen. Men hoorde overal vreemde geluiden in het huis (bijna te laat, overal in het huis). 9. Trachten. Ook dit woord staat veelal verkeerd: Wij zagen een vliegtuig dat aan het afweergeschut trachtte te ontkomen. Zeg: - dat trachtte aan het afweergeschut te ontkomen.
XI. Zinsverband 1. De zinsdelen moeten in logisch verband met elkaar staan. Ziehier een zin over het maken van een pudding: Na enige ogenblikken op een koele plek gestaan te hebben, is de pudding smakelijk. Deze zin is juist: zowel het onderwerp van de bijzin als dat van de hoofdzin is de pudding. Na enige ogenblikken op een koele plek gestaan te hebben, hebt gij een smakelijke pudding. Deze zin is onjuist: het onderwerp van de bijzin is de pudding en dat van de hoofdzin is gij. De schrijver zegt dus dat gij een smakelijke pudding hebt als gij enige uren op een koele plek gestaan hebt. Onjuist Juist Na wat liedjes gezongen te hebben brachtNadat de kinderen wat liedjes gezongen de autobus de kinderen weer naar huis. hadden bracht de autobus hen weer naar huis.
Charivarius, Is dat goed Nederlands?
51 Na afscheid genomen te hebben van de Nadat de hoge gasten afscheid hadden autoriteiten vertrok de koninklijke trein genomen van de autoriteiten vertrok de om 9.10. koninklijke trein om 9.10. Onbekend met de bijzondere plaatselijkeDoordat hij onbekend was met de bijzondere toestanden bevatte zijn rede louter plaatselijke toestanden bevatte zijn rede algemeenheden. louter algemeenheden. Door naar de resultaten te zien, behoeft Voor hem die naar de resultaten ziet behoeft dit geen nadere uitlegging. dit geen nadere uitlegging. Kunstenaar in de eerste plaats, Deze fraaie zetel, die al de fouten van een meubelmaker in de tweede, vertoont dezeongemakkelijke stoel vertoont, bewijst dat fraaie zetel al de fouten van een hij in de eerste plaats kunstenaar - in de ongemakkelijke stoel. tweede plaats meubelmaker is. Als men deze zin nauwkeurig leest zegt Als men deze zin nauwkeurig leest bemerkt de schrijver juist het tegendeel van wat men dat de schrijver juist het tegendeel zegt hij bedoeld heeft. van wat hij bedoeld heeft. 2. De afstand tussen bijeen behorende woorden mag niet groot zijn. Onduidelijk, tenminste moeilijk te begrijpen zijn zinnen als de volgende: Thans ziet dit land, na met zijn bondgenoot zijn plannen met groote ophef te hebben aangekondigd om op den vijand en niet minder op de neutralen met het succes waarop het hoopt indruk te maken, na het odium van een onbetwistbare rechtsbreuk op zich geladen te hebben, zich voor een voldongen feit geplaatst. Breng door verplaatsing het gescheidene bijeen: Dit land ziet zich thans voor een voldongen feit geplaatst, na enz. Op de rechten der neutralen, die volgens den spreker toch reeds zoo dikwijls geschonden worden doordat een der oorlogvoerenden zich slechts door zijn eigenbelang laat leiden zonder zich om het internationale recht, dat in den vorigen oorlog tenminste nog eenigermate geëerbiedigd werd, te bekommeren, maakt dit besluit ongetwijfeld inbreuk. (Dit besluit maakt ongetwijfeld inbreuk op de rechten, enz.) Dit geldt vooral voor antecedent en voornaamw.:
Charivarius, Is dat goed Nederlands?
52 Te Heemstede werd een berucht inbreker door de politie aangehouden, die zich op verdachte wijze in den tuin van een villa ophield. Huishoudster gevraagd bij een bejaard heer, die goed kan koken en genegen is alle huiswerk te verrichten.
XII. Gemeenzame en vormelijke taal Ons volk heeft twee talen die men, niet geheel juist maar duidelijk genoeg, de schrijftaal en de spreektaal noemt. Het verschil is aanmerkelijk; veel groter dan in enige mij bekende vreemde taal; de Fransen en de Engelsen bv. spreken in de omgang ongeveer zoals zij schrijven; de Nederlanders geenszins. Wij moeten dat verschil erkennen; het bemoeilijkt het schrijven zeer, doordat de steller weinig steun heeft aan de spreektaal. Ik bedoel hier de spreektaal der beschaafden, der ontwikkelden, niet platte taal. Er zijn tal van woorden die geregeld in geschrifte gebruikt worden en nooit in de spreektaal. Het kenmerkende voorbeeld is echter, dat ook in het eenvoudigste opstel kan voorkomen, maar nooit gezegd wordt. Gemeenzame taal Erg Heus niet Allemaal Helemaal Een hele boel Net zoo Geen een Dat is nergens goed voor. Daar hebben we niet veel aan. Dat doet er niet toe; wat zou dat?
Vormelijke taal zeer waarlijk niet alle geheel veel even geen enkele Dat dient tot niets. Dat baat ons weinig. Dat hindert niet; is onverschillig
Vormelijke taal Echter Reeds Doch
Gemeenzame taal maar al maar
Charivarius, Is dat goed Nederlands?
53 Slechts Schoon Tevens, eveneens Schier Derhalve Heden, thans Wellicht Weldra Geenszins Inzonderheid Schenken Bekomen Voltooien Krank Onderricht
alleen maar hoewel ook haast daarom, dus nu, tegenwoordig misschien straks, meteen volstrekt niet vooral geven krijgen afmaken ziek les, onderwijs
Verschil van vorm vindt men in gaarne (graag), mede (mee), weder (weer), gelukken (lukken), gemakkelijk (makkelijk), behoeven (hoeven), enz. Het is nu zaak dit verschil te erkennen en in het oog te houden bij het schrijven. Bij het spreken vermijdt de Nederlander vanzelf de woorden van de lijst ‘Vormelijke taal’. Hij bemerkt dat hij anders gemaakt en, zoals het duidelijk heet, ‘boekerig’ zou spreken, omdat hij die termen niet geleerd heeft van zijn moeder maar van zijn meester. Maar bij het schrijven wordt het onderscheid niet steeds geëerbiedigd. Et bestaat thans een neiging in geschrifte de termen van de lijst ‘Gemeenzame taal’ te gebruiken, zelfs in de gewichtigste vertogen. Dit maakt de stijl kinderachtig, onbeholpen of gekunsteld eenvoudig. En aangezien men in zulke vertogen de woorden van de lijst ‘Vormelijke taal’ niet kan missen, vermengt men inconsequent de twee stijlvormen; het gevolg is dat de stijl belachelijk wordt, bv.: De voorsteller schijnt er geen erg in gehad te hebben, dat de kern van dit artikel eveneens voorkomt in de aanhef van het in
Charivarius, Is dat goed Nederlands?
54 uitnemende bewoordingen vervatte artikel 6, zodat het net zo goed helemaal geschrapt kan worden. Draag geen pantoffels bij een rok. De afstand van gemeenzaamheid tot gemeenheid is niet groot: onbeschaafde schrijvers, aangemoedigd door het hierboven gegispte misbruik, doen de stap van 't een naar 't ander en vervallen tot platte taal: De arbeiders waren er beroerd aan toe. De toestanden zijn bedonderd genoeg. Het leven in de mijn was ook zoo lollig niet. Wat dat blad schrijft is kolder. Toen begonnen zij hem op alle manier te pesten. Het is maar belabberd met de taal gesteld.*) Wie zulke dingen, behalve in citaten, laat drukken verspeelt zijn aanspraak op de naam van heer.
XIII. Duits De grote overeenkomst tussen Duits en Nederlands maakt het ons inderdaad soms zeer moeilijk juist te onderscheiden; men zij dus voorzichtig en toetse ieder twijfelachtig woord of gezegde nauwkeurig. Een treffend voorbeeld is slagroom. Het ziet er zuiver Hollands uit, zoals slagboom. Maar zowel de koppeling als het gebruik van slag is zuiver Duits. Wij zeggen niet smeltboter (Schmelzbutter) maar gesmolten boter, niet braadaardappelen (Bratkartoffeln) maar gebakken aardappelen, niet klutseieren maar geklutste eieren; en wat slag betreft, wij slaan de eieren of de room niet, maar klutsen of kloppen die. Wie deze room als bijzonder produkt wil aanduiden zegge kloproom; dit is goed Nederlands. A. Nederlandse woorden in Duitse zin gebruikt, bv. verhouding in de zin van toestand, omstandigheden. Het woord is goed, maar het is verkeerd gebruikt. Deze zijn de gevaarlijkste doordat ze moeilijk te herkennen zijn zonder grondige kennis van het Duitse gebruik. B. Duitse woorden in Nederlandse vorm, bv. inengen voor vernauwen.
*) Ik vond deze zin in een ernstige waarderende bespreking van dit boekje.
Charivarius, Is dat goed Nederlands?
55 Deze zijn minder gevaarlijk doordat ze gemakkelijk te herkennen zijn - tenminste in het begin; op den duur, als oog en oor er aan gewend raken, leveren zij wel degelijk groot gevaar.
A. Nederlandse woorden in Duitse zin Anrichten, bereiden (gunstig of ongunstig) Voor de gasten was een kostelijke maaltijd aangericht (toebereid of aangerecht). Er is een tentoonstelling van zijn werk aangericht (ingericht). Anstotzen, met glazen klinken
Aanrichten, bereiden (alleen ongunstig) De vijand heeft een afschuwelijk bloedbad aangericht. De storm heeft onberekenbare schade aangericht. Aanstoten, om te wekken of aandacht te trekken Laat ons op de goede vriendschap aanstoten Hij stiet mij aan en ik schrikte wakker. (klinken). Begabung, begaafdheid, gaven, talent, aanlegBegaving, stuipen (dialekt) Hij is een man van groote begaving Het wicht is bezweken aan de begaving. (begaafdheid). Bemerken, een opmerking, aanmerking Bemerken, bespeuren, gewaar worden maken De spreker bemerkt (maakt de opmerking) Ik bemerkte dat hij trachtte mij te dat de kunst internationaal is. misleiden. N.B. Bemerking, dat alleen gewaarwording zou kunnen betekenen, bestaat niet. Betrachten, beschouwen, bekijken, Betrachten, in acht nemen, doen: deugd, aanzien plicht Deze zaak is ook van een andere kant te ‘De waarheid betrachtende in liefde.’ (Eph. betrachten (beschouwen). IX, 15) Plichtsbetrachting Durchnehmen, behandelen Doornemen, hard aanpakken We zullen dat moeilijke stuk nog eens Zij naamen de geenen die in hunn' handen doornemen (behandelen). vielen rauwelijk deur (Hooft).
Charivarius, Is dat goed Nederlands?
56 Gemeinsam, gemeen, gemeenschappelijk,Gemeenzaam, vertrouwelijk, onderling, samen ongedwongen, zonder plichtplegingen; bekend Deze landen bieden gemeenzaam De leraars van onze school gaan zeer (gemeenschappelijk) de vrede aan. gemeenzaam met de leerlingen om. Aan al die beschouwingen is de gedachte Al deze beschouwingen en diepe gemeenzaam (gemeen) dat slechts gedachten werden in gemeenzame taal eendracht redding kan brengen. uitgesproken. Gemeenzaam met het Grieks. Niederlassen, (zich) vestigen Nederlaten, laten zakken Bloeiende bedrijven hebben zich hier De kist wordt in het graf neergelaten. nedergelaten (gevestigd). Entnehmen, overnemen Ontnemen, afnemen, ontroven Deze gedachten zijn aan de Koran De bandieten hebben hem al zijn geld ontnomen (ontleend). ontnomen. Aufgabe, taak in ruime zin, plicht Opgaaf, taak om te raden, op te lossen, enz. Is het niet onze opgaaf (plicht) in alle Ik heb al de opgaven van mijn rekenboekje mensen broeders te zien? opgelost. Stratze, gebaande weg door een streek Straat, geplaveide weg in stad of dorp Men heeft het plan opgesteld voor een De meeste straten in de steden van diagonale straat (straatweg) door het geheleAmerika zijn recht. rijk. Ausgerechnet, juist, net Uitgerekend, becijferd Nu moest het uitgerekend (juist) op mijn Heb je al eens uitgerekend hoeveel je dat vrije dag regenen. reisje zal kosten? Verpflegen, zieken of gezonden verzorgen Verplegen, zieken verzorgen Een verpleegde is een patiënt. Hoe wordt een groot leger verpleegd Hoe worden de lijders in dit sanatorium (verzorgd)? verpleegd? Verhältnis, toestand, omstandigheden Verhouding, afmeting; onderlinge betrekking De verhoudingen in Nederland zijn (de De verhoudingen van dit gebouw zijn in toestand is) in de laatste jaren geheel ieder opzicht juist. Onze verh. is veranderd. vriendschappelijk.
Charivarius, Is dat goed Nederlands?
57 Aangelegd zijn, aanleg hebben Aangestelden, personeel Aangewezen, afhankelijk Aanpassen, schikken, voegen, regelen, richten, wennen Aanvoelen, gevoelen, begrijpen (35) Afdekken (tafel afnemen) Afschieten, neerschieten Afspelen (z.), voorvallen Afstoten, snel verkopen Afwerpen, opbrengen (bl. 45) Band, deel Begroeten, toejuichen Betreffende, bedoelde, betrokken Billijk, matig, redelijk, schappelijk Brengen, voordragen, vertonen Doorkruisen (plan), verstoren Doorsnee, gemiddeld Doorvoeren (wet), uitvoeren Glanzend (mooi), schitterend Geschikt, handig Heilgymnastiek, heelgymnastiek Indringend, diepgaand, grondig Ingaand, ingrijpend, grondig Inhalen (raad), inwinnen Instelling, standpunt, houding Meerdere, verscheidene Omgeving, omstreken Omslag, óverlading Opvorderen, bevelen Raam, lijst, kader Rein, louter, uitsluitend Richtlijn, aanwijzing, voorschrift, richtsnoer Rond, ongeveer (bl. 25) Uithollen (gezag), ondermijnen Uitstellen, uitstallen Uitvallen, vervallen, onbruikbaar worden Uitvlucht, uitstapje Vaststellen, constateren Verkapt, bedekt, vermomd, verholen Voorgaan (troepen), oprukken Voorwerpen, verwijten Vordering, opvordering
B. Duitse woorden in Nederlandse vorm
Charivarius, Is dat goed Nederlands?
Aanvechtbaar, betwistbaar Afgestemd, passend Afgezwakt, verzwakt Afglans, afschijnsel Afstemmen, richten Beachtenswaardig, behartigenswaardig Beduidend, belangrijk Begeestering,*) geestdrift, bezieling Belerend, leerzaam Belevenissen, ondervinding, ervaring, lotgevallen, avonturen Bemeesteren, vermeesteren Benutten, gebruiken, aanwenden Briefpapier, postpapier Daadkracht, energie Daadzaak, feit Doorslaggevend, doorslaand, beslissend Draagwijdte, kracht, gewicht, betekenis Dreiging, bedreiging Durend, duurzaam Eigendommelijk, eigenaardig
*) Begeistern is naar analogie van het mv. Geister juist gevormd, zoals vergöttern naar Götter; het Ned. mv. is niet geester. Juist gevormd is het (zeldzame) begeesten, bezielen en begeesting; verg. verafgoden.
Charivarius, Is dat goed Nederlands?
58 Geëigend, geschikt Gelding, geldigheid, betekenis Grootmacht, grote mogendheid Handomdraaien, ommezien Heenwijzen, wijzen (aan-, ver-) Hopelijk, naar ik hoop Inengen, vernauwen Insperren, gevangen zetten Instijgen, instappen Interesse, belangstelling (bl. 76) Keelkop, strottenhoofd Koptelefoon, hoofdtelefoon Krachtwagen, auto Kwark, wrongel Lamleggen, stremmen, tot stilstand brengen, belemmeren Lastauto, vrachtauto Liefdesbrief, minnebrief Maatgevend, beslissend Meemaken, beleven, bijwonen Middels, door middel van Muisstil, doodstil Nabuurland, naburig land Naslagwerk, encyclopedie, woordenboek, handboek Omstreden, betwist Onbedingd, onvoorwaardelijk Onomwonden, onbewimpeld Onverbindelijk, niet verbindend Ontwaarding, ongeldigverklaring (-wording), w.vermindering Opademen, her-, verademen Opbaren, op een baar leggen Overbieden, meer bieden Overwijzen, overmaken Roofmoord, moord tot beroving Schijnwerper, zoeklicht, lichtwerper Spitsuren, drukke uren Springstof, ontplofbare stof Tendens, strekking Terugwijzen, van de hand wijzen Toeslag, bijslag Toespitsen, verscherpen Uitbouw, uitbreiding Uitnutten, zich ten nutte maken Uitproberen, op de proef stellen Uitstijgen, uitstappen Uitzichtsloos, hopeloos Veiligstelling, beveiliging Verbrengen, doorbrengen
Charivarius, Is dat goed Nederlands?
Vernalatigen, verwaarlozen Voorbedacht, opzet Voorliggen, in behandeling zijn Voorliggend, onderhavig Voorradig, voorhanden Waardiging, waardering Wegomlegging, wegverlegging Zekering, smeltstop
Varia Afstand doen, afzien Afstand nemen De grootst denkbare De denkbaarst grote Eerst recht niet: als hij vriendelijk spreekt, Juist, vooral: Juist als hij vriendelijk spreekt, moet je hem niet geloven moet je hem eerst recht niet geloven. Ten eerste, tweede, derde, enz. Eerstens, tweedens, derdens, enz. Een groot kunstenaar Een kunstenaar van formaat Doen gelden Tot gelding brengen Er zijn (bestaan); te koop Geven: het geeft; af te geven
Charivarius, Is dat goed Nederlands?
59 Handelen: het handelt zich in dit artikel In dit artikel wordt het communisme behandeld om het communisme Hoog: hij leve hoog; het is de hoogste tijdHij leve lang; het is hoog tijd Huis: een uitverkocht huis; het hoedenhuis;Een volle zaal; de hoedenwinkel; van nature (oorspronkelijk) van huis uit Het is niet overeenkomstig mijn aard (ik Ingesteld: ik ben er niet op ingesteld (Vermijd vooral instelling voor standpunt,ben er niet in de stemming voor). houding, aard) -cus: chemicus, epilepticus, politicus, -ker: chemiker, epileptiker, politiker, technicus, enz. techniker, enz. Eerste levensbehoeften Levensnoodwendige artikelen Niet eens (zelfs niet); op (in) eens -maal: niet eenmaal; op eenmaal Een betrouwbare firma; een fatsoenlijke Reëel: een reële firma; behandeling (redelijke, schappelijke) behandeling -se: Schubertse liederen, Kruppse messen,Liederen van Schubert, messen van Krupp, ziekte van Weil Weilse ziekte Zeer minzaam; ten spoedigste -st: minzaamst; spoedigst Dat klopt (komt uit) Stemmen: dat stemt Hij studeert in de rechten bestuderen is Studeren: hij studeert rechten N.B. transitief. Studeren is intransitief; De periode van tachtig De tachtiger jaren Achterblijven; in oude fouten vervallen; Terug: terugblijven; in oude fouten dalen (achteruitgaan, verminderen) terugvallen; teruglopen Ter beschikking stellen Vervoeging: ter vervoeging stellen Kleine, afnemende minderheid Verdwijnen: een verdwijnend kleine minderheid Ontwaak Waak op Op zichzelf Zich: op zich Zonder verklaring, protest; louter; Zonder meer (ohne weiteres) voetstoots, klakkeloos Liggen voor zitten of staan, zijn, enz. Nederlands is: de zaak, dat zit zo, de zaken staan slecht. Duits is: Het voorstel ligt (zit) logisch in elkaar, voor hen ligt ligt (staat) de kwestie zo. Het normale werk ligt (staat) stil. Deze natie ligt (staat) ongeveer tien jaar ten achter. Das liegt mir nicht (entspricht nicht meine Neigungen).
Charivarius, Is dat goed Nederlands?
60 - Der Grotse Duden. Deze uitdrukking kan in het Nederlands niet overgenomen worden; men zegge: is niet geschikt voor me (rol), strookt niet met mijn karakter (vleien), ligt niet in mijn aard (kunst), ik heb er geen neiging voor (studie), enz. -matig. Met dit niet zuiver Ned. suffix (mäszig) worden thans veel onnodige adj. gevormd: dwangmatig (gedwongen), voorschriftmatig (op, volgens v.), enz. Enige zijn geijkt: doel-, kunst-, recht-, stelsel-, plichtmatig, enz. Regel-, middel-, en overmatig zijn goed gevormd: niet met -matig, maar met het zuiver Ned. suffix -ig, van regelmaat, enz. N.B. Het winkelvoord momenteel (op 't ogenblik, nu, voorlopig, tijdelijk, enz.) lijkt een germanisme, maar is zelfs dat niet (momentan). Neven- voor het begrip bijkomstig, ondergeschikt (tegenover hoofd-) is een germanisme; Nederlands is bij-: bijzaak, bijgedachte, bijsmaak, bijblad, bijgebouwen. Onjuist: nevenzaak, nevengedachte, nevenbedoeling, nevengebouwen, enz. Juist (begrip gelijkheid): nevenman, nevenschikking. Is te met infinitief: voorschrift is onjuist: Dit biljet is op aanvraag te tonen (moet - worden). Het is juist voor mogelijkheid, -baar, -lijk en -waard: Het is te proberen. Ik ben niet om te kopen. Dat is te verkiezen. Zij zijn te beklagen. Um= (verandering): Nederlands ver-, her-, overumändern - veranderen umbauen - verbouwen Umbenennung - naamsverandering umdeuten - anders uitleggen umformen - vervormen (her-) umrechnen - herleiden
umschaffen - herscheppen umsteigen - overstappen umtaufen - verdopen umschalten - overschakelen umkleiden - verkleden Umwertung - waardeverandering
Ten onrechte onderscheiden sommigen omkleden: een ander gewoon pak, en verkleden: een carnevalspak aantrekken; beide worden uitgedrukt door verkleden. Het Nederlandse equivalent van -nahme is -neming: onderneming, afneming, toeneming, opneming, inneming, inachtneming, inhechtenisneming. Veelal vindt men de
Charivarius, Is dat goed Nederlands?
61 verwerpelijke vormen ontslagname, kennisname, waarname, wegname, stellingname, voelingname, enz. Ten onrechte onderscheiden sommigen deelname (het nemen van een aandeel) en deelneming (het medegevoelen); beiden worden uitgedrukt door deelneming. Duits is ook het gebruik van deelwoorden voor substantieven als medewerkenden, uitvoerenden, aangestelden (-werkers, -voerders, personeel). In absehbarer (einiger) Zeit is zuiver idioom; de Nederlandse navolging niet (bl. 80). Ook de hoofdletter in Uw (U), bedoeld als beleefdheidsvorm, is misschien een navolging van het Duits, waar Ihr (Sie) - uw (gij) - met kleine letter geschreven tot verwarring met ihr (sie) - hun (zij) - zou kunnen leiden. In het Nederlands bestaat die mogelijkheid niet; de hoofdletter is dus overbodig. Wie in de kleine letter een onbeleefdheid ziet, zal ook de verwanten niet onheus mogen bejegenen met zij, hem, haar en zich, en schrijve bv.: Wij berichten U dat Uw dochter Haar mantel en Uw echtgenoot Zijn jas vergeten hebben, toen Zij Zich in grote haast naar Hunne woning begaven. Sommigen omvatten het ganse mensdom in hun eerbetoon, en schrijven: Ken Uzelf. Haast U langzaam. Een der gebruikelijkste modetermen in geestdriftige artikels is het germ. inzetten. In goed Ned. betekent het alleen inleggen, storten, opzetten bij het spel; zich inzetten: beginnen. ‘Het regentij heeft zich ingezet.’ (Denk aan geven, aanwenden, inspannen, wijden, opofferen, opkomen voor, volle overgave, toewijding, enz.) N.B. Enkele afgekeurde woorden komen in het oud-Nederlands voor, zoals aanrichten (inrichten), een schrijven (een brief), insperren of insparren (gevangen zetten); zo ook de hoofdletter U en die in Uw. Men verdedigt ze soms op die grond. Ten onrechte, meen ik. In de hedendaagse taal behoren zij niet thuis. De gebruikers hebben ze waarschijnlijk niet opgedolven uit het oud-Nederlands, maar binnengesmokkeld uit het nieuw-Duits.
Charivarius, Is dat goed Nederlands?
62
XIV. Engels 1. Enige gebruikelijke anglicismen Afwezig (absently), verstrooid, peinzend Alarmeren (to alarm), verontrusten, onrust baren Als regel (as a rule), in den regel Boeken (to book a seat), een plaats bespreken Dimmen (to dim), doven Donderstorm (thunderstorm), onweer Ernstig nemen (to take seriously), ernstig opnemen Gedood worden [bij een ongeluk] (to be killed), omkomen Handel (handle), kruk, knop Hanteren (to haunt), bespoken, dreigend vervolgen Kijk uit! (look out!), pas op! Leven in een land, huis (to live), wonen; in een hotel: logeren Meer of minder (more or less), min of meer Naar voren brengen (to bring forward), zie bl. 79. Neemt (takes), dat kost je een uur, daar doe je een uur over Overlappen (to overlap), gedeeltelijk bedekken, samenvallen Overvloedig (superfluous), overbodig Realiseren (to realize), beseffen, inzien, begrijpen Recht zetten (to put right), herstellen, verbeteren Stap nemen, [een] (to take a step), een stap doen Stomer (steamer), stoomschip Suggestie (suggestion), voorstel, raad, wenk Testen (to test), toetsen Theepot (teapot), trekpot Toekomst, [in de] (in future), voortaan, in het vervolg, van nu af aan Uitputtend (exhaustive), uitvoerig, volledig Uitvinden (to find out), vinden, ontdekken, te weten (er achter) komen, opsporen, uitvorsen Vroeger of later (sooner or later), vroeg of laat Wasfiguur (wax figure),
Charivarius, Is dat goed Nederlands?
63 wassen beeld Werken (works), fabriek Woonkamer (living room), zit-, huiskamer Prominent wordt in de laatste jaren in navolging van het Engels verkeerdelijk gebruikt voor eminent, voornaam, eerste. Prominens (Lat.) is vooruitstekend (rots), eminens is uitstekend, uitmuntend. Hospitaal, in goed Ned. uitsluitend militair ziekenhuis, wordt tegenwoordig vaak gebruikt ook voor burgerziekenhuis, naar hospital, dat beide betekenissen heeft. Men lette ook op de verkeerde term een aardig uitziend meisje; to look is zowel kijken als er uit zien; a nice looking girl is dus letterlijk een er aardig uitziend meisje, beter gezegd: een meisje dat er aardig uitziet. Soms kan een synoniem dienen, bv. ‘Dit geheimzinnig uitziende (schijnende) geval werd spoedig verklaard’, of een omschrijving, bv. een deftig uitziend heer (een heer met een deftig voorkomen). Over het angl. praktisch (practically, virtually) zie bl. 78, over rond voor om bl. 25.
2. Nauwelijks Bijna niet is in het Engels hardly; nearly not komt niet voor. Zo vertaalt men bijna nooit (d.i. bijna niet ooit) door hardly ever, bijna niemand door hardly anybody, bijna nergens door hardly anywhere - ook in de omgangstaal. Nu heeft de pers hier kortelings de letterlijke vertaling der Engelse uitdrukkingen in de mode gebracht. Waarom? In de omgangstaal is deze nauwelijks Nederlandse wending gelukkig nauwelijks doorgedrongen; nauwelijks iemand zegt: nauwelijks iemand, nauwelijks iets, nauwelijks ooit - nauwelijks ergens in Nederland. Hardly beantwoordt ook aan ons ‘eigenlijk niet heel’, bv. ‘That is hardly fair’. Wat dunkt u van de stroeve, letterlijke vertaling ‘Dat is nauwelijks redelijk’? Dit onderwerp is nauwelijks minder Dit onderwerp is bijna even belangrijk. belangrijk. De bedoeling zal nauwelijks geweest zijn De bedoeling zal waarschijnlijk niet terug te keeren. geweest zijn terug te keren.
Charivarius, Is dat goed Nederlands?
64 Zijn meening is nauwelijks van waarde. In het Noorden is nauwelijks veel te regelen. Het is nauwelijks toevallig dat beide schrijvers hierdoor geïnspireerd werden. Ze spreekt Frans nauwelijks met accent.
Zijn mening is van weinig waarde. In het Noorden is niet veel te regelen. Het zal wel niet toevallig zijn dat beide schrijvers hierdoor geïnspireerd werden. Ze spreekt Frans bijna zonder (eenig) accent.
3. Beter kunnen ‘Je kon beter’ is waarschijnlijk een navolging van het Engelse ‘you had better’ - je deed beter te, het is beter dat je, ik zou maar liever, enz. Je kan beter thuis blijven. Ik zou maar liever thuis blijven. Dit kon beter gemist worden in een overzicht.Dit behoort niet voor te komen in een overzicht. De predikant kan beter vooraf met de Het is wenselijk dat de predikant vooraf gemeente kennis maken. kennis maakt. Men kan de correctie beter niet overlaten aanHet is veiliger de correctie niet aan den den schrijver. schrijver over te laten. De gulden weggeven? Dan had ik hem beterHad ik hem dan maar niet gevonden! niet kunnen vinden! Zulke dingen kan men beter niet meenemen,Het is raadzaam zulke dingen niet mee maar ter plaatse kopen. te nemen maar ter plaatse te kopen. Die opgeschoten jongens kunnen de bouw Het is beter dat zij - dan dat zij. van een groot schip beter gadeslaan dan in een portiek hangen. Het verkeerde van deze slappe, slecht Nederlandse wending blijkt duidelijk uit zinnen als de volgende: Ze begreep dat ze beter kon doen wat haar gezegd werd. Dit betekent: zij besefte dat zij het bevel op een betere manier kon uitvoeren. Maar de schrijver bedoelt: zij besefte dat het wenselijk voor haar was te gehoorzamen.
Charivarius, Is dat goed Nederlands?
65
4. Meer, meest Een lenige, buigzame taal is een taal die veel buigingsvormen heeft. Dat is de onze. Zij kan daardoor grote verscheidenheid van vorm tonen, bv. aangenaam, aangenamer, aangenaamst - drie vormen. Verwaarloost men nu de mogelijkheid van verbuiging, dan vermindert men de afwisseling en vervlakt de taal. Dit is thans bij de trappen van vergelijking de mode: aangenaam, meer aangenaam, meest aangenaam - één vorm. Het is een navolging van het Engels, in welke taal gewoonlijk slechts de eenlettergrepige adjectieven verbogen worden: strong, stronger, strongest maar powerful, more powerful, most powerful. De moderne schrijvers verkiezen veelal de verkeerde vorm: een meer vriendelijke bejegening, de meest gunstige gelegenheid. Sommigen schrikken zelfs niet terug voor een meer goede verstandhouding en de meest grote teleurstelling. Welluidendheidshalve omschrijft men de superlatieven van woorden als gerust en juist: Dit was niet het meest gepaste antwoord. De woorden eindigende op een sisklank verdragen echter de verbuiging zeer wel; volgens de spellingsregel vervalt de s van de superlatiefuitgang: de wijste partij, de praktischte manier. Worden twee eigenschappen van één persoon of zaak vergeleken, dan moet de comparatief omschreven worden: Hij is meer ijverig dan knap. Uw opmerking is meer geestig dan hoffelijk. N.B. Meer heeft hier de zin van eerder, veeleer.
5. Glimp Een zeer gebruikelijk anglicisme is een glimp opvangen, de onjuiste vertaling van to catch a glimpse. Glimpse = korte, voorbijgaande verschijning. Glimp = letterlijk: gloed, gloor, glans; figuurlijk: bedriegelijk, schoonschijnend aanzien. Een glimp aan iets geven = letterlijk: doen glimmen; figuurlijk: iets lelijks
Charivarius, Is dat goed Nederlands?
66 een schoon voorkomen geven; een glimp aan een leugen geven, een leugen bewimpelen. Glimp betekent nooit een korte aanblik. I caught a glimpse of is ik zag vluchtig, kreeg een kijkje op. De verkeerde uitdrukking is in de mode gebracht door onkundige vertalers, die menen dat glimpse glimp is; maar glimpse is evenmin glimp als horse hor is. Glimp is in het Engels glimmer of gleam.
6. Verkeerde tijd Een bijzondere vorm van anglicisme is het vervangen van het plusquamperfectum door het imperfectum. Dit is in het Engels geoorloofd, niet in het Nederlands. Hij vertelde mij dat zijn vader hem als jongen naar Londen stuurde (gestuurd had) om de handel te leren. De volgende zin toont deze fout door zijn inhoud: Hier lagen vijfhonderd gesneuvelde Russen in de sneeuw, die poogden (gepoogd hadden) door de Finse omsingeling te breken.
7. Infinitief zonder te Waarom te aarzelen? (waarom geaarzeld?) is goed Nederlands. Men laat thans veelal te weg, in navolging van het Engels. Why worry? is in het Nederlands: waarom te tobben? of: waarom getobd? De slecht vertaalde titel van een toneelstuk ‘Why Marry?’ luidt ‘Waarom trouwen?’
8. Is een -e Als anglicisme is misschien ook te beschouwen de in elk geval zeer verwerpelijke wending: De bewerking door X is een vlotte, de indruk die hierdoor gewekt wordt is een zeer pijnlijke mijn bezwaar is een tweeledig, vgl. her taste is fortunately a good one, his life was a sad one.
9. Huisnummer Een merkwaardig anglicisme is de onjuiste volgorde van straatnaam en huisnummer, bv. 25, Breestraat (Dd.). In het Engels zegt men He lives 25, Broadstreet, ook
Charivarius, Is dat goed Nederlands?
67 in de omgangstaal - ook de cockney zegt dat; bedenkt dit, o navolgers, die meent met die malligheid deftig te doen - en men behoudt dan terecht die volgorde in adresopgaven. In het Nederlands zegt men Hij woont in de Breestraat, no. 25 logischer, want voor het vinden is de straat hoofdzaak; weet gij de straat, dan vindt gij den man misschien nog wel, maar weet gij alleen het nummer, dan weet gij niets. De deftige verplaatsing is dus een hinderlijke navolging van een verkeerd gebruik.
10. Hoofdletter Een typografisch anglicisme is de overbodige hoofdletter in opschriften en titels; in het Engels krijgt daar elk woord - met een enkele uitzondering, zoals of en the - een hoofdletter: A Midsummer Night's Dream, As You Like It, All's Well that Ends Well. De Nederlandse spelling is Elk wat wils, Eind goed, al goed. Men tracht thans hier de Engelse spelling in zwang te brengen.
XV. Frans Verwarring met het Frans komt zelden voor: het kost duur (is duur of kost veel), maar wat wilt ge? (het was te verwachten, het is zeer begrijpelijk, enz.), ik ben aan het eind van mijn Latijn (ik heb, of ik weet niet meer), ik nam (hield) hem voor den directeur, en dan te bedenken (en als men daarbij bedenkt), verzen zeggen (voordragen), in antwoord (als, ten antwoord), terugbrengen (verlagen), aan de bovenkaak mist (ontbreekt) een tand. Maar veel gevaar dreigt niet uit Parijs. Daarvoor kent men hier het Frans te slecht of te goed. Op twee gallicismen moet ik echter de aandacht vestigen, die als om het gemis aan meer te vergoeden, dagelijks verschijnen.
Charivarius, Is dat goed Nederlands?
68 1. Van een. Vooral kunstbeoordelaars, die in hoge regionen plegen te zweven, zijn hier verzot op: Dit tafereel is tegelijk van een verrukkelijke naïveteit en van een geraffineerde bekoring. Deze kunst is van een zeldzaam mannelijke fierheid, van een perfecte beheersching der materie, van een rijkdom die alle cultuurgoederen der menschheid omvat. Maar ook zij die zich meer op de aarde bewegen, hebben er soms last van: Van deze opzettelijkheid zijn de meeste gesprekken in dit leerboek. Het is van een gevaarlijke naïveteit om voor deze politieke verschijnselen de oogen te sluiten. 2. Onderstrepen De minister onderstreepte (herhaalde nadrukkelijk) dat dit voorstel slechts het belang der mijnwerkers beoogt. De rede werd door hartelijk applaus onderstreept (bekrachtigd). Weer klinkt het Wilhelmus, forsch onderstreept (ondersteund) door het muziekkorps. Bloemen hebben deze waardeering fleurig onderstreept (bezegeld): Zijn gebaren laat hij onderstrepen door wijde togamouwen (versterken). Het oog werd getrokken door haar kousen, die haar kleine voet zo flatteus onderstreepten (deden uitkomen). Een gallicisme (of germanisme) is zich voor elkander. Het reflexief zich past alleen waar het onderw. tevens als voorw. of bepaling voorkomt: Zij hebben zich bezeerd. Onze wegen kruisen zich (elkaar). De deelnemers ontmoetten zich (elkander) in het feestgebouw. Een veel voorkomend gallicisme is wellicht ook de meervoudige imperatief gericht tot één persoon als beleefdheidsvorm, bv. ‘Excellentie, weest rechtvaardig!’ Zo in brieven aan één persoon, bv. aanvaardt of wilt aanvaarden, houdt u overtuigd, gelooft mij, enz. De imperatief, tot wien ook gericht, heeft in het enkelvoud nooit de meervoudsvorm: ‘Vergeef ons onze zonden...’ Men voor het onpers. Pass. of iemand is een gallicisme: Men klopt (er wordt geklopt). Men komt (daar komt iemand).
Charivarius, Is dat goed Nederlands?
69 Vandaag betekent op deze dag, deze datum. Het wordt in de laatste tijd vaak in navolging van het Franse aujord' hui gebruikt voor in deze periode, heden, tegenwoordig: de schilderkunst van vandaag. Dit is niet goed Nederlands. De modeterm vandaagdendag betekent in 't geheel niets.
Algemene opmerking De scheidingslijn tussen barbarisme en goed Nederlands is niet altijd duidelijk zichtbaar. Sommige barbarismen zijn door het gebruik geijkt, b.v. opvoering (vertoning), onbestemd (vaag), liefdevol (liefderijk) en moeten als geheel ingeburgerd beschouwd worden - zoals ook ingeburgerd (inheems geworden). Mijn boek is geen wet, maar een wenk: toets elk verdacht woord nauwkeurig en verkies in geval van twijfel het onbetwistbaar Nederlandse, bv. onbetwistbaar boven onaanvechtbaar.
XVI. Uitheemse woorden Vreemde woorden die hun afkomst tonen zijn ongevaarlijk voor de taal, bv. invitatie voor uitnodiging, tragedie voor treurspel. Vele missen een Nederlands equivalent, bv. equivalent, en kunnen dan, soms naar ons taaleigen gefatsoeneerd (bv. gefatsoeneerd), onze taalschat verrijken. Voor nieuwe begrippen doen zij goede dienst: electriciteit, auto, radio; en daar zij veelal aan het Grieks of het Latijn ontleend zijn, bieden zij het voordeel der internationaliteit. Als er geen bijzondere reden bestaat om het vreemde woord te gebruiken, verkieze men het Nederlandse, bv. verkiezen boven prefereren, openbare mening - publieke opinie, bedrijf -akte, tentoonstelling - show, westrijd - match, belegging - investering. Maar in het geval van een gewenste nuance, bv. nuance voor verschil, gebruike men vrijelijk het vreemde woord als dat
Charivarius, Is dat goed Nederlands?
70 duidelijker uitdrukt wat men bedoelt; zo kan diner juister onze gedachte weergeven dan maal. Een overmatig gebruik van vreemde woorden moge een opstel ontsieren en een gesprek belachelijk maken, zij tasten de taal niet aan. Zo kan men tafelgerei voor één persoon zonder gevaar voor de taal couvert noemen, maar niet bestek, omdat dit Nederlands lijkt, en Duits is. Bruikbare nieuwe Nederlandse woorden zijn vouwblad (folder), theemuts, prentbriefkaart, luisterspel, (niet: hoor-). Voorts woongebouw voor flatgebouw (verg. woonhuis, kantoorgebouw), brievenknip (briefordener), netnummer (kengetal). In plaats van het meestal slecht uitgesproken garage kan men autoschuur, autoloods of autostal zeggen; stal (Lat. stabulum) is sta-plaats (hangar heet in het Luchtvaartwoordenboek loods); voor eenakter eenbedrijfspel.
1. Betekenis Verklaring Aubade (Fr. aube, morgenstond) ochtendconcert ter huldiging Climax (Gr. klimax, ladder) stijging Consumptie, het verbruik, staat tegenover productie. Durabel (Lat. durabilis van durare, voortduren) duurzaam Grotesk (It. grotto; als een grillige grotfiguur), potsierlijk
Verkeerd gebruik Serenade. Na het diner bracht het fanfarecorps den jubilaris een aubade. Toppunt. Toen bereikte de vreugde haar climax. Gerechten of dranken. Ik moet nog twee consumpties betalen. Duur. Dit artikel is goed en niet durabel. Groots. Toscanini's vertolking van Bachs meesterstuk was, zoals men verwachten kon, grotesk.
Charivarius, Is dat goed Nederlands?
71 Luxurieus, wellustig, ontuchtig Weelderig. De barones ontving ons in haar luxurieus gemeubileerde salon. (Weelderig: luxueus) Rustiek (Lat. rus, land) landelijk, Rustig Hij heeft zijn drukke betrekking voor boers, onbeschaafd een meer rustiek ambt verwisseld. Spontaan (Lat. spont, vrije wil) zonderGeestdriftig. Op commando van den aandrang of bevel bevelhebber hief de troep een spontaan hoezee! aan. Instantie, rechtsgang, aanleg: de onderscheidene instanties van een geding, behandeling van een rechtszaak in eerste instantie. Het wordt thans algemeen als germanisme gebruikt voor gezag, ambtenaar, orgaan, lichaam, college, macht, bv.: ‘de bevoegde instantie’. De regeling van de inwendige aangelegenheden van Nederlandsch-Indië, wordt overgelaten aan aldaar gevestigde organen. De wet kan aan andere dan in de grondwet genoemde lichamen verordenende bevoegdheid geven. Ieder heeft het recht verzoeken aan de bevoegde macht in te dienen. Piloot, loods, wordt verkeerdelijk gebruikt voor vaste stuurman van een vliegtuig. Het Luchtvaartwoordenboek geeft bestuurder.
2. Vorm Bureelist, niet: bureaulist; ‘bureaul’ bestaat niet. Cyclamen (Gr. kuklamínos), meervoud cyclamens; niet: cyclame - cyclamen Dilemma (Gr. dileb-ma, geassimileerd; het achtervoegsel is ma), keus tussen twee; niet: dilemna Discrediet (Lat. dis, ontkennend voorvoegsel), kwade trouw; niet: miscrediet Geabonneerde, abonné; niet: abonnent
Charivarius, Is dat goed Nederlands?
72 N.B. Arrestant voor geärresteerde is geijkt in de formule ‘Je bent mijn arrestant’ en in arrestantenkamer. Gemarineerd (Lat. marinus, van mare, de zee); niet: gemarioneerd Geverbaliseerd (Lat. verbalis, van verbum, woord; ver is geen voorvoegsel) bekeurd; niet: verbaliseerd Peccavi (Lat., ik heb gezondigd). Verkeerd is dus ‘Wij bekennen het: peccavi’. Propageren (Lat. propagare); niet: propaganderen Symptoom (Gr. sumptoma); niet: symptoon
3. Spelling Absces (Lat. abscessus, van cedere, wijken, met het voorvoegsel abs), etter afscheidend gezwel; niet: abces Aggressie (Lat. ad-gressio; het voorvoegsel ad geassimileerd tot ag); niet: agressie Bijou, niet: byou Carrousel, draaimolen; niet: caroussel Eczeem (Gr. ek zema, door zema, hitte, uitgedreven), uitslag; niet: exzeem Economie, niet: oeconomie Email (Fr. émail, glazuur); niet: emaille Financieel (Lat. financia); niet: finantieel Hippisch (Gr. hippos) paarden-; niet: hyppisch Impresario (It., ondernemer; niet: impressario Intact (Lat. voorvoegsel in-, on-); niet: in tact Luxueus (Lat. luxus, stam luxu), weelderig; niet: luxieus Munitie (Lat. munire), schietvoorraad; niet: minutie Obsessie (Lat. ob-sedere), kwellende gedachte; niet: obcessie Polikliniek (Gr. polis, stad), maar polytechnisch (Gr. polus, veel) Quitantie (Lat. queo, quitum), kwijtbrief; niet: quittantie
Charivarius, Is dat goed Nederlands?
73 Juist Onjuist A la bonne heure, dat is tot daar aan toe, of: juist! A la bonheur (Heure, uur of tijdstip, is vrouwelijk) (Bonheur, geluk, is mannelijk) En profil De profil, van terzijde Happy end Happy ending, blij einde à priori, à posteriori A priori, a posteriori, vooraf, achteraf Si non e vero Se non è vero (It. se, indien), als het niet waar is Per se (Lat. se, zich: door zichzelf), met alle geweldPersé Amice (Lat. vocatief van amicus), alleen als opschriftHij is een amice van me. N.B. Let op Britain, Britannia, Brittany.
4. Geslacht De prospectus. Niet: het prospectus De quitantie. Niet: het quitantie
5. Meervoud Centra, gymnasia, enz. Niet: centra's, gymnasia's, enz. Centrum, gymnasium, museum, enz. kunnen òf het Nederlandse meervoud hebben, museums, enz. (gymnasium bovendien gymnasiën), òf het Latijnse, gymnasia, enz. - niet beide. Prospectussen. Niet: prospecti Het Latijnse meervoud is prospectūs: prospecti bestaat niet. Het Latijnse meervoud van catálogus is echter catálogi. Solo's of soli. Het laatste is het Italiaanse meervoud. Specimens. Niet: specimen, alsof het enkelvoud specime ware. Het Lat. meervoud zou het (niet gebruikte) specimina zijn. Men beschouwe het woord als Nederlands evenals examen, examens.
Charivarius, Is dat goed Nederlands?
74
6. De juiste uitspraak antiquaire: k antiquariaat: kw auto: au, niet: o Berlioz, rijm: chose Bull (John), rijm: wool corned: kawnd, niet: kornèt Derby: aar, niet: eur Dover, rijm: over encyclopedie: en, niet: an Europa: eur, niet: uur Folkestone: fookstn full, rijm: wool gratis: tis, niet: ties Greenwich: grinnidzj jure, jurist: j, niet: zj lustrum, liguster, Luxemburg: us, uks, niet: uus, uuks magazíne: íen, niet: in magníficus: chní, niet: nji mistletoe: mislto niet: toe opera: ur, niet: eer psychical research, ongeveer: saikikl riesutsj pull, rijm: wool puttee, de u van but Reading: ed, niet: ied requisitoir: toor Saint-Saëns, rijm: France Southern: de u van but sweating, sweater, rijm: getting, letter tram: trem Tuileriëen: iele, niet: ielje Varsity: s, niet: z Versailles: s, niet: z Worcestershire: ong. woestesje worsted (sajet): woestid Ti in natie, nationaal, enz. wordt veelal verkeerdelijk uitgesproken als tsi. Die woorden zijn ontleend aan het Frans, waar ti als si klinkt. Ingelijfde woorden geve men Nederlandse klanken, bv. record, rijm: tekort. De Engelse uitspraak is rék-kord. Uiterst dwaas is de gebruikelijke uitspraak, ricór, met Franse klank. Zo klinke het Engelse ‘comfort’ niet Frans, maar rijmend op dom wordt.
7. De juiste klemtoon
Charivarius, Is dat goed Nederlands?
Aphrodíte, Augías, Cupído, éssay, fíat, Oríon, pacífic, Thalía, Trafálgar Aéolus, álibi, árbiter, catálogus, Cleópatra, extráne-us, linóleum, márgine, Melpómene, nótulen, petróleum, Términus, Terpsíchore, totáliter, tránsito
Charivarius, Is dat goed Nederlands?
75 In namen met Mac (Schots: zoon) valt de klemtoon niet op dit woord: Macádam, Macbéth, Macdónald, Mackénzie. Uitzondering: Máckintosh. Macleod rijmt op proud. Nagenoeg onveranderde Franse woorden behouden de Franse klemtoon: amnestíe;, aristocratíe, democratíe, plutocratíe, bureaucratíe, categoríe, maníe, feuilletón, unifórm. Vernederlandste krijgen de Nederlandse klemtoon: concentrátie (concentration), re-únie (réunion).
8. Vaak verwarde woorden Bomberen, bol maken, verheffen bombarderen, met bommen bestrooien complement, aanvulsel compliment, lofspraak debitant, verkoper debutant, beginner deferentie, eerbied differentie, verschil desertie, ontvluchting dissertatie, proefschrift desperaat, wanhopig disparaat, ongelijk elimineren, verwijderen illumineren, verlichten intregrerend, onmisbaar intrigerend, kuipend katheder, spreekstoel catheter, buis loyaal, trouw royaal, gul materiaal, grondstof materieel, benodigdheden modeleren, vormen moduleren, toon veranderen naturaliseren, in een staatsverband opnemen neutraliseren, werking tenietdoen door tegenwerking pogrom, verwoesting program, lijst remunereren, bezoldigen renumereren, optellen referentie, getuigenis reverentie, eerbied
Charivarius, Is dat goed Nederlands?
sekse, geslacht sekte, geloofspartij simuleren, voorwenden stimuleren, opwekken sommiteit, kopstuk stommiteit, domheid stagnatie, stremming instigatie, aansporing
Charivarius, Is dat goed Nederlands?
76
9. Justitia, politeia Zeer gebruikelijk zijn thans de onjuist gevormde adjectieven justitioneel en politioneel (Dd.). De Lat. uitgang alis (Ned. aal of eel) wordt aan de stam gehecht. Subst. ratio provincia
Stam ration provincia
Lat. Adject. ration-alis provincia(a)lis
Nederl. Adject. ration-eel provinciaal
Zo zijn juist gevormd conventioneel (Lat. conventio), formeel (Lat. forma), enz. Justitie (Lat. justitia) kan dus geen ander adjectief naast zich hebben dan justitiaal of justitieel en politioneel is in deze zin geheel onbestaanbaar, daar politie is afgeleid van Gr. politeia. Men vervange het ene woord door gerechtelijk (bv. gerechtelijk onderzoek) en het andere door een omschrijving: van of door de politie. Het Latijnse woord politio, zou politioneel kunnen leveren; het betekent polijsting - een spiegel is dus politioneel vervaardigd.
10. Valse barbarismen 1. Accuratesse (nauwkeurigheid) bestaat niet in het Frans, evenmin als accurat. Eng. is accurate, accuracy, van Lat. accuratus. 2. Concerteren (een concert geven); Fr. concerter is samen overleggen - zonder muziek. 3. Discussiëren (redetwisten, discuteren, disputeren); Fr. discussier bestaat niet. 4. Distanciëren (zich verwijderen, enz.); Fr. distancer, niet: distancier, is voorbijstreven, overtreffen. 5. Interesse (belangstelling); Lat. infinitief: van belang zijn, het gewicht. Navolging van het Duits (bl. 58). 6. Introducé (geïntroduceerde); Fr. introduire, Verl. Deelw. introduit. Introduceren, van Lat. introducére, is juist gevormd. 7. Saneren (zuiveren, verbeteren, gezond maken); Fr. saner bestaat niet. Navolging van het Duits.
Charivarius, Is dat goed Nederlands?
77
XVII. Stoplappen en modetermen Met stoplappen bedoel ik algemene termen, in de plaats gesteld van bijzondere die de gedachte in afwisselende vorm en veelal juister uitdrukken. Het dodelijke gebruik van stoplappen is misschien de meest verbreide fout van de hedendaagse krantenen brievenstijl; ik noem het dodelijk omdat het aan de taal alle leven ontneemt. De oorzaak is gemakzucht, het gevolg eentonigheid. Tal van geschikte uitdrukkingen die afwisseling en kleur aan de stijl zouden verlenen, geraken in onbruik en de taal verarmt. Men gunt zich niet de tijd de juiste, passende uitdrukking te kiezen en plaatst plompverloren de stoplap. Onderwijs wordt gegeven, het examen wordt afgelegd (afgenomen), een verdrag gesloten, een vergadering gehouden, een slag geleverd, een wijziging aangebracht, een gesprek gevoerd, de brand is uitgebroken, de moord is gepleegd, maar het kost enige moeite dit te bedenken, dus - het onderwijs vindt plaats, het examen heeft plaats, het verdrag vond plaats, de vergadering zal plaats hebben, de slag heeft plaats gehad, de wijziging had plaats, het gesprek had plaats, de brand heeft plaats gehad, en ook de moord heeft plaats gehad. Behoeft het betoog dat dit euvel de taal verarmt? Al die onderscheiden synonieme termen worden verdrongen door de stoplap; de taal wordt eenvormig, saai, karakterloos en zo onpersoonlijk dat het naar de stijl te oordelen is alsof alle artikelen over alle onderwerpen in alle bladen alle dagen geschreven worden door één persoon. Vermijd de stoplap en kies een ander woord uit de grote schat van synoniemen die onze rijke taal u biedt. Een door mij gemaakte verzameling, ‘Een ander woord’, is in 1945 verschenen (Van Goor).
Charivarius, Is dat goed Nederlands?
78
Enige voorbeelden van stoplappen Een of geen rol spelen. Wat belangrijk is speelt een rol, wat onbelangrijk is speelt geen rol. Als gij over de betekenis der schilderkunst gaat schrijven, noemt gij uw opstel De rol der schilderkunst; zijn de kosten u onverschillig, dan zegt gij dat geld bij u geen rol speelt. Zelfs het gemis kan acteren: het gemis van plichtsbesef speelt bij die euvel een belangrijke rol. Soms ook staat de rol, en wel vooraan: Smit heeft bij deze verbetering een vooraanstaande rol gespeeld. Men kan zonder veel overdrijving zeggen dat de rol in de meeste artikelen en vertogen een rol speelt. Vervang deze uiterst vervelende term. Synonieme uitdrukkingen zijn gemakkelijk genoeg te vinden; men denke aan: het is van weinig betekenis, het is onverschillig, heeft invloed, is de hoofdoorzaak enz. - huiselijker: doet er niet toe, kan me niets schelen, komt er niet op aan, enz. Hier volgen nog enige staaltjes van wonderbaarlijke rolspelerij: Vernielde bruggen spelen in dit systeem een beslissende rol. Bij een luchtbombardement speelt het springen van ruiten geen belangrijke rol. Of de man voldoende verdient speelt geen rol. Wat speelt het dan voor een rol wanneer er een klein gebied wordt prijsgegeven? De tijd speelt hierin zijn polijstende rol. Hierbij spelen de tekorten der acoustiek geen rol. U moet zelf bepalen wanneer een japon versleten is; een winkelhaak b.v. speelt geen rol. Vrijwel, praktisch. Ook deze stoplappen verdringen tal van synoniemen: bijna, schier, ongeveer, zogoed als, nagenoeg, bijkans, ten naaste bij, omstreeks, omtrent, enz. Hij was vrijwel op slag dood. Vrijwel niemand gelooft dit. Vrijwel een derde deel. Groente is nu vrijwel nergens te krijgen. Praktisch alles. Praktisch iedereen, niets, nooit, enz.
Charivarius, Is dat goed Nederlands?
79 Naar voren brengen, wijzen op: opperen, opmerken, de aandacht vestigen op, doen uitkomen, aanhalen, de nadruk leggen op, te berde brengen, enz. (Zie blz. 62). Meemaken: bijwonen, ontmoeten (een persoon), beleven, ondervinden, ervaren, ondergaan, gadeslaan enz. Uitschakelen: weglaten, overslaan, uitsluiten, verwijderen, terzijde laten (stellen), enz. Opvallen: in het oog vallen, treffen, de aandacht trekken, het is merkwaardig, opmerkelijk, verrassend Naast. Dit verdringt: behalve, ook, en, tevens, daarenboven, bovendien, niet alleen (slechts) maar ook: Naast het kantoor te Bandoeng zal de firma in Medan gevestigd zijn. Naast de gewone treinen zullen vijf extratreinen lopen. Naast zijn schaduwzijden heeft het plan zijn lichte kant. Het is naast een goed bovendien een goedkoop middel. Hij toonde zich aan den vleugel naast een kundig begeleider ook een goed vertolker van Chopin. Niet zelden stuurt naast de gehele zin in de war, bv.: Naast de voortreffelijke voordracht en haar zuivere stem draagt de zangeres de verschillende costumes met zwier. Dit dier was naast zijn onaantrekkelijk uiterlijk ook in het bezit van juist de helft van het menselijk hersengewicht. Hij was naast de zorg die hij aan zijn uiterlijk wijdde, een zeer ernstig denker. Naast de inlichtingen die wij ontvingen van de politie zijn de kinderen tegenwoordig veel gemanierder dan vroeger. Inrichten. Een thans veel gebruikte stoplap: Er is een brandstapel ingericht (opgericht). Hiervoor is een bijzonder examen ingericht (ingesteld). Voortreffelijke verkeerswegen werden ingericht (aangelegd). De inrichting (regeling) der regeringsbevoegdheid. Oriënteren (het Oosten zoeken, poolshoogte nemen) kan wederkerig gebruikt worden voor zich op de hoogte stellen. Maar vooral het deelwoord wordt als stoplap gebruikt: rechts georiënteerd Engels georiënteerd; zelfs vindt
Charivarius, Is dat goed Nederlands?
80 men oriënterend leerboek, wat bovendien een pleonasme is. Een voorbeeld van vaagheid is heroriëntering. Binnen afzienbare tijd, erger: binnen zeer afzienbare tijd. Afzienbaar, wat tot het einde toe gezien kan worden, in goed Ned. alleen met on- of nauwelijks (menigte, stoet, vlakte, ellende). Zeg: eerlang. (Zie over dit germanisme blz. 61). Op korten termijn, handelsterm, mode-woord voor snel, binnenkort, spoedig, enz. (bl. 46). Niet meevallen betekent ongunstiger blijken dan men eerst dacht, tegenvallen, teleurstellen, de verwachting beschamen: Hij doet zich aardig voor, maar valt in de omgang niet mee. De oplossing van dat schijnbaar zo eenvoudige vraagstuk valt niet mee. Het spel van die filmster is me niet meegevallen. Het wordt nu als echte mode-stoplap verkeerd gebruikt voor onaangenaam of moeilijk zijn: Een uur in de kou staan valt niet mee. Fietsen tegen de wind valt niet mee. Orde houden in een grote klas valt niet mee. Het valt niet mee goed Nederlands te schrijven.
Oefening De schriklijkste aller stoplappen is in verband met. Gij vindt hieronder een reeks van uitdrukkingen die alle gewoonlijk met deze stoplap verbonden worden; daarnaast een aantal synoniemen. Zoek de juiste combinatie. Artikel 80 de algemene toestand de woelingen is hij vertrokken de wens van den overledene dit onderwerp drukke ambtsbezigheden het gevaar het gewicht van de zaak het slechte weer maatregelen - de handhaving der neutraliteit
Bij gelegenheid van gelet op in aansluiting aan ten antwoord op ingevolge krachtens met betrekking tot met het oog op naar naar aanleiding van tengevolge van
Charivarius, Is dat goed Nederlands?
81 mijn verjaardag mijn vorige brief plaatsgebrek uw brief zijn leeftijd zijn val van het paard zijn zwakke gezondheid mijn houding - het leidersbeginsel
ter ere van ter oorzake van op grond van om, door, voor over, aangaande, betreffende uit aanmerking van uit hoofde van vanwege, wegens volgens
XVIII. Gemeenplaatsen Gemeenplaatsen zijn niet onjuist, maar vervelend; hiermee is alles gezegd.
1 Kunst met een grote k In het teken van Voor de volle 100% Dankbaar maar niet voldaan In feite In wezen Meteen Uit den boze De heilige Hermandad In de beste zin des woords De duizendkoppige menigte De zwakke stee in dit betoog Een sympathiek gebaar Grootse allure Zichtbaar aangedaan De serene stilte Een lichtend voorbeeld De beter gesitueerden Verankerd (in de volksziel, in de wet, in onze beginselen, in zijn gemoed) De mogelijkheden (de bestaansm., de ontwikkelingsm., de toekomstm., deze uitvinding biedt verschillende m., het land der onbegrensde m., enz.)
2 Onder de loupe nemen Schitteren door afwezigheid
Charivarius, Is dat goed Nederlands?
De inwendige mens versterken Hoogtij vieren Op volle toeren lopen De verschillende facetten van een zaak belichten Bij de pakken neerzitten
Charivarius, Is dat goed Nederlands?
82 Overkoepelen, overbruggen, bundelen, doorbreken Op de helling nemen De wijzers van de klok terugzetten Pal staan voor de eer De handen ineenslaan Onder de knie hebben Zich scharen om de vaan Schouder aan schouder Zich (zijn persoonlijkheid) inzetten. Zie bl. 61. Een magistrale rede Een eresaluut brengen Zijn beginselen uitdragen Naar het rijk der fabelen verwijzen De fakkel overgeven Het wachten is op Een halt toeroepen
3 Mein Liebchen, was willst du noch mehr? To be or not to be Last but not least l'Histoire se répète. Tu l'as voulu, George Dandin. Nourri dans le sérail, j'en connais les détours. Ni cet excès d'honneur, ni cette indignité. Honi soit qui mal y pense. Excusez du peu. Caveant consules. Audi et alteram partem. Otium cum dignitate Sic transit ....
4 Het accent is verlegd. Het staat in het middelpunt van de belangstelling. Het gebouw is geheel naar de eisen des tijds ingericht. Toen wij dit lazen, hebben wij ons de ogen uitgewreven. Deze dag zal mij onvergetelijk blijven. Onder de vele takken van sport bekleedt het voetbalspel een eerste plaats.
Charivarius, Is dat goed Nederlands?
Het zou belachelijk zijn als het niet zo treurig was. Het toneel was in een bloementuin herschapen. Het applaus nam de vorm van een ovatie aan.
Charivarius, Is dat goed Nederlands?
83 Heden bereikte ons het ontstellende bericht. Hij was vrijwel op slag dood. Onder overgrote belangstelling vond de begrafenis plaats. Nooit klopte men bij hem te vergeefs aan om raad of steun. Het boek voorziet in een lang gevoelde behoefte. Dit werkje zal zijn weg wel vinden. Waarvan nota.
XIX. Beeldspraak Beeldspraak is het overdrachtelijk gebruik van een woord of gezegde bv. gesel voor onheilbrengende toestand, in de schoenen zinken voor diep dalen. Wij kunnen ons gemakkelijker een voorwerp voorstellen dan een begrip. Als een schrijver de pest een gesel noemt, krijgt de lezer een zeer duidelijke indruk van smart en pijn; het foltertuig staat hem helder voor de geest en hij gevoelt als het ware de zweepslagen op zijn rug. Zonder inspanning begrijpt hij ook dat de moed die in de schoenen is gezakt zeer diep is gezonken: de schoen is het laagste kledingstuk - hij ziet het voor zich. Men gebruikt dan ook gewoonlijk voor de beeldspraak namen van de eenvoudigste en algemeen bekende dingen, bv. zee voor grote hoeveelheid: een zee van rampen, lach voor opgewektheid: de toekomst lacht mij tegen. Ziehier de regel voor de vorming van juiste beeldspraak: de overdrachtelijk gebruikte woorden moeten ook in letterlijke zin een logische gedachte uitdrukken. Tegen deze regel nu wordt herhaaldelijk gezondigd. Het stadje leeft op als een bloem, die na lange jaren eindelijk weer water krijgt. Hier wordt gesproken van een bloem die lange jaren
Charivarius, Is dat goed Nederlands?
84 leeft. Een bloem kan niet lange jaren leven, zeker niet zonder water. Deze beeldspraak is dus onjuist. Het grootste gevaar voor fouten echter ontstaat door samenvoeging van twee of meer beelden. Ik geef hier enige voorbeelden met ontleding. Tand, bijtbeentje (vernielende kracht); vegen, met een bezem wegschuiven (doen verdwijnen). De tand des tijds heeft vele van onze oude gebruiken weggevaagd. Gesel, zweep (ramp); ondermijnen, ondergraven (verzwakken). De gesel der werkloosheid ondermijnt het vertrouwen in de regeering. Stroming, beweging van vloeistof of lucht (politieke richting); te pletter slaan, door een stoot in stukken vallen (plotseling onherstelbaar geschaad worden). Beide stromingen zullen te pletter slaan op onze beginselen. Sleutel, werktuig om een slot te openen (middel ter oplossing van een vraagstuk); doolhof, omheinde ruimte waarvan de uitgang moeilijk te vinden is (verwarde toestand). De sleutel om de wereld uit de doolhof te voeren moeten wij daar zoeken. Met een tand kan men niet vegen, met een zweep niet graven, water kan niet in stukken vallen en een sleutel helpt niet om een uitgang te vinden. Al deze combinaties zijn derhalve onjuist. In de boezem van de regering heeft men het voorhoofd gefronst. Hun is de as een doorn in het oog. Beiden hebben diep wortel geschoten in onze hoofden en harten. Was hij niet een van de rechterhanden van den voorzitter? Zij moeten over de afgronden van haat en vijandschap heen elkander de hand reiken.
Charivarius, Is dat goed Nederlands?
85 Dit is het gevolg van een reeks van verwondingen aan hetzelfde dijbeen waarvan de laatste hem blijkbaar de nekslag heeft toegediend. Dit is een goede vooroefening om het trillen van de tongpunt onder de knie te krijgen. De sneeuw gooide roet in het eten. Hij legde alle kwalijk geurende uitwasemingen het zwijgen op. De nota komt voor behandeling niet in aanmerking uit hoofde van den onbehoorlijken toon dien zij ademt. Dit zou diepe wonden slaan in de banden die deze landen verbinden. Later heeft men een mouw kunnen passen aan de gestoorde lijn. Deze tak van onderzoek staat nog in de kinderschoenen. Men vreest een nieuw bloedbad te ontketenen. Dit is een voetangel waar deze zaak op zal stranden. De minister bracht enkele duistere punten naar voren die een ander licht op deze zaak wierpen. Zou zelfs niet over een gegrendelde deur de hand toegestoken kunnen worden? Men zette de wijzers van de klok bijna een eeuw terug. In dit boek wordt het licht geworpen op allerlei facetten van deze parel der vaderlandsche dichtkunst. De vliegende vaandels noch slaande trommen hebben hun vreugde onder stoelen en banken gestoken. Men vermijde ook opeenhoping en onderlinge verbinding van juiste beeldspraak. In de volgende voorbeelden vindt men enkele beelden die wel verdedigbaar zijn; de samenvoeging is echter steeds verwerpelijk. Nadat hij flink aan de tand was gevoeld viel hij door de mand. Als een half uitgebloeide bloem met neerhangende stengel en verlept blad sleet hij zijn laatste jaren als een masteloos wrak. We hebben de meerkoeten zoo de hand boven het hoofd gehouden dat alle binnenwateren er mede vergiftigd zijn. De wethouder heeft het besluit van den Raad tot een wassen neus weten te maken door alle schepen achter zich te verbranden. Het pionierswerk heeft krachtsbronnen in ons volk aangeboord waarop de pijlers rusten van een wijdvertakt wereldrijk. Een krachtig regeeringsgeluid heeft geklonken; laat dit vleugelen geven aan onze hoop dat wat ook de toekomst in haar schoot moge bergen, het roer van den staat met vastere hand bestuurd wordt. Een zeer gewoon voorbeeld van onjuiste beeldspraak
Charivarius, Is dat goed Nederlands?
86 is het gebruik van splijtzwam voor datgene wat tot tweedracht drijft. Het juiste beeld is wig. De splijtzwam (bacterie) vermenigvuldigt zich door deling, wordt gespleten, maar maakt geen spleet. Lang voordat deze fout in de mode was, gebruikte Prof. J. Verdam dit woord als treffend juist beeld: ‘.... woorden, die zich door vormveranderingen afscheiden van woorden waarmede zij oorspronkelijk één waren, en dan als zoovele splijtzwammen een onafhankelijk bestaan hebben.’ (N. & Z. 1885, bl. 316).
XX. Spelling 1. Brei, van breien Brij, pap Eiken, bomen IJken, toetsen Karwei, werk Karwij, komijn Neigen (neigde, geneigd), overhellen. Zie bl. 31. Nijgen (neeg, genegen), buigen als groet of eerbewijs Peil, hoogtemerk Pijl, werptuig Peilen, de diepte meten Pijler, pilaar Rei, rondzang Rij, reeks Steigeren, paardenbeweging Stijgen, rijzen Steil, bijna loodrecht Stijl, pilaar, schrijfwijze Uitweiden, breed omschrijven Verwijden, wijder maken Veil, te koop Vijl, werktuig Vleien, to flatter Vlijen, neerleggen (In het gevlij, terwille) Weids, luisterrijk Wijd, niet nauw Een leven leiden (mener une vie, to lead a life) N.B. De y, zeer in gebruik bij schilderwerk (Dd.) en tikwerk (voor het gemak) is geen Nederlandse letter. Tik i en j of laat op uw schrijfmachine de ij aanbrengen. Aambeeld, onjuist voor aanbeeld.
Charivarius, Is dat goed Nederlands?
2. Aardde, van aarden Evenaarde, van evenaren Graad, degré Graat, visbeen Hoofs, hoffelijk Blootshoofds Kruid, gewas Kruit, buskruit
Charivarius, Is dat goed Nederlands?
87 Leidraad, voor geleidraad. De d vervalt naar analogie van leiboom, leistang. Noords, noordelijk Noors, uit Noorwegen Raad, advies Raat, waskoek 3. Krabt, krabde, gekrabd, getrapt, getobd, geschopt, geschubd, gevonnist, behept. Verstomd (stom), verstompt, (stomp) 4. Aanvaardde, ontwaarde; schitterendste, bekrompenste, dikste, geschiktste; ervarenste, welvarendste 5. Aanwensel (wennen), voorwendsel (voorwenden). Woordvoerster, bestuurster, vereerster. 6. Laatje, sneetje, zootje van la, snee, zoo N.B. De Minister speldde hem de medaille op de borst en de zetter spelde speldde verkeerd. 7. Toets de plaatsing der stomme t aan een analoge vorm waar zij gehoord wordt. Je neemt: je vindt - neem je: vind je je nam: je deed - nam je: deed je u neemt: u houdt - neemt u: houdt u u nam: u had - nam u: had u De gij-vormen (gij naamt, meendet gij, enz.) hebben dus steeds t: gij vondt, vondt gij; gij hadt, hadt gij. 8. Brodeloos, breidelloos; dadelijk, adellijk; lijdelijk, ijdellijk; weldadig, gewelddadig; logenstraffen, onloochenbaar; ontzaglijk, hachelijk; gelach (het lachen), gelag (vertering). 9. Boud, bijdehand. Men zegt, en schrijve dus: boute, bijdehante. 10. Heuglijk, ontegenzeglijk, onmiddellijk; dienovereenkomstig, dien(s)volgens, heel(s)huids; enigszins 11. Ten aanhoren, ten aanschouwen, ten genoegen (het aanhoren, het aanschouwen, het genoegen) - ten gerieve (het gerief). Verg. ten aanzien, ten overstaan.
Charivarius, Is dat goed Nederlands?
88 12. Aaneengeschreven worden: a. kennelijke eenheden, bv. zoveel te, totnogtoe, (maar tot nu toe); tweemaal, tweekeer (Lat. bis), maar: twee malen, twee keren b. samenstellingen met hier, daar, waar; niet met er c. tweehonderd, enz., maar: twee duizend, enz.
XXI. Leestekens De leestekens zijn van groot gewicht: zij kunnen de indruk aanmerkelijk versterken en de betekenis verduidelijken of verduisteren, zelfs geheel veranderen. Klassiek is het voorbeeld: Tien vingers heb ik aan elke hand vijf en twintig aan handen en voeten wat zou dit beduiden moeten De algemene regel is: wees spaarzaam met uw leestekens; gebruik ze slechts in geval van onvermijdelijkheid - hoe minder hoe beter. Want overvloed maakt de bladzijde onrustig voor de blik en bemoeilijkt het lezen. Hier geldt wat de Ier zei: een beetje te weinig is net genoeg. Ziehier een middel ter voorkoming van overmaat: Schrijf een bladzijde zonder tekens behalve die waarover geen twijfel bestaat zoals waarschijnlijk de punt en het vraagteken. Lees dan de tekst langzaam hardop en plaats een teken slechts daar waar gij een onduidelijkheid aantreft die door dat teken verhelderd kan worden. Deze zinnen bevatten geen tekens. Zijn zij daardoor onduidelijk?
1. De punt Plaats een punt: 1. Na een volledige zin 2. Na een rubriekcijfer of -letter, bv. 1. DE PUNT 3. Na een afkorting of samentrekking, bv. C. of Ct. (Courant), Prof., mr.
Charivarius, Is dat goed Nederlands?
89 Uitgezonderd zijn de symbolen vastgesteld door de Hoofdcommissie voor de normalisatie in Nederland, 1927: km, kg, hl, pk, kW, enz. Plaats geen punt: 1. Na een opschrift, bv. Tweede Hoofdstuk 2. Op het titelblad 3. Midden in een zin Het verschijnsel van de punt midden in de zin komt meestal voor aan het slot van een vertoog (Dd.): Dit geven wij ter overweging. Ook aan den eenvoudigen burger die geen tijd heeft het staatsrecht te bestuderen. Of geen lust. Wat niet hetzelfde is. En die dit moge bedenken. Dat kennis van het staatsrecht hem tot praktisch voordeel zou strekken. En tot verdieping van zijn leven. Dit is de zgn. hijgstijl.
2. De komma Gebruik dit teken geheel naar eigen smaak en inzicht, vrij van regels en voorschriften behoudens het hieronder behandelde (het oude ‘geen komma voor en’ bijvoorbeeld heeft geen kracht van wet) en met inachtneming der matigheid. Plaats geen komma voor een beperkende bijzin; sluit een uitbreidende tussen komma's in. Beperkend De agent die daar loopt heeft de misdaad ontdekt. De jongen die het beste opstel maakt krijgt een prijs. De leeuw die Artis van den vorst ten geschenke heeft gekregen zit in het laatste hok.
Uitbreidend De agent, die het gezag vertegenwoordigt, moet onvoorwaardelijk gehoorzaamd worden. De arme jongen, die vast op een prijs gerekend had, ging teleurgesteld heen. De leeuw, die terecht de koning der dieren heet, kwijnt in zijn hok smadelijk gekerkerd als een misdadiger.
Charivarius, Is dat goed Nederlands?
90 Vast verband De bijzin is als een adjectief: de daar lopende agent; hier past dus geen scheidingsteken. Als men de bijzin schrapt blijft er geen logische zin over: De agent heeft de misdaad ontdekt. Welke?
Los verband De bijzin vermeldt een verklarende bijzonderheid; haakjes zouden de komma's kunnen vervangen. Als men de bijzin schrapt blijft er een logische zin over: De agent moet onvoorwaardelijk gehoorzaamd worden. Iedere agent.
De komma kan de betekenis geheel veranderen: De leden van Polyhymnia die te laat gekomen waren, moesten tot het tweede nummer buiten staan. (Enige leden) Bij de tweede voorstelling die ik bijwoonde, had Musch de hoofdrol. (Ik zag beide voorstellingen.)
De leden van Polyhymnia, die te laat gekomen waren, moesten tot het tweede nummer buiten staan. (Alle leden) Bij de tweede voorstelling, die ik bijwoonde, had Musch de hoofdrol. (Ik zag de eerste niet.)
N.B. 1. Ten onrechte plaatst men veelal de komma in zinnen als: ‘Afwezig was het raadslid, de heer Smit,’ alsof er maar één raadslid bestond. 2. Na het opschrift van een brief plaatse men geen! maar een,: Geachte Heer, Mevrouw, Amice, enz.
3. De kommapunt De kommapunt scheidt korte hoofdzinnen. Een gewone fout is de vervanging door een komma: Ik dank u zeer voor uw belangstelling, ik had u al eerder willen schrijven, gij zult mij wel willen vergeven, dit uitstel is niet aan onverschilligheid te wijten, mijn nieuwe werk eist veel van mijn tijd, spoedig schrijf ik u uitvoeriger. Al deze komma's moeten vervangen worden door kommapunten of punten. In geval van overmaat van kommapunten gebruike men voegwoorden en, maar, enz.
4. De dubbele punt Dit teken levert geen moeilijkheden op. Het verdient aanbeveling het behalve in de gewone gevallen ook te
Charivarius, Is dat goed Nederlands?
91 gebruiken voor bijvoegingen die een reden of een oorzaak aanduiden: Dit is een voortreffelijk werkje, maar ik acht het ongeschikt voor de school: het is veel te wetenschappelijk. Mijn vrouw zal tot haar spijt niet kunnen komen: zij is nog steeds bedlegerig.
4. De splitsingsstreep Gebruik dit teken, in samentrekkingen, slechts ter vervanging van een volledig woord, bv. taal, arbeid. Juist is: spreek- en schrijftaal, school- en huisarbeid. Gebruik het dus niet in plaats van een uitgang, bv. -heid, -lijk. Onjuist is: lui- en domheid, eigen- of figuurlijk. N.B. Onjuist is ook: heen- en weder lopen, het vooren tegen; dit zijn geen samentrekkingen.
5. Het deelteken Dit teken plaatst men op een klinker ter aanduiding dat daarmede een lettergreep begint, bv. ruïne, (verg. bruine). Gebruik het niet waar die aanduiding onnodig is. Dus: Prozaïsch - verfraaiing, financiën - financieel, heroïek - glooiing, intuïtie - eventueel. N.B. 1. Zet het dus nooit op de i van de uitgangen ing en ig; schrijf: verdraaiing, bemoeiing, voltooiing, zijig, heiig (onhelder, onstuimig). 2. Men plaatst het soms, overbodig, alleen voor het aanzicht, bv. in geetst, ingeent, knieen, zeeengte.
6. Het weglatingsteken Dit wordt tegenwoordig dikwijls gebruikt ter vervanging van ij, e en ee: z'n, 't en 'n. Deze spelling is overbodig en heeft twee bezwaren: zij ontsiert de bladzijde en is inconsequent. De lezer weet ook zonder die lelijke waarschuwingen wel wanneer hij letters als ij, ee en i bijna toonloos moet uitspreken; hij weet dat een (lidwoord), mijn en zijn, zonder nadruk gezegd, dezelfde doffe klank
Charivarius, Is dat goed Nederlands?
92 hebben. Wie het nodig vindt hem de juiste uitspraak aan te geven moet ook schrijven aard'g, lel'k, pog'ng, vonn's, om te voorkomen dat hij de klanken van big, dijk, ring en mis zou laten horen. In enkele gevallen is het gebruik van dit teken door de gewoonte geijkt, zo'n, 's winters, 's morgens, komma's. Maar deze komen zo weinig voor dat de bladzijden er niet door ontsierd worden.
7. Het accent Het accent (´, niet: `) gebruike men met grote spaarzaamheid. Onder de invloed van de luidruchtige omgeving waarin wij thans leven is de mode ontstaan accenten te plaatsen ook op woorden die vanzelf de klemtoon hebben zoals veel, zeer, in 't geheel niet, de meeste. Enige woorden kunnen een accent nodig hebben, bv. een, het telwoord. Maar als er geen gevaar bestaat dat de lezer het met het lidwoord zal verwarren en uitspreken als 'n, schrijve men ook dit woord zonder accent, bv. als het gevolgd wordt door van of der: een van beiden, een der schoonste steden. De éénheden. We moeten er doorhéén. Vóórbestemd. Véraf. De handen inéénslaan. (Al deze accenten zijn overbodig.) Sommige bladzijden van hedendaagse romans wekken visioenen van een herrieachtige straat vol flikkerende lichtreclames: ‘Maar - néén! Als Kitty zich ééns iets vòòrgenomen had .... dan dééd ze het, wàt de wéreld er ook van dénken, of, érger, zèggen mocht!! Zó was zij, en zó zou zij blijven - haar gànse léven làng!’
De hoofdletter Lidwoord en voorzetsel in persoonsnamen krijgen alleen de hoofdletter als zij het begin vormen: Van Dijk, De Groot, Van der Waals, maar J. van Dijk, H. de Groot, G. van der Waals.
XX. Aanhalingen Welgekozen aanhalingen van gezegden, blijkbaar door den schrijver zelf in het oorspronkelijke gevonden, ver-
Charivarius, Is dat goed Nederlands?
93 lenen grote bekoring aan zijn vertoog. Zij verduidelijken en versterken zijn stellingen zoals goede illustraties een verhaal verlevendigen. Bovendien bewijzen zij zijn belezenheid en wekken daardoor vertrouwen in zijn kennis. Maar welk nut hebben de afgezaagde aanhalingen waarmede wij gewoonlijk verveeld worden? De gemene schrijver of spreker kiest eenvoudig een exemplaar uit de kleine voorraad van gebruikelijke aanhalingen - hij citeert citaten. Hij veinst belezenheid en verraadt zich dan veelal door de onjuistheid van zijn citaat. Want herhaaldelijk overgenomen zinnen worden zelden zuiver bewaard; een bericht dat van mond tot mond gaat bevat ten slotte niet veel waarheid meer. Sommige fouten worden zo dikwijls herhaald dat zij - ten onrechte - door het gebruik geijkt worden geacht, zoals ‘Barbertje moet hangen’ en ‘Hij kent zijn Pappenheimers’. Ten onrechte - liegen wordt geen deugd doordat er veel leugenaars zijn. De schade door deze fouten aangericht is drieërlei: vernietiging (A), verzwakking (B) of onjuiste weergeving (C) der oorspronkelijke gedachte. Onder C rangschik ik de aanhalingen waarin niet de gedachte veranderd is, maar de woorden; dan is de fout zeker van minder betekenis, maar wie een andermans produkt gebruikt, behoort genoeg eerbied voor hem te hebben om het gaaf te vertonen.
A Kunst is geen regeringszaak (de staat onthoude zich van aanmoediging of steun). Deze uitspraak wordt aan Thorbecke toegeschreven. Hij heeft echter gezegd, doelende op een tentoonstelling
Charivarius, Is dat goed Nederlands?
94 van schilderijen: ‘Ik zal niet zeggen dat ik er geen belang in stel, maar het is geen zaak van de regering. De Regering is geen oordelaar van wetenschap en kunst.’ En later: ‘De kunst is geen regeeringszaak, in zooverre de Regeering geen oordeel, noch eenig gezag heeft op het gebied der kunst. Dit is de zin waarin ik gesproken heb.’ (Parl. Redevoeringen, 1862). Rekent de uitslag niet, maar telt het doel alleen. Deze vermaning, in het algemeen geuit, zoals dat gewoonlijk geschiedt, heeft geen zin. In het oorspronkelijke zijn rekent en telt niet imperatief maar indicatief. De schrijver vermeldt eenvoudig dat het vaderland de uitslag niet rekent maar slechts het doel telt: 't Erkentlijk vaderland - rekent d'uitslag niet, maar telt het doel alleen. (H.C. Tollens, Nova Zembla). Hij kent zijn Pappenheimers (hij weet wat hij van zijn mensen te wachten heeft en hoe hij ze moet aanpakken). De leider der tien kurassiers van Pappenheim: Geen vreemde mond zal tussen ons zich schuiven, Den goeden veldheer en de goede troepen. Wallenstein: Daaraan herken ik mijne Pappenheimers. (F. von Schiller, Wallenstein's Tod III, 15) Barbertje moet hangen (de tegenstander is niet voor rede vatbaar). Lothario is beschuldigd van moord op zijn vrouw, Barbertje. De rechter zegt: ‘Die man moet hangen.’ Lothario ontkent, zeggende dat hij integendeel altijd zeer goed voor haar geweest is. Barbertje verschijnt als levend bewijs van zijn onschuld. Maar nu beschuldigt de rechter hem van zelfingenomenheid, handhaaft het vonnis en zegt: Gerechtsdienaar, voer dien man weg, hij moet hangen. (Multatuli, Max Havelaar) Bezit uw ziel in lijdzaamheid (verdraag geduldig). Dit
Charivarius, Is dat goed Nederlands?
95 is de onjuiste aanhaling van een onjuiste zin. Lukas XXI, 19 luidt volgens de oude vertaling: Bezit uwe zielen in uwe lijdzaamheid. De nieuwe vertaling heeft dit aldus verbeterd: Door uw standvastigheid zult ge uw leven winnen. Standvastigheid drukt moed en kracht uit; lijdzaamheid duidt een werkloze, zwakke houding aan. De stem des roependen in de woestijn (vergeefse oproep), Markus I, 3. De stem, de oproep van Johannes werd integendeel met grote aandacht en instemming vernomen: Tot hem nu gingen het geheele Joodsche land en alle Jeruzalemmers uit, en zij werden door hem in de rivier den Jordaan gedoopt. (Vs. 5, Nieuwe Vertaling) Tout savoir c'est tout pardonner (bij juiste kennis van zaken vergeeft men ook het ergste). Dit is oppervlakkige onzin. De juiste vorm is ‘Tout compendre c'est tout pardonner.’ Verplaats u geheel op het standpunt van den dader, dan zult gij hem kunnen vergeven; niet als gij alles weet, maar als gij alles begrijpt. Maar ook deze spreuk is een verbastering; zij is kennelijk ontleend aan dit gezegde van Mad. de Staël: Tout comprendre rend très-indulgent, et sentir profondément inspire une grande bonté. (Corinne) Les absents ont tort (de afwezigen hebben ongelijk). Dit gezegde, in de Verleden Tijd, komt veel voor in concert- en toneelverslagen; de recensent doelt dan op het slechte bezoek: de afwezigen hebben veel moois gemist. De betekenis is echter: men vergeet de afwezigen, of men behandelt hen zo dat zij nadeel ondervinden van hun afwezigheid; men eerbiedigt hun rechten niet omdat zij niet aanwezig zijn om die te verdedigen. Laisser faire, laisser aller (onverschilligheid).
Charivarius, Is dat goed Nederlands?
96 Verwarring van de spreuk der Physiocraten: laissez faire, laissez passer (de staat onthoude zich van inmenging in het economisch leven) en de term laisser aller (zorgeloosheid). Er is meer tussen hemel en aarde dan uw filosofie vermoedt. Dit is een banaliteit: uw filosofie kan niet alles tussen het uitspansel en de grond verklaren. De fout ligt in het voorzetsel. Het oorspronkelijke luidt: There are more things in heaven and earth, Horatio, Than are dreamt of in your philosophy. (W. Shakespeare, Hamlet I, 5) Er zijn meer bovenaardse en aardse dingen dan uw filosofie bevroedt. Dit is niet banaal. East is East, and West is West, and never the twain shall meet. Deze woorden worden steeds aangehaald met weglating van wat er op volgt, waardoor de gedachte het tegenovergestelde is van de oorspronkelijke. Oh East is East and West is West, and never the twain shall meet, till earth and sky stand presently at God's great judgement seat; But there is neither East nor West, Border nor Breed, nor Birth, when two strong men stand face to face, though they come from the end of the earth. (R. Kipling, The Ballad of East and West). Ook de goede Homerus slaapt wel eens (vergissen is menselijk). Dit zegt men gewoonlijk ter vergoelijking van een fout. Het is de verkeerde aanhaling van deze regel: Indignor, quandoque bonus dormitat Homerus. Ik erger mij, telkens als de goede Homerus soest. (Horatius, Ars Poëtica, 359) Indignor wordt verzwegen en quandoque verkeerdelijk vertaald door soms. De onjuiste aanhaling verandert dus een verwijt in een vergoelijking.
Charivarius, Is dat goed Nederlands?
97 Habent sua fata libelli (de boeken hebben hun lot). Dit is beuzelpraat. Het is een brok van deze regel: Pro captu lectoris habent sua fata libelli. Het lot der boeken hangt van 's lezers opvatting af. (Terentianus, De literis, etc. Inleiding) ‘De een zal mijn boek te uitvoerig vinden, de ander te beknopt, een derde niet duidelijk genoeg: het lot der boeken, enz.’ De verminking maakt van een pittige gedachte (de lezer maakt het boek) een waarheid als een koe. Van de doden niets dan goeds (verzwijg de fouten der doden). Dit is dwaasheid. Het oorspronkelijke luidt: De mortuis nil nisi bene. (Diogenes Laërtius I, 3) Het betekent dat men over de doden alleen waardig en welwillend mag spreken. N.B. Wordt deze zin in het Latijn aangehaald, dan bevat hij veelal de fout mortibus. Mors (mortibus) is de dood; mortuus (mortuis) is de dode. Risum teneatis, amici! De gewone vertaling, ironisch bedoeld: ‘Lacht niet, mijne Heren!’ is naar vorm en inhoud onjuist. Teneatis is geen imperatief (tenete), maar subjunctief. Horatius, de noodzakelijkheid van eenheid in een kunstwerk besprekende, zegt ongeveer: ‘Als een schilder u zijn schilderij toonde - een mensenhoofd op een paardenek, waaronder allerlei ledematen, een mooie vrouw eindigende in een lelijke vis, zoudt gij dan uw lachen kunnen houden, vrienden? (Ars poetica, 5). Homo sum: humani nihil a me alienum puto (ik ben maar een feilbaar mens: geen menselijke zwakheid is mij vreemd). Dit klinkt als een plechtige zin voor een ernstige gedachte. Maar het oorspronkelijke is heel wat luchtiger. Het is een nuchtere zin uit Terentius' blijspel Heautonti-
Charivarius, Is dat goed Nederlands?
98 morumenos (I, I, 25). De zelfkastijder zwoegt in zijn tuin en een buurman vraagt verklaring. ‘Wat gaat jou dat an?’ zegt de eerste ... Hebt ghy behalleven uw' eyge dingen dan Segh, Chreme, soo veel tijds? dat met een ander man Sijn saeck ghy u bemoeyt, die u geensins kan raecken? De buurman: Ick ben een Mensche, en de menschelijcke saecken Die oordeel ick my oock ten deelen aen te gaen. (Buysero, Selfs-queller) ‘Ik ben mens en ik vind dat al wat den mens raakt, ook mij aangaat.’ (Antwoord op het verwijt van bemoeizucht).
B Le style c'est (tout) l'homme. Dit is een verbastering van le style est l'homme même. Les connaissances, les faits et les découvertes s'enlèvent aisément, se transportent et gagnent même à être mis en oeuvre par des mains plus habiles. Ces choses sont hors de l'homme; le style est l'homme même. (G.L.L. Buffon, Discours sur le style) De sterke tegenstelling hors de l'homme - l'homme même is in de verminkte aanhaling geheel teloor gegaan. C'est le ton qui fait la musique. Dit betekent: de wijze van spreken toont de bedoeling van den spreker. Maar la musique is te algemeen; met die zin doelt men op een bepaalde bewering. Juister is de in Frankrijk gebruikelijke vorm: C'est le ton qui fait la chanson. C'est le premier pas qui coûte. Dit beantwoordt aan het Nederlandse ‘alle begin is moeilijk’. Maar het oorspronkelijke is scherper gesteld: Il n'y a que le premier pas qui coûte. (Mad. Du Deffand) Alleen in deze vorm is de moeilijkheid der verdere stappen nadrukkelijk uitgesloten. La critique est aisée mais l'art est difficile.
Charivarius, Is dat goed Nederlands?
99 La critique est aisée et l'art est difficile. (P.N. Destouches, Le glorieux II, 6) Deze schijnbaar geringe wijziging maakt van een poëtische regel een prozaïsch bericht. There's method in his madness (hij doet dwaas, maar consequent). Though this be madness, yet there is method in 't. (W. Shakespeare, Hamlet II, 2) It slaat waarschijnlijk op this: Hamlet's woorden. Ab uno disce omnes (beoordeel naar dit ene staaltje al het overige). Deze vertaling is onjuist: omnes is mannelijk meervoud en kan niet alles betekenen. Het oorspronkelijke luidt: Crimine ab uno disce omnes. (Vergilius, Aeneïs II, 65) Leer allen kennen door één misdaad, die van een hunner.
C Ende desespereert niet. Dispereert niet, ontsiet uwe vijanden niet, daer en is ter werelt niet dat ons kan hinderen. (Jan Pieterszoon Coen, Brief aan Bewindhebberen der Oost-Indische Compagnie, 29 September 1618) Der Mohr hat seine Schuldigkeit getan. Der Mohr hat seine Arbeit getan. (F. von Schiller, Die Verschwörung des Fiesko zu Genua III, 4) Das ist der Fluch der bösen Tat, dass sie stets Böses muss gebären. Das eben ist der Fluch der bösen Tat, dass sie, fortzeugend, immer Böses muss gebären. (F. von Schiller, Die Piccolomini V, 1) Wenn du zum Weibe gehst, vergiss die Peitsche nicht. Du gehst zu Frauen? Vergiss die Peitsche nicht! (F. Nietzsche, Also sprach Zarathustra I: Von alten und jungen Weiblein) Mein Liebchen was willst du noch mehr? Du hast Diamanten und Perlen, Und hast die schönsten Augen Hast alles, was Menschenbegehr, Mein Liebchen, was willst du mehr?
Charivarius, Is dat goed Nederlands?
(H. Heine, Buch der Lieder I)
Charivarius, Is dat goed Nederlands?
100 Langen und bangen in schwebender Pein. Langen und Bangen in schwebender pein (J.W. v. Goethe, Egmont III, 2) Il y a des accommodements avec le ciel. Le ciel défend, de vrai, certains contentements; Mais on trouve avec lui des accommodements. (Molière, Le Tartuffe IV, 5) Plus que ça change, plus c'est la même chose. Plus ça change, plus c'est la même chose. (A. Kaar, Voyage autour de mon jardin, 55). Du choc des opinions jaillit la vérité. Du choc des sentiments et des opinions La vérité jaillit et s'échappe en rayons. (C.P. Colardeau, Nuits d'Young) C'est la vérité qui blesse. Il n'y a que la vérité qui offense. (L. Martel, Proverbes français) l'Embarras de choix l'Embarras du choix C'est ainsi qu'on écrit l'histoire. Et voilà justement comme on écrit l'histoire. (Voltaire, Charlot, I, 7) What is a name? What's in a name? That which we call a rose, by any other name would smell as sweet. (W. Shakespeare, Romeo and Juliet II, 2) There's something rotten. Something is rotten in the state of Denmark. (W. Shakespeare, Hamlet, Prince of Denmark I, 4) The man on the street, the right man on the right place The man in the street, the right man in the right place Multa, non multum (van alles wat, maar niet veel zaaks)
Charivarius, Is dat goed Nederlands?
Ajunt enim multum legendum esse, non multa. Men zegt namelijk dat ge intensief moet lezen, niet vele geschriften. (Plinius Minor, Epistolae VII, IX, 16) Ridendo dicere verum Quamquam ridentem dicere verum quid vetat? Maar wat let me schertsend de waarheid te zeggen? (Horatius, Sat. I, I, 24)
Charivarius, Is dat goed Nederlands?
101
Aanhangsel De stijl De stijl vertoont de vorm van 's mensen ganse geest; Die vindt men telkens weer, in wát men van hem leest. De woorden op zich zelf zijn algemeen bezit; Het komt er maar op aan, hoe zet ge z' in 't gelid? Dit doet gij naar uw aard, naar uw persoonlijkheid, En zo verraadt uw stijl wat soort van mens gij zijt: Eenvoudig of gemaakt, bijzonder of banaal, Scherpzinnig of verward, gewoon of geniaal; En slechte stijl is, als men 't euvel goed beschouwt, Volstrekt geen zaak van taal. 't Is een karakterfout. De meesten geven enkel hun gedachten niet Omdat hun geest te weinig stof tot schrijven biedt. Zij redeneren zo: als 'k zeilde zonder vlag, Dan kwam er wel iets heel onnozels voor den dag. Toch kan een eerlijk stuk, uit een eenvoudig brein, Voor een beperkte kring zeer lezenswaardig zijn, Indien de schrijver zich beheerst, en steeds bedenkt Dat weidse woordenkeus de stijl geen schoonheid schenkt. Dit is 't voornaamste waar uw stuk mee valt of staat: Niet wat gij schrijft, maar wat gij ongeschreven laat. Een eerlijk steller zorgt dat hij natuurlijk blijft En zijn gedachte scherp en duidlijk nederschrijft. Zijn termen zijn correct, zijn zinnen vlot en kort, Zodat zijn opstel boeit, en grif begrepen wordt. Zo'n zin, zes regels lang, loopt vast en zeker mis, Daar de scribent aan 't eind 't begin vergeten is. 't Is enkelvoud aan 't slot, en meervoud in 't begin,
Charivarius, Is dat goed Nederlands?
102 't Is actief voor en na, en passief middenin. Richt uw gedachtengang, volg steeds de rechte lijn, En laat in 's hemelsnaam uw zin geen lintworm zijn. Maar wat doet menigmaal zo'n meester impotent? Hij fabriceert de zwaarste zinnen zonder end, Bakt mooie, lange, nieuwe woorden bij de vleet, En stuurt zijn kind op straat, geschilderd en verkleed. Hij vlecht de frazen om zijn mager denkbeeld heen; Nu staat hij op zijn hoofd, dan op zijn grote teen, Opdat de lezer zucht', wat meestal ook geschiedt: ‘Het zal wel prachtig zijn, want ik begrijp het niet.’ De stijl is 't silhouet van wat de hersens zijn, En duisterheid van stijl verraadt een duister brein. Wie zich tot stelen van een anders stijl verlaagt Is als de man op straat, die mom en masker draagt, Een masker, schoon in schijn, in wezen vals en voos: Ik griezel! 't Leek te leven - bah! 't is levenloos. Veel liever zie ik 't lelijkst menselijk gezicht, Want daaruit straalt tenminste 't echte levenslicht. Een pover journalist, tot schrijven slecht in staat, Steelt van zijn ambtgenoot, en leeft van plagiaat. Een slechte schrijver dwingt, verwringt zijn eigen stijl, En tracht zijn taal te duwen naar een hoger peil. 't Zijn fratsen die hij in zijn kunstprodukt verkoopt, En 't is of elke zin van 't stuk op stelten loopt. Gemeenplaats volgt gemeenplaats, stoplap mode-woord; Zo hotst zijn hobbelpaard. En hij pent lustig voort. En vraag maar niet wat al die fraaiigheid beduidt: 't Is bergenbarenswee - een muisje komt er uit.
Charivarius, Is dat goed Nederlands?
103 Hoe moeilijk het ook schijnt, er is maar weinig aan Om zo te schrijven dat geen mens je kan verstaan; 't Is heel wat lastiger, eenvoudig, kort en klaar Te schrijven over iets dat duister lijkt en zwaar. Als gij zwaarwichtig schrijft, verdient gij het verwijt Dat gij diepzinniger wilt schijnen dan gij zijt. Ziehier de wet der letterkundige moraal: Zeg ongewone dingen in gewone taal. Is deze zin er niet een sprekend voorbeeld van Hoe men iets van gewicht eenvoudig zeggen kan? De meeste schrijvers keren deze regel om; Dat is niet slechts onjuist, 't is daarenboven dom: Wie zich de schijn van kennis en geleerdheid geeft Schept een vermoeden dat hij bitter weinig heeft. Want schijn beduidt gemis. Dit geldt op elk gebied: Wat iemand affecteert, bezit hij zeker niet. Vermijd ook slordigheid. Want wie iets slordig zegt Toont dat hij aan zijn denkbeeld weinig waarde hecht. De zelfbewuste denker kiest gekuiste taal; Zo legt men kostbre vrùchten op kristallen schaal. En in besprekingen van letterkundig werk Treft slordigheid van stijl natuurlijk dubbel sterk: Wat is een recensent die zich er niet voor hoedt? Een rechter op de zitting in zijn ondergoed. Hetzij g' een schetsje schrijft, of een beschouwing schept, Vooreerst moet vaststaan dat gij iets te zeggen hebt. Hoe simpel lijkt dit woord, en hoeveel houdt het in! Het zij van al uw schrijven basis en begin. Wat heb ik vaak produkten onder 't oog gehad Waarbij ik uitriep: man, schei uit! Je schrijft maar wat.
Charivarius, Is dat goed Nederlands?
104 Wees zuinig op uw inkt, en schrijf alleen maar zo, Dat gij kunt zeggen, met de woorden van Boileau: ‘Ma pensée au grand jout partout s'offre et s'expose, Et mon vers, bien ou mal, dit toujours quelque chose.’ Wie schrijvend al zijn aandacht aan zichzelven wijdt Staat schuldig aan de fout der subjectiviteit. Ik neem nu aan dat gij uw onderwerp beheerst; Maar dan begint het zware werk van 't schrijven eerst. Gij wordt allicht verward, te duister of te hoog; Houd geen alleenspraak, schrijver; geef een dialoog, Die des te helderder moet zijn in ieder woord, Omdat gij nooit de vragen van den lezer hoort. Een objectief geschrift is als een schilderij: Des schrijvers denkbeeld pakt direct, en blijft u bij; Een subjectief produkt - een vetvlek op een muur: Als ik er lang op kijk, ontdek ik een figuur. Geef maklijk weer wat gij met moeite hebt gedacht; Ook voor ideeën geldt de wet der zwaartekracht: Gezwinder gaan gedachten, die als dingen zijn, Van hersens naar papier, dan van papier naar brein. Een zeer gewone fout, die gij vermijden moet, Is de breedsprakigheid, de woordenovervloed. Voorzichtig! Spaar des lezers tijd en zijn geduld; Draag zorg dat gij zijn hoofd met goede waar vervult. 't Is beter dat iets nodigs ongeschreven blijft Dan dat gij iets te veel, iets overbodigs schrijft. (In deze zin komt ook iets overbodigs voor, Maar dit is poëzie; dan kan 't er nog mee door.) Te veel is op het punt van stijl mijn grootste grief: Het adjectief - de vijand van het substantief!
Charivarius, Is dat goed Nederlands?
105 Begrijpt gij dit, of vindt gij 't ijdel woordenspel? Voltaire zei het, en Voltaire wist het wel. Schreef niet Hesiodus, de wijze Griekse bard: Een half is meer dan een, en minder dan een kwart? De lezer heeft ook op wat eigen arbeid recht; 't Geheim van saai te zijn is dat men alles zegt. Veel wijsheid, weinig woorden, kenmerkt het genie; De waarheid is het mooiste zonder draperie. Uw schip gaat naar de grond als gij 't te zwaar bevracht; Schrijf nooit iets dat de lezer zelf wel had bedacht. Wie in de rede valt, kent zijn manieren niet; Dit geldt natuurlijk evengoed op stijlgebied; Een schrijver die zijn stuk met haakjes overlaadt Interrompeert zichzelf, een even ernstig kwaad. Hij perst zijn tussenzinnen in een tussenzin, En dan nog weer een tussenzin daar tussen in, Zoals die tafeltjes, geschoven in elkaar. De arme lezer, met de handen in het haar, Zegt onder de lectuur aan 't einde van zo'n zin: Het slot begrijp ik, maar hoe was ook weer 't begin? Zo wijkt het hersenwerk naar de verkeerde kant, Want het geheugen zwoegt, in plaats van het verstand. Wie telkens zinnen - 'k voeg een voorbeeld, dat de leer, Die 'k schrijvers, welken wellicht, wat ik hier beweer, Hetgeen in dit gedicht, waarin 'k de stijl, waarvan 't Succes, waarop men hoopt met opstel of roman, Afhanklijk is, bespreek, behoort als kroon op 't werk, Niet duidlijk is, wil prenten in de geest, versterk', Bij mijn beknopt betoog - in andre zinnen ploft, Is lui of nonchalant en altijd onbeschoft.
Charivarius, Is dat goed Nederlands?
106 Schrijf dus eenvoudig. Maar - schrijf niet zoals gij spreekt; Ook dat is affectatie, die zich altijd wreekt. Wij praten zorgeloos; wie spreekt er zonder feil? Gij komt gekleed op straat, verzorgd zij ook uw stijl. De woorden die men heden vaak gedrukt ziet staan Doen ieder man van smaak hoogst onaesthetisch aan. Behandel lichte stof niet statig of geleerd, Wees luchtig op zijn tijd, maar blijf gedistingeerd. De hinderlijkste vorm van imbeciliteit Is 't pronken met een andermans oorspronklijkheid. 't Is de gemeenplaats. Schuw, verfoei die als de pest: ‘'t Ontstellende bericht,’ ‘het teken,’ - en de rest. Plaats nooit een pittig woord dat in de mode is, Dan onderscheidt gij u, en houdt g' uw opstel fris. De eerste die zo'n term (zijn vinding!) schreef, was groot, De tweede was een dief, de derde 'n idioot. Gij geeft uw gast, als gij die muffe fout begaat, In plaats van een sigaar een peukje, van de straat. Hoe weinig werk ontstaat uit 's schrijvers intellect, Gelijk een huis gemaakt wordt door den architect, Die eerst zijn ganse plan zorgvuldig overdenkt En aan elk onderdeel zijn volle aandacht schenkt. De meesten stellen niet; zij spelen domino: De hand grijpt naar een steen; die zetten zij maar zó. Met veler werk wordt nog fantastischer geknoeid: 't Ontstaat zo ongeveer als een koraalbank groeit. Weer andren stormen voort, gelijk een dolle koe, In tomeloze vaart - en Joost weet waar naar toe. Wij leven in een wilde, schreeuwerige tijd; Is 't wonder dat de stijl daar droevig onder lijdt?
Charivarius, Is dat goed Nederlands?
107
Register Aandringen . bl. 26 Aangelegd ...... 57 Aangestelden .... 57 Aangewezen ..... 57 Aanmerking ..... 45 Aanpassen ...... 57 Aanrechten ...... 30 Aanrichten ...... 30 Aarzelen ........ 57 Aansluiting ... 26, 80 Aanstoten ....... 55 Aantal .......... 22 Aantekenen ...... 35 Aantijgen ....... 25 Aanvechtbaar 57, 68 Aanvoelen ... 35, 57 Abonnent ....... 71 Absces ......... 71 Accuratesse ...... 00 Achternazetten ... 00 Afdekken ....... 57 Afgestemd ....... 57 Afgeven ......... 58 Afgezwakt ....... 57 Afglans ......... 57 Aflasten ........ 35 Afspelen ..... 35, 57 Afschieten ...... 57 Afstemmen ...... 57 Afstoten ........ 57 Afwerpen .... 45, 57 Afwezig ........ 61 Afzienbaar .... 60, 79 Aggressie ....... 71 Akte ........... 69 Alarmeren ...... 61 Aller ............ 45 Allerlei .......... 15 Als ...... 22, 35, 42 Als regel ....... 61 Amice ....... 72, 98 Ander(s) ........ 35 Antwoord ...... 26 Arrestant ....... 71 Aubade ......... 70
Charivarius, Is dat goed Nederlands?
Band ........... 57 Basis ............ 22 Beachtenswaardig 57 Bedenken ....... 67 Bederven ....... 24 Bedoeld ........ 36 Beduidend ...... 57 Beëindigen ...... 36 Begaving ....... 55 Begeestering .... 57 Begroeten ....... 57 Begrijpen ........ 43 Behalve ......... 30 Behoort ........ 43 Behoren ........ 26 Behoudens ...... 30 Beide ........... 12 Beider .......... 45 Bekennen ....... 30 Belanghebbende . 30 Beleefd .......... 46 Belerend ........ 57 Beletten ........ 28 Belevenissen ..... 57 Beluisteren ...... 36 Bemeesteren ..... 57 Bemerken ....... 55 Bemerking ...... 55 Benutten ........ 57 Benijden ........ 24 Beoefenen ....... 32 Besluiten ........ 23 Bestaan ...... 27, 46 Bestek ......... 70 Beter kunnen ... 64 Betoog ......... 30 Betrachten ..... 5, 55 Betreffende ...... 57 Bevelen ......... 24 Bidden ......... 25 Bijou .......... 72 Billijk .......... 57 Bloeden ........ 31 Bloeien ......... 31 Blijkbaar ....... 31 Boeken ...... 46, 62 Bombarderen .... 75 Bot vieren ...... 25 Brengen ........ 57
Charivarius, Is dat goed Nederlands?
Briefpapier ...... 57 Brouwen ........ 25 Bureelist ........ 71 Bij dezen ........ 27 Bij monde ....... 43
Charivarius, Is dat goed Nederlands?
108 Bijna ........ 50, 63 Bij voorbaat .... 47 Carrousel ....... 72 Catheter ........ 75 Climax ......... 70 Comfort ......... 74 Complement .... 75 Concerteren ..... 76 Consumptie ...... 70 Crisis ........... 21 Cyclamen ........ 71 Daadkracht .... 57 Daadwerkelijk .. 35 Daadzaak ........ 57 Da-ag ........... 48 Dank ..... 37, 43, 47 Dan ............ 35 Dan wel ........ 36 De algemeen .... 44 Debitant ........ 74 Debutant ....... 75 Deelname ....... 61 Deferentie ...... 75 Derby .......... 74 Dergelijke ...... 44 Derven ......... 24 Desperaat ....... 75 Destijds ........ 31 Dezen .......... 27 Dienovereenkomstig ........... 87 Diens .......... 37 Diensvolgens ... 87 Differentie ....... 75 Dilemma ........ 72 Dimmen ........ 62 Discussieren ..... 76 Disparaat ....... 75 Dissertatie ...... 75 Distanciëren ..... 76 Doel ........ 22, 37 Donderstorm .... 62 Doordat ........ 34 Doorgeven ..... 37 Doornemen ...... 55 Doorslaggevend 17, 57 Doorvoeren ..... 57 Doelbewust ...... 34
Charivarius, Is dat goed Nederlands?
Doelloos ........ 37 Doelstelling ..... 37 Doorkruisen .... 57 Doorsnee ........ 57 Draagwijdte ..... 57 Dreiging ........ 57 Duizend ...... 22, 88 Durabel ........ 70 Durend ......... 57 Duur ..... 37, 67, 70 Dwarsdrijven ... 25 Economie ...... 72 Eczeem ......... 72 Eenakter ........ 70 Een -e ......... 66 Eenmaal ........ 59 Eerste ....... 44, 63 Eerstens ......... 58 Eerst recht niet .. 58 Eigendommelijk .. 57 Eigenwaarde .... 43 Elimineren ...... 75 Email .......... 72 En ....... 22, 48, 79 Enigste ......... 15 Enigszins ....... 87 Erkennen ....... 30 Ernstig nemen .. 62 Erven ........... 24 Evenmin ........ 28 Financieel ...... 72 Folder .......... 70 Formaat ........ 58 Gaat om ....... 42 Garage ......... 70 Gebelgd ......... 25 Gedood worden . 62 Geen ........... 27 Geestdriftig ...... 71 Geëigend ....... 58 Gelding ........ 58 Genegen ........ 31 Gemarineerd .... 71 Gemeenzaam .... 56 Gemis .......... 26 Geschikt ........ 57 Gestold ......... 25 Gevaarte ........ 21 Geven .......... 58
Charivarius, Is dat goed Nederlands?
Gewaagd ....... 38 Gezouten ........ 25 Glanzend ....... 57 Glimp .......... 65 Grootmacht ..... 57 Grotesk ........ 70 Gymnasium .. 21, 73 Handel ........ 62 Handelen ....... 59 Hangar ......... 70 Handgeknoopt .. 34 Handomdraaien .. 58 Hanteren ....... 62 Happy ending ... 73 Heel(s)huids .... 87 Heenwijzen ..... 58 Heer ........... 15 Heilgymnastiek .. 57 Helaas .......... 49 Helft ........... 43 Hen, hun ....... 38 Herbergen ...... 25 Herdenken ...... 31 Hippisch ........ 72 Hoeden ......... 28 Honderd ..... 22, 88
Charivarius, Is dat goed Nederlands?
109 Hoofdletter .. 67, 92 Hoog .......... 59 Hoogte ......... 26 Hoorspel ........ 70 Hopelijk ........ 58 Hospitaal ........ 63 Houden ........ 25 Houwen ........ 25 Huis ........... 59 Huisnummer ..... 66 Iets, iemand . 38, 68 Illumineren ..... 75 Impresario ....... 72 Indertijd ........ 31 Indringend ...... 57 Inengen ..... 54, 58 Ingaand ........ 57 Ingesteld ........ 59 Inhalen ......... 57 Inrichten ..... 30, 79 Insperren .... 58, 61 Instelling ....... 57 Instantie ........ 71 Instigatie ....... 75 Instijgen ........ 58 Intact .......... 72 Integrerend ..... 75 Interesse ..... 58, 76 Intrigerend ...... 75 Introducé ....... 76 Investering ...... 69 Inzetten ..... 61, 82 Inziens ......... 45 Is te ........... 60 Jagen ........... 24 Je .............. 48 Justitioneel ...... 76 Katheder ....... 75 Keelkop ........ 58 Kennen ......... 31 -ker ............ 59 Kerven ......... 24 Klemtoon ....... 74 Kloven ......... 25 Kluiven ........ 25 Koopvaardijer ... 38 Koptelefoon ..... 58
Charivarius, Is dat goed Nederlands?
Krachtwagen .... 58 Kunnen ..... 12, 31 Kwark ......... 58 Kijk uit ........ 62 Lamleggen ..... 58 Lans ........... 45 Lastauto ........ 58 Laten ........... 38 Latent .......... 10 Latijn ....... 32, 67 Leven ........... 62 Leveren ........ 26 Lidwoord ...... 44 Liefdesbrief ..... 58 Liggen ......... 59 Lopen .......... 24 -loos ........... 32 Lot ............ 44 Loyaal .......... 75 Lusten .......... 46 Luxueus ..... 71, 72 Luxurieus ....... 71 Maar dan ook . 47 Maar ja ......... 47 Maatgevend .. 17, 58 Materiaal ....... 75 Materiëel ....... 75 -matig .......... 60 Meemaken .... 58, 79 Meer, meest ..... 65 Meerdere ....... 57 Meevallen ....... 80 Men ............ 68 Menen .......... 47 Menigte ........ 22 Mentaliteit ....... 38 Metten ......... 44 Middels ......... 58 Minder ...... 47, 62 Minst .......... 29 Minstens ....... 32 Minzaam ........ 46 Miscrediet ...... 72 Missen ......... 67 Mits ............ 28 Muisstil ......... 58 Munitie ......... 72 Museum ........ 21 Moduleren ...... 75
Charivarius, Is dat goed Nederlands?
Moeizaam ....... 38 Mogen ...... 12, 25 Momenteel ...... 60 Naar voren ..... 79 Naast ........... 79 Nabuurland ...... 58 -name .......... 60 Naslagwerk ..... 58 Naturaliseren .... 75 Nauwelijks ...... 63 Nazetten ........ 25 Nazitten ........ 25 Nederlaten ...... 56 Nemen ...... 62, 67 Neven- ......... 59 Neutraliseren .... 75 Niet ......... 29, 49 Noch ........... 28 Noodgedwongen . 35 Notitie ......... 45 Nul ............. 43 Obsessie ....... 72 Oefenen ........ 32 Ogenschouw ..... 45 Om ............. 38 Om- ........... 60 Oma ............ 47
Charivarius, Is dat goed Nederlands?
110 Omdat ......... 34 Omgeving ...... 57 Omslag ......... 57 Omstreden ...... 58 Onaanvechtbaar . 69 Onbedingd ...... 58 Onbestemd ...... 69 Onderschatten ... 45 Onderstrepen .... 68 Ongewenst ...... 40 Onmeedogenloos 29 Onmiddellijk .... 87 Onomwonden ... 58 Ontheffen ...... 27 Ontnemen ...... 56 Ontslaan ....... 27 Ontoelaatbaar ... 39 Ontvouwen ...... 25 Ontwaarding .... 58 Onverbindelijk .. 58 Onverwoestbaar . 40 Onwelgevallig ... 40 Onwenselijk .... 40 Oog ......... 43, 80 Ook ......... 49, 79 Opademen ....... 58 Opbaren ........ 58 Opensluiten ..... 11 Opera .......... 74 Opgaaf .......... 56 Opleiden ........ 26 Opletten ........ 32 Opmerken ...... 32 Opwaken ........ 59 Oppassen ........ 32 Oprecht ......... 47 Opvallen ........ 79 Opvoering ...... 69 Opvolgen ...... 24 Opvorderen ..... 57 Op zich ........ 59 Oriënteren ....... 79 Overal .......... 50 Overbieden ..... 58 Overlappen ..... 62 Overleggen ..... 22 Overschatten .... 45
Charivarius, Is dat goed Nederlands?
Overvloedig ..... 62 Overwijzen ..... 58 Paar ........... 22 Pappie .......... 47 Per ............. 26 Per se .......... 73 Persoonlijk ...... 12 Piloot .......... 71 Plaats vinden .... 76 Plegen ....... 23, 76 Pogrom ........ 75 Polikliniek ....... 72 Politioneel ...... 76 Popelen ......... 44 Praktisch .... 63, 78 Profil ........... 73 Prominent ...... 63 Propaganderen .. 72 Prospectus .... 21, 73 Pijpen .......... 43 Raad ........... 46 Raam ........... 57 Raden .......... 24 Rails ........... 21 Rauwelings ..... 33 Rauwelijks ...... 33 Realiseren ....... 62 Rechterlijk ...... 33 Rechtzetten ..... 62 Record .......... 74 Reëel ........... 59 Referentie ....... 75 Regel ........... 62 Regelmatig ... 33, 60 Rein ........... 57 Remunereren .... 75 Reverentie ...... 75 Richten ........ 27 Richtlijn ........ 57 Riem ........... 42 Rol ............ 78 Rond ........ 25, 57 Rondom ........ 25 Roofmoord ..... 58 Rustiek ......... 71 Saneren ......... 76 Schade ......... 21 Scheppen ....... 23 Schrikken ....... 23
Charivarius, Is dat goed Nederlands?
Schuilen ........ 24 Schijnbaar ...... 31 Schijnwerper ..... 58 -se .............. 59 Sekse ........... 75 Sekte ........... 75 Simplistisch ...... 39 Simuleren ...... 75 Slagroom ..... 34, 54 Soepel .......... 39 Sommiteit ....... 75 Soort .......... 15 Soort .......... 26 Specimen .... 21, 73 Spitsuren ....... 58 Splijtzwam ...... 86 Spontaan ....... 71 Springstof ...... 58 Staf ............. 45 Stagnatie ........ 75 Stamppot ....... 34 Stap ............ 62 Stemmen ....... 59 Stimuleren ...... 75 Stofzuigen ...... 25 Stollen ......... 25 Stomer ......... 62
Charivarius, Is dat goed Nederlands?
111 Stommiteit ...... 75 Stoofsla ......... 34 Stoten .......... 24 Straat .......... 56 Studeren ........ 59 Stijven ......... 23 Suggestie ....... 62 Symptoom ...... 72 Tachtiger ...... 59 Tante Betje ..... 49 Te, ten 14, 27, 66, 87 Tendens ......... 58 Tenzij .......... 28 Termijn ......... 46 Terug ........ 39, 59 Terugbrengen .... 67 Terugkomen .... 45 Terugwijzen ..... 58 Terwijl .......... 39 Testen .......... 62 Theepot ........ 62 Toekomst ....... 62 Toeslag ......... 58 Toespitsen ....... 58 Tonen .......... 33 Toonaangevend .. 17 Tot ...... 26, 27, 44 Trachten ........ 50 Trits ........... 39 Twijfelen ....... 33 Tijgen .......... 25 U ....... 25, 45, 61 Uitbouw ....... 58 Uiteindelijk ..... 10 Uitgerekend ..... 56 Uithollen ....... 57 Uitnutten ........ 58 Uitoefenen ...... 32 Uitproberen ..... 58 Uitputtend ...... 62 Uitvallen ........ 57 Uitvinden ..... 5, 62 Uitschakelen . 46, 79 Uitscheiden ..... 25 Uitstellen ....... 57 Uitstijgen ....... 58 Uitvallen ........ 57
Charivarius, Is dat goed Nederlands?
Uitvinden .... 5, 62 Uitvlucht ....... 57 Uitzichtsloos .... 58 Uitzien ......... 63 Uitzoeken ....... 40 Uitzonderingen .. 15 Uur ............ 22 Vanaf .......... 26 Vandaagdendag .. 69 Van een ........ 68 Valt te ......... 40 Vanuit .......... 26 Vanzelfsprekend .. 17 Vaststellen ....... 57 Veiligstelling .... 58 Verafgoden ..... 25 Verantwoordelijkheid ........... 33 Verantwoording . 33 Verband ........ 80 Verbaliseerd ..... 71 Verbannen ...... 24 Verbergen ...... 25 Verbieden ....... 28 Verbolgen ...... 25 Verbrengen ..... 58 Verdwijnend .... 59 Vergassen ....... 40 Vergeten ........ 24 Verhinderen ..... 28 Verhouding .. 54, 56 Verkapt ........ 57 Verkieslijk ...... 15 Verliefd ........ 26 Vermeien ...... 33 Vermits ......... 28 Vermogen ...... 25 Vermijden ...... 33 Vernalatigen .... 58 Vernissen ....... 25 Verplegen ....... 56 Verplichtend .... 17 Verschrikken .... 23 Vertonen ....... 33 Vertoog ........ 30 Vervoeging ..... 59 Vieren ...... 25, 31 Vliegenier ....... 41 Volgen .......... 24 Vonnissen ...... 24
Charivarius, Is dat goed Nederlands?
Voor ........ 39, 81 Vooraanstaand ... 41 Voorbaat ....... 47 Voorbedacht .... 58 Voorbijgaan .... 26 Voordehandliggend .......... 17 Voorgaan ....... 57 Voorkomen ..... 28 Voorliggend .... 58 Voor mekaar ... 47 Voorradig ...... 58 Voorwerpen ..... 57 Voorzien ....... 26 Vordering ...... 57 Vouwblad ....... 70 Vouwen ......... 25 Vroeger ........ 62 Vruchten ....... 45 Vrijwel ......... 78 Waar ........... 41 Waaien .......... 24 Waardiging ..... 58 Waarloos ....... 33 Waarom ......... 34 Wasfiguur ....... 62
Charivarius, Is dat goed Nederlands?
112 Wassen ......... 23 Wat ............ 41 Wederzijds ...... 41 Wegomlegging .. 58 Weifelen ........ 33 Weinig ......... 28 Welgemeend .... 47 Welhaast ....... 41 Welstaanshalve .. 41 Werven ......... 24 Weten ....... 37, 47 Wetten ......... 44 Weven ......... 24 Willen ......... 47 Woonkamer ..... 63 Woord ......... 43 Wreken ......... 24 Wuiven ......... 24 Wijten .......... 24 Wijzen ...... 57, 79 Zekering ....... 58 Zelf ............ 41 Zelfbehoud ..... 43 Zich 25, 43, 46, 59, 68 Zodoende ....... 17 Zonder meer .... 59 Zowel .......... 22 Zuigen ......... 25 Zwelgen ........ 24 Zwellen ........ 24 Zweren ........ 23 Zwerven ........ 24
Charivarius, Is dat goed Nederlands?