143 33 22MB
Polish Pages [337]
866509
Maria Barbasiewicz
Dobre maniery w przedwojennej Polsce Savoir-vivre | Zasady | Gafy
866509
866509
Maria Barbasiewicz
Dobre maniery w przedwojennej Polsce Savoir-vivre | Zasady | Gafy
W Y D A W N I C T W O
N A U K O W E
866509
P W N
Dyrektor Wydawniczy Monika Kalinowska Wydawca Danuta Borowsk a-Mostafa Projekt okładki i wnętrza Ryszard Bienert Redakcja Agnieszk a Betlejewsk a Korekta Elwir a Wyszyńsk a Korekta techniczna Maria Czek aj Produkcja Ewa Oszwałdowska Dział Ilustracji, Kartografii i Archiwum Elektronicznego Barbar a Chmielarsk a-Łoś, Elżbieta Moore Skład i łamanie Ryszard Bienert Druk i oprawa Druk arnia Skleniarz, Kr aków Copyright © by Wydawnictwo Naukowe PWN SA, Warszawa 2012 ISBN 978-83-01-16981-7
Wydawnictwo Naukowe PWN SA 02-676 Warszawa, ul. Postępu 18 www.pwn.pl
Partnerem wydania jest Narodowe Archiwum Cyfrowe www.nac.gov.pl Zdjęcie na okładce: mammuth/iStock Wszelkie prawa zastrzeżone. Reprodukowanie, kodowanie w urządzeniach przetwarzania danych, odtwarzanie w jakiejkolwiek formie oraz wykorzystywanie w wystąpieniach publicznych w całości lub w części tylko za wyłącznym zezwoleniem właściciela praw autorskich
866509
Wstęp – 7 „Grzeczność wszystkim należy, lecz każdemu inna” – 11 Wzorce zachowań – 29 Maniery wojskowe – sam szyk – 43 Co przystoi kobiecie – 79 Grzeczność kupiecka i nie tylko – 109 Klasyczna elegancja sfer ziemiańskich – 129 Za stołem – 147 W kawiarni, w lokalu i na balu – 183 Gafy, pojedynki, kłopoty – 219 Z konwenansem przez życie – 245 Dzieci i młodzież – 299 Bibliografia – 319 Spis ilustracji – 327
866509
866509
–
Wstęp k
866509
Wstęp
dobrego wychowania, formy towarzyskie, znajomość tych form”. Obszerniej zdefiniował to pojęcie współczesny autor, politolog i dyplomata Andrzej Wacław Bortnowski: „Wyrażenie savoir-vivre pochodzi z języka francuskiego i jest złożeniem dwóch czasowników w formie bezokolicznika. Savoir znaczy wiedzieć ( umieć ), a vivre to po prostu żyć. Stąd to wyrażenie można przetłumaczyć jako sztuka życia i rozumieć jako znajomość obyczajów oraz form towarzyskich, reguł grzeczności, umiejętność postępowania w życiu i radzenia sobie w różnych trudnych sytuacjach. Czyli savoir-vivre to ogłada, dobre
w konwenansach towarzyskich istnieje
spełnieniem prawdziwych reguł savoir-vivre'u, jednak i taki aspekt
Przybr anie maski ogłady nie jest idealnym
–
Czym jest savoir-vivre? W Słowniku wyrazów obcych opis jest krótki: „zasady
maniery, bon-ton, konwenans towarzyski, kindersztuba, znajomość obowiązujących zwyczajów, form towarzyskich i reguł grzeczności. Najlepiej zasady savoir-vivre’u charakteryzują takie określenia, jak: uśmiech, uprzejmość, życzliwość, punktualność, dyskrecja, lojalność, grzeczność”. Nie wygląda to jednak tak prosto, celnie zauważył bowiem W ładysław Kopaliński ( Savoir-vivre czasów „Dworzanina” ): „W czasach Łukasza Górnickiego, tak jak i najczęściej teraz, sądzono ludzi bardziej według obyczajów niż według moralności: świat chętniej przebaczał grzechy popełnione z gracją”.
Dobre maniery w przedwojennej Polsce.
866509
s 8
Savoir-vivre, zasady, gafy
Wstęp –
Dwudziestolecie międzywojenne, czyli lata 1918–1939, było w Polsce
okresem dynamicznych zmian w różnych dziedzinach życia – gospodarczych, cywilizacyjnych, społecznych. Te okoliczności miały wielki wpływ na obyczaje i ówczesne tempo unowocześniania się zasad savoir-vivre’u. Po 123 latach niewoli Polska odzyskała niepodległość. Nastąpiło to w wyniku wyjątkowo korzystnego splotu okoliczności politycznych, będących skutkiem I wojny światowej. Do odrodzenia niepodległej Rzeczypospolitej przyczyniły się po pierwsze załamanie pozycji mocarstw zaborczych – Rosji, Niemiec i Austrii, po drugie skuteczne działania wszystkich patriotycznych ugrupowań politycznych. Zniszczenia powojenne, zabiegi dyplomatyczne i walki z bronią w ręku o wytyczenie bezpiecznych granic nowego państwa, problemy wynikające z nierównomiernego rozwoju poszczególnych regionów i powszechne ubóstwo stawiały przed rządzącymi oraz obywatelami Drugiej Rzeczypospolitej ogrom zadań. Działo się dużo, szybko, było trudno, ale po raz pierwszy od ponad stulecia ludzie mieli świadomość, że wiele zależy od nich samych, bo są wreszcie u siebie. Tematem książki będą zasady savoir-vivre’u praktykowane w okresie międzywojennym na ziemiach polskich, w różnych regionach i środowiskach. Znajdą się tu także anegdoty oraz opisy gaf, wynikających zwykle z nieznajomości zachowań uznawanych za właściwe. Publikacja nie pretenduje do opracowania naukowego, lecz jest swobodną i subiektywną prezentacją wybranych tematów. Przyjrzymy się formom towarzyskim obowiązującym w różnych grupach społecznych i problemom ujawniającym się przy przekraczaniu barier społecznych. Zajrzymy do salonów, dworów ziemiańskich, a także do domów i miejsc pracy klasy średniej, środowiska wojskowych itp. Porozmawiamy o kulturze stołu oraz różnych zdarzeniach życiowych podlegających zasadom savoir-vivre’u od narodzin, poprzez zaręczyny, ślub, pogrzeb i żałobę. Tekst ubarwiają cytaty z pamiętników i wspomnień, literatury pięknej, ówczesnej prasy, a także opisy zachowań towarzyskich preferowane przez autorów poradników i kodeksów savoir-vivre’u. Ważną, strukturalnie istotną częścią publikacji są ilustracje.
866509
866509
i
„Grzeczność wszystkim należy, lecz każdemu inna” k 866509
Rozdział I – „Grzeczność wszystkim należy, lecz każdemu inna”
Zachowanie ludzi we wzajemnych kontaktach, w różnych sytuacjach życio-
wych regulują normy prawne, obyczajowe, moralne. Każda sfera społeczna ma przyswojony odmienny kanon owych norm, co wynika z tradycji historycznych, sytuacji majątkowej, stopnia wykształcenia i wielu innych czynników. Tę oczy wistość, wiadomą od dawna, opisał już Mickiewicz; oto „ważna Sędziego nauka o grzeczności” z I księgi Pana Tadeusza: Grzeczność nie jest nauką łatwą, ani małą. Nie łatwą, bo nie na tem kończy się, jak nogą Zręcznie wierzgnąć, z uśmiechem witać lada kogo; Bo taka grzeczność modna, zda mi się kupiecka, Ale nie staropolska, ani też szlachecka. Grzeczność wszystkim należy, lecz każdemu inna; Bo nie jest bez grzeczności i miłość dziecinna, I wzgląd męża dla żony przy ludziach, i pana Dla sług swoich, a w każdej jest pewna odmiana. Trzeba się długo uczyć, ażeby nie zbłądzić I każdemu powinną uczciwość wyrządzić. Pisząc o obowiązujących w dwudziestoleciu międzywojennym zwyczajach
towarzyskich, trzeba wyraźnie sygnalizować odmienność norm obowiązujących w różnych środowiskach czy grupach społecznych, w różnych regionach kraju, i w różnym czasie – gdyż jego upływ przekształcał kanon preferowanych zachowań. Ta ostatnia prawidłowość jest wyraźnie zauważalna, gdy porównuje się podręczniki savoir-vivre’u z początku XX wieku, np. z opracowanymi pod koniec lat trzydziestych Kodeksem towarzyskim autorstwa Konstancji Hojnackiej czy publikacjami Marii z Colonna Walewskich W ielopolskiej lub Marii Vauban i Michała Kurcewicza. We wstępach do prawie wszystkich poradników savoir-vivre’u, zarówno starszych, jak też późniejszych, autorzy podkreślają, że sposób przyzwoitego zachowania się w towarzystwie bywa najrozmaitszy, gdyż odpowiada rozmaitości stanowisk, wieku i płci. Według poradnika Zwyczaje towarzyskie (le savoir vivre) w ważniejszych okolicznościach życia przyjęte: „Nie jednako obowiązuje on wielką damę i osobę zajmującą podrzędną pozycję, młodzieńca i starca, kawalera i pannę. Co u jednych jest najwyższą znajomością świata,
Dobre maniery w przedwojennej Polsce.
866509
s 12
Savoir-vivre, zasady, gafy
u drugich byłoby tylko grubjaństwem i pospolitością. Pomnieć bowiem winniśmy, że savoir-vivre łączy i jednoczy zwyczaje światowe z grzecznością”. Autorką francuskiego pierwowzoru wspomnianych Zwyczajów towarzyskich była Louise Alquie de Rieupeyroux (1840–1901), a przetłumaczył je na polski, opracowywał i uzupełnił Zygmunt Sarnecki (1837–1922). Poradnik wydawany był wielokrotnie, czasem anonimowo, czasem – jak np. wydanie szóste z 1922 roku – pod nazwiskiem Z ygmunta Sarneckiego. Wśród polskich
w pobliżu mostu Kierbedzia, Warszawa, lipiec 1925 roku
Policjant przeprowadzający staruszkę i dzieci przez ulicę
„Pomnieć bowiem winniśmy, że savoir-vivre łączy i jednoczy zwyczaje światowe z grzecznością”. czytelników nieznane było nazwisko autorki, więc powszechnie mówiono o „poradniku Sarneckiego” (tak nazywał go również w swych pismach polemicznych Tadeusz Boy Żeleński). Na stronach tytułowych ówczesnych poradników dobrych manier często funkcjonował jedynie tytuł, nie istniała ochrona praw autorskich w naszym pojęciu, dokonywano samodzielnych uzupełnień i przeróbek pier wotnego tekstu. Zbier ając materiały do publikacji, zaglądałam do różnych poradników savoir-vivre’u, nie tylko tych z lat 1918–1939, lecz też napisanych na początku XX wieku, a nawet pod koniec wieku XIX. W dwudziestoleciu międzywojennym niektóre z tych starych poradników były wznawiane, gdyż nadal cieszyły się zainteresowaniem czytelników, mimo że polecane w nich zachowania wywoływały u ludzi bardziej obytych ironiczne komentarze. Książki te – jak się wydaje – trafiały przede wszystkim na prowincję, dokąd wszelkie nowinki docierały później. Tak było np. ze wspomnianym poradnikiem S arneckiego, który stał się bestsellerem i miał wiele wydań. Uważano niekiedy, że dobre maniery – tak oczywiste w wyższych sferach – są wrodzone. „Nader często zdarzyło nam się słyszeć, że przymiotów tych
s 13
866509
okolicznościach życia przyjęte”
„Zwyczaje towarzyskie (le savoir vivre) w ważniejszych
Okładk a szóstego wydania poradnika Zygmunta Sarneckiego
nabyć nie można, jeśli się ich nie otrzymało z góry intuicyjnie, dzięki najwyższej woli, lub jeśli nie znalazło się ich w herbowej kolebce”. Zygmunt Sarnecki ostro tej tezie zaprzecza: „Lepiej […] nie spuszczać się na Opatrzność i naturę, a skromnie i cicho nauczyć się przepisów, które gburów nawet zamieniają w przyzwoitych ludzi; zwłaszcza, że ani najlepsze w świecie serce, ani najzdrowszy rozsądek, nie nauczą nas, który róg wizytowego biletu należy złamać, dziękując za coś, a który zagiąć dla wyrażenia współczucia i żalu z powodu jakiegoś smutnego wypadku, jaki się przytrafił osobie, której składamy wizytę”. Szerzej prezentuje ten problem Konstancja Hojnacka, autorka Kodeksu towarzyskiego: „Czymże jest więc owo dobre wychowanie? Bo przecież sam fakt przyjścia na świat w środowisku, w którym od dziecka wpajane są jego zasady, nie stanowi o dobrym wychowaniu. Można obracać się bez zarzutu w najlepszym towarzystwie, prowadzić błyskotliwie salonową konwersację, poprawnie wymieniać ukłony, przepisowo składać wizyty, umieć pięknie jeść – a mimo to nie być w pełni dobrze wychowanym. Prawdziwie dobre wychowanie to nie szereg wyuczonych gestów codziennych, to nie bezduszna tresura, ale przede wszystkim na wskroś życzliwe ustosunkowanie
„świat ludzi dobrze wychowanych łatwo wybacza pewne niedociągnięcia towarzyskie pochodzące z niedoświadczenia, ale na sztuczne pokrywanie braków i pozę patrzy z nieufnością”. się do ludzi, wyrażające się w przestrzeganiu tego, aby nikt w naszej obecności, a zwłaszcza z naszego powodu, nie doznał przykrości”. Hojnacka namawia do uprzejmości, kultury serca i taktu (trzech cnót regulujących najmądrzej stosunki między ludźmi), a ostrzega przed sztucznością i udawaniem, bo „świat ludzi dobrze wychowanych łatwo wybacza pewne niedociągnięcia
Dobre maniery w przedwojennej Polsce.
866509
s 14
Savoir-vivre, zasady, gafy
Rozdział I – „Grzeczność wszystkim należy, lecz każdemu inna”
towarzyskie pochodzące z niedoświadczenia, ale na sztuczne pokrywanie braków i pozę patrzy z nieufnością”. Na koniec jednak namawia do studiowania poradników savoir-vivre’u, ponieważ znajomość form wcale nie jest uciążliwsza od nieobycia, które „pozbawiając człowieka pewności siebie, a co za tym idzie dobrego samopoczucia, zatruwa mu niejedną chwilę i wyrabia tak zgubną w następstwach nieśmiałość”. Przestrzeganie pewnych ustalonych form towarzyskich rozstrzyga nieraz o powodzeniu i dopomaga w przebijaniu się przez życie. „I nic tu nie pomogą dzisiejsze nawoływania: «precz z konwenansem», tym bardziej że dobre wychowanie to nie konwenans, ale umiejętność odpowiedniego zachowania się w każdej sytuacji. Toteż człowiek dojrzały musi mieć zupełną pewność, jak w niektórych niecodziennych okolicznościach postąpić wypada. Zwłaszcza kwestie ściśle oficjalnych stosunków, a nawet i ubioru na niektóre publiczne uroczystości i występy niepokoją nie tylko kobiety, ale równie dobrze rozmaitych nowo awansowanych dygnitarzy, na których nieraz biją siódme poty, gdy nie znając gradacji różnych oficjalnych gestów nie są pewni, czy nie popełnili jakiegoś fałszywego kroku”. Obawa przed ośmieszeniem była i jest dla kogoś nieobytego z formami towarzyskimi sporym problemem. Miał je już Molierowski pan Jourdain, tytułowy bohater komedii Mieszczanin szlachcicem, który ogarnięty pragnieniem zostania szlachcicem podejmował nieodparcie śmieszne próby nabycia właściwych manier: brał lekcje tańca, fechtunku, filozofii, a u krawca zamówił stroje upodabniające go – jak sądził – do osób z wyższego stanu. Zmiana sfery, w której człowiek się obraca, wymaga dostosowania zachowań do norm obowiązujących w nowym środowisku. Trzeba to czynić umiejętnie i z klasą, żeby nie popełniać gaf, ale też nie zasłużyć na miano snoba. Tak określany jest przecież „człowiek bezkrytycznie naśladujący sposób bycia, gusty, poglądy itp. ludzi należących do grupy, która mu imponuje, do której chciałby należeć”. Współcześnie słowo to ma mocny odcień pejoratywny, choć pierwotnie nie zawierało w sobie tak negatywnej oceny. Jak pisze Henryk Ryszard Żuchowski w Encyklopedii dobrych manier, określenie sine nobiles – w skrócie s.nob. – oznaczało po prostu człowieka bez tytułu szlacheckiego; tak właśnie w XVIII wieku pisano przy kandydatach na studia w Cambridge, którzy pochodzili ze środowiska mieszczańskiego. Mimo wszelkich zmian, demokratyzacji społeczeństwa, łatwo zauważyć, w jak istotny sposób, także dziś, na ocenę człowieka wpływa jego towarzyskie
s 15
866509
nieobycie, jak często czyjaś nieznajomość form jest przyczyną ostracyzmu i okazywania wyższości przez otoczenie! Jest takie przekonanie, że piękny trawnik wymaga dziesiątek, a może setek lat strzyżenia i podlewania, strzyżenia i podlewania…, natomiast frak umie się nosić dopiero w trzecim pokoleniu… Można mieć wrażenie, że każda ukształtowana grupa społeczna czy towarzyska „broni się” przed dopływem nowych osób. Tak było Okładk a i strona t y tułowa poradnika Ignacego Legatowicza „Dawna przodków naszych obyczajność, to jest ustawy obyczajności, przyzwoitości, przystojności i grzeczności, napisane i wydane”, Wilno 1859
Dobre maniery w przedwojennej Polsce.
866509
s 16
Savoir-vivre, zasady, gafy
Rozdział I – „Grzeczność wszystkim należy, lecz każdemu inna”
za Rzeczypospolitej szlacheckiej, o czym świadczą historyczno-genealogiczne okoliczności powstania Liber chamorum, tak było w wiekach XIX i XX, tak jest w naszym stuleciu. Por adniki i kodeksy savoir-vivre’u były przeznaczone zarówno dla osób spoza sfery, do której pretendowały, które zachowaniem nie chciały się w niej wyróżniać, jak też dla pragnących poznać obowiązujące zasady, żeby umieć okazać innym odpowiedni szacunek i grzeczność Już w X I X w iek u wskazywano na potrzebę poznania zasad savoir-vivre’u przez klasy niższe. Oto obszerny fragment poradnika Piotr Palińskiego z 1897 roku pt. Prawidła grzeczności i przyzwoitości dla wszystkich stanów a mianowicie dla kochanego ludu polskiego, w którym autor określa cel i adresata swojego opracowania: „Powyższa książeczka jest napisana w pierwszym rzędzie dla naszego kochanego ludu, a jej celem, chociaż w drobnej cząstce, podniesienie oświaty pomiędzy bracią naszą. Nie jeden się może zapyta: «Na cóż ludowi naszemu owe przepisy, prawidła przyzwoitości i grzeczności? To są tylko dla ludzi salonowych, dla wyższych warstw społeczeństwa; ludowi naszemu one całkiem nie potrzebne, on sobie ze swem dobrem sercem i nieco
„A więc grzeczność i przyzwoitość podnoszą człowieka w szacunku u publiczności, wyjednywają mu renomę i dobre imię u ludzi i podnoszą jego dobrobyt”. naturalnem poczuciem i bez tych przepisów da radę». Na to odpowiadam: Grzeczność i przyzwoitość są wynalezione nie tylko dla wyższych stanów, nie, one są potrzebne wszystkim stanom, a szczególniej stanom średniem. Zastosowanie się do zewnętrznych form towarzyskich jest w codziennym życiu koniecznością. Udowodnioną to rzeczą, że nasze czasy ze swym olbrzymim postępem na każdem polu ludzkiej działalności stawiają do naszego ludu np. kupców, przemysłowców, rękodzielników zupełnie inne wymagania niż czasy ubiegłe. Właśnie stan kupiecki, przemysłowy, jak niemniej i rolniczy ma dziś do walczenia z olbrzymią, jednostkę prawie miażdżącą konkurencyą. Dziś same fachowe wiadomości nie wystarczą, dziś trzeba do nich jeszcze coś więcej, coś innego dołączyć. A cóż takiego? Oto trzeba do nich dołączyć formy grzeczności i przyzwoitości, które człowieka publiczności polecają.
s 17
866509
Chłopcy podczas zabawy, październik 1926 roku
«A to grzeczny kupiec, trzeba do niego chodzić po towary», powiadają ludzie. «Jaki to uprzejmy przemysłowiec, trzeba mu dać to lub owo do pracy», słyszy się mówiących. A więc grzeczność i przyzwoitość podnoszą człowieka w szacunku u publiczności, wyjednywają mu renomę i dobre imię u ludzi i podnoszą jego dobrobyt”. Znajomość zasad dobrego wychowania potrzebna więc była nie tylko na salonach, gdzie chroniła przed popełnianiem gaf towarzyskich, lecz przydawała się również w interesach! Wskazanie tych korzyści miało zachęcać „kochany lud” do poznawania reguł grzeczności. Kontynuując, Paliński stwierdza: „Obok doskonałych wiadomości fachowych jest główną i najważniejszą koniecznością, nieodzownym warunkiem, prawy i rzetelny sposób myślenia, godne i uczciwe postępowanie czyli innemi słowy: prawdziwe wykształcenie ducha i ciała. Ale i z temi zaletami podobnien jeszcze człowiek do nieoszlifowanego dyamentu. Jeśli on ma np. nieprzyzwoite, niegrzeczne maniery, to przez nie zaciemniane bywa wykształcenie ducha i serca; dopiero wtedy, gdy do tych przymiotów dołączy się prawdziwy sposób życia, tj. grzeczność i przyzwoitość, wtedy dopiero brylant zajaśnieje w promienistem świetle. Ta zewnętrzna ogłada i przyzwoitość umacnia dobre wrażenie, jakie robi człowiek, wyposażony prawdziwą oświatą ducha i serca, ona go podnosi, a pierwszy rzut oka poleca i toruje drogę do szacunku i zaufania u innych”. Powszechnie przyjętą cezurą między XIX a XX wiekiem nie jest rok 1901, lecz 1914 – moment wybuchu I wojny światowej, która przeobraziła układ sił politycznych w świecie i doprowadziła do głębokich przemian społecznych oraz gospodarczych. W wyniku I wojny światowej rozpadła się monarchia austro-węgierska, Niemcy i Austria stały się republikami, powstała Rosja Radziecka oraz wiele nowych państw (m.in. Polska), dokonano nowego podziału kolonii i wytyczono nowe granice w Azji i Afryce.
Dobre maniery w przedwojennej Polsce.
866509
s 18
Savoir-vivre, zasady, gafy
i Stanisławem), Zdzisław Sułek (między dziadkami, z wózeczkiem), Warszawa, 1926 rok
dzieci: Zbigniew Staniewski (pierwszy z lewej, na krzesełku), Maria Sułek (między rodzicami Anastazją
od lewej: córka Eugenia z mężem Stanisławem Staniewskim, siostra Stefana Wyszyńskiego Anastazja
z mężem Stanisławem Sułkiem, córka Małgorzaty i Stanisława Stefania z mężem Feliksem Tomaszewskim;
Portret wielopokoleniowej rodziny Sułków: siedzą Małgorzata i Stanisław Sułek, stoją
Sytuacja Polski po odzyskaniu niepodleg
łości była bardzo trudna – kraj był zubożony, o nieustalonych jeszcze ostatecznie granicach, zagrożony przez sąsiadów, a jednocześnie bez sprawnej administracji, z niejednolitym systemem komunikacyjnym itp. Janusz Regulski pisał we wspomnieniach: „Niepodległość zastała społeczeństwo polskie nieprzygotowane do przyjęcia koniecznych form organizacyjnych i politycznych, pomimo istnienia zalążków administracji pod egidą Rady Regencyjnej. Toteż chaos, jaki początkowo powstał na wszystkich szczeblach we wszystkich komórkach państwowych, politycznych czy gospodarczych był konsekwencją zrozumiałą i naturalną”. Na ziemiach odrodzonego państwa polskiego doszło po 1918 roku do swoistego przemieszania ludności. Jak pisał Jerzy Waldorff, wspominając swe młodzieńcze lata, w Poznaniu pojawiło się sporo napływowej ludności ze wschodu, którą „rdzenni poznaniacy, niechętni zmianom niesionym przez intruzów zwłaszcza w sferze obyczaju, wobec zajmowania przez nich tylu stanowisk, nazywali «Galileją z Kongresówy», choć nowi zjeżdżali z różnych stron: z Warszawy, ale też od Krakowa, ode Lwowa, nawet z Wilna, gdyż pod niemieckim zaborem szczególnie trudno było Polakom doskonalić się w administracji, zatem wiele różnych instytucji i urzędów trzeba było tymczasem obsadzić inteligencją napływową”. W jednym organizmie państwowym znaleźli się obywatele z dawnych trzech zaborów, trwał proces kształtowania się polskich elit politycznych i wojskowych, liczni ziemianie z Kresów Wschodnich, utraciwszy swe majątki, próbowali odnaleźć się w nowej rzeczywistości, zmieniała się sytuacja kobiet itd. Proces demokratyzowania się dawnego społeczeństwa stanowego sprzyjał zapotrzebowaniu na poradniki dotyczące zasad dobrego wychowania i form towarzyskich. Tendencja ta – wywołana dynamiką przemian społecznych – nie słabła przez całe dwudziestolecie międzywojenne. Niek tór z y ubolewali nad powojennym upadkiem obyczajów. Jan Bulanda pisał: „Wojna ta zadała cios dotkliwy utartym poglądom na świat”.
s 19
866509
Rozdział I – „Grzeczność wszystkim należy, lecz każdemu inna”
Pesymistyczną diagnozę zaszłych zmian sformułował Mieczysław Rościszewski w pisanych na początku lat dwudziestych Zwyczajach towarzyskich: „W zmartw ychwstałej Polsce ustrój życia towarzyskiego uległ naogół wielkim zmianom odnośnie warunków, jakie obowiązywały przed wojną światową. Skurczyły się gościnne domy nasze, rozprzęgła się rodzina w jej świętem pojęciu jednolitego związku dusz pokrewnych, żywioły niepożądane jęły zakłócać, z nakazu, samym faktem swojej obecności przymusowej, spokój sanktuarjów naszych, wojskowość i urzędy pochłonęły lwią część młodzieży płci obojej, matki rzuciły się do pielęgniarstwa i gospodarki w zakładach publicznych, ojcowie, chcąc wiązać koniec z końcem, oddali się spekulacji i gorączkowym praktykom dorobku, pohardziała służba, podorabiali się co śmielsi i co szczęś liwsi, t. zw. inteligencja stała się nieomal synonimem proletarjatu, gmin zatryumfował, przekupka wyszła na panią, najmniej zasłużeni wypłynęli na wierzch, a walki różnorodnych prądów toczą się po dziś dzień z całą furją głodu i zawiści, na pozornem tle ogólnego szczęścia i dumy, a w gruncie rzeczy niepewności i niedowierzania. […] A jednak, rzecz dziwna, najmniej obyci najbardziej pragną przyswoić sobie prawidła dobrego tonu i chcą się do nich stosować jak najskwapliwiej. Taka to jest potęga tego, co dobre i co należytym polotem imponować umie. Stąd też zapotrzebowanie poradników, omawiających przepisy i zasady życia towarzyskiego, stało się tak wielkiem, że książnice nasze wyprzedały doszczętnie wszystkie odnośne zasoby. Ci, którzy wschodzą, pragną bądź co bądź układnością pozoru dorównać tym, co ustępują im z drogi. Wszechwładza dorobku obudza apetyt na łaskot liwy głos opinji: «patrzcie, jaki to przyzwoity człowiek, jak on się dobrze nosi, jak się zachowuje taktownie, a jak mieszka, jak jada, jak się rządzi bez najmniejszego zarzutu!» W braku szkoły, w braku podręczników praktycznych, próżność przyprawiona bywa o kłopot nie lada. Ta powojenna jejmość pragnie jaknajprędzej otrząsnąć się z chropowatości złego wychowania i skwapliwie rozgląda się za żywemi wzorami. Niestety, tak dziś trudno o nie! Etykieta poterana, pożółkła, z cerami na łokciach i z łatami na dziurach, przeżyła się i zdziadziała. Dawne, prawdziwe damy zeszły na plan drugi i budzą szczerze współczucie tych, co jeszcze czuć umieją… Świat się przewrócił do góry nogami…
Dobre maniery w przedwojennej Polsce.
866509
s 20
Savoir-vivre, zasady, gafy
s 21
866509
Warszawa 1938
i stowarzyszeniach, w rodzinie i wśród obcych, w biedzie i w dostatku”,
obowiązki obywatelskie młodzieży płci obojej; dobry ton w związkach
w teatrze, w sklepie, na ulicy itp. Dobry ton w wojsku i na urzędzie;
i ceremonialnych oraz przystojnego zachowania się w domu, w salonie,
wskazówki zgodnego pożycia z ludźmi w stosunkach poufnych
towarzyskie. Podręcznik praktyczny dla pań i panów. Wypróbowane
Mieczysława Rościszewskiego (Bolesława Londyńskiego) „Zwyczaje
Okładk a i strona ty tułowa drugiego wydania poradnika
Rozdział I – „Grzeczność wszystkim należy, lecz każdemu inna”
Ale potrawa dobrego tonu jest zbyt smakowitą, ażeby jej nie zakosztować.
Dlatego też podajemy ją na tem miejscu w sposób możliwie najdostępniejszy. «Rób tak a tak, bo inaczej ośmieszysz się». Oto punkt naszego wyjścia. Żaden człowiek śmiesznym być nie chce i dlatego, o ile uda się nam wynaleźć złoty środek pomiędzy nowym a starym światem, o tyle będziemy pewni, żeśmy odpowiedzieli zadaniu”. Po t ym „ogólnym rzucie oka na społeczne życie towarzyskie”, w którym potencjalni czytelnicy potraktowani zostali mocno protekcjonalnie, Rościszewski podaje „wypróbowane wskazówki zgodnego pożycia z ludźmi
„Rób tak a tak, bo inaczej ośmieszysz się”. w stosunkach poufnych i ceremonjalnych oraz przystojnego zachowania się w domu, w salonie, w teatrze, w sklepie, na ulicy itp.; dobry ton w wojsku i na urzędzie; obowiązki obywatelskie młodzieży płci obojej; dobry ton w związkach i stowarzyszeniach, w rodzinie i wśród obcych, w biedzie i w dostatku”. Ważnym zagadnieniem stało się określenie statusu człowieka. Odmiennego zachowania oczekiwano przecież od osób z różnych sfer. Owe „sfery” zatracały jednak swoje dawne, ostre granice… W dwudziestoleciu międzywojennym funkcjonowało np. pojęcie przejęte z czasów wcześniejszych – „człowiek honorowy”. Tę kwestię omówił szczegółowo Władysław Boziewicz, autor Polskiego kodeksu honorowego. Pierwsze wydanie tej książki ukazało się w 1919 roku, autor dedykował je „Naczelnemu Wodzowi Polskiej Siły Zbrojnej Józefowi Piłsudskiemu”. Publikacja cieszyła się wielkim powodzeniem – do 1939 roku było osiem wydań. Przepisy Boziewicza są szczególnym dokumentem ówczesnego życia społecznego, w którym funkcjonowało jeszcze mnóstwo pojęć i zachowań z wieku XIX, a nawet czasów dawniejszych – choćby Rzeczypospolitej szlacheckiej. Chociaż konstytucja marcowa z 1921 roku zniosła tytuły szlacheckie – w hierarchii pojęć towarzyskich ciągle ważne było pochodzenie i herb, chociaż pojedynki były prawnie zakazane – w pewnych środowiskach dyshonorem byłoby odmówić wyzwaniu.
Dobre maniery w przedwojennej Polsce.
866509
s 22
Savoir-vivre, zasady, gafy
Rozdział I – „Grzeczność wszystkim należy, lecz każdemu inna”
W pierwszym artykule rozdziału pierwszego kodeksu Boziewicza czytamy:
„Pojęciem osoby zdolnej do żądania i dawania satysfakcji honorowej albo krótko: osobami honorowymi lub z angielskiego: gentlemanami nazywamy (z wykluczeniem osób duchownych) te osoby płci męskiej, które z powodu wykształcenia, inteligencji osobistej, stanowiska społecznego lub urodzenia wznoszą się ponad zwyczajny poziom uczciwego człowieka”. W kolejnych akapitach i artykułach autor uściślił: „Określenie powyższe usuwa zatem kobietę spod mocy obowiązujących przepisów honorowych, dając tym samym wyraz swej średniowiecznej genezie i czyniąc zadość zasadzie francuskiej, określającej kobietę, jako «impropre au duel». […] Dla braku jakiegokolwiek zwyczaju polskiego, określającego pojęcie «osoby duchownej», przyjmujemy określenie włoskie, uznające każdego człowieka, noszącego prawnie szaty duchowne, jako wyłączonego od obowiązków, złączonych ze świeckim pojęciem honoru. […] Art. 3. Z tytułu wykształcenia zaliczyć należy do osób zdolnych do żądania i dawania satysfakcji honorowej tych wszystkich, którzy ukończyli szkoły średnie. Art. 4. Mimo braku wykształcenia średniego należy wciągnąć pod pojęcie osób honorowych tych wszystkich, którzy swoją inteligencją lub wybitnymi zdolnościami w rzeczywistości dorośli, jeśli nie przewyższyli poziom średniego wykształcenia. Uwaga: Dlatego nie można odmówić satysfakcji artyście malarzowi, mimo iż tenże studiów średnich nie odbył, lub np. powieściopisarzowi, który ukończył trzy klasy gimnazjalne. Art. 5. Osoby nieposiadające wymaganych art. 3 i 4 kryteriów, posiadają mimo to zdolności dawania i żądania honorowego zadośćuczynienia, o ile zajmują wybitne stanowisko społeczne. Uwaga: W myśl tej zasady należy udzielić satysfakcji honorowej wieśniakowi, który jest posłem na sejm. Art. 6. Wreszcie osobom stanu szlacheckiego należy się bez względu na wymogi art. 3–5 prawo gentlemanów. Uwaga: Postanowienie tego artykułu, manifestującego jaskrawo zabytek feodalizmu, jest wszędzie respektowane po dziś dzień i na tej zasadzie przyjęte.
s 23
866509
Rozdział I – „Grzeczność wszystkim należy,
i członków rządu Walerego Sławka
Mościckiego, marszałka Józefa Piłsudskiego
1935 roku z podpisami prezydenta Ignacego
Kopia aktu konst y tucji z kwietnia
lecz każdemu inna”
Art. 7. Wszyscy ludzie honorowi są sobie bezwzględnie równi. Dlatego
nie wolno odmawiać zadośćuczynienia z powodu różnicy stanu, urodzenia, stanowiska lub majątku. Osoba odmawiająca na takiej podstawie satysfakcji honorowej staje się niehonorowa. Uwaga: Zasada powyższa, odpowiadająca w zupełności współczesnej demokratyzacji społeczeństw, nie dozwala np. członkowi rodu książęcego odmówić satysfakcji honorowej robotnikowi, który jest posłem na sejm”. W kolejnym artykule autor wymienia kategorie osób, które są wykluczone ze społeczności ludzi honorowych, ponieważ „dopuściły się pewnego ściśle kodeksem honorowym określonego czynu; a więc indywidua następujące”: osoby karane przez sąd państwowy za przestępstwa poniżające w opinii ogółu; denuncjanci i zdrajcy; tchórze w pojedynku i na polu bitwy; homoseksualiści; nieżądający satysfakcji za ciężką zniewagę wyrządzoną przez człowieka honorowego; przekraczające zasady honorowe w czasie pojedynku lub pertraktacji honorowych oraz odwołujący obrazę na miejscu starcia przed pierwszym złożeniem lub wymianą strzałów; przyjmujący utrzymanie od kobiet nie będących ich najbliższymi krewnymi; kompromitujący cześć kobiet niedyskrecją; notorycznie łamiący słowo honoru; fałszywie zeznający przed sadem honorowym, obrażający gości we własnym domu; nie broniący czci kobiet pozostających pod ich opieką; piszący anonimy; oszczercy; alkoholicy (popełniający w stanie nietrzeźwości czyny poniżające ich w opinii społecznej); niepłacący w terminie honorowych długów; fałszywi gracze w hazardzie; lichwiarze i paskarze, paszkwilanci, szantażyści, przywłaszczający sobie nieprawnie tytuły, godności lub odznaczenia; obcujący ustawicznie z ludźmi notorycznie niehonorowymi; podstępnie napadający (z tyłu, z ukrycia); sekundanci narażający na szwank honor swego klienta; stawiający zarzuty przeciw honorowi drugiej osoby i uchylający się od ich podtrzymania przed sądem honorowym. Zapisy kodeksu Boziewicza określające zasady kwalifikacji na człowieka honorowego w szczególnie mocny sposób uświadamiają nam anachronizmy obyczajowości funkcjonujące w dwudziestoleciu międzywojennym. Niech to będzie materiał wyjściowy do dalszych rozważań o konwenansach towarzyskich, bo chociaż Polski kodeks towarzyski był przez jednych ostro krytykowany, to jednocześnie inni uznawali jego artykuły za obowiązujące. „Grzeczność wszystkim należy, lecz każdemu inna” – wobec prawa jednak: wszyscy obywatele Polski byli równi.
Dobre maniery w przedwojennej Polsce.
866509
s 24
Savoir-vivre, zasady, gafy
866509
Rozdział I – „Grzeczność wszystkim należy, lecz każdemu inna”
Przypomnijmy w tym miejscu prawne aspekty funkcjonowania Drugiej
Rzeczypospolitej. Uregulowaniem najwyższym była ustawa zasadnicza – konstytucja. Pierwsza po odzyskaniu niepodległości uchwalona została 17 marca 1921 roku (tzw. konstytucja marcowa), kolejną uchwalono 23 kwietnia 1935 roku (tzw. konstytucja kwietniowa). Konstytucja z 1921 roku ustanowiła republikańską formę państwa i ustrój parlamentarno-gabinetowy. Władzę zwierzchnią przyznała Narodowi, który sprawował ją za pośrednictwem specjalnych organów, utworzonych zgodnie z monteskiuszowską koncepcją trójpodziału władz (władza ustawodawcza, wykonawcza i sądownicza). Konstytucja ustanowiła dwuizbowy parlament (sejm i senat) o pozycji nadrzędnej wobec innych organów państwa. Posłów do sejmu wybierali w pięcioprzymiotnikowych wyborach (proporcjonalne, powszechne, równe, bezpośrednie, w głosowaniu tajnym) wszyscy obywatele bez względu na płeć, mający w dniu wyborów ukończone 21 lat (tzw. czynne prawo wyborcze), ale nie wojskowi w służbie czynnej, którzy tego prawa nie mieli. Wybranym na posła mogła być osoba, która ukończyła 25 lat (tzw. bierne prawo wyborcze); tu nie było już ograniczeń dla wojskowych. Senatorów wybierali również w pięcioprzymiotnikowych wyborach wszyscy obywatele mający ukończone 30 lat; tu nie było ograniczeń dla wojskowych. Wybrane mogły być osoby, które ukończyły 40. rok życia. Konstytucja marcowa określiła zakres praw obywatelskich: obywatele mieli zapewnioną równość wobec prawa (bez względu na religię, narodowość i język), gwarantowano im nietykalność własności prywatnej, ochronę życia, wolność, tajność korespondencji oraz brak cenzury. Do najistotniejszych punktów konstytucji należała likwidacja oraz całkowity zakaz jakichkolwiek przywilejów stanowych i ich oznak, czyli herbów. Warto dodać, że już wcześniej – 28 XI 1918 roku dekretem Tymczasowego Naczelnika Państwa Józefa Piłsudskiego – uregulowano kwestię ordynacji wyborczej: czynne i bierne prawo wyborcze otrzymali wszyscy obywatele, którzy w dniu wyborów mieli ukończone 21 lat, bez względu na płeć. Przyznanie pełnych praw wyborczych kobietom było rozwiązaniem nowoczesnym i nieczęstym w ówczesnym świecie. Następnie, uchwalona w 1935 roku konstytucja kwietniowa wprowadziła ustrój prezydencki. Prezydent był odpowiedzialny tylko przed Bogiem i historią. Miał władzę zwierzchnią nad parlamentem i rządem. Pełnił funkcję
Dobre maniery w przedwojennej Polsce.
866509
s 26
Savoir-vivre, zasady, gafy
Rozdział I – „Grzeczność wszystkim należy, lecz każdemu inna”
reprezentacyjną w stosunkach międzynarodowych i posiadał zwierzchność nad siłami zbrojnymi. W konst y tucji kwietniowej został wprowadzony termin „wszyscy obywatele”, zniknął zaś zapis o władzy zwierzchniej Narodu; miało to wspomóc asymilację państwową wszystkich obywateli, bez względu na różnice narodowościowe, religijne, klasowe. Oby watele mieli zapewnioną równość wobec prawa, możliwość rozwoju wartości osobistych oraz wolność sumienia, słowa i zrzeszeń, ograniczone jednak przez dobro powszechne. W konstytucji znalazł się zapis o zakazie dyskryminacji politycznej i społecznej ze względu na pochodzenie, wyznanie, płeć i narodowość. Posł ów do sejmu wybierali w czteroprzymiotnikowych wyborach (powszechne, tajne, równe i bezpośrednie) obywatele po ukończeniu 24 lat. Wybrane mogły być osoby, które ukończyły 30 lat. W głosowaniu nie brali udziału wojskowi, należący do zmobilizowanej części wojska lub marynarki wojennej. Według ordynacji wyborczej uchwalonej 8 lipca 1935 roku prawo do wystawiania kandydatów na posłów odebrano partiom politycznym i grupom obywateli, a powierzono je specjalnym zgromadzeniom okręgowym, na których czele stali komisarze powołani przez ministra spraw wewnętrznych. Senat składał się z senatorów, powołanych w 1/3 przez Prezydenta Rzeczypospolitej, a w 2/3 w drodze wyborów. Według ordynacji wyborczej prawo wybierania do senatu mieli jedynie obywatele mający określone zasługi osobiste, wykształcenie, zaufanie społeczne (odznaczeni orderami Orła Białego, Odrodzenia Polski, Virtuti Militari, Krzyża albo Medalu Niepodległości, Krzyża Walecznych i Krzyża Zasługi), a także absolwenci szkół wyższych, średnich, wojskowych i mający stopień oficerski, a ponadto zasiadający w ciałach pochodzących z wyboru – a więc w samorządzie terytorialnym, gospodarczym oraz niektórych organizacjach społecznych i związkach zawodowych; ponadto musieli mieć ukończone lat 30. Natomiast prawo wybieralności (bierne prawo wyborcze) do senatu przysługiwało każdemu obywatelowi mającemu prawo wybierania do sejmu, który ukończył 40 lat. Wszystkie te informacje nie wyczerpują tematu, ale określają prawny status polskiego obywatela w okresie dwudziestolecia międzywojennego – uznajmy je więc za wystarczające przy czekających nas rozważaniach dotyczących savoir-vivre’u.
866509
866509
ii
Wzorce zachowań k
866509
Rozdział II – Wzorce zachowań
Klasy niższe czerpały wzorce zachowań z życia elit społecznych i politycznych.
Przyglądano się manierom osób cieszących się opinią obytych i eleganckich – przedstawicieli ziemiaństwa, inteligencji, oficerów WP. Dwór, szkoła oraz garnizon wojskowy – zwłaszcza na prowincji – wyznaczały wzorce zachowań, upowszechniały reguły savoir-vivre’u. Gdzie bywać, jak spędzać czas, jak wyglądać? Tego typu informacje docierały również poprzez publikacje prasowe, audycje radiowe, filmy.
„W latach dwudziestych rolę «pionierów» w modzie spełniały ówczesne gwiazdy teatru, kina czy kabaretu”. „W latach dwudziestych rolę «pionierów» w modzie spełniały ówczesne
gwiazdy teatru, kina czy kabaretu. One jako pierwsze obcięły włosy, skróciły suknie i wdziały spodnie. Cała reszta – dopiero za jakiś czas…” Zainteresowanie to wykorzystywała sprytnie ówczesna reklama. Aktorki i aktorzy użyczali swych twarzy modnym produktom: Loda Halama reklamowała szampana „Louis de Bary”, Zula Pogorzelska – futra Apfelbauma, Hanka Ordonówna – pantofle Leszczyńskiego, Kazimierz Krukowski (Lopek) – samochody Citroëna, Adolf Dymsza – zakład krawiecki Sznajdra, Konrad Tom – krawaty firmy „Old England”. Gwiazdy prezentowały reklamowane produkty i stroje na łamach czasopism ilustrowanych. Taka reklama była bardzo skuteczna! Elektryzowała kobiety, które za wszelką cenę chciały być modne. Autork a monografii poświęconej Tadeuszowi Gronowskiemu – plakaciście i wszechstronnemu twórcy grafiki użytkowej – Anna Agnieszka S zablowska opisuje jego współpracę z warszawskimi pismami ilustrowanymi „Pani” i „Teatr i Życie Wytworne”, kiedy z licznych podróży do Francji artysta przywoził żurnale i przetwarzał ich zawartość na użytek polskich klientek. „Najbardziej «paryski» charakter miało ekskluzywne czasopismo «Pani», wychodzące w Warszawie w latach 1922–1925. Miesięcznik skierowany do eleganckiej kobiety i jej otoczenia wydawany był przez ówczesnego arbitra warszawskiej mody, Gustawa Zmigrydera, właściciela jednej z najlepszych firm krawieckich mieszczącej się przy ul. Czystej 2. Wydawcy zależało nie tylko na pięknej szacie artystycznej pisma, lecz również na utrzymaniu jego wysokiego poziomu literackiego. Ambitnemu przedsiębiorcy imponowało, że może
Dobre maniery w przedwojennej Polsce.
866509
s 30
Savoir-vivre, zasady, gafy
Zaproszenie na rewię mody i spis firm dyktujących modę w stolicy: Boguchwał Myszkorowski (suknie), Maksymilian Apfelbaum i S-ka (futra), I. Cwejko S.A. (Dom modnych tkanin) „Maison Mariette” (kapelusze), Lucjan Leszczyński (obuwie), „Ren” (torebki i paski), A. Zaremba (stroje męskie), Borjois (perfumy). Universite de Beaute „Cedib” (kosmetyki). Inecto-Rapid Paris (farba do włosów), Fabryka czekolady Fr. Fuchs i S-wie (upominki konkursowe), 26 kwietnia 1936 roku
występować w roli mecenasa. Zlecał więc pisanie felietonów, wierszy, recenzji czy też tekstów humorystycznych wielu stołecznym pisarzom i poetom, którzy drukując regularnie na łamach «Pani» mogli liczyć na stały dochód. Honoraria za felietony najczęściej wypłacane były w «Małej Ziemiańskiej» podczas wspólnych artystyczno-literackich biesiad. […] Być modnym w tych latach – to była nie tylko kwestia wyglądu, lecz także nowego stylu życia, który kształtował się wraz ze zmianami obyczajowymi. W zakres zainteresowań pisma wchodziły więc, poza aktualnie obowiązującą modą, reklamy najdroższych w Warszawie firm krawieckich i salonów mód, sprawozdania z ostatnich rautów i ważnych przyjęć, recenzje teatralne i filmowe, porady dla pań udających się do wód czy na letniska, wskazania jaki strój wybrać do kasyna, a jaki w upalny dzień, uprawianie jakiego sportu jest najmodniejsze w tym sezonie i wiele innych, równie frapujących informacji. Z kart magazynu spoglądają kreślone wprawną ręką Gronowskiego postacie dam i gentlemanów, zatopionych w czynnościach światowego życia”.
s 31
866509
866509
Pok az mody w k awiarni „Sztuk a i Moda”, Warszawa, czerwiec 1938 roku
„Adria”, Warszawa, 1935 rok
Myszkorowski na pokazie mody podczas Balu Prasy w restauracji
Atłasowa suknia Domu Modelowego Boguchwał
Z „Panią” współpracował też Jerzy Zaruba. „Koledzy
wrobili mnie za arbitra elegancji raczej dla kawału. Parokrotne pobyty w Londynie, znajomość angielskiego były podstawą do tego, że pisywałem, jakie się nosi spodnie i co się kładzie na fajfy. Rysowałem tam przetransponowane z londyńskiego «Mana» fasony fraków i spodni do golfa. Tysiące bubków zanudzało mnie na śmierć, żebym z nimi chodził do krawców i radził im, jakie krawaty mają nosić na różne okazje. Gdy przestałem prasować spodnie, żeby się wreszcie odczepili ode mnie, mówili, że teraz są modne nie zaprasowane. W każdym razie pamiętam, że propagowałem prostotę i pisałem, iż panowie się nie stroją, ale tylko ubierają. Słowem, walczyłem z panującym w Warszawie przesadnym żygolactwem. Kiedy powiedziałem Zmigryderowi, że właściwie nie znam się wcale na modach i że mam już dosyć wygłupiania się, podwyższył mi honorarium”. W wielkich miastach, zwłaszcza w latach trzydziestych, bardzo popularne były pokazy mody organizowane na balach, ale też w kawiarniach, teatrach – wszędzie tam, gdzie bywała potencjalna klientela domów mody i sprzedawców produktów luksusowych. Reportażowe recenzje i fotografie z tych wydarzeń często zamieszczano na łamach czasopism. Dziennikarze epatowali czytelników opisami damskich toalet. Wpły w prasy na kształtowanie się gustów oraz obowiązujących form savoir-vivre’u był nie do przecenienia. W okresie międzywojennym gazety docierały do najmniejszych nawet miejscowości, a razem z nimi – nowinki obyczajowe. W pr asie kobiecej zamieszczano wskazówki związane z aranżacją wnętrz, zalecenia dotyczące higieny i zdrowia, oraz porady w zakresie savoir-vivre’u. Namawiano czytelniczki, by krytycznie przyjrzały się manierom swoim i swoich domowników i postarały się wdrożyć zachowania właściwe. Pomóc miały im wskazówki dotyczące kultury jedzenia i organizowana przyjęć. W jednym z numerów „Mojej Przyjaciółki”, w artykule Jak używać nakryć przy stole stwierdzono: „Wszystko jedno co jemy – nie jest jednak obojętne to, jak jemy”.
s 33
866509
Rozdział II – Wzorce zachowań
Na ilustracjach zamieszczonych przy tekście pokazano zachowania naganne (opieranie w trakcie jedzenia łokci na stole, przechylanie talerza z zupą) oraz właściwe (prawidłowe trzymanie sztućców, elegancki sposób jedzenia szparagów). Podobna tematyka omawiana była również na łamach „Kobiety w Świecie i w Domu”, „Gazety dla Kobiet”, „Tygodnika Kobiety” i innych. Wśród pań sporym zainteresowaniem cieszył się np. „Świat Kobiecy” – ilustrowany dwutygodnik wydawany we Lwowie. Czytelniczki znajdowały w nim zarówno treści rozrywkowe, jak też praktyczne, dotyczące prowadzenia domu, wychowania dzieci, wzory robótek, modne stroje itp. Ekscy tujące mogło być także śledzenie wydarzeń z życia najwyższych sfer. W latach trzydziestych ukazywało się w Warszawie czasopismo „High Life. Kronika Miesięczna Sfer Towarzyskich i Dyplomatycznych”. Pismo specjalizowało się w opisywaniu i obfotografowywaniu wytwornych pań i panów. Na jego łamach można było obejrzeć pozowane zdjęcia znanych osób, np. ministrową Jadwigę Beckową w wieczorowej sukni; znaną w kręgach towarzyskich Warszawy, Nowego Jorku, Paryża i Wiednia prezesową Heddi Pate – zarówno na koniu, jak też tulącą piękne, rasowe pieski; maharadżę indyjskiego Kamala Probhata Chundera z małżonką, przechadzających się po molo w Sopotach (dziś powiedzielibyśmy „po molo w Sopocie”). W każdym numerze prezentowano sylwetki dyplomatów: konsulów, chargé d’affaires, ich małżonek i dzieci – wszyscy wytworni, urodziwi, bogaci, mający ciekawe życie… Słowem, high life! Obok efektownych i świetnych jakościowo zdjęć umieszczano też eleganckie reklamy towarów luksusowych – głównie modnych samochodów, ale także np. radioodbiornika amerykańskiego najwyższej klasy superheterodyny „Andrea”. W piśmie były też informacje o ślubach w sferach arystokratycznych, relacje z rajdów Automobilklubu Polski, opisy rautów, garden parties, wyścigów konnych. Sporo uwagi poświęcano modzie, prezentując na zdjęciach najmodniejsze kreacje. Obok prasy duże znaczenie dla upowszechniania wiedzy i kultury oraz kreowania określonych wzorców zachowań miało również radio. Jego początki były związane z działalnością radiotechników – oficerów Wojska Polskiego. Pierwsza audycja radiowa odbyła się w lutym 1925 roku, a od kwietnia 1926 roku Polskie Radio rozpoczęło regularne nadawanie codziennych audycji w godzinach od 17 do 23. W programie była muzyka (orkiestra PR, transmisje
Dobre maniery w przedwojennej Polsce.
866509
s 34
Savoir-vivre, zasady, gafy
Arcydzieło pomysłowości i geniuszu ludzkiego, ulubiony samochód arystokracji i innych wybitnych osobistości. Reklama cadillaca w „Światowidzie”, 1929 rok
866509
Rozdział II – Wzorce zachowań
z „Ziemiańskiej”, transmisje z Filharmonii), odczyty, komunikaty, programy dla dzieci i reklama; w latach późniejszych pojawiły się wartościowe programy literackie, słuchowiska radiowe, audycje popularyzatorskie. Polskie Radio rozwijało się systematycznie i w 1939 roku „nadawało rocznie około 40 000 Odbiornik r adiow y godzin programu za pośrednicz lat międzywojennych twem dziesięciu stacji nadawczych średnio- i długofalowych dla 1,1 mln abonentów radiowych i około 250 tys. radiopajęczarzy”. W 1938 roku przypadało średnio 25 radioaparatów na 1000 mieszkańców, ale ich rozmieszczenie było bardzo nierównomierne: w Warszawie na 1000 mieszkańców były 104 aparaty radiowe, w województwie śląskim – 75, natomiast w województwach wschodnich – tylko około 10. Szczególnym medium było kino. Jego oddziaływanie na mentalność, obyczajowość i modę było olbrzymie. W okresie międzywojennym jedynym poważnym ośrodkiem przemysłu filmowego w Polsce była Warszawa – zrealizowano tu prawie 270 filmów. Stolica przodowała również pod względem
Świąteczna reklama r adia, 1935 rok
Dobre maniery w przedwojennej Polsce.
866509
s 36
Savoir-vivre, zasady, gafy
Rozdział II – Wzorce zachowań
liczby kin: pod koniec lat trzydziestych było ich około siedemdziesięciu. Jednak kina działały w miastach w całym kraju, istniały też kina objazdowe, więc możliwość obejrzenia „ruchomych obrazów” była coraz powszechniejsza. Początkowo było to kino nieme, lecz już w 1932 roku zdominowało je kino dźwiękowe. Według varsavianisty Mariana Marka Drozdowskiego „w latach trzydziestych co wieczór przez stołeczne sale kinowe przewijało się do 35 tys. osób. Tylko w 1939 r. stołeczne kina sprzedały 12 mln biletów […]. W repertuarze kin warszawskich w latach dwudziestych dominowały filmy niemieckie i amerykańskie, w latach trzydziestych francuskie, a także polskie cieszące się coraz większą popularnością”. Oglądając współcześnie przedwojenne filmy polskie, zwracamy uwagę na miejsca, wnętrza, stroje i charakterystyczne postacie. Czym te filmy były dla oglądających je ówcześnie? Zapewne miłym oderwaniem od trosk codzienności, spotkaniem z ulubionym aktorem, zerknięciem w problemy sfer wyższych, przeżyciem bajkowej fabuły. Film dostarczał widzom wyrazistych wzorców. Jeśli jego akcja rozgrywała się współcześnie, stanowił zapis pewnych zachowań, wyglądu miejsc czy osób, a jednocześnie w warstwie fabularnej bywał kreacją marzeń widzów. Scenarzysta, reżyser i aktorzy, tworząc świat fikcyjnej opowieści, używali obrazów znanych z życia codziennego. Filmowcy dbali o zadowolenie widzów – rozrywka była przecież biznesem. Kręcono więc melodramaty, komedie, farsy… Widzowie lubili pośmiać się z nieporozumień sytuacyjnych, czyjegoś nieobycia, gafy. Wielkim powodzeniem cieszyły się proste komediowe fabuły. Takie były Manewry miłosne z 1935 roku, w reżyserii Jana Nowiny-Przybylskiego i Konrada Toma. Akcja filmu rozgrywała się w fikcyjnym państwie Skumbrja. Porucznik huzarów Niko (Aleksander Żabczyński) spotkał na balu piękną baronową i zakochany w niej nie chciał nawet poznać wybranej mu przez rodzinę narzeczonej. Na spotkanie pojechał więc Niko w stroju swego ordynansa. Podobnie baronowa Kolmar (grana przez Tolę Mankiewiczówną), zakochana w poruczniku Niko, niezainteresowana kawalerem, który miał ją odwiedzić – przywdziała strój swojej pokojówki. W filmie wykorzystano komizm zamiany ról państwa i służących. Są w nim zabawne scenki, gdy pokojówka i ordynans próbują zachowywać się jak elegancka pani i oficer – przykład aktorsko genialnego parodiowania form światowych. Na koniec, oczywiście,
s 37
866509
Scena powitania Aleksander Żabczyński i Stanisław Sielański oraz kamerdyner. Fotos z filmu „Manewry miłosne”
Scena w salonie, Mira Zimińska i Stanisław Sielański. Fotos z filmu „Manewry miłosne”.
866509
Rozdział II – Wzorce zachowań
wszystko się wyjaśnia i odbywają się wspaniałe zaręczyny pięknej baronowej i porucznika. Oto dwa fotosy z tego filmu przedstawiające scenki ukazujące nieznajomość zasad savoir-vivre’u. Na pierwszym widzimy przyjazd gości do majątku baronowej. Z samochodu wysiada „porucznik” (grany przez Stanisława Sielańskiego) z „ordynansem”. Nieznający światowych form gapowaty ordynans przebrany za porucznika zaczyna witać się wylewnie z kamerdynerem! Gafa, niewybaczalne qui pro quo! Scena druga rozgrywa się w salonie, gdzie „pani” (Mira Zimińska) przyjmuje „porucznika”, a on coś opowiada z emfazą, gestykulując i mówiąc zbyt głośno – aż pokojówka uszy zatyka. Nawet niezbyt obyty widz, oglądając tę scenę, musiał wiedzieć, że w wyższych sferach takie zachowanie nie uchodzi! Ta parodia miała walor edukacyjny. W Kodeksie towarzyskim Konstancja Hojnacka pisała: „Nie bez znaczenia dla wartości rozmowy jest opanowanie głosu i wybujałej gestykulacji, która bardzo razi, oraz wyraźna wymowa bez połykania końcówek, bez dzielnicowych nalotów. Głośne mówienie daje się nieznośnie we znaki słuchaczom, ale zbyt ciche nuży z powodu konieczności nieustannego nadsłuchiwania.
„Nie tylko to co mówimy, lecz także jak mówimy sugestionuje ludzi”. Nie tylko to co mówimy, lecz także jak mówimy sugestionuje ludzi. Podczas rozmowy patrzymy w twarz rozmówcy, ale nie bez przerwy w same oczy. Nie można przysuwać się za blisko, żeby aż oddech owiewał twarz naszego vis-à-vis, ani wymachiwać rękami dotykając czyichś rąk lub ubrania itp.”. Widzowie uwielbiali w filmach bajkowe fabuły i szczęśliwe przypadki pozwalające bohaterom zrealizować marzenia o awansie społecznym i finansowym lub zdobyć miłość. Takie były np. dwa filmy z Eugeniuszem Bodo w rolach głównych: Jego ekscelencja subiekt z 1933 oraz Jaśnie pan szofer z 1935 roku. W pierwszym Bodo grał Jerzego, cenionego przez zachwycone klientki subiekta w domu mody Bogusława Hersego w Warszawie, który w wieczór sylwestrowy pożyczył frak i przez przypadek trafił na bal do rezydencji państwa
s 39
866509
Rozdział II – Wzorce zachowań
Eugeniusz Bodo w stroju szofera przy samochodzie. Fotos z filmu „Jaśnie pan szofer” z 1935 roku
Poreckich, gdzie zakochał się z wzajemnością w córce gospodarzy. Wydawało się, że subiekt nie ma szans, ale los się odwrócił: podczas bójki Jerzy pokonał rywala, a właściciel sklepu obiecał mu pięciokrotnie wyższą pensję! W drugim z filmów Bodo grał hrabiego Boratyńskiego, który – zgodnie z poplątanym scenariuszem – przebrał się za własnego szofera-lokaja i zdobył miłość córki przemysłowca. Spójrzmy na strój i postawę Eugeniusza Bodo w uniformie szofera: dziarski, w twarzowej czapce, wysokich, sznurowanych butach – po prostu: zdobywca szos! Mężczyźni zawsze lubili dobre samochody, kobiety lubiły Bodo, więc film musiał się podobać. Takie scenki zapadały w pamięć i były… wzorcem zachowań. Kino było medium kreującym modę, gestykulację, sposób poruszania. Od czasów Poli Negri, Rudolfa Valentino, Grety Garbo powszechnie naśladowano ich styl, manierę spojrzeń, fryzury, stroje. Również w Polsce w okresie międzywojennym aktorzy znani z ekranu to były gwiazdy pierwszej wielkości: skrycie się w nich kochano, nastolatki wycinały ich fotosy z gazet, piosenki z filmów stawały się szlagierami…
Dobre maniery w przedwojennej Polsce.
866509
s 40
Savoir-vivre, zasady, gafy
Rozdział II – Wzorce zachowań
Niektórzy aktorzy mieli swoje ulubione emploi. Na przykład Mieczysława
Ćwiklińska stworzyła na ekranie charakterystyczną postać damy humorzastej i pretensjonalnej – grała hrabiny, baronowe, prezesowe, dostojne ciotki z towarzystwa. W komedii Jego ekscelencja subiekt grała baronową Idalię Porecką, w Trędowatej z 1936 roku (drugiej z przedwojennych ekranizacji popularnej powieści Heleny Mniszkówny) – baronową Idalię Elżanowską. Podglądając zazdrośnie świat arystokracji i elit, jednocześnie chętnie podkpiwano z tego środowiska. Jerzy Jurandot, autor Ballady o Wiśniewskiej, opisując krwawy dramat utytułowanych małżonków, świadomie używał pospolitego, wręcz „szemranego” słownictwa – dało to komiczny efekt: Żyli raz sobie hrabia z hrabinią: On zwał się Rodryg, ona Franczeska, A niedaleko od ich meliny Mieszkała sobie pewna Wiśniewska. Oj, miętkie serce miała hrabinia I takie duże pieskie-niebieskie, A on był łajdak i wielka świnia I ciągle latał do tej Wiśniewskiej; itd. Pr ześmiewcza ballada ma uzdrawiającą moc: to po prostu krytyka
snobizmów!
866509
866509
iii
Maniery wojskowe – sam szyk k
866509
Rozdział III – Maniery wojskowe – sam szyk
Opisy wanie manier wojskowych – form grzecznościowych, zachowania
i wyglądu kadry oficerskiej – wypada poprzedzić krótką charakterystyką polskiej armii. W pierwszy m okresie istnienia Drugiej Rzeczypospolitej, w latach 1918–1921, kiedy zabezpieczenie granic i całości państwa wymagało walki zbrojnej – armia funkcjonowała w strukturach wojennych, licząc w momencie zagrożenia kraju w 1920 roku prawie 990 000 żołnierzy. Po zakończeniu działań wojennych przeprowadzono demobilizację: od 1922 roku w wojsku pozostało około 290 000 osób. W polskich siłach zbrojnych istniał podział na Wojsko Polskie i na Marynarkę Wojenną. W skład WP wchodziły bronie główne: piechota, jazda (od 1924 roku – kawaleria) i artyleria; bronie techniczne: saperzy, łączność oraz wojska samochodowe i bronie pancerne; bronie pomocnicze: żandarmeria i tabory. Ponadto w skład wojska wchodziło lotnictwo oraz jednostki organizacyjne Korpusu Ochrony Pogranicza (od 1924 roku) i Obrony Narodowej (od 1937 roku). „W Życiu codziennym oficerów Drugiej Rzeczypospolitej” Franciszek Kusiak tak opisał strukturę korpusu oficerskiego Wojska Polskiego: „składał się z korpusów osobowych wojska (wojsk lądowych) i marynarki wojennej. Wewnątrz tych korpusów istniał podział na oficerów broni (rodzajów broni) i służb. Bronie i służby ulegały przemianom związanym z postępem w organizacji naszego wojska. W drugiej połowie lat trzydziestych na przykład w rodzajach broni wojsk lądowych wyróżniano korpus oficerów piechoty, kawalerii, artylerii, lotnictwa, wojsk pancernych, saperów i łączności. Oficerowie taborów i żandarmerii stanowili odrębne korpusy osobowe. Natomiast w ramach służb wyróżniano oficerów administracji, audytorów, geografów, intendentów, kontrolerów uzbrojenia, zdrowia i weterynarii. Ponadto korpusy osobowe poszczególnych broni i służb w niektórych wypadkach dzielono na grupy. Między innymi w marynarce wojennej był podział oficerów broni na korpus morski i korpus techniczny”. Po odzysk aniu przez Polskę niepodległości natychmiast rozpoczęto formowanie sił zbrojnych młodego państwa. Wojsko Polskie organizowano w drodze poboru; jego kadrę stanowili żołnierze polskich formacji wojskowych z czasów wojny oraz żołnierze byłych armii zaborczych. W latach dwudziestych w kadrze oficerskiej polskich sił zbrojnych ponad 35% stanowili oficerowie
Dobre maniery w przedwojennej Polsce.
866509
s 44
Savoir-vivre, zasady, gafy
Gala żakietów i wojskow ych mundurów w trakcie uroczystości wręczenia Wielkiej wstęgi Orderu Polonia Restituta gen. Maurice’owi Gamelinowi, na Zamku Królewskim w Warszawie. Widoczni m.in.: Prezydent RP Ignacy Mościcki (9. z prawej), ambasador Francji w Polsce Leon Noel (7. z prawej), minister spraw zagranicznych Józef Beck (5. z prawej), gen. Maurice Gamelin (w środku, przepasany Wielką Wstęgą), gen. Charles Henri d’Arbonneau (5. z lewej), generałowie dywizji: Edward Rydz-Śmigły (4. z prawej), Felicjan Sławoj Składkowski (1. z prawej), Kazimierz Sosnkowski (z prawej gen. Gamelina), generałowie brygady: Władysław Bończa-Uzdowski (3. z lewej), Bolesław Wieniawa-Długoszowski (2. z lewej), gen. Bronisław Regulski (3. z lewej), Janusz Głuchowski (2. z prawej), Wacław Stachiewicz (między Sosnkowskim a d’Arbonneau), Kazimierz Schally (8. z prawej), Tadeusz Malinowski (między Stachiewiczem a Sosnkowskim), adiutant Prezydenta RP kpt Józef Hartman (na lewo za gen. Głuchowskim), Warszawa, 12 sierpnia 1936 roku
s 45
866509
Rozdział III – Maniery wojskowe – sam szyk
wywodzący się z armii austriackiej, 28% – z armii rosyjskiej, niecałe 8% z armii niemieckiej. Środowisko wojskowe, o tak zróżnicowanym pochodzeniu, odczuwało potrzebę określenia zasad postępowania – zarówno przepisów, jak też obyczaju – słowem: kodeksu norm. Kodeksy funkcjonujące jako zbiory przepisów najczęściej opracowali wojskowi wywodzący się z armii monarchii austro-węgierskiej, np. gen. Aureli Serda-Teodorski (1860–1943) – wyższy oficer armii austriackiej, uczestnik I wojny, wojny polsko-ukraińskiej i wojny polski-sowieckiej, był autorem Savoir-vivre’u dla młodych oficerów dyplomowanych. Również Władysław Boziewicz (1886–1946), autor dzieła dotyczącego spraw honorowych i pojedynków, tj. Polskiego kodeksu honorowego, był absolwentem Wydziału Prawa Uniwersytetu Jagiellońskiego, służył w cesarskiej i królewskiej Armii jako jednoroczny ochotnik, a następnie porucznik; od 1918 roku był w Wojsku Polskim. Temat kanonu reguł obowiązujących polskiego oficera zaistniał również na łamach prasy, m.in. w czasopiśmie „Ilustracja Polska. Dwutygodnik «Placówka» dawniej «Wieś i Dwór»”. W 1919 roku opublikowano tu tekst kapitana Żychowskiego zatytułowany Obowiązki oficera polskiego. Redakcja opatrzyła publikację komentarzem: „Wytworzenie się naszego Kodeksu oficerskiego, nowego katechizmu rycerskiego, godnego pięknej tradycji polskiej armji jest sprawą niezbędną, pilną i żywotną. W łonie armji naszej kodeks taki samorzutnie się tworzy i urabia. Nadesłany nam […] zarys obowiązków oficera polskiego jest dążeń tych żywym objawem. Podając go niżej, sądzimy, iż wywoła liczne uwagi, o które zainteresowanych prosimy. Dyskusja taka wpłynie niewątpliwie na świadome, a przez to owocniejsze urabianie się prawideł postępowania oficerskiego”. Kodeks kapitana Żychowskiego składał się z dziesięciu części. W pierwszej z nich autor sformułował trzy punkty: „1. Pamiętaj o tem zawsze, że jesteś oficerem i stawiaj chwałę polskiej armji nadewszystko. 2. Mundur twój noś z godnością, gdyż inni po zachowaniu się twem i obejściu będą sądzić nie tylko o oficerach oddziału twojego rodzaju broni, ale nawet o wszystkich oficerach armji polskiej. 3. Wartość armji zależy przedewszystkiem od zalet korpusu oficerskiego, przeto, jako członek tego korpusu, pożytek służby nieustannie winieneś mieć na uwadze, pomnąc, żeś sługą i obrońcą Ojczyzny, jej godności i praw”.
Dobre maniery w przedwojennej Polsce.
866509
s 46
Savoir-vivre, zasady, gafy
Rozdział III – Maniery wojskowe – sam szyk
Kolejne części kodeksu nosiły tytuły: Stosunek do służby, Stosunek do wła-
dzy i przełożonych oraz starszych, Stosunek do kolegów, Stosunek do podwładnych, Stosunek do siebie, O użyciu broni, O stosunku do kobiet, O stosunkach materjalnych i O zachowaniu się w towarzystwie. W całym tekście omówiono rozliczne zagadnienia, m.in. dotyczące konieczności ścisłego wykonywania obowiązków, dochowania tajemnicy służbowej, trzymania się z dala od polityki („Żołnierz winien się bać polityki więcej niż nieprzyjaciela”), zachowania dyscypliny wojskowej, odpowiedniego stosunku wobec podwładnych („biada temu krajowi, gdzie żołnierz wynosi z szeregów gorycz, zniechęcenie lub wstręt do służby wojskowej”). Materiał jest ze wszech miar interesujący, my zwrócimy jednak szczególną uwagę na obowiązujące oficerów zasady savoir-vivre’u. Sporo miejsca poświęcono grzeczności we wzajemnych stosunkach i opanowaniu porywczości:
„Nigdy nie sprzeczaj się z naczelnikiem i nie oponuj mu, władza jest bowiem zawsze władzą”. „Nigdy nie sprzeczaj się z naczelnikiem i nie oponuj mu, władza jest bowiem
zawsze władzą. Jeśli naczelnik racji nie ma, a konieczność wymaga, aby mu to wskazać, to wskaż, ale nie wytykaj, wskazać winieneś oględnie, taktownie i grzecznie. […] Jeżeli, jako starszy, będziesz zmuszony zwrócić uwagę młodszemu – zrób to taktownie, o ile możności w cztery oczy, zwłaszcza w nieobecności osób cywilnych. […] Nie wdawaj się z kolegami w żadne sprzeczki, zwłaszcza z podchmielonymi – jedno nierozważne słowo może mieć dla ciebie bardzo przykre skutki. Bą dź umiarkowanym przed sprzeczką, niż skłonnym do ustępstw po sprzeczce. […] Z kolegami bądź uprzejmym i taktownym. Dopóki nie poznasz kolegi lepiej i nie będziesz go mógł należycie ocenić – nie zbliżaj się z nim, gdyż lepiej z nikim nie zawierać serdeczniejszych stosunków, niż po rozczarowaniu się później zrywać takowe. […] Pamiętaj, że oficer ma być starszym bratem żołnierza, ale nie bądź za «pan brat» z nim, bo na tem cierpi dyscyplina. […]
s 47
866509
Rozdział III – Maniery wojskowe – sam szyk
Nie śmiej wobec podwładnych krytykować władzy, bo zły i gorszący przy-
kład tem dajesz. Podwładnemu nie pozwalaj krytykować wobec starszych władzy i sam tego nie rób, jeżeli jesteś podwładnym, gdyż to jest niezgodne z duchem wojskowej dyscypliny”. Oczy wiście, oficer musiał wiedzieć, jak zachować się względem przeło żonych oraz starszych rangą, orderami, czynnością, starszeństwem i wie- kiem – im należały się widoczne oznaki grzeczności wojskowej. Opisano to w punktach:
„Nie siadaj nigdy w obecności przełożonego lub starszego, dopóki ten nie poprosi cię usiąść”. „Nie siadaj nigdy w obecności przełożonego lub starszego, dopóki ten nie
poprosi cię usiąść; siadać bez zaproszenia jest niegrzecznie. Nie zapalaj nigdy papierosa lub w ogóle nie pal, nie spytawszy o pozwolenie starszego lub przełożonego i nie otrzymawszy pozwolenia. Jeżeli jesteś w cukierni lub podobnem miejscu publicznem a zauważysz przełożonego lub starszego, podejdź, zasalutowawszy spytaj o pozwolenie pozostania. Po otrzymaniu – pozostań. Salutując – nie kłaniaj się jednocześnie, bo tego regulamin frontowy zabrania. By wa, że starszy, będąc nieco podchmielonym, proponuje przejść z nim na «ty» – odmawiać ci nie wypada, ale później zaczekaj, dopóki starszy pierwszy nie odezwie się do ciebie na «ty» – bądź dyplomatą i nie pozwalaj sobie pierwszy na poufałości ze starszymi. Nie salutuj z papierosem w ustach, ani trzymaj czegokolwiek w prawej ręce – salutując”. Oficer a obowiązywało odpowiednie zachowanie w towarzystwie. W kodeksie kapitana Żychowskiego jest to rozdział najobszerniejszy. Wypadało udzielać się towarzysko, ale obwarowane było to pewnymi warunkami. Oto niektóre: „Jeżeli nie tylko w towarzystwie oficerskim bywasz – bądź oględnym w doborze innego: obracać się w sferach małointeligentnych lub nieobytych – nie wypada ci.
Dobre maniery w przedwojennej Polsce.
866509
s 48
Savoir-vivre, zasady, gafy
Rozdział III – Maniery wojskowe – sam szyk
Nigdy nie bywaj w sferach żydowskich lub tam gdzie wojskowi są źle
widziani lub nielubiani – to ubliża twej godności. Jeśli jesteś z pierwszą wizytą nie baw dłużej nad kwadrans. Nie zastawszy gospodarzy – zostaw bilet wizytowy, zaś 2 jeśli ostatni są małżeństwem. Na wizycie nie zapalaj papierosa, dopóki pani domu nie zaproponuje lub gospodarz nie poczęstuje, czy nie zaproponuje. Jeśli jesteś w mieszanym towarzystwie masz najprzód dam zapytać o pozwolenie zapalenia, potem najstarszego z oficerów. W teatrze nie wypada ci siadać dalej 7-go rzędu krzeseł. W towar zyst wie, zwłaszcza cywilnych unikaj rozmowy na temat polityczny, osobliwie wojskowy, gdyż możesz mimowolnie wydać, co należy zachować w tajemnicy. Nigdy wobec kolegów, starszych – osobliwie cywilnych nie pozwalaj sobie na krytykę władz lub zarządu wojskowego. Nigdy nie krytykuj, ani wyśmiewaj cudzych uczuć religijnych – bo to jest wielki nietakt. Nie nadużywaj nigdy trunków. Nikt, zwłaszcza cywilny nie powinien cię widzieć w stanie nietrzeźwym; tembardziej żołnierz, któremu przykładem wstrzemięźliwości służyć powinieneś”. Niezmiernie istotne było zachowanie oficera względem kobiet: „Dla kobiet zawsze bądź uprzejmy i rycerski – ale nigdy nawet wobec nich nie uniżaj się i nie zapominaj o swej oficerskiej godności. Unik aj flirtu (w brudnem znaczeniu tego słowa) z kobietami złego prowadzenia się. Żony twych kolegów i w ogóle oficerów winieneś uważać za członków wielkiej rodziny oficerskiej. Wystrzegaj się przeto wszelkich postępków – choćby najlżejszych, które mogłyby na nie rzucić choć cień podejrzenia o niesławę. Tobie, jako oficerowi każdy zły stosunek względem kobiety czy stanu wolnego, a tembardziej zamężnej – hańbę twemu mundurowi przynosi”. Jest też krótki rozdział „o użyciu broni”, w którym pierwszy punkt brzmi: „Broni masz prawo użyć, dla obrony swego życia, honoru, a także dla obrony słabszych, zwłaszcza kobiet”. I na koniec kilka zaleceń dotyczących spraw materialnych:
s 49
866509
„Bądź pod względem materjalnym nieskazitelnie uczciwym, jako ofice-
rowi – człowiekowi honoru przystoi; niech nigdy nawet w najmniejszej nawet
Wojskowej” w gmachu kasyna garnizonowego, Warszawa, początek lat 30.
Generał Jan Wróblewski w rozmowie z Nelly Strug na balu „Rodziny
K ardynalna zasada grzeczności: niestresowanie rozmówcy.
„Staraj się nie pożyczać od nikogo pieniędzy: ubliża to twej godności”. ilości nie przylgnie do rąk twoich niczyja własność, czy prywatna czy skarbowa. Star aj się nie pożyczać od nikogo pieniędzy: ubliża to twej godności. Komu – jeśli możesz – to pożycz. Nie żyj nad stan i nie zaciągaj długów, nie przewidując możliwości spłacenia. Inaczej mówiąc – nie sięgaj do cudzej kieszeni. Nie grywaj w hazardowne gry, bo przegrywając tracisz pieniądze niepotrzebnie, a ogrywać innych – zwłaszcza kolegów – nie wypada”. Istniały też inne poradniki dla wojskowych, np. wspomniany już wcześ niej Savoir-vivre opracowany przez generała Aureliego Serdę-Teodorskiego. W towarzystwie podkpiwano z niektórych jego zaleceń, np. tego że: „Oficer w towarzystwie powinien zawsze dostosowywać rozmowę do poziomu pani domu (nie należy jednak nigdy mówić o ordynarności)”. Wydaje się jednak, że zalecenie takie jest właściwe, nie tylko w stosunku do wspomnianej tu pani domu, ale wobec wszystkich uczestników towarzyskiej rozmowy, przecież kardynalną zasadą grzeczności jest niestresowanie rozmówcy. Pr zeanalizowanie danych statystycznych dotyczących pochodzenia społecznego oficerów WP upoważnia do stwierdzenia, że znaczna część kadry miała rodowód proletariacki. Według Franciszka Kusiaka, autora monografii o życiu codziennym oficerów, np. wśród poruczników promowanych w latach dwudziestych zaledwie 14,6% stanowili synowie ziemian, a 19,3% synowie robotników i chłopów, a w latach trzydziestych odpowiednio:
Dobre maniery w przedwojennej Polsce.
866509
s 50
Savoir-vivre, zasady, gafy
Figurk a przedstawiająca szykowną damulkę; okres międzywojenny
866509
Rozdział III – Maniery wojskowe – sam szyk
3,2% oraz 40%. Wypada jednak zastrzec, że w niektórych rodzajach broni proporcje te były odmienne, zwłaszcza w kawalerii i marynarce. Z tego też powodu istniała potrzeba zniwelowania braków w ogładzie towarzyskiej: oficer musiał przecież znać zasady savoir-vivre’u! Kadra dowódcza i dydaktyczna szkół podchorążych, ucząc wojennego rzemiosła i kształtując przyszłych oficerów w duchu patriotycznym, miała też za zadanie „zrobić z nich ludzi umiejących przyzwoicie jeść, ubierać się, dbać o czystość osobistą, ruszać się i rozmawiać w towarzystwie, a wreszcie przyswoić im poczucie humoru i dżentelmeństwa”. Warto tu wspomnieć komendanta Oficerskiej Szkoły Artylerii, który osobiście zaangażował się w edukowanie słuchaczy: polecił ustawić w jadalni na podwyższeniu stolik z nakryciem i sam demonstrował należyte siedzenie, trzymanie łyżki itp. Przyszłym oficerom wpajano też, że „zachowanie się oficera wobec pań musi być pod każdym względem wzorowe i rycerskie, jednakże pozbawione wszelkiej przesady”. Musieli też pamiętać, że przy pierwszym spotkaniu nie całuje się pań w rękę. Pewien porucznik wspominał, jak w 1934 roku, spędzając Nowy Rok u swojego wuja i wraz z nim zaproszony na bal sylwestrowy do batalionu pancernego, jedną z pań pocałował w rękę – niejako z jej winy, bo w geście do pocałowania tę rękę mu podała. Mimo że inne damy przywitał w sposób właściwy, to za wyróżnienie tej ostatniej usłyszał od wuja, że jest persona non grata – osobą w towarzystwie niepożądaną. Aby przyszły podporucznik czuł się swobodnie w każdym towarzystwie, podchorążych uczono w szkołach tańców narodowych i współczesnych, śpiewu, muzyki; mieli też stały dostęp do kin, teatrów, koncertów i muzeów. Wszystkie te działania podejmowano z myślą o prestiżu kadry oficerskiej. Rów nież już podczas nauki w szkołach podchorążych wpajano im zasady zapewniające paniom udaną zabawę taneczną: aby żadna dama nie nudziła się choćby przez chwilę. Czasem, gdy w jednostce organizowano bal, oficerowie ustalali, że do godziny dwudziestej czwartej porucznicy i podporucznicy tańczyć będą tylko ze starszymi paniami i dopiero po północy będą mogli obtańcowywać młodsze, niekiedy opracowywano wręcz porządek w obtańcowywaniu dam. Bale oficerskie wyróżniały się świetną organizacją. Ambicją korpusu oficerskiego było uzyskanie opinii, że to ich bal uznano
Dobre maniery w przedwojennej Polsce.
866509
s 52
Savoir-vivre, zasady, gafy
Rozdział III – Maniery wojskowe – sam szyk
za najwspanialszy – to była świetna reklama dla pułku, gdy zachwycone panie głosiły wszem i wobec takie pochwały. Gener alnie savoir-vivre kadry oficerskiej nie różnił się od reguł w świecie cywilów, lecz wprowadzano doń dodatkowo obowiązujący konwenans wojskowy. Na przykład do wspólnego posiłku w kasynie „pierwszy do stołu zasiadał najstarszy rangą oficer i zajmował najbardziej eksponowane miejsce,
Obiad podczas uroczystości poświęcenia sztandaru 16 Pułku Piechoty. Po lewej stronie stołu od lewej siedzą: NN, gen. Stanisław Wróblewski, prezydent Ignacy Mościcki, Tarnów, maj 1927 roku
rzeważnie u szczytu stołu. Pozostali zajmowali je według starszeństwa. p Spóźnianie się było bardzo niemile widziane, podobnie zresztą jak wszelkie niezręczności. Oficerowi podczas posiłku ręka nie miała prawa zadrżeć”. Z kolei przy powitaniach i pożegnaniach oddawano honory wojskowe, salutując, zawsze młodszy rangą – starszemu. Było odstępstwo od tej reguły (co opisał Henryk Comte): jedynie adiutantowi asystującemu osobie prezydenta RP nie wolno było oddawać honorów żadnej szarży. „Każdy wojskowy natomiast obowiązany był przed prezydentem «sfrontować», tzn. zatrzymać się na trzy kroki przed osobą prezydenta i pozostać w postawie na baczność, oddając należne honory aż do czasu przejścia prezydenta. «Frontowanie» obowiązywało również podczas przejazdu głowy państwa”. W cy wilu samotnie idący mężczyzna zawsze winien był pierwszy ukłonić się znajomemu idącemu z kobietą, w wojsku natomiast oficer idący z żoną
s 53
866509
Rozdział III – Maniery wojskowe – sam szyk
musiał pierwszy salutować wszystkim wyższym rangą. Jednak w niektórych jednostkach był zwyczaj polegający na tym, że oficer oddawał pierwszy honory komuś niższemu rangą: tak było, jeśli np. podchorąży szedł w towarzystwie młodej dziewczyny, co do której należało się domyślać, iż jest przedstawicielką rodziny. Taka forma kurtuazji. Podobnie jak w cywilnych sferach towarzyskich istniała konieczność składania wizyt i rewizyt. „Oficer z chwilą przybycia do nowego garnizonu i po zameldowaniu się u dowódcy jednostki oraz innych przełożonych, składał wizyty towarzyskie. Kawalerowie wizytowali wszystkich żonatych, przełożonych i starszych stopniem stanu wolnego. Natomiast żonaci składali wizyty
Pierwsza wizyta nie powinna była trwać dłużej niż 15 minut. wszystkim oficerom, którzy posiadali na swoim utrzymaniu rodziny, a w roli pani domu występowała żona, matka lub dorosła córka. […] Podczas wizyty należało wystąpić w wieczorowym stroju wojskowym. Szablę, czapkę i rękawiczki wraz z płaszczem zostawiało się w przedpokoju”. Pierwsza wizyta nie powinna była trwać dłużej niż 15 minut. W rozmowie nie wypadało poruszać tematów służbowych. W razie nieobecności gospodarzy wypadało zostawić bilet wizytowy z zagiętymi prawymi brzegami. (Zaginanie wizytówki ku górze lub w dół stanowiło swoisty kod informacyjny, w sferach towarzyskich zrozumiały – por. s. 257, 258. Młodzi oficerowie bardzo przeżywali wizyty u wysokiej rangi dowódców. Był zwyczaj, że absolwenci Szkoły Podchorążych Marynarki Wojennej składali wizyty dowódcy floty. Trzech oficerów promowanych w 1937 roku stanęło wobec konieczności złożenia wizyty admirałowi Józefowi Unrugowi. Wspomnienia jednego z nich opublikowano w „Naszych Sygnałach” w 1984 roku pt. Wizyta w willi na Oksywiu; przedrukował je Franciszek Kusiak. Zacytujmy ten obszerny opis, bo jest tego wart: „W w yznaczony czwartek, dzień, w którym pp. Unrugowie «bywali po południu u siebie», założyliśmy, po dokładnym ogoleniu się, nowe śnieżnobiałe koszule, surduty i wszelkie potrzeby do «stroju oficerskiego nr 3» oraz świetnie wyczyszczone buty – naturalnie «karierki»; sprawdziliśmy pasy, kordziki,
Dobre maniery w przedwojennej Polsce.
866509
s 54
Savoir-vivre, zasady, gafy
Rozdział III – Maniery wojskowe – sam szyk
spinki, krawaty itp., czy wszystko jest w należytym porządku, ubraliśmy się w płaszcze, czapki na głowy, bez zawadiackiego fasonu «na bakier» – a każdy z nas włożył do kieszeni dwie wizytówki – następnie wolnym krokiem udaliśmy się «do willi». Każdy z nas myślał tylko o jednym: «Czy Admirał będzie w domu? » Byliśmy w wielkim emocjonalnym napięciu, bo oto my, drobne kiełbie, mieliśmy za chwilę znaleźć się w obliczu «szczupaka», twarzą w twarz, i wobec tej wspaniałej Obecności zagrać rolę bywalców. Trudno właściwie sprecyzować bazę psychologiczną, ale każdy z nas miał solidną tremę, choć starał się tego nie okazywać. Choć szliśmy wolno – czas i przestrzeń były ściśle odmierzone i sprawdzone – znaleźliśmy się wreszcie przed drzwiami. Otworzyła je miła pokojówka i poprosiła o zdjęcie płaszczy. Drżącymi rękami wyjęliśmy wizytówki i położyliśmy je na srebrnym talerzu, stwierdzając z ulgą, że leżało tam już kilka innych. Ostatnie przygotowania, pasy, krawaty i… tragedia! Staszek stwierdził, że jeden z tylnych guzików surduta oderwał się gdzieś po drodze. Chłopak momentalnie zmienił koloryt, a ja stwierdziłem dość przytomnie, że piegi nie wyglądają dobrze na bladozielonkawej twarzy. Trzeba było natychmiast coś postanowić. Byliśmy już na dobre unerwieni, ale nie wolno było tracić głowy. W rezultacie krótkiej i szeptanej narady ja miałem wejść pierwszy do salonu, za mną Staszek, którego tyły miał strategicznie zasłaniać Nikodem. Pokojówka czekała na nas przy otwartych drzwiach. Wchodząc, zauważyłem, że Admirała w pokoju nie było. Ulga!!! Zrobiłem parę kroków i usłyszałem za sobą łomot. Oto Staszek potknął się o dywanik i byłby upadł, gdyby nie Niki, który go podtrzymał. W saloniku zrobiła się cisza. Pani Zofia siedziała na kanapce z jakąś panią, na fotelach łysawy komandor i wąsaty pułkownik, na krzesełkach dwóch panów po cywilnemu. Po chwili ciszy przywitaliśmy się, wymieniając rangę i nazwisko, po czym pani Zofia poprosiła nas o zajęcie miejsc. Dwa krzesełka stały obok, jedno nieco dalej, przy oknie. Niki i ja złapaliśmy najbliższe nas, Staszek zaś posunął się bokiem (guzik!) i chwycił delikatne krzesełko za poręcz. Coś tam chrupnęło, coś zaskrzypiało, piegi stały się bardziej wyraziste, wreszcie usiadł, a że był dość korpulentny, więc wyglądało, jakby siadł «półgębkiem». Ambarasującą ciszę przerwała pani Zofia pytaniem: «Herbata czy kawa? », zwracając się do każdego z nas kolejno. Ponieważ Niki odpowiedział pierwszy «dziękuję, kawa», nam nie pozostało nic innego, jak prosić o to samo, aby nie robić kłopotu gospodyni. Kłopot był, bo kawy starczyło tylko dla Nikodema i dla mnie,
s 55
866509
Rozdział III – Maniery wojskowe – sam szyk
więc pani Zofia zadzwoniła, a gdy weszła pokojówka, poleciła jej przynieść więcej kawy. Rozpoczął się rytuał podwieczorku. Śliczne, porcelanowe filiżaneczki, spodki, talerzyki na ciasteczka, srebrne łyżeczki i widelczyki, i… duże, sztywno wykrochmalone i w trójkąt złożone białe serwetki. Oto ogólna sytuacja: nie ma blisko nas stoliczka, ręce zajęte przyborami, a serwetka tak śliska jak poły surduta ma tendencję do zsuwania się z kolan. Ręce drżą, spodki i talerzyki ze srebrnymi łyżeczkami dzwonią. Aby łyknąć wspaniałej kawki, trzeba postawić talerzyk na stoliczku, ale by go dosięgnąć, trzeba się podnieść z krzesełka w jakimś dziwacznym półukłonie, a tu serwetka zsuwa się z kolan. Pokojówka podaje ciasteczka. O! Uwaga, szykuje się nowa tragedia! Niki i ja wzięliśmy pierwsze z brzegu, miękkie i pachnące czekoladowe torciki, Staszek wybrał jakieś małe, twarde ciastko biszkoptowe. Jak je nacisnął widelczykiem, biszkopt prysnął z talerzyka i wylądował na podłodze koło nóg pułkownika. Staszek, z twarzą o kontrastowych kolorach, musiał doznać szoku, bo gdy znów zapadła cisza, powiedział: «Nie szkodzi! ». Jakoś zjawiło się drugie ciastko, tym razem miękkie, i od nowa rozpoczął się zawiły rytuał: kawa na stolik, w półzgiętej pozie (uwaga na serwetki), okruch ciastka do buzi, talerzyk z ciastkiem na stolik (serwetka!), kawa do ręki, ręce drżą, przybory dzwonią… i tak to szło, a to wszystko nie było łatwe. Naturalnie czas się wlókł niemiłosiernie. Nie pamiętam, o czym była rozmowa, ale pamiętam, że Niki i ja wzięliśmy w niej udział, wygłaszając zdania nie na temat, a nawet zaprzeczyliśmy czemuś jednemu z cywilnych panów. Niki bardzo dyskretnie spoglądał na zegarek i po chwili dał umówiony poprzednio znak. Kawa i nie dojedzone ciastka poszły na stolik. Serwetki też, i oto trzech podporuczników, nie bacząc na nie skończoną rozmowę, wstaje z krzesełek po dokładnie 15 minutach mordęgi i jeden po drugim mówi: «Jak bardzo przyjemnie», itd. Pani Zofia odpowiadała tymi samymi słowami, a siedząca obok niej pani uśmiechała się przyjemnie, komandor, pułkownik i obaj cywile grzecznie skłaniali głowy. W tym samym szyku torowym (ja, Staszek i Niki) udaliśmy się do drzwi, raz jeszcze stając «na baczność» i skłaniając głowy przed wyjściem… Po wyjściu z domu, żegnani uprzejmym uśmiechem pokojówki, zauważyliśmy w pełnym świetle dnia, że po piegowatej, ale już mniej zielonej twarzy Staszka spływały ogromne krople potu”. Oficerowie wszystkich formacji przywiązywali do munduru wielkie znaczenie, symbolizował on bowiem honor i tradycję. „Noszony wraz z czapką,
Dobre maniery w przedwojennej Polsce.
866509
s 56
Savoir-vivre, zasady, gafy
Rozdział III – Maniery wojskowe – sam szyk
na której widniał orzeł, był najważniejszym i najwymowniejszym świadectwem niepodległości oraz suwerenności naszego państwa. Każdy żołnierz, a oficer w szczególności był zobowiązany do jego szanowania w znaczeniu dosłownym i szeroko rozumianym. Nie wolno było oficerom w mundurze przebywać w lokalach publicznych gorszej kategorii, jeździć pociągiem w wagonie drugiej lub trzeciej klasy, zajmować w teatrze odległych miejsc, nosić pakunków, brać udziału w zbiegowiskach, wystawać przed witrynami sklepów, siadać na ławkach ulicznych itd. W tramwaju np. zalecano nie zajmować miejsc siedzących, aby uniknąć kłopotu w podjęciu decyzji, komu należy ustąpić, gdy będzie on przepełniony. Natomiast w stroju galowym w ogóle nie należało wsiadać do tego rodzaju środków lokomocji, lecz korzystać z dorożki lub taksówki”. Uważano też, że „stan oficera jako rycerza” wyklucza wykonywanie przez niego prac domowych – od tego miał ordynansa lub służbę domową! Praca fizyczna uznana była za uwłaczającą jego autorytetowi i mundurowi. Oficer przebywający w lokalu nie mógł pozwolić sobie na swobodne bawienie się. Jeśli na sali był wojskowy wyższy stopniem, należało zameldować mu się i poprosić o pozwolenie pozostania w lokalu. Adiutant prezydenta RP, Henryk Comte opisał zdarzenie, gdy wieczorem, po obowiązkach służbowych pojechał z Józefem Mościckim (synem prezydenta) i kpt. Nagórnym do „Oazy”. Do ich stolika przysiedli się nowo przybyli goście – wojewoda warszawski Władysław Jaroszewicz z żoną. Pani – młoda i atrakcyjna – usłyszawszy tango, dopraszała się tańca. „W tym czasie regulamin wojskowy zabraniał umundurowanym oficerom tańczyć w publicznych lokalach. […] Wstałem, przeprosiłem na chwilę danserkę, podszedłem do najstarszego rangą oficera obecnego na sali, pułkownika, i poprosiłem o zezwolenie na jeden taniec. Zezwolił. A ponieważ szło nam świetnie, więc porwałem moją partnerkę do kolejnych tańców. Wszystko zapowiadało, że spędzimy wieczór jak najprzyjemniej. Wypadło jednak inaczej. Inny obecny na sali oficer – major, widocznie wielki służbista, a może znudzony własnym towarzystwem, uważał, że pułkownik nie jest upoważniony do wydawania tego rodzaju zezwoleń. Zatelefonował do Komendy Miasta. Wkrótce przyjechał oficer inspekcyjny garnizonu i wylegitymował mnie”. Żadne tłumaczenia nie pomogły! Porucznika Comte skazano na dwa tygodnie odwachu. Nota bene jego towarzyszem w celi był por. Franciszek Żwirko; ten znany pilot został skazany za zbyt niskie loty nad Warszawą.
s 57
866509
Rozdział III – Maniery wojskowe – sam szyk
Autor Życia codziennego oficerów Drugiej Rzeczypospolitej, Franciszek Kusiak,
podkreślając gotowość kadry do chronienia honoru i munduru, napisał: „W przedwojennym wojsku każdy oficer, wioząc nawet żonę do porodu, miał przede wszystkim obowiązek zaopiekowania się przewracającym się na ulicy pijanym, nieznajomym towarzyszem broni. Chodziło tu bowiem o godność munduru”. Zatem, opowiedzmy trochę o mundurach! Wkrótce po odzyskaniu niepodległości i utworzeniu Wojska Polskiego pojawiła się potrzeba ustalenia przepisowego umundurowania: powołano Komisję Ubiorczą, dyskutowano czy przy mundurze polskiego oficera powinny być szlify, czyli epolety, czy naramienniki, a może duże gwiazdki na rękawach. Zgadzano się wówczas, aby mundur oficera nie różnił się zbytnio od munduru szeregowego, ale pewne różnice wydawały się dyskutantom oczywiste: przecież żołnierz służy kilka lat i idzie do cywila, natomiast oficer spędza w wojsku wiele lat – mundur powinien określać jego położenie socjalne. Omawiając interesującą nas tematykę savoir-vivre’u, wypada poświęcić temu zagadnieniu pewną uwagę. Każdy rodzaj broni miał kilka odmian mundurów, a marynarka wojenna ponad dziesięć. Jak pisał Franciszek Kusiak w Życiu codziennym oficerów Drugiej Rzeczypospolitej służbowe kontrole niejednokrotnie stwierdzały brak jednolitości umundurowania przy różnych okazjach, co było do pewnego stopnia usprawiedliwione skomplikowanymi przepisami: „Weźmy np. strój oficerów podczas składania wizyt towarzyskich. Inne jego elementy obowiązywały na przyjęciach zwykłych dziennych, a inne na wieczorowych. Jeszcze inaczej należało się ubrać podczas wizyt oficjalnych dziennych i wieczorowych oraz składanych po raz pierwszy i kolejny. Po raz pierwszy należało przypiąć wszystkie posiadane odznaczenia, a na kolejnych tylko najważniejsze. Jeśli na przyjęciach obecni byli przedstawiciele obcego państwa, to wypadało mieć także odznaczenia zagraniczne. W czasie składania wizyt oficjalnych pas uzupełniano szelką, przypinano również szablę na żabce lub kordzik na rurkach. Szelka ramienna i broń biała nie obowiązywała podczas oficjalnych wystąpień dziennych”. Pierwsze przepisy o umundurowaniu wojska zatwierdził Józef Piłsudski w listopadzie 1919 roku, ale w dwudziestoleciu międzywojennym kilkukrotnie wprowadzano modernizację stroju żołnierskiego. Zasadnicza zmiana nastąpiła w latach 1935–1937: udoskonalono funkcjonalność i elegancję
Dobre maniery w przedwojennej Polsce.
866509
s 58
Savoir-vivre, zasady, gafy
Rozdział III – Maniery wojskowe – sam szyk
mundurów, m.in. ujednolicono krój czapki rogatywki, oficerom dodano piękne sukienne peleryny, kadrę lotnictwa, broni pancernej i zmechanizowanej wyposażono w czarne skórzane kurtki. W latach dwudziestych mundur oficerski, tzw. bojowy, składał się z kurtki, spodni, butów z cholewami lub trzewików z owijaczami bądź sztybletami, skórzanego pasa głównego z poprzeczką, czapki lub furażerki, hełmu, rękawiczek, płaszcza polowego i przeciwdeszczowego. Do wyposażenia oficerskiego dochodziły ostrogi, szabla, krótka broń palna, lornetka, gwizdek i torba polowa. To był ubiór podstawowy, którego elementy wykorzystywano do tworzenia innych rodzajów munduru: stroju służbowego, stroju garnizonowego oraz ubioru salonowego. Ten ostatni składał się z kurtki, długich spodni koloru khaki ze strzemiączkami, trzewików, szabli, ostróg, czapki i rękawiczek skórzanych lub białych. W latach późniejszych w wojskach lądowych obowiązywały dwa zasadnicze rodzaje ubiorów: polowy oraz garnizonowy. Ten ostatni mógł być służbowy, pozasłużbowy i wieczorowy. O ile te pierwsze dotyczyły służby, która podlegała wojskowym regulaminom, o tyle założywszy strój wieczorowy – żołnierz wkraczał na salony, do sfery, rządzącej się savoir-vivre’em! Nie znaczy to oczywiście, że poza salonem wojskowy mógł ignorować formy towarzyskie. Wręcz przeciwnie! Do ubioru wieczorowego – przewidzianego na bale, zabawy, uroczyste akademie – oficerów obowiązywały: czapka garnizonowa, kurtka sukienna z ozdobami i srebrnymi sznurami naramiennymi (tzw. akselbanty), spodnie ciemne z lampasem, tzw. szasery (granatowe w piechocie, kawalerii, artylerii konnej, broni pancernej i żandarmerii, ciemnozielone – w artylerii, saperach, łączności, niebieskie – w lotnictwie, a czarne – w służbie zdrowia. Lampasy na spodniach miały różne kolory: w piechocie – żółty z żółtą wypustką, w kawalerii – koloru otoku na czapce z różnymi wypustkami, w artylerii – szkarłatne ze szkarłatną wypustką, w saperach – malinowe z wypustką malinową, w służbie zdrowia – wiśniowe z wypustką błękitną). Strój uzupełniały buty lakierowane czarne, tzw. sztyblety, rękawiczki białe lub kremowe zamszowe, pas salonowy oraz broń biała na rapciach. Czapkę i szablę należało mieć przy sobie, ale – oczywiście – przed wejściem na zabawę zostawiano je w szatni. Kurtki mundurów galowych po 1936 roku wykonywano z sukna dla szeregowców i podoficerów, z tkanin czesankowych dla oficerów, chorążych
s 59
866509
Prezydent RP Ignacy Mościcki (z ręką przy czapce) podczas powitania. Widoczni także m.in.: premier Aleksander Prystor (1. z lewej), szef Gabinetu Wojskowego Prezydenta RP pułkownik Jan Głogowski (idzie za prezydentem), szef Kancelarii Cywilnej Prezydenta dr Bronisław Hełczyński (na lewo za płk. Głogowskim). Za prezydentem Mościckim po prawej stronie widać oficera w kapeluszu stosowanym, Gdynia, 31 lipca 1932 roku
866509
okres międzywojenny
w czasie zbiórki na pokładzie,
Marynarze na kr ążowniku ORP Bałt yk Obchody Święta Morza w Gdyni.
Rozdział III – Maniery wojskowe –
stroje z białego grubego płótna i czapki „amerykanki”.
Marynarz na krążowniku ORP Bałtyk, okres międzywojenny
i w koszarach marynarze oraz podoficerowie młodsi nosili
W tr akcie codziennej służby
sam szyk
i podchorążych. Kołnierze ozdabiano zygzakowatym haftem (wężykiem). Na naramiennikach oprócz oznak stopni noszono numery pułków lub inicjały. Piękne były mundury Marynarki Wojennej. Początkowo nie było jednolitych mundurów, gdyż pierwszy oficerski korpus Polskiej Marynarki Wojennej stanowili oficerowie, którzy służyli wcześniej we flotach państw zaborczych. W 1920 roku postanowiono wprowadzić umundurowanie na wzór angielski, uwzględniając oczekiwania dawnych oficerów z marynarki austro-węgierskiej co do rękawów surdutów, kurtek i naramienników: „aby splendor ich było widać z daleka”. Ubiory Marynarki Wojennej modyfikowano kilkakrotnie: w 1922, 1927 i 1930 roku. Oficerowie otrzymali ubiory: galowy, codzienny i letni. Mundur galowy obowiązywał z okazji powitań Prezydenta RP i głów państw obcych, a także podczas zagranicznych wizyt naszych okrętów i rewizyt. Oficerski mundur galowy składał się z dwurzędowego granatowego surduta (flottenroka), granatowych spodni oraz czarnego kapelusza stosowanego. Do tego stroju noszono białą koszulę ze sztywnym gorsem i stojącym kołnierzem oraz czarną muszkę, złote epolety z frędzlami i białe irchowe rękawiczki. Do munduru galowego obowiązywała czarna prosta szabla ze złoconą rękojeścią, noszona na czarnym lub złotym pasie. Nakryciem głowy był kapelusz stosowany wykonany z czarnego filcu, ozdobiony z prawej strony owalną biało-czerwoną kokardą. Krawędzie kapelusza były obszyte czarną, jedwabną lamówką, a kapelusze admirałów złotym galonem. Istniała też odmiana stroju galowego zwana służbowo-wieczorową, przy której zamiast kapelusza noszono zwykłą czapkę oficerską, a zamiast muszki wiązano do białej koszuli czarny krawat. Przy tym stroju nie noszono epoletów. W 1936 roku wprowadzono ubiór wieczorowy, wzorowany na brytyjskim mess dress. Strój ten składał się z półfraka (mesdresa) szytego z granatowej krepy, białej kamizelki z piki oraz spodni z szerokimi złotymi lampasami. Do stroju noszono białą koszulę z czarną muszką. Ubiór popołudniowy różnił się tym, że do półfraka zakładano granatową kamizelkę i spodnie bez lampasów. Admirałowie i komandorzy zamiast półfraków nosili fraki. Okryciem wierzchnim do stroju galowego była czarna peleryna zapinana na złoty łańcuch. Taki elegancki strój, aura romantyzmu morskich przygód i radość z posiadania kawałka polskiego wybrzeża czyniły z marynarzy obiekt
s 61
866509
866509 na pokładzie krążownika ORP Bałtyk, okres międzywojenny
Marynarz czy tający list
K apitan żeglugi wielkiej Konstanty Maciejewicz (z lewej) i I oficer Tadeusz Meissner na pokładzie Daru Pomorza należącego do Państwowej Szkoły Morskiej w Gdyni, sierpień 1930 roku
ogólnokrajowego zachwytu. O morzu i marynarzach śpiewano piosenki: dzieci i dorośli, harcerze przy ogniskach, lwowscy batiarzy: „Pojechałem raz do Gdyni, by zwiedzić nowy port, Marynarzy tam poznałem, każdy minę ma jak lord. Przechodzę przez ulicę, wtem auto z całych sił Rąbnęło mnie gdzieś w plecy, a ja pod autem był. Policja, ludzie w krzyk, a ja leżę jak ten byk, A szofer wtedy bałaka mi: Ta joj, ta Józek, ta dawaj pyska, ta co tu robisz zaraz mów, Ta jesteś mi znajomy z bliska, ja z twojej gęby czuję Lwów”.
sierpień 1930 roku
I oficer Tadeusz Meissner na pokładzie Daru Pomorza,
A lotnicy! Już najmłodsze dzieci wiedziały: żeby
zostać lotnikiem „trzeba oczy mieć sokole, trzeba mieć żelazną wolę i nerwy, jak stal”. Środowisko wojskowych dbało o umacnianie więzi koleżeńskich. Okazją do ich zacieśniania były święta pułkowe, wspólne obiady kadry w kasynach, zabawy taneczne, nawet cotygodniowe. Po przesłużeniu w pułku określonego czasu oficer mógł liczyć na otrzymanie pamiątkowego pierścienia lub odznaki pamiątkowej. Dla podtrzymania tradycji i budowania wzajemnych więzi organizowano też zjazdy koleżeńskie; istniały koła dawnych żołnierzy jednostki.
s 63
866509
Rozdział III – Maniery wojskowe –
1936 rok
lotnict wa wojskowego,
Dwaj lotnicy w now ych mundur ach
sam szyk
Bardzo uroczyste były pogrzeby oficerów, łączono je bowiem z ceremo-
niałem wojskowym. Na pogrzeby te zjeżdżali koledzy zmarłego z całego kraju. W Życiu codziennym oficerów Drugiej Rzeczypospolitej Franciszek Kusiak opisał zwyczaje pogrzebowe: „Kondukt prowadził oficer w randze co najwyżej o jeden stopień wojskowy niżej od zmarłego. Tuż za nim postępowała orkiestra, za którą z kolei maszerowała eskorta honorowa (pluton w wypadku oficerów młodszych, a kompania dla starszych). Jeśli zmarły był szczególnie zasłużony, to asystę honorową stanowiło nawet kilka pododdziałów z różnych rodzajów broni. W następnej kolejności niesiono odznaczenia zmarłego i wieńce. Przed karawanem postępowała asysta kościelna, a więc krzyż, chorągwie i duchowni danego wyznania. Trumnę, na której umieszczano czapkę i, w zależności od rodzaju broni, szablę lub kordzik, ustawiano przeważnie na lawecie armatniej. W lotnictwie umieszczano ją na kadłubie samolotu zainstalowanym na specjalnym wózku. Korzystano także z karawanów cywilnych. Za trumną szła najbliższa rodzina zmarłego, następnie przełożeni, koledzy i podwładni. Podobnie jak najbliżsi krewni oficerowie mieli na rękawach opaski żałobne. […] Trumnę z kościoła na karawan i z niego do mogiły przenosili koledzy lub wyznaczeni podoficerowie. Na cmentarzu w zależności od sytuacji mowy pożegnalne wygłaszali reprezentanci władz, kolegów i podwładnych. Podczas spuszczania trumny do grobu pochylano sztandary, a orkiestra grała hymn danej formacji czy rodzaju broni. W drugiej połowie lat trzydziestych grano przeważnie marsza żałobnego. Asysta wojskowa prezentowała broń, oddawano również salwę honorową. W latach dwudziestych orkiestra nie grała na pogrzebach wyznawców islamu. Uważano bowiem niesłusznie, jak pisał mjr Leon Hózman-mirza Sulkiewicz, że tak nakazuje Koran. Po uformowaniu mogiły stawiano na niej drewniany krzyż z tabliczką. W wypadku oficerów lotnictwa dodawano do niego śmigło, a Marynarki Wojennej symbol kotwicy. Później rodzina lub korpus oficerski danej formacji, w której pełnił służbę zmarły, stawiali na jego grobie kamienny pomnik”. Oficerów grzebano na cmentarzach wojskowych, a jeśli takich przy garnizonie nie było – na zwyk łych, ale w miejscach eksponowanych, godnych.
Dobre maniery w przedwojennej Polsce.
866509
s 64
Savoir-vivre, zasady, gafy
Rozdział III – Maniery wojskowe – sam szyk
O dawnych towarzyszach broni starano się pamiętać, zamawiając msze
żałobne w rocznice śmierci, zapalając świece i składając kwiaty na ich grobach w przeddzień świąt pułkowych. Wydarzenia radosne i smutne – świętowane wspólnie – bardzo integrowały kadrę oficerską i kształtowały tradycję poszczególnych jednostek. Takie zachowania budziły u postronnych szacunek dla munduru, dumę z żołnierza polskiego. Wojskowi byli znakomitymi organizatorami różnych uroczystości patriotycznych i wojskowych. W dziesiątą rocznicę powstania Szkoły Podchorążych Lotnictwa w Dęblinie zorganizowano zjazd jej absolwentów. W jego programie były liczne podniosłe uroczystości: uroczyste powitanie, msza polowa, odsłonięcie tablicy pamiątkowej, koleżeński obiad, bal absolwentów. Odbyła się defilada: „W marszowych kolumnach oficerskich były wolne miejsca po tych, co zginęli. Bardzo, bardzo dużo było tych wolnych miejsc. Niezapomniane, wstrząsające przeżycia. Wieczorem uroczysty capstrzyk i apel poległych. Na tle zapalonego stosu kpt. pil. Władysław Polesiński, stojący na podwyższeniu, wzniósł ręce do góry i przyzywał poległych. W tym momencie rozległ się coraz bardziej nasilający się warkot silników samolotowych. Jakby Oni nadlatywali. Kobiety mdlały. Był to bardzo wzruszający i tragiczny moment. Później szum silników coraz bardziej cichł, a wszyscy byli przekonani, że to polegli odlatują do nieba. Wieczorem wspaniały bal w podziemiach kasyna «Piekiełko», kelnerzy poprzebierani za diabłów, domki krasnoludków, do których wchodziło się na czworakach itd., itp.”. Lotnicy mieli mocne nerwy. Choć katastrofy samolotowe zdarzały się często, a koledzy ginęli – korzystali z radością z uroków życia, póki czas! Oficerowie wymagali od siebie i swoich towarzyszy godnego postępowania zarówno w sprawach służbowych, jak też w życiu prywatnym. W razie „splamienia honoru munduru” musieli się liczyć z procesem honorowym i ewentualnym wykluczeniem z korpusu oficerskiego. Jeśli któryś nie postępował zgodnie z zasadami honoru, ryzykował przekreślenie własnej kariery. Oficer odpowiadał zarówno za siebie, jak też za swoich najbliższych. W Drugiej Rzeczypospolitej władze wojskowe zadbały o uregulowanie funkcjonowania oficerskich sądów honorowych. O ich umocowaniu prawnym i zakresie kompetencji pisał Władysław Boziewicz w Ogólnych zasadach postępowania honorowego. Oficerskie sądy honorowe dzieliły się na trzy kategorie: 1) przeznaczone dla oficerów młodszych (do kapitana), działające przy pułkach
s 65
866509
Rozdział III – Maniery wojskowe – sam szyk
i oddziałach; 2) dla oficerów sztabowych – przy każdym dowództwie korpusu, 3) dla generałów – przy ministerstwie spraw wojskowych. Sądy orzekały w składzie złożonym z siedmiu sędziów, którym przewodniczył wojskowy najstarszy rangą; dopuszczona też była funkcja obrońcy. Zgodnie ze Statutem oficerskich sądów honorowych (wydanym w formie Dekretu Naczelnego Wodza Marszałka Józefa Piłsudskiego w 1919 roku) ich postępowanie było tajne. Wśród oficerów – tak czułych na punkcie swego honoru i noszących przy sobie broń – dochodziło często do pojedynków, zabójstw, samobójstw. Prawnie pojedynki były zabronione, ale oficerowie woleli narazić się na ewentualne sankcje prawne, niż być wydalonym z korpusu oficerskiego jako człowiek niehonorowy. W pojęciu oficerów zniewagę można było zmyć tylko z bronią w ręku. Będąc w służbie i pragnąc się ożenić, oficer musiał najpierw uzyskać zgodę dowódców. Oceniali oni bezpieczeństwo finansowe przyszłych małżonków
Będąc w służbie i pragnąc się ożenić, oficer musiał najpierw uzyskać zgodę dowódców oraz osobę narzeczonej – musiała cieszyć się nieposzlakowaną opinią, wykształceniem, obyciem towarzyskim. Oficerski ożenek był świętem również dla wszystkich oficerów jednostki. Często dowódcy i koledzy pana młodego aktywnie włączali się w organizowanie uroczystości. Taki ślub por. Jerzego Dziedzica z 3 Pułku Szwoleżerów, łączący ceremoniał religijny z wojskowym, opisał Ryszard Migurski w Tece szwoleżerskiej (cytat za Życiem codziennym oficerów Drugiej Rzeczypospolitej): „Dowódca pułku zarządził udział w ślubie plutonu trębaczy oraz 2 szwadronu w szyku konnym. Pan Młody zaprosił na wesele wszystkich oficerów wolnych w tym dniu od służby. O ile sprawa druga miała charakter prywatny, o tyle część pierwsza miała cechy rozkazu, który trzeba było wypełnić nie tylko z uwagi na jego charakter, ale i nadać mu formę odpowiadającą stosunkowi do bardzo lubianego przełożonego i kolegi. Trębacze mieli nie tylko grać na samym ceremoniale kościelnym, ale też i na weselnej kolacji… U wrót katedralnych miał czekać powóz pułkowy dla młodej pary. Przed powozem mój pluton, za powozem pluton Dziedzicowy jako honorowa eskorta… Na parę
Dobre maniery w przedwojennej Polsce.
866509
s 66
Savoir-vivre, zasady, gafy
Rozdział III – Maniery wojskowe – sam szyk
minut przed 17.00 staliśmy uszykowani frontem do kościoła. Lekki wiaterek poruszał proporczykami na lancach pierwszego szeregu. Drugi dzierżył w dłoniach wydobyte szable. Organowe fortissimo zahuczało marszem weselnym. Oficerowie wysypali się na stopnie świątyni, stworzyli szpaler z sześcioma drużbami w szaserach na czele – potem dowódca pułku z zastępcą vis à vis, majorowie, rotmistrze, młodzież – parami. Osiemnaście szabel stworzyło dach nad głowami kroczących nowożeńców. Nasi trębacze zagrzmieli marszem pułkowym. Szwadron sprezentował broń. Dookoła rósł tłum gapiów. Gdy zamilkły fanfary i trąbki, na znak «machałki» zmieniliśmy szyk z rozwiniętego w trójkowy i kawalkada ruszyła… Zajechaliśmy wreszcie pod dom. Powóz stanął wprost furtki. Tam już czekała witająca chlebem i solą rodzina Młodej Panny… Jak tylko stopa Panny Młodej dotknęła chodnika – padła komenda «prezentuj broń»”. Potem było wspaniałe przyjęcie weselne, tańce i toasty. „Pierwszy w kielich zadzwonił Pułkownik. Powiódł siwym okiem po obecnych, jakby sprawdzając, czy jest słuchany z należytym zainteresowaniem i zwracając się do Panny Młodej takie mniej więcej wypowiedział myśli: «Rok strawiłem na staraniach o przydział tego i takiego właśnie oficera, bez mała pięć lat obserwowałem z ciekawością, a i z dumą jego postępy jako wychowawcy i dowódcy i robiłem sobie w związku z tym wiele nadziei na przyszłość. I oto tak krucha i piękna istota w ciągu kilkunastu sekund wypowiadania małżeńskiej przysięgi przed ołtarzem zabrała mi w posiadanie młodego wojaka, pozostawiając osieroconego pułkownika i odsuwając go od wpływu na dalszy rozwój własnego już teraz męża. Nie pozostaje tedy nic innego, jak złożyć gratulacje oblubienicy z dokonanego wyboru i odwagi
Ślub szwoleżer a rotmistrza Fr anciszk a Flataua z panną Kirstówną. W lewym górnym rogu jako druhny córki marszałka Piłsudskiego: Jadwiga (pierwsza) i Wanda. Jako drużbowie dwaj najmłodsi oficerowie 1 Pułku Szwoleżerów Józefa Piłsudskiego, Lubań, 8 września 1934 roku
s 67
866509
Rozdział III – Maniery wojskowe – sam szyk
oraz życzyć obojgu… itd., co się w takich okazjach życzy»”. Po wychyleniu kielichów i odśpiewaniu sto lat – kolejny toast wzniósł pułkowy weterynarz, znakomity facecjonista. Swym charakterystycznym basem oświadczył, że się z panem pułkownikiem nie zgadza, ponieważ „to właśnie Pułkownikowi należą się gratulacje, że właśnie i dzięki temu nie stracił, a zyskał owego oficera. No bo, gdzie pójdzie ów biedak, gdy mu żona zaleje sadła za skórę? Do koszar. Gdzie znajdzie spokój przed małżeńską ingerencją? W szwadronie. Gdzie znajdzie spokój i uciszenie wzburzonych nerwów? Na ujeżdżalni, w stajni, wśród «rodaków pułkowych koła…»”. Ten dwugłos toastów pomaga nam przejść do kolejnego tematu i wspomnieć o typowych dla życia w garnizonie zwyczajach. Na co dzień każdy oficer dużo wolnego czasu spędzał w kasynie, ponieważ tam skupiało się życie pozasłużbowe. Kasyno znajdowało się zwykle w osobnym, przystosowanym do tego celu budynku i było dla oficera jak drugi dom: tu można było zjeść, wypić, przejrzeć gazety, pograć w bilard – odpocząć. Nawet oficer mający rodzinę był zobowiązany uczestniczyć w czysto męskich obiadach w kasynie – taki był wymóg dowództwa. Tu także prowadzono działania kulturalno-oświatowe, organizowano zabawy itp. Przykładowe kasyno, przemianowane w latach trzydziestych na klub oficerski, było przystosowane do wielorakich funkcji: mieściły się w nim kącik lub sala tradycji, biblioteka, czytelnia, sala z fortepianem, bilard. W kasynie były też zwykle stołówka i bufet, zapewniające codzienne, zdrowe i niedrogie posiłki – zwłaszcza wojskowym stanu wolnego. „Oficerskie kasyno garnizonowe przy Alei Szucha w Warszawie na piętrze posiadało ogromną salę balową wraz z balkonem, jadalnię z bufetem, bilardową, bibliotekę, czytelnię, salon specjalny, pomieszczenia Towarzystwa Wiedzy Wojskowej na odczyty i prelekcje, sanitariaty oraz buduar. […] Na parterze znajdowała się sala klubu szermierczego, szatnia, kuchnia, pokoje dla personelu i pomieszczenia gospodarcze”. K asyno było przeznaczone dla kadry oficerskiej, lecz za zgodą dowództwa mogli w nim przebywać goście. Wprowadzając daną osobę, oficer ponosił całkowitą odpowiedzialność za jej zachowanie, poziom moralny i towarzyski. Oficerom przypominano, że swoje narzeczone mogą zapraszać do kasyna jedynie pod opieką kogoś z rodziny – tylko wtedy opinia o młodej damie nie była
Dobre maniery w przedwojennej Polsce.
866509
s 68
Savoir-vivre, zasady, gafy
Rozdział III – Maniery wojskowe – sam szyk
narażona na szwank. Obyczaj ten był zgodny z zaleceniami savoir-vivre’u nakazującymi, aby pannie na wydaniu towarzyszyła zawsze osoba starsza i godna zaufania. Do k asyna oficerskiego nie mieli wstępu podoficerowie, chyba że przybywali jako gońcy, np. przynosząc meldunki. Warto wiedzieć, że istniały też kasyna podoficerskie, wobec których nie było wprawdzie rygorystycznego zakazu bywania w nich oficerów, ale takich wizyt należało unikać, bo mogły świadczyć o pociągu do alkoholu i naciąganiu podwładnych do stawiania wódki. Trzeba zwrócić uwagę na jeszcze jeden charakterystyczny rys życia garnizonowego: na dystans dzielący oficera od podoficera i podoficera od szeregowca. Wprawdzie było normą, że dowódca, przychodząc rano do pracy, witał się z wszystkimi podoficerami zawodowymi uściskiem dłoni, ale w życiu pozasłużbowym unikano fraternizowania się. Podobnie jak mężowie, również żony oficerów nie podejmowały towarzyskich stosunków z żonami podoficerów. W Życiu codziennym oficerów Drugiej Rzeczypospolitej autor zacytował wspomnienie żony podporucznika z Dęblina, która zapamiętała, że pobliska plaża nad Wisłą rozdzielona była na dwie części płotem z drutu kolczastego: jedna połowa plaży była przeznaczona dla rodzin oficerskich, druga dla rodzin podoficerskich! Czy tając kodeksy dla oficerów, warto pamiętać opisy i wspomnienia z epoki, w których wojskowi jawili się jako niezwykle dzielni i szarmanccy, ale niepozbawieni wad, wśród których na pierwszym miejscu stała gotowość do zabawy i wypitki. Legendarnym przedstawicielem kadry oficerskiej lat trzydziestych był gen. Bolesław Wieniawa-Długoszowski – wieloletni adiutant Józefa Piłsudskiego, doświadczony dyplomata znający kilka języków, człowiek inteligentny, z wykształcenia lekarz, a jednocześnie – „pierwszy ułan drugiej Rzeczypospolitej”, uroczy kompan, poeta, utalentowany tłumacz poezji francuskiej. Wieniawa mówił o sobie: „Ludzie szanują się wzajemnie dla swych cnót – kochają zaś dla swych wad. Dlatego przystałem na kawalerzystę, bo ułan, czy szwoleżer, jest syntezą wszystkich cnót i wad polskich. Trzeba go szanować, a nie można nie kochać”. Jego lubili nawet satyrycy. Oto piosenka pt. Wie Warszawa kto Wieniawa: „Fox-trot gazowany, w wykonaniu gazologa Blocia na codziennej akademii spirytusowej w Adrii. Słowa: Franciszka Gawrońskiego, muzyka automatu B.B.
s 69
866509
Rozdział III – Maniery wojskowe – sam szyk
Siedzę w Adrji przy stoliku I zaglądam do butelki I piję sam, bo wprawę mam, Wysączam, do kropelki… Warszawa, Warszawa, Wie dobrze, kto Wieniawa, Z rozkazu do gazu Ochotę wielką ma. Be-Be-Be Refrain: Bolek, ach Bolek Do stu tysięcy kolek Dlaczego tak do Adrji gnasz? I skąd ty na to forsę masz? Bolek, ach Bolek Wojskowyś ty Apollek, Dlaczego tak podnosisz głos Skąd masz ten «grecki nos»? Be-Be-Be Bolek, ach Bolek Do stu tysięcy kolek Choć pułkowników mamy huk, Lecz tyś wśród nich prawdziwy kruk!… Bolek, ach Bolek Wojskowyś ty Apollek, Wieniawa, rzecz klawa Wie o tym nawet Róg! ” O Wieniawie-Długoszowskim krążyło mnóstwo anegdot. Wiekowy pre-
zydent Mościcki słabo słyszał. W rozmowie ze Składkowskim w sprawie Wieniawy, który znowu po pijanemu zrobił awanturę, Mościcki radził się, co z nim począć. „Do kryminału” – rzucił z cicha Składkowski. „Do Kwirynału?” – ucieszył się prezydent. I w taki to sposób Wieniawa został ambasadorem we Włoszech. Mówił podobno wówczas, że: „W kawalerii można czasem robić głupstwa, ale nigdy świństw; w dyplomacji na odwrót, czasem świństwa, ale nigdy głupstw”.
Dobre maniery w przedwojennej Polsce.
866509
s 70
Savoir-vivre, zasady, gafy
Rozdział III – Maniery wojskowe – sam szyk
Antoni Słonimski w Alfabecie wspomnień napisał, że „Archetyp Wieniawy
stał się po [drugiej] wojnie jego karykaturą, utrwalony jako wzór dla czasów przedwojennych typowy. Stał się jednym z rekwizytów nieznośnej «Warszawki», jak «Adria», Ordonka, dwukonka na gumach czy gołębie na Mariensztacie. Mówiąc o Wieniawie warto przypomnieć pełną specyficznego wdzięku polską inteligencję przedwojenną […]. Warto by odełgać legendę o Wieniawie – bawidamku i fanfaronie w stylu gaskońskim, legendę, która utrwaliła się, fałszywie przekazując nam tę malowniczą i tragiczną postać dwudziestolecia międzywojennego. Nie był legendą jego dowcip, wdzięk i uroda. W moim poemacie Popiół i wiatr zjawia się w jednym dystychu: «Dzwoniąc szablą od progu idzie piękny Bolek, Ulubieniec Cezara i bożyszcze kobiet». […] Znany był z wielu przygód romansowych, ale były to zawsze, jak mówił, «au fond» afery poważne. To, że wypić lubił, nie czyniło go pijakiem. Warto przypomnieć, że nieprawdą jest, jakoby Wieniawa po pijanemu konno wjechał na parkiet «Adrii», natomiast prawdą jest, że był tłumaczem Baudelaire’a, lekarzem z wykształcenia, dzielnym żołnierzem i szlachetnym człowiekiem. W środowisku piłsudczyków autorytet Wieniawy w sprawach kultury był niezachwiany”. W Wojsku Polskim szczególną pozycję miała kawaleria. W jej istnieniu widziano kontynuację wojska przedrozbiorowego oraz sukcesów walk o niepodległość w okresie I wojny światowej. Każdy pułk starał się kultywować
Ułani z 15 Pułku Ułanów Poznańskich wyznania prawosławnego składają przysięgę żołnierską na sztandar, którą odbiera ksiądz major Bogaczew, 12 grudnia 1936 roku
własne odrębności. Jak pisał Henryk Smaczny w Księdze kawalerii polskiej: „Ogromną wagę przywiązywano do odznak pułkowych, których nie nadawano
s 71
866509
Rozdział III – Maniery wojskowe – sam szyk
automatycznie, lecz zarówno oficerom jak i szeregowym za określone zasługi lub służbę bez zarzutu. Zróżnicowane w zależności od pułków były ceremoniały powitania i pożegnania oficerów przybywających i opuszczających pułk. […] Każdy pułk starał się kultywować własne, przeróżne odrębności. Na przykład otoki amarantowe, żółte czy niebieskie, powtarzające się w pułkach, nie mogły być identyczne, musiały różnić się intensywnością lub nawet odcieniem koloru. Wielkie odrębności można było też zauważyć w życiu towarzyskim czy strojach kadry pułkowej”. Liczne pułkowe zwyczaje przypomniał Stanisław Radomyski we Wspomnieniach o odrębnościach, zwyczajach i obyczajach kawaleryjskich II Rzeczypospolitej: Na pr zykł ad oficerowie 1 pułku szwoleżerów, przebywając na terenie koszar, nosili w chłodne dni „kurtki do kolan z wielbłądziej wełny, koloru kawy z mlekiem, kroju angielskiego, dwurzędowe, z bocznymi kieszeniami i z kościanymi lub drewnianymi guzikami na pętelkach. Kurtki te nie posiadały odznak stopni wojskowych. Był to naturalnie, uniform nieregulaminowy. Do tego, na terenie koszar, oficer nosił obowiązkowo trzcinkę, czyli palcat, choć nie było to przewidziane przepisem wojskowym”. Natomiast wyjeżdżając z koszar konno, oficerowie zakładali skórzane rękawice z długimi na 25 cm, sztywnymi jasnobrązowymi mankietami – podobnymi do rękawic motocyklistów w formacjach motorowych. „Do zwyczaju, a może i fasonu kawaleryjskiego, który utrwalił się w pułku, należały papierośnice. Palacze, a wśród oficerów była ich zdecydowana większość, posiadali przeważnie srebrne, pamiątkowe papierośnice. Wyryte na nich były, względnie umocowane, miniaturki herbów rodowych, proporczyków pułkowych, odznak pułkowych i szkolnych, czy też imiona drogich im osób. Siadając w kasynie przy stole, oficer zwyczajowo kładł papierośnicę przy sobie”. Między poszczególnymi rodzajami wojsk, a także między poszczególnymi pułkami istniały wzajemne niechęci, ale ograniczały się one do form prześmiewczych: wykpiwano kolegów z innych formacji i pułków – tworząc tym samym poczucie przynależności do swojej jednostki, kształtując bojowego ducha. Wszystkie jednostki kawalerii (ułani, szwoleżerowie, strzelcy konni) miały swoje żurawiejki. Przyśpiewki te – przelotne jak żurawie – zostały przejęte z tradycji kawalerii rosyjskiej. Autor Księgi kawalerii polskiej napisał: „Wiadomo też, że wcześniej niż żurawiejki w polskich jednostkach kawaleryjskich
Dobre maniery w przedwojennej Polsce.
866509
s 72
Savoir-vivre, zasady, gafy
866509
Rozdział III – Maniery wojskowe – sam szyk
śpiewano tzw. tumbaryjki, mające charakter piosenek ze stale powtarzającym się krótkim refrenem. Śpiewane były przez żołnierzy szeregowych przeważnie w czasie konnego marszu. W odróżnieniu od tumbaryjek żurawiejki śpiewane były przez korpus oficerski i to przy szczególnych okazjach, związanych raczej z życiem towarzyskim. Starannie kultywowane przez wszystkie pułki kawalerii, stanowiły nieodłączny element barwnego i pełnego fantazji życia szwoleżera, ułana czy strzelca konnego. Ponadto żurawiejki prezentowały sobą z jednej strony rodzaj dosadnej charakterystyki pułku, z drugiej zaś replikę na zarzuty stawiane przez rywali, którzy mieli odwagę ośmieszać dobre imię pułku”. „Trochę chamów, trochę panów, To jest drugi pułk ułanów”. „Dziewiętnasty to hołota, Bo ma otok jak piechota”. „Lance gubi, mało warty, To jest pułk dwudziesty czwarty”. „Jedzą mięso bez widelców Wszystkie pułki konnych strzelców”. Uzbier ało by się chyba ze sto żurawiejek, bo każdy spośród trzydziestu
siedmiu pułków kawaleryjskich miał co najmniej jedną, a czasem trzy–cztery przyśpiewki. Żurawiejki bywały złośliwe, często niecenzuralne; istniały ich wersje łagodniejsze oraz naprawdę sprośne – nie wszystkie dają się cytować, zwłaszcza w kontekście naszego tematu – savoir-vivre’u… Fantazja oficerska – tak pożądana na polu walki – w czasie pokoju naruszała niekiedy klasyczne zasady savoir-vivre’u, ale… nie przekreślała powszechnej sympatii dla korpusu oficerskiego. Chęć sprawdzenia się i zaimponowania innym, potrzeba dobrej zabawy oraz alkohol „uskrzydlały” oficerów do działań niekonwencjonalnych. Kilka z nich zacytujmy za publikacją Franciszka Kusiaka Życie codzienne oficerów Drugiej Rzeczypospolitej.
Dobre maniery w przedwojennej Polsce.
866509
s 74
Savoir-vivre, zasady, gafy
Rozdział III – Maniery wojskowe – sam szyk
Oto: „na balu szwoleżerów mjr Jerzy Grobicki, doskonały strzelec z bra-
wurą Kmicica, podczas mazura strzelił w obcas swej pięknej żony Anulki, z zazdrości, że zbyt ochoczo tańczyła z bardzo przystojnym płk. Stanisławem Skotnickim”. Albo inna historia, opowiedziana przez por. Stanisława Seninssona: „W batalionie prawie co tydzień w karnawale korpus oficerski urządzał baliki dla kadry i zaproszonych gości. Nasz dowódca pułkownik miał ładny tenorowy głos i którejś soboty umówił się z primadonną opery poznańskiej, że na balu odśpiewają razem w duecie jakąś arię. Primadonna jednak nie przyjechała. Pułkownik po kilku głębszych powiedział do mnie: «Popatrz, nie przyjechała».
Dowódca kompanii honorowej 1 Pułku Szwoleżerów Józefa Piłsudskiego składa raport ambasadorowi Francji w Polsce Leonowi Noelowi przed eskortowaniem go na Zamek Królewski, Warszawa, 29 maja 1935 roku
Ambasador Fr ancji w Polsce Leon Noel po złożeniu listów uwierzytelniających prezydentowi RP Ignacemu Mościckiemu w eskorcie 1 Pułku Szwoleżerów Józefa Piłsudskiego opuszcza Zamek Królewski, Warszawa, 29 maja 1935 roku
Na to ja: «Panie pułkowniku, wezmę łazika (Fiat 508) i przywiozę ją». «Tak, to przywieź ją tu» – powiedział dowódca. Pojechałem więc po śpiewaczkę i udało mi się ją namówić, by przyjechała do kasyna. Słysząc auto, wcześniej
s 75
866509
Rozdział III – Maniery wojskowe – sam szyk
Pomnik króla Bolesława Chrobrego – jeden z wielu pomników przedstawiających postacie historyczne, jakie z inicjatywy dowództwa Szkoły Podchorążych Piechoty postawiono między koszarowymi budynkami, Komorów, 1933 rok
Dobre maniery w przedwojennej Polsce.
866509
s 76
Savoir-vivre, zasady, gafy
Rozdział III – Maniery wojskowe – sam szyk
umówieni żołnierze otwarli drzwi i wjechałem łazikiem na salę. Zapanowała głęboka cisza. Pewnie zebrani zastanawiali się, co też pułkownik zrobi z tym porucznikiem. W głębokiej ciszy dowódca powiedział: «Proszę państwa, tak u nas w batalionie wykonuje się rozkazy. Pani pozwoli». Pomógł wysiąść śpiewaczce i podał jej ramię. Sala skwitowała ten wyczyn brawami”. Dowodem, że oficerska brawura objawiała się nie tylko na balowych parkietach, niech będzie opowieść o ryzykownym dowcipie lotnika, kpt. pilota Józefa Rudzkiego, który upodobał sobie ciekawą zabawę z plażowiczami. „Latając hydroplanem wzdłuż półwyspu Hel, lotem koszącym spędzał plażowiczów do morza lub w zarośla. Pech chciał, że wpędził do wody generała, dowódcę dywizji z Grudziądza, który wniósł skargę do Dowódcy Floty”. Ten przejaw bezmyślnej fantazji został ukarany przez admirała trzydniowym aresztem – bardzo wyrozumiale! Wojsko cieszyło się w przedwojennej Polsce wielką estymą! Doceniano patriotyzm tej grupy i wpływ na kształtowanie poczucia dumy narodowej. Wojsko uczestniczyło w defiladach i uroczystościach z okazji świąt narodowych. W garnizonach wojskowych kwitło życie sportowe, kulturalne, oświatowe – były biblioteki, działały teatry amatorskie, a nawet kina. Bardzo dbano też o edukację historyczną młodzieży wojskowej. W Komorowie koło Ostrowi Mazowieckiej, gdzie w okresie międzywojennym mieściła się Szkoła Podchorążych Piechoty, z inicjatywy dowództwa Szkoły między koszarowymi budynkami ustawiono kilkanaście rzeźb przedstawiających polskich królów, hetmanów, bohaterów. W okresie międzywojennym wojskowi nie mogli oficjalnie angażować się w politykę (nie brali np. udziału w wyborach do sejmu), ale przekonania polityczne – oczywiście – mieli. Przykładem niech będzie wygląd ołtarza głównego w kościele w Komorowie. Po obu stronach figury Matki Boskiej Błogosławiącej z Dzieciątkiem umieszczono rzeźby klęczących husarzy w zbrojach ze skrzydłami – ich twarze są portretami Marszałka Józefa Piłsudskiego i Naczelnego Wodza Edwarda Rydza-Śmigłego.
866509
866509
iv
Co przystoi kobiecie k
866509
Rozdział IV – Co przystoi kobiecie
W dwudziestoleciu międzywojennym w Polsce żyły obok siebie nieśmiałe
młode dziewczęta i pewne siebie matrony, panny z długimi warkoczami i damy modnie podstrzyżone, zapracowane urzędniczki i bywalczynie dyplomatycznych przyjęć – kobiety jakby z innych epok i światów. Różnice między nimi były kolosalne, jak między anonimowym dziewczęciem, które wychowywane przez surowych rodziców w domu zna tylko krąg spraw rodzinnych, a np. Ireną Krzywicką – szokującą opinię publiczną tematyką publicystycznych kampanii
Strona t y tułowa książki M. Rościszewskiego „Panna dorosła. Zdrowa dusza w zdrowym ciele. Kodeks panieński. Etykieta i życie towarzyskie. O zachowaniu się w towarzystwie. Wejście w świat młodej panienki. Pielęgnowanie cery, włosów, zębów etc. Piękność twarzy. Ideał kobiety”, Warszawa 1907
Dobre maniery w przedwojennej Polsce.
866509
s 80
Savoir-vivre, zasady, gafy
Rozdział IV – Co przystoi
Warszawa 1905
opracowany na podstawie licznych źródeł swojskich i obcych (…)”,
Podręcznik życia praktycznego dla dziewic polskich wszelkich stanów,
Strona t y tułowa książki
„Panna dorosła w rodzinie i społeczeństwie.
kobiecie
(na rzecz świadomego macierzyństwa) oraz otwartością skomplikowanych relacji w życiu prywatnym. Obie skrajne postawy rozumienia roli kobiet były w dwudziestoleciu międzywojennym widoczne, ale pierwszą (konserwatywną) częściej dostrzeżemy w sferze ziemiańskiej oraz burżuazyjnej, natomiast drugą – w środowisku artystycznym, wśród kobiet wyzwolonych, wykształconych, oczytanych. Obie postawy trzeba omówić, pamiętając jednak, że ogromna większość ówcześnie żyjących kobiet nie uczestniczyła w dyskusji o swej roli w społeczeństwie – nie żyły w tych sferach, nie miały takich zainteresowań… Bolesł aw Londyński (1855–1928), używający pseudonimu Mieczysław Rościszewski, opublikował w 1905 roku książkę Panna dorosła w rodzinie i społeczeństwie. Podręcznik życia praktycznego dla dziewic polskich wszelkich stanów, opracowany na podstawie licznych źródeł swojskich i obcych. Wskazówki, dotyczące zachowania zdrowia, humoru, pogody ducha i poglądów na przebieg różnych nowych zjawisk w rodzinie, towarzystwie i społeczeństwie. Rola i obowiązki przyszłych żon, matek, obywatelek. Panny na wydaniu i kobiety samoistne. Przegląd życia panien dorosłych od chwili ich wejścia w świat aż do wyboru męża i utworzenia włas nego ogniska Publik acja ta jest idealnym przykładem „zapisu epoki przełomu”, kiedy w stosunkach domowych i rodzinnych trwał znany od wieków konserwatywny układ patriarchalny, ale w stosunkach społecznych pojawiły się nowe trendy, głoszone m.in. przez walczące o prawa kobiet emancypantki. Rościszewski był zwolennikiem tradycyjnego pojmowania roli kobiety, a opisując „nowinki”, każdorazowo dodawał swój autorski komentarz. Dziś możemy podśmiewać się z porad i sformułowań Rościszewskiego na temat tego, jak powinna zachowywać się młoda dziewczyna i co przystoi kobiecie, ale… – przecież niektóre jego zalecenia nie odeszły do lamusa! Zmieniła się forma, została treść. Jeśli jeszcze dzisiaj – mimo upływu czasu, dwóch
s 81
866509
Rozdział IV – Co przystoi kobiecie
wojen światowych i rewolucji obyczajowej – oczekiwania względem młodych kobiet są podobne do tych z początku XX wieku, to bez większych wątpliwości możemy uznać, że wiele dziewcząt żyjących w okresie międzywojennym wzrastało w atmosferze bliskiej ideałom głoszonym przez autora Panny dorosłej. Zgodnie z zaleceniami Mieczysława Rościszewskiego głównym obowiązkiem córki było posłuszeństwo rodzicom, a zwłaszcza matce. „Zdarza się najczęściej, że matki spółczesne mniej mają wiedzy ścisłej od swoich córek – cóż jednak znaczy wiedza ścisła, jeśli strona praktyczna szwankuje! Dlatego też raz jeszcze powtarzamy, że przepełnienie główki różnemi mądrościami, nabytymi w edukacji szkolnej lub domowej nie upoważnia młodych panienek ani na jedną chwilę do lekceważenia sobie mniej wykształconych matek, którym biernie i we wszystkim ulegać winny”. Poszczególne fazy życia panny Rościszewski opisał w kolejnych częściach publikacji, nadając im znaczące tytuły: Poczwarka, Motyl, Gosposia, Westalka, Kobieta pracy (mowa o pracach ręcznych) i – Wybranka, czyli narzeczona. Dla dziewczęcia w każdym wieku istniał określony przez tradycję i opisany przez autora schemat zachowań. Celem przyświecającym codziennym zajęciom panny było przygotowanie się do pełnienia funkcji żony i matki; „ukoronowaniem” tych starań był jej ślub. Kandydat na męża pochodził zwykle z tej samej co panna sfery – młodzi mogli się poznać dzięki krewnym, na gruncie rodzinnym lub bywając w tych samych kręgach towarzyskich, np. na balu. Na chwilę oddajmy głos krytycznemu Tadeuszowi Boyowi Żeleńskiemu, gdy pisał, że rezultatem zabaw karnawałowych była zawsze pewna ilość oświadczyn i zaręczyn, a jednocześnie zwracał uwagę, że „ci, którzy się najlepiej «wykazywali» w tańcu, to były przeważnie zawodowe nieroby, karna wałowe łaziki, w najlepszym razie ludzie młodzi, bez stanowiska, nie nadający
„Ci, którzy się najlepiej «wykazywali» w tańcu, to były przeważnie zawodowe nieroby, karnawałowe łaziki”. się (na razie przynajmniej) do małżeństwa. W tych warunkach trudno o większy absurd niż łączenie przeznaczeń małżeńskich z turniejem tanecznym. Wprawiano młodą dziewczynę w trans szału po to, aby jej kazać wybierać
Dobre maniery w przedwojennej Polsce.
866509
s 82
Savoir-vivre, zasady, gafy
Rozdział IV – Co przystoi kobiecie
rozsądkiem. Wnoszono w jej duszę nieuchronny zamęt: z kim innym idealnie się jej tańczyło, w innego ramionach drżała rozkosznie – a innego za podszeptem rozsądnej matki brała na oko jako kandydata na męża”. Odby wał się ślub, a potem „żyli długo szczęśliwie”. Naturalną koleją rzeczy przychodziło macierzyństwo, wychowywanie dzieci, prowadzenie domu. Mieczysław Rościszewski pisał: „Dom – to państwo kobiety. Jej władza nad garstką poddanych, któremi rządzi, jest despotyczna. Wszyscy zwracają się
Pani domu przy święconym, Strzyżów, okres międzywojenny
do niej w najmniejszej sprawie. Ona jest wzorem i przykładem, stale znajdującym się przed ich oczyma; ją bezwiednie śledzą oni i naśladują”. Dalsze etapy życia kobiety autor podsumował stwierdzeniem: „Za młodu dziewczę korzystało z wdzięków i miłości; w wieku dojrzałym będą nią kierowały: doświadczenie i rozum, a przeszłość budzić w niej żalu nie będzie”. Autor pisał: „Kobieta-matka posiada bardziej ludzki sposób wychowywania od wszelkich innych wychowawców. Mężczyzna jest mózgiem, kobieta – sercem ludzkości; on jest rozsądkiem, ona uczuciem; on uosabia siłę, ona – wdzięk, piękno, pociechę! Nawet rozwaga u najlepszej z kobiet zdaje się oddziaływać głównie za pomocą jej przywiązania. Tym sposobem, jeżeli mężczyzna kieruje rozumem, kobieta rozwija uczucie, które nadewszystko określa jej charakter. Zmusza ona nas do kochania tego, w co tylko jest w stanie wzbudzić naszą wiarę; przez kobietę głównie możemy stać się cnotliwymi. Dom rodzinny stanowi najlepszą szkołę grzeczności, a kobieta bywa zawsze najdoskonalszym jej mentorem. […] To samo da się powiedzieć odnośnie
s 83
866509
„Sztuk a, k wiat y, wnętrze”,
Sypialnia dorosłej córki na w ystawie
w salach Targów Poznańskich, październik 1936 roku
gospodarstwa. Mężczyzna niech będzie najdzielniejszy, najrozsądniejszy, nigdy nie zdoła powiększyć i zachować dobrobytu w swojej rodzinie, o ile żona nie zechce mu pomagać swoją rozumną rządnością. Od niej zależy uprzyjemnienie domu, albo zrobienie mu go wstrętnym. Ona może go zrujnować i może podnieść jego mienie; ona może natchnąć go gotowością i odwagą do przedsiębiorstw, lub naodwrót, obrzydzić mu wszelką działalność; i nakoniec ona może obudzić dlań szacunek i poważanie ogółu, lub też narazić go na pośmiewisko i wzgardę powszechną. O tem wszystkiem powinna wiedzieć młoda panienka, której w 17-ym roku życia przyniesiono długą sukienkę, a z nią zarazem patent na dojrzałość”. Nie było łatwo być młodą panienką! W 1905 roku Rościszewski tak uzasadniał potrzebę wydania swego poradnika: „dziewczę polskie, rzucone w wir życia spółczesnego z całym galamatyasem jego perepetyi […] szuka równowagi na nietęgim drucie wiary i tradycyi”. Od młodej kobiety oczekiwano skromności, uprzejmości, powstrzymywania się od niepohamowanego i ciągłego śmiechu, gustów prostych i pragnień umiarkowanych (stanowiących najlepszy środek dla osiągnięcia szczęścia), wystrzegania się gadulstwa, nie obrażania się,
Dobre maniery w przedwojennej Polsce.
866509
s 84
Savoir-vivre, zasady, gafy
Rozdział IV – Co przystoi kobiecie
panowania nad sobą, nie dopuszczania do serca zazdrości i w ogóle wszelkich uczuć zawziętych (rujnujących spokój i zdrowie), wystrzegania się przesądów i fanatyzmu. Panna winna była być rozsądna, mądrze wybierać przyjaciół i dobre lektury, unikać silnych wzruszeń, szanować tajemnice. To zestaw cnót podany przez autora w rozdziale pt. „Kodeks panieński”. Nie sposób było jednak nie dostrzegać pewnych nowych trendów. Tenże sam Rościszewski pisał: „Los kobiety mieszczańskiej uległ silnemu przekształceniu. Dawniejszy system tresowania panien jedynie w kierunku łowienia
„To «zdobycie świata przez płeć wydziedziczoną» jest zaiste jednym z najpotężniejszych czynów ubiegłego stulecia”.
Matk a z synem, okres międzywojenny
mężów zmienia się coraz więcej i myśl wytworzenia sobie własnej egzystencyi rywalizuje coraz skuteczniej z marzeniami o utrwaleniu bytu materyalnego przez związek małżeński. A stało się to przeważnie dzięki systematycznemu otwieraniu nowych dziedzin zarobkowych, które dotychczas były dla kobiety zamknięte. T o «zd obycie świata przez płeć wydziedziczoną» jest zaiste jednym z najpotężniejszych czynów ubiegłego stulecia. W handlu, w przemyśle, w nauce – wszędzie obok mężczyzny staje dziś kobieta. Złamała ona opór profesorów i biurokratów, wtargnęła do sądów, do medycyny, do banków, do zarządów fabryk – i pędzi
s 85
866509
Rozdział IV – Co przystoi kobiecie
coraz dalej, żąda coraz więcej, wali pięściami w każde drzwi, których dotychczas jeszcze przed nią nie otwarto”. W rozdziale poświęconym organizacji ruchu kobiecego na świecie Rościszewski pisał: „Kobieta miała od wieków przywileje, dziś jednak zdobywa prawa, twierdząc z uśmiechem gryzącego sarkazmu, że jej dawne «uprzywilejowanie» i «ubóstwienie» było tylko podstępem i maską egoizmu męskiego […]. Ale ruch kobiecy zanadto jest owładnięty entuzyazmem równouprawnienia […] zwrócił się obecnie do reformy prawa, które tu i ówdzie jeszcze opiera się idei równouprawnienia, usiłując utrwalić niesłusznie zasadę małoletności i zależności kobiecej. Mianowicie stosunek prawny żony do męża, sprawa przynależności dzieci i rozporządzalności majątkiem – jest w ostatnich czasach zagadnieniem prawie najaktualniejszem i wywołującem najżywsze dyskusye na wszystkich zjazdach kobiecych i w całej prasie feministycznej. A jednocześ nie ruch, pierwotnie wyłącznie społeczny i jako taki już tryumfujący, zaczyna uderzać coraz energiczniej w dzwon polityczny, żądając i w tym kierunku zupełnego zrównania kobiety z mężczyzną. Na razie chodzi tylko o prawa wyborcze; jako muzyka przyszłości rozbrzmiewa już jednak marzenie o prawie wybieralności. W tym kierunku dążenia kobiece napotkają niewątpliwie najenergiczniejszy opór; bo faktem jest, że nawet te stronnictwa parlamentarne, które popierają w dziedzinie społecznej wszystkie programowe dążenia ruchu kobiecego, w dziedzinie politycznej zajmują stanowiska wrogie, a przynajmniej chłodno-obojętne”. W ocenie Rościszewskiego – na naszych ziemiach w roku 1905 – poważne omawianie sprawy kobiecej nie istniało, feminizm budził raczej uczucie lekceważenia, a młoda panna z towarzystwa chętniej była widziana w postaci salonowej lalusi, niż „w stroju wiedzy postępowej i budzącego obawę przemądrzenia”. Zmiany w pozycji kobiet w społeczeństwie oraz rodzinie zaczynały być jednak coraz bardziej widoczne, zwłaszcza po I wojnie światowej. Przesadnie i barwnie pisał o nich Stanisław Wasylewski w artykule – mającym walor przesłania ideowego – O posłannictwie kobiety w „Almanachu Świata Kobiecego” na 1926 rok: „Rozwój kobiecości osiągnął tempo kinowe i pęd filmu sensacyjnego, szybko wyświetlanego, kiedy to pod koniec ostatniego programu operator śpieszy się na kolację. Nie można narzekać. Żyjemy w epoce barwnej, uroczej, obfitej i hucznej. W epoce, w której podlotki osiągają szybko wiek
Dobre maniery w przedwojennej Polsce.
866509
s 86
Savoir-vivre, zasady, gafy
Rozdział IV – Co przystoi kobiecie
niebezpieczny. W epoce detronizacji matek i defenestracji ciotek. W epoce trzymiesięcznych małżeństw z ciekawości, «jazzbandu» i krzyżykowych zagadek. Są jeszcze różne inne, bardzo różne mody, są urocze, bardzo urocze pędy, co dzień inne, co godzina nowe. Ogarnąć je trudno, nadążyć im niełatwo, jedno wszelako wydaje się pewne, oto, że w całym tym kompleksie, w całym splocie i wężowisku wysilonych dążeń, w powszechnej epidemji kolorowych idealików z Małej Ziemiańskiej, jakie wypełniają po brzegi «żywot kobiety w roku 1925 poczciwej», trudno dostrzec powszechną modę i pasję taką, pod którą kryłaby się twórcza myśl, w której tkwiłby ekspiacyjny sens i źdźbło jakiej takiej, powiedzmy, społecznej użyteczności? ”. Autor przywołał w swym tekście znane powiedzenie: „Mężczyzna tworzy prawo, kobieta tworzy obyczaje” i ubolewał, że nie wszystkie prawa stworzone przez powojennego mężczyznę mogą radować, podobnie jak i nie wszystkie obyczaje wprowadzone przez powojenną kobietę. Odwoływał się do posłannictwa kobiety, która – według jego ocen i oczekiwań – mogła wiele poprawić, mając niezwykłą moc wychowawczą, niezależnie od wieku i statusu (zarówno matka, jak też młoda narzeczona, a nawet podlotek). Szukając pociechy, przywołał historyczny wzorzec Dąbrówki, która przyczyniła się do przyjęcia przez Polskę chrześcijaństwa, i zacytował fragment z kroniki biskupa Thietmara: „Do czasu dobrowolnie czyniła źle, by móc później długo działać dobrze”. W tej wizji Wasylewski dostrzegł nadzieję na przyszłość: „Bo może i dzisiejsze kobiety do czasu tylko dobrowolnie czynią źle, by móc później długo działać dobrze”. W „Zw yczajach towarzyskich” wydanych w prowincjonalnym Wąbrzeźnie w 1933 roku Jan Bulanda – pisząc o kobiecie – przywołał jakieś zamierzchłe wizje jej usposobienia i zachowania: „Zmienniejsza w humorze zachowuje lepiej tę miłą, dodatnią naiwność swoistą, która z jej szczebiotliwością dziecięcą stanowi dalszą cechę kobiety, będącej w stanie rozchmurzyć czoło najpoważniejszemu mężczyźnie w chwilach trosk i kłopotów”. Mimo marzeń tradycjonalistów, aby panny i panie nie wychodziły poza swe tradycyjne role odgrywane w domu i rodzinie, coraz więcej kobiet chciało lub po prostu musiało pracować, żeby zarobić na utrzymanie siebie, a czasem rodziców i młodszego rodzeństwa. Ich sytuacja społeczna i towarzyska nie była łatwa. „Bądź-jak-bądź, życie kobiety samotnej i pracującej samodzielnie należy do rzędu sztuk towarzyskich, jakim żaden spółczesny magik nie podoła.
s 87
866509
Rozdział IV – Co przystoi kobiecie
Szarpanie czci, plotka i obmowa, interesowanie się każdym szczególikiem, każdym ruchem panny samodzielnej – stawia ją w tak drażliwych warunkach, że byłaby wręcz nierozsądną, gdyby, w dzisiejszym stanie rzeczy, chciała występować do walki z otwarta przyłbicą i nic sobie z niczego nie robić”. Autor radził „pannom pracującym a opuszczonym”: — żeby nigdy nie brały mieszkania na siebie, a postarały się zamieszkać w nim po opieką lub w towarzystwie osób starszych; — żeby unikały jawności w stosunkach koleżeńskich z mężczyznami; — żeby, stołując się na mieście, nie zawierały znajomości; — żeby nie dyskutowały zbyt głośno z kształcącą się młodzieżą [mowa tu zapewne o studentach]; — żeby, nie pozwalały odprowadzać się do domu. Porównując powyższe zalecenia, spisane w 1905 roku, z zaleceniami sformułowanymi przez Konstancję Hojnacką w Kodeksie towarzyskim z 1939 roku – dostrzec możemy prawie same podobieństwa: „O ile młodzież wyjeżdża z domu na studia do innego miasta – chłopcom przychodzi o wiele łatwiej
„Młode dziewczęta muszą być bardzo ostrożne w wyborze mieszkania i bliższych znajomości, gdyż konsekwencje niewłaściwego środowiska mogą się dla nich okazać zgubne”. nawiązanie znajomości na obcym terenie, łatwiej – zlikwidowanie nieodpowiednich. Młode dziewczęta muszą być bardzo ostrożne w wyborze mieszkania i bliższych znajomości, gdyż konsekwencje niewłaściwego środowiska mogą się dla nich okazać zgubne. […] Młoda dziewczyna […] nie powinna niczym zwracać na siebie uwagi, nie wyróżniać się ani strojem, ani dezynwolturą manier. Bo jakkolwiek obecnie panują znacznie swobodniejsze obyczaje towarzyskie i niejedno, co dawniej było na indeksie towarzyskim, nie razi dziś nikogo, to jednak sprawy taktu i przyzwoitości nie zostały i nigdy nie zostaną zmienione. A także bystre oko opinii społecznej nie straciło nic z żywotności i dlatego młoda dziewczyna żyjąca poza domem rodzicielskim podwójnie musi uważać na swoją reputację, która zależy od zachowania godności osobistej
Dobre maniery w przedwojennej Polsce.
866509
s 88
Savoir-vivre, zasady, gafy
866509
Warszawa, listopad 1936 roku
przy ul. Górnośląskiej,
Mieszk anki Domu Ak admiczek
866509
Rozdział IV – Co przystoi
wg rysownika J.C. Dogela, 1927 rok
przedstawiająca urzędniczki w biurze
Okładk a tygodnik a ilustrowanego
dla kobiet „Życie kobiece”
kobiecie
w każdej sytuacji. Można bywać i przyjmować u siebie, bawić się wesoło i z humorem, ale uważać gdzie, kiedy i z kim, a przede wszystkim nie pozwolić w swojej obecności na nieodpowiednie zachowanie kolegów czy nawet koleżanek. Czasem za najniewinniejszy w gruncie rzeczy wybryk dobrego humoru wypada pokutować długie lata. Bo jak się do kogoś przyczepi jakaś opinia, nie sposób się jej pozbyć”. W latach trzydziestych praca biurowa kobiet przestała już dziwić, przynajmniej w większych miastach, „lecz pionierki jej przeszły sporo upokorzeń i przykrości nawet od własnej płci. Lekceważące z tej strony frazesy, jak np. «to taka pisz-panna z biura», albo «jak się te urzędniczki prowadzą!» – było ich chlebem codziennym. Praca w biurze była przez kolegów obniżana, nie mówiąc już o znacznie niższych honorariach od męskich, a życie prywatne nicowane z bezprzykładną wnikliwością. Nie darowano jej niczego, nawet lepszej sukni lub pończoch, jakichś słów zamienionych z obcym mężczyzną, odrobiny uśmiechu w życiu”. Piszący o pracy zawodowej kobiet prof. Janusz Żarnowski stwierdził: „W latach 1918–1939 nieznane było jeszcze zjawisko feminizacji zawodów niemanualnych, a tym bardziej wymagających wykształcenia akademickiego. O feminizacji można było mówić tylko w odniesieniu do pracy biurowej (nie we wszystkich działach, na pewno nie w administracji) i do pracy w handlu detalicznym, a więc głównie w odniesieniu do środowiska nie zaliczanego w zasadzie do omawianej obecnie warstwy inteligencko-mieszczańskiej. W odniesieniu do nauczycieli stwierdzano pewną równowagę”. Na wysokich stanowiskach kobiet nie było: nie spotykało ich się w administracji centralnej i terenowej, w samorządzie terytorialnym, w sądownictwie, w dyplomacji. Jedną z przyczyn tego stanu rzeczy był stan wykształcenia kobiet. Katarzyna Sierakowska, badająca aspiracje zawodowe kobiet, zwróciła uwagę, że wprawdzie w środowisku inteligenckim nikt nie kwestionował potrzeby kształcenia dziewcząt i w latach dwudziestych stanowiły one 41% ogółu maturzystów, lecz tylko niecałe 7% maturzystek kończyło studia. Bardzo znamienna statystyka! Po maturze młode kobiety przerywały naukę – liczne wychodziły za mąż. Zmiana obyczajowości kobiet, ich stroje, odważne próby usamodzielnienia się szokowały i martwiły tradycjonalistów, ale postępu nie dało się już zatrzymać. Kobiety czuły się coraz pewniej. Nie odrzucały żadnych obowiązków, ale żądały praw.
s 91
866509
Rozdział IV – Co przystoi kobiecie
Konstancja Hojnack a jako znakomita obserwatorka, stawiająca boleśnie
prawdziwą diagnozę, pytała: „Czy to, że psychika kobieca i męska różnią się od siebie, ma stanowić o niższości jednej z nich? Czy ta jej odmienność ma być koniecznie niższego rodzaju?”. Nieuzasadnionym przesądem nazywała opaczny stosunek mężczyzn do kobiet, gdy lada wyrostek pozwala sobie na niedorzeczne aluzje do rzekomej niższości umysłowej kobiet! „Mężczyzna zawsze odmawiał kobiecie równych praw i przywilejów obywatelskich, jakkolwiek w pociąganiu jej do odpowiedzialności za przestępstwa oraz w wymiarze kar był bardziej wspaniałomyślny. […] A z drugiej strony tak obniżaną w życiu codziennym istotę idealizuje mężczyzna w poezji, w literaturze i przystraja w nadludzkie niemal cnoty. Dla matki ma każdy z nich prawdziwy kult – w kobiecie kochanej widzi same doskonałości – ale kobietę jako płeć lekceważy”. Hojnacka napisała to w 1939 roku, minęło ponad siedemdziesiąt lat… – bez komentarza. W pr zedwojennej Polsce dokonała się jednak pewna istotna zmiana: kobieta pracująca zawodowo zyskała społeczną akceptację, co znalazło odbicie w poradnikach dobrych manier. Jadwiga Hoff, autorka artykułu Kobieta aktywna zawodowo w kodeksach savoir-vivre’u, porównała wypowiedzi na temat pracy kobiet u autorów klasycznych kodeksów z przełomu XIX i XX wieku z opiniami piszących poradniki
Kobieta pracująca zawodowo zyskała społeczną akceptację, co znalazło odbicie w poradnikach dobrych manier. w latach trzydziestych. Ci pierwsi „raczej nie dopuszczali myśli, że kobiety ze stanu wyższego, a nawet średniego, chciały pracować; zawsze były do tego «zmuszone» okolicznościami życia”. Odmienne były natomiast poglądy autorów późniejszych – np. Marii Vauban i Michała Kurcewicza: „Wielką jedną przysługę oddała nam wojna […] przekreśliła dawne przesądy o tym, iż praca jest jakimś wstydem socjalnym i należy o niej mówić szeptem. […] Dziś te przesądy zanikają i wpływa to silnie na zmianę układu stosunków towarzyskich. Obecnie kobieta zarabiająca na siebie bywa w najwytworniejszych salonach
Dobre maniery w przedwojennej Polsce.
866509
s 92
Savoir-vivre, zasady, gafy
Rozdział IV – Co przystoi
garnizonowym w Warszawie, 2 maja 1930 roku
Wojskowej” na herbatce w kasynie
Członkinie Koła „Rodziny
kobiecie
i nie wstydzi się swej pracy”. Taka opinia dominowała, chociaż zdarzały się oczywiście wypowiedzi odmienne, głoszone przez autorów o zachowawczych poglądach (np. Jana Bulandę). Hojnack a pisała również o sprawach dotyczących honoru. „Do bardzo niedawna jeszcze uważano kobiety jako niezdolne do odpowiedzialności honorowej. Mężowie, ojcowie lub bracia załatwiali za nie te sprawy, a i dziś jeszcze utrzymał się ten zwyczaj w sferach konserwatywnych. Większość kobiet nie wie jeszcze o tym, że z chwilą pełnego równouprawnienia i zajmowania samodzielnych stanowisk w społeczeństwie, kobiety są na równi z mężczyznami odpowiedzialne za swoje postępowanie, co jest rzeczą zupełnie słuszną i rozumną. Może wobec tego będą powściągliwsze w wypowiadaniu sądów o bliźnich i nauczą się liczyć ze słowami”. Wyrazem normowania się demokratycznych i nowoczesnych zasad w tej dziedzinie było np. wydanie w 1930 roku Powszechnego kodeksu honorowego (autorstwa Jana Gumińskiego) – w którym zrównano prawa i obowiązki kobiet w zakresie odpowiedzialności honorowej z prawami mężczyzn. Autor, jako prezes Ligi Reformy Postępowania Honorowego, pisał, że ma ona na celu „szerzenie w społeczeństwie zasad postępowania honorowego, dostosowanych do wymogów życia współczesnego, a w szczególności – szerzenia idei osobistej odpowiedzialności honorowej kobiet, narówni z mężczyznami”. Przyznanie kobietom praw honorowych było zapisem demokratycznym i podważającym przepisy tych dawniejszych kodeksów, zgodnie z którymi czci kobiet mogli bronić jedynie mężowie, ojcowie lub bracia, ponieważ one same były uznawane za niezdolne do odpowiedzialności honorowej. Było to drugie, ważne stwierdzenie kodeksu obok informacji, że pojedynków toczyć nie wolno. Powszechny kodeks miał znaczenie dla kształtowania nowoczesnych norm, chociaż do końca istnienia Drugiej Rzeczypospolitej pozostał zaledwie szlachetną teorią, a jego zalecenia nie zostały wdrożone.
s 93
866509
Bankiet w Hotelu Europejskim z okazji 30-lecia pracy artystycznej Mieczysławy Ćwiklińskiej. Przemówienie wygłasza prezydent Warszawy Stefan Starzyński, Warszawa, 3 kwietnia 1936 roku
W ogólnie dość zachowawczym Kodeksie towarzyskim Sebastiana Ahrensa
z 1932 roku znalazły się jednak fragmenty świadczące o akceptacji równouprawnienia kobiet. W rozdziale Dobre obyczaje w stosunkach między mężczyzną i kobietą autor napisał: „Odrzucenie przywilejów bynajmniej nie oznacza, że musimy wydać walkę grzeczności w stosunku do kobiety. Będziemy ją nadal otaczać szacunkiem, ale już nie jako figurzynkę, lub lalkę, tylko jak człowieka”. W okr esie międzywojennym większość kobiet nie pracowała jednak
zawodowo – zajmowały się domem i dziećmi. Z nieocenionego Kodeksu towarzyskiego Konstancji Hojnackiej wynika jednoznacznie, że ta ich rola, jakże odpowiedzialna i potrzebna, nie była doceniana ani społecznie, ani przez mężów: „Bywa żoną, matką, karmicielką. Towarzyszką doli i niedoli męża, jego wiernym przyjacielem i kolegą. Dzieli jego troski sumienniej niż radości, tym bardziej że nie zawsze o nich wie. Musi być stale uśmiechnięta, bo zaraz usłyszy: «Cóż to, wyglądasz jak gradowa chmura. Gdybym to ja nie potrzebował wychodzić cały dzień z domu i nic nie robić tak jak ty, zobaczyłabyś, jaki byłbym wesoły»”. Bycie panią domu Hojnacka nazywa „najwielostronniejszym z zawodów”. Od niedawnej narzeczonej wymagano wiadomości i umiejętności, które człowiek zdobywa dopiero poprzez długie lata doświadczeń. Pani domu musiała przecież być ekonomistą, ekspertem w dziedzinie towaroznawstwa, gospodynią, dietetyczką, higienistką, służącą różnych specjalności (kucharką, pokojową, niańką, boną, praczką, prasowaczką), pedagogiem, konserwatorem garderoby, dekoratorem, mechanikiem, stolarzem, malarzem pokojowym,
Dobre maniery w przedwojennej Polsce.
866509
s 94
Savoir-vivre, zasady, gafy
Kobieta z włosami do ziemi, zdjęcie datowane na lata 1920–1935
s 95
866509
Rozdział IV – Co przystoi kobiecie
ogrodnikiem, mistrzem ceremonii, dyplomatą. Miała się też znać na estetyce wnętrz, stroju, życia codziennego; ubierać się doskonale i najtaniej „tak by mąż mógł z zadowoleniem stwierdzić jej elegancję i szyk, jakkolwiek o rachunkach nic nie słyszał”; musiała się stale dokształcać, czytać i interesować życiem intelektualnym, „by nie zostać w tyle poza postępem i móc sprostać wykształceniu dorastających dzieci. […] w wolnych chwilach pozwala jej czasem mąż pracować zawodowo, no bo trzeba przecież jakoś załatać braki finansowe w domu – a inny mężczyzna łaskawie ją do tej pracy dopuszcza, ale robotę jej honoruje niżej od męskiej, bo wiadomo przecież, że kobiety pracują tylko na stroje i przyjemności”. W kontekście powyższego opisu kolejne zdanie Konstancji Hojnackiej brzmi prześmiewczo: „Resztę czasu poświęca kobieta pracy społecznej, czasem sportom…”. Ale społeczne zaangażowanie kobiet było faktem! Te działania związane były np. z opieką nad dziećmi zaniedbanymi, którym organizowano wypoczynek wakacyjny, dożywianie, pomoc w nauce. Bardzo aktywne na terenie całego kraju było Stowarzyszenie „Rodzina Wojskowa”, założone w 1925 roku, skupiające żony, matki i córki żołnierzy zawodowych. Jego celem było inicjowanie i udzielanie w razie potrzeby pomocy ekonomicznej rodzinom wojskowych oraz nawiązywanie i utrzymywanie łączności ideowej, towarzyskiej i kulturalnej środowiska. Koła „Rodziny Wojskowej” działały we wszystkich większych garnizonach. Wielką zasługą Uczestniczk a Balu Insty tutu Propagandy Sztuki p. Zdzisława Ścieżyńska w pięknej sukni balowej, Warszawa, luty 1932 roku
Aktorki Maria Malick a, Maria Modzelewsk a i K azimier a Sk alsk a oraz dziennikarz Stefan Krzywoszewski na Balu Prasy, Warszawa, 1925 rok
Dobre maniery w przedwojennej Polsce.
866509
s 96
Savoir-vivre, zasady, gafy
866509
Pok az mody na Balu Pr asy w restauracji „Adria”. Peleryna i mufka z lisów pochodzą z magazynu Maksymiliana Apfelbauma, Warszawa, 1935 rok
członkiń stowarzyszenia była praca kulturalna, oświatowa i prozdrowotna zarówno w środowisku wojskowym, jak i cywilnym. Panie porucznikowe, kapitanowe, majorowe, pułkownikowe robiły wiele dobrego. Z inicjatywy lub dzięki pomocy członkiń „Rodziny Wojskowej” powstawały świetlice, ogródki jordanowskie, organizowane były zawody sportowe i wystawy (np. „Wystawa szkół i przedszkoli” zorganizowana w maju 1931 roku w Warszawie, liczne wystawy prac ręcznych itp.), spotkania choinkowe, a także zabawy i bale (zdjęcia na s. 302–304). Kolejną grupę, może nieliczną lecz widoczną, bo opiniotwórczą, tworzyły kobiety-publicystki inicjujące na łamach prasy tematy dotychczas przemilczane, a dotyczące istotnych problemów społecznych i feministycznych. Od 1927 roku ukazywał się tygodnik społeczno-literacki „Kobieta
Dobre maniery w przedwojennej Polsce.
866509
s 98
Savoir-vivre, zasady, gafy
s 99
866509
z Tolą Mankiewiczówną i Aleksandrem Żabczyńskim. Scenograficznym tłem tej sceny było kasyno w podwarszawskim Konstancinie
Dama w futrze z ogonami – wytwornym i świadczącym o zasobności. Fotos z filmu „Manewry miłosne”
lub gładkich. Gładkie jednokolorowe flanele ozdabia się imitacją zamszu lub lekkiem sukienkiem zestawiając barwy w cieniu lub wyraźnie kontrastowe. W bieliźnie nie widzimy dużych zmian, kombinacja koszulki z majtkami zawsze zajmuje pierwsze miejsce. W zimie naturalnie zastąpią ją trykoty jedwabne lub wełniane. Ulubionemi przez modę nocnemi koszulkami są zawsze t.zw. garsonki z naszytym gorsem gładkim lub ozdobionym mereżką albo haftem z kołnierzykiem wykładanym i długiemi rękawami ujętemi w mankiecik”
866509
aksamitu. Suknia z jedwabiu wiśniowego układana z falban. Suknia balowa z jedwabiu koloru starego złota”
bladoróżowego przybrana srebrną koronką. Suknia biała jedwabna przybrana haftem czarnym i srebrnym i plisą z czarnego
„Dwa nowoczesne uczesania wieczorowe. Suknia balowa z jedwabiu i georgette’y. Suknia z crêpe de chine’u „Szlafroki i matinki będziemy robiły tej zimy ze ślicznych flanelek i flaneli deseniowych
866509
Panie przy obiedzie z okazji święta 2 Pułku Szwoleżerów w Starogardzie. W środku siedzi prezydentowa
Dobre maniery w przedwojennej Polsce.
866509
s 102
prezentuje się też strój dziewczynki, Gdynia, 1938 rok
Matką i Dzieckiem. Stosownie do eleganckich damskich kostiumów i kapeluszy
Marszałkowa Aleksandr a Piłsudsk a z wizytą w stacji Opieki nad
Maria Mościcka, 1934 rok
Savoir-vivre, zasady, gafy
Rozdział IV – Co przystoi kobiecie
Współczesna” podejmujący problemy nierówności praw kobiet w życiu społecznym i zawodowym. Kobiety wykształcone miały świadomość, że rozwiązywanie problemów traktowanych dotąd jako tabu wymaga nawiązania partnerskiego dialogu z męskim punktem widzenia. Rola publicystek i literatek nie była łatwa. Ich odważne postulaty często nie spotykały się z merytoryczną oceną, lecz – z wyzwiskami. Wspomina Irena Krzywicka w Wyznaniach gorszycielki: „Byłam na tzw. świeczniku, a prasa prawicowa (i lewicowa, niestety) nie szczędziła mi (no, ale i Boyowi) osobliwej reklamy, obrzucając niemal codziennie najgorszymi wyzwiskami. Brzydziły mnie te bzdury, które wyczytywałam o sobie, a które w najmniejszej mierze nie odpowiadały prawdzie (chyba że wymyślano mi od Żydów – Żydówką byłam, choć z odrębną kulturą getta nie miałam nic wspólnego. Ale wówczas – i czy tylko wówczas – słowo Żyd było wyzwiskiem). Wzruszyłam w końcu na to ramionami i po prostu przestałam abonować «Argusa» i w ogóle czytać cokolwiek o sobie, co mi weszło w zwyczaj, już na zawsze”. Krzywicka, wychowana w duchu laickim, chociaż po purytańsku („Byłam, przy całym socjalizmie, grzeczną mieszczańską panienką. Socjaliści czy nie, wszyscy inteligenci czy też burżuazja – trzymali się obyczajowości wiktoriańskiej”), umiała stawić czoło zarzutom. Świetnie funkcjonowała, mając na jednym torze życia dobre, zgrane małżeństwo i dzieci, a na drugim – pracę literacką i angażujący, fascynujący związek z Tadeuszem Boyem Żeleńskim. Była dziedzina, w której kobiety dwudziestolecia międzywojennego zawi-
niły: przyczyniły się do rozzuchwalenia palaczy. Wcześniej palili prawie tylko mężczyźni i – przynajmniej ci dobrze wychowani – nie palili przy jedzeniu i wychodzili na papierosa, by niepalącym nie dymić. Zmieniło się to od czasu kiedy „kobiety zaczęły z kaprysu czy ze snobizmu jawnie hołdować paleniu. […] Skoro kobiety wprowadzają zwyczaj palenia nawet przy obiedzie… Dlaczego mają sobie tego odmawiać mężczyźni. Toteż żyjemy w obłokach dymu w prywatnych domach, w biurach, w publicznych lokalach, w urzędach. To nałóg – tłumaczą palacze – trudno z nim walczyć. Papieros pomaga zresztą w pracy, w skupieniu myśli, poprawia humor, zabija chwilowy głód, no i w ogóle podnosi ton życia”. Cóż, palenie było wówczas modne. Spójrzmy na zdjęcie z bankietu w Hotelu Europejskim z okazji jubileuszu Mieczysławy Ćwiklińskiej,
s 103
866509
Rozdział IV – Co przystoi kobiecie
zamieszone na s. 94. Goście siedzą przy suto zastawionych stołach, przemawia prezydent Warszawy Stefan Starzyński, obok bohaterki wieczoru siedzi minister spraw wewnętrznych Władysław Korsak – a na pierwszym planie widzimy kobietę i mężczyznę z papierosami w ustach! W l atach dwudziestych nastąpiła zmiana w wyglądzie pań. Wcześniej kobieta kreowana była przez artystów na dekadencką muzę, a w społeczeństwie postrzegana jako dzielna i konwencjonalna bohaterka dnia codziennego. Raptem, w ciągu roku, dwóch rzesza kobiet ścięła włosy, odmieniła stroje i zaczęła podkreślać swój wdzięk i swobodę. „Kobieta «szalonych lat» zamieniła z ochotą swój dawny «dramat istnienia» na niczym nieskrępowaną radość życia, czerpaną choćby ze zwyczajnych zakupów czy ubierania się według obowiązującej mody”. Zmiany te opisuje Szablowska: „Kobiece sylwetki rysowane przez Grono wskiego prezentują wszystkie elementy mody art déco z początku lat dwudziestych. Widoczna jest już znaczna geometryzacja stroju, włosy krótsze, lecz raczej związane w rulon nad karkiem, a nie strzyżone. Definitywne «cięcie na chłopczycę» przyjęło się bardziej powszechnie dopiero około roku 1925. Ubiory sięgają jeszcze do kostek. Dostatnie płaszcze z wielkimi szalowymi kołnierzami nosi się bez guzików i zapięć, by można się nimi swobodnie owijać. W sukniach o pogłębionych dekoltach dominują duże wzory kwiatowe oraz desenie orientalne i inspirowane sztuką starożytnego Egiptu”. Moda była kreowana w Paryżu. Najważniejsza zmiana dotyczyła damskiej sylwetki, która miała upodobnić się do figury młodego chłopca. Zacytujmy fragment z książki Anny Sieradzkiej Artyści i krawcy. Moda Art Déco: „Skłonność do maskulinizacji i uproszczenia ubioru, połączona z oddziaływaniem geometrycznej odmiany Art Déco, najwcześniej wystąpiła w projektach Jeana Patou. […] właśnie Patou był w 1925 roku głównym pomysłodawcą linii a là garçonne i kreatorem ubioru, który stał się synonimem chłopczycy: dwuczęściowej sukni (nazywanej właśnie garsonką), składającej się z luźnej, maskującej biust bluzy-kasaka do bioder i stosunkowo wąskiej, kończącej się tuż za kolanami spódnicy”. Styl chłopczycy rozpowszechnił się wkrótce na całym świecie. Tak było za dnia, bo – jak pisze Sieradzka – „Z nastaniem wieczoru chłopczyca przekształcała się znów w kuszącą kobietę. Nosiła wprawdzie proste suknie koszulki czy bardziej obcisłe fourreau (futerały), ale stroje te traciły geometryczną surowość dzięki odpowiedniemu krojowi, specjalnym
Dobre maniery w przedwojennej Polsce.
866509
s 104
Savoir-vivre, zasady, gafy
Rozdział IV – Co przystoi kobiecie
materiałom i bogatemu zdobnictwu. Luźny stanik był zazwyczaj gładki z przodu, za to z tyłu pojawiał się przepastny dekolt, odsłaniający niekiedy plecy aż poniżej pasa. Spódnica miała rozcięcie z boku, bądź była drapowana, podpinana, wycinana w zęby lub nawet zaopatrzona w wąski tren. W przeciwieństwie do skromnych tkanin ubiorów codziennych, toalety wieczorowe szyto z lamy, błyszczącego jedwabiu, koronki, lekkiego tiulu czy żorżety. Całe suknie naszywane były błyszczącymi cekinami lub strassami albo pokrywane geometrycznym haftem ze złotych nici, pereł, szklanych paciorków. W świat łach balowej sali kobieta lśniła, mieniła się barwami, znów stawała się istotą tajemniczą i pełną powabów”. Ekscytujące opisy damskich kreacji, biżuterii i futer można odnaleźć nawet w kronikach kryminalnych. W styczniu 1932 roku do krakowskiego Grand Hotelu wezwano policję, ponieważ goszcząca tam Maria Ciunkiewiczowa, przedstawiająca się jako hrabina i na stałe mieszkająca w Paryżu, zgłosiła kradzież wielkiej sumy pieniędzy oraz biżuterii i strojów. Szkodę oszacowano na około 1 200 000 zł, kwotę na ówczesne czasy zawrotną! W wykazie rzeczy utraconych znalazły się, oprócz gotówki: kolia z pereł i brylantów, kolia z sześcioma kolorowymi brylantami, broszka z czarnym brylantem, dwie broszki z żółtymi brylantami, kolia ze szmaragdów i brylantów, broszka staroświecka z brylantami, dwie broszki z brylantami, pasek brylantowy w kształcie girlandy, garnitur platynowy (bransoleta i brosza z szafirem), trzy broszki brylantowe w kształcie guzików, złota puderniczka wysadzana szafirami, broszka koralowa wysadzana brylantami, trzy sznury pereł, kolczyki z perłami i brylantami, futro sobolowe długie z ogonami, futro sobolowe krótkie, futro gronostajowe wyszywane srebrnym haftem, peleryna sobolowa niebieska, etola sobolowa, palto welurowe bordo, obszyte szynszylami, futro z brajtszwanców i szynszyli, a także kilka sukni wieczorowych, pantofelki, bielizna jedwabna, różne drobiazgi. Ciunkiewiczowa miała całą tę garderobę w podróżnych walizach! Trwał właśnie wielki kryzys i prasowe wiadomości o takim bogactwie musiały współczesnych bulwersować. Dla nas, którzy to dziś czytamy, opis jest barwnym przyczynkiem do poznania ówczesnego poziomu życia ludzi najbogatszych. Moda na chłopczycę trwała przez kilka lat, ale już od 1930 roku nastąpił powrót do kobiecości. Tak to opisuje Sieradzka w Żonach modnych. Historii mody kobiecej od starożytności do współczesności: „Talia wróciła na swoje anatomiczne miejsce, spódnica uległa wydłużeniu a ramiona poszerzeniu. Niemałą rolę
s 105
866509
Rozdział IV – Co przystoi kobiecie
odegrały w tych wszystkich zmianach względy ekonomiczne. Wielki kryzys gospodarczy z przełomu lat dwudziestych i trzydziestych zmusił wiele kobiet do rezygnacji z nadmiernej ozdobności stroju, a rozwijający się przemysł konfekcyjny ofiarował coraz więcej ubiorów tańszych, ale i bardziej prostych w formie”. Nowa moda lat trzydziestych była funkcjonalna i elegancka. Suknie o prostym sportowym kroju miały lekko dopasowany stanik i spódnicę z zaszytymi fałdami. Noszono też kostiumy: żakiety dopasowane w talii oraz wąskie spódnice. Do tych strojów na co dzień kobiety nosiły pantofle na niewysokim słupku, a na głowach niewielkie kapelusiki. W wydaniu wizytowym do kostiumu noszono jedwabne bluzki, a na ramiona narzucano kołnierz z lisa. Natomiast suknie wieczorowe były z reguły długie, wydekoltowane i obcisłe, podkreślające kobiecą sylwetkę. Wcale niemały wpływ na określenie akceptowanych społecznie zachowań kobiet, czyli tego „co im przystoi”, miała literatura. Jak pisał Jerzy Kwiatkowski w Dwudziestoleciu międzywojennym: rozwijający się po roku 1926 psychologizm przyniósł nową, kolejną po odkryciu psychiki dziecka, rewelację – psychikę kobiety. Jednym z pierwszych przejawów zainteresowania rolą kobiety w historii polskiej kultury i odkryciem kobiecej psychiki były książki Stanisława Wasylewskiego: Romans prababki, Ducissa Cunegundis, O miłości romantycznej, Portrety pań wytwornych (wydane następnie pt. Twarz i kobieta), Klasztor i kobieta. Z nieznaną dotychczas wnikliwością i śmiałością sytuację i psychikę kobiet analizowały pisarki – Maria Dąbrowska (Noce i dnie), Zofia Nałkowska (Niedobra miłość, Romans Teresy Hennert, Granica, Dom kobiet), Maria Kuncewiczowa
Na okres dwudziestolecia międzywojennego przypadał jeden z najważniejszych etapów emancypacji kobiet. (Twarz mężczyzny, Przymierze z dzieckiem, Cudzoziemka), Ewa Szelburg-Zarembina (Chusta św. Weroniki, Wędrówka Joanny), Pola Gojawiczyńska (Dziewczęta z Nowolipek, Rajska jabłoń), poetki – np. Maria Pawlikowska-Jasnorzewska, publicystki – np. Irena Krzywicka (z zaangażowaniem prowadząca kampanię na rzecz oświaty seksualnej i planowania rodziny) i inne. Na okres dwudzie-
Dobre maniery w przedwojennej Polsce.
866509
s 106
Savoir-vivre, zasady, gafy
Rozdział IV – Co przystoi kobiecie
stolecia międzywojennego przypadał jeden z najważniejszych etapów emancypacji kobiet. Na koniec tego rozdziału zacytujmy bywalczynię salonów warszawskich Halinę Ostrowską-Grabską, która w młodości zabawiała się zbieraniem kuriozalnych savoir-vivre’ów, senników egipskich, wzorów korespondencji miłosnej itp. publikacji sprzedawanych na prowincjonalnych jarmarkach. W jednej z takich broszurek znalazła poradę: „«Jak grzecznie odmówić tańca zbyt natrętnemu kawalerowi?» Panna powinna poważnie patrząc mu w oczy powiedzieć: «Odejdź ode mnie, pokuso szatańska, potrawo śmierci wiecznej», i objaśnienie: «prawdopodobnie młodzian się oddali». Wypróbowałam tę receptę – skutki były piorunujące. Nie będę cytować dalszych rad i wskazówek tych niezawodnych i niezapomnianych bzdur. Przecież nie o nie idzie, ale o ich klimat. O potrzebę i radość ich wynajdywania w nie skrępowanej logiką swobodzie”. No cóż, zalecenia savoir-vivre’u sprzed kilkudziesięciu lat wywoływały u młodych już tylko śmiech!
866509
866509
v
Grzeczność kupiecka i nie tylko k
866509
Rozdział V – Grzeczność kupiecka i nie tylko
Fachow i i uprzejmi musieli (i muszą) być urzędnicy państwowi, poli-
cjanci, kolejarze, bankowcy, a także kupcy, restauratorzy, kelnerzy, krawcy, fryzjerzy itd. W dw udziestoleciu międzywojennym grzeczność oczywista była we wszystkich zawodach wymagających bezpośredniego kontaktu z klientem. Okazywali ją sprzedawcy w sklepie, obsługujący w kawiarni, pracownicy na poczcie itp. Jeśli klient bywał w tych miejscach regularnie – relacje między obsługiwanym a obsługującym nabierały niekiedy pewnej konfidencjalności, z jednoczesnym wymogiem zachowania uszanowania i dystansu w stosunku do klienta. Jerzy Waldorff z rozczuleniem wspominał poznańskiego kupca: „Wszystko to prezentował szef firmy – najmilej usłużny, lecz nie służalczy! – mając u boku nienagannie wychowanych, najuprzejmiej oddanych klienteli subiektów, u których słowo «nie ma» wykreślone było z użycia. Zaiste bowiem w cudownym sklepie kolonialnym pana Rotnickiego, w jego dostojnie mrocznym, wonnym, czarownym wnętrzu – było wszystko”. Owa usłużność bez służalczości to była cecha kupca ceniącego klienta oraz ceniącego samego siebie. Właściciel magazynu czy dużego sklepu nie miał kompleksów – jego klienci bywali często ludźmi o skromniejszych dochodach niż on. Zawsze jednak tytułowano klienta „szanowny panie”, „łaskawa pani”, „panie prezesie” i kłaniano się nisko – bo taka była konwencja kupieckich zachowań. Przez pojęcie grzeczności kupieckiej rozumiano zarówno uprzejmość, jak też profesjonalizm. W powieści Stenogramy Anny Jambor Kazimierz Biedroński opisał życie panny z dobrego kupieckiego domu, która z determinacją osiągała kolejne szczeble usamodzielniania się: była biuralistką, studentką, kobietą interesu, w końcu światową damą. Była rozsądna i nieegzaltowana, umiała obserwować: „A ta Florencja? Znać szyk. Stryj mówi, że to robi dobra rasa. Rasa? Także coś. Kobieta to przecież nie jest krowa, nie koń i nie pies. Rasa to pewnie ów sygnet na palcu Florencji. Urojenia. Rasa to równie dobrze – my, kupiecka, stara rodzina Jamborów. Przodkowie Florencji machali bez potrzeby mieczami, natomiast nasi zdobywali kamienice z drewnianym łokciem w ręku. W rezultacie to my mamy zawsze jeszcze domy i pieniądze, a im pozostały już
Pani Fiszer – żona krakowskiego kupca w ich zasobnym mieszkaniu, październik 1930 roku
Dobre maniery w przedwojennej Polsce.
866509
s 110
Savoir-vivre, zasady, gafy
s 111
866509
Rozdział V – Grzeczność kupiecka i nie tylko
tylko sygnety na palcach. A jednak? A jednak oni mają szyk. My zaś – tylko pieniądze. Co trudniej zdobyć? To są jednak rzeczy nieporównywalne, inne światy”. To było suche stwierdzenie faktu, bez emocji i chęci zmiany. Oprócz właścicieli sklepów w handlu pracowała rzesza drobnych kupców, sklepikarzy oraz pracownicy bardziej lub mniej fachowi, ale ponieważ pracę ceniono, i obawiano się jej utraty, wszyscy bardzo starali się zadowolić klientów. Kiedy biedni handlarze ze sklepików w małych miasteczkach i niepięknych miejskich dzielnicach walczyli o choćby skromny byt dla rodziny, wielcy kupcy pomnażali kapitały i tworzyli pokazowe magazyny zatrudniające setki osób. W małych sklepikach ciężko pracowano. Rodzinny interes Kwiryny, opisanej przez Polę Gojawiczyńską w Rajskiej jabłoni, kwitł dzięki jej kupieckiej zapobiegliwości oraz oddaniu męża: „Roman piął się na drabinki, wbiegał za przepierzenie, gdzie stały beczki, wyciągał ramiona, schylał się, dziękował, kłaniał, pytał o zdrowie, zmęczony, lecz panujący nad zmęczeniem, z twarzą pobladłą, z chłopięcym kosmykiem włosów na czole. Wątły, szczupły”. W „Zw yczajach towar zyskich” Mieczysława Rościszewskiego (właśc. Bolesława Londyńskiego) można przeczytać: „Kupiec ma obowiązek przedstawić wszystko, czego sobie nabywca życzy i nie może okazywać niezadowolenia, jeżeli towar nabytym nie zostanie, nadużywanie zatem jego pracy i wysiłków jest zarówno lekkomyślnością, jak i wyrazem złej woli. Z drugiej strony kupiec nie powinien nigdy namawiać kupującego do nabycia droższych towarów niż te, po które przyszedł, albo też nie powinien kusić go do kupna towaru zleżałego lub zgoła nieodpowiedniego jego wymaganiom i gustom, ironicznie traktując jego mniemaną nieświadomość. W ogóle każda transakcja handlarza winna się opierać na bezwzględnej uczciwości i unikać «sztuczek», które
„Kupiec winien zawczasu posiąść szkołę obchodzenia się z różnorodną klientelą, ażeby mógł wiedzieć, jakiego tonu używać należy przy sprzedawaniu towaru”. przyprawiłyby o stratę tę lub ową stronę”. Ten sam autor pisał: „kupiec winien zawczasu posiąść szkołę obchodzenia się z różnorodną klientelą, ażeby mógł wiedzieć, jakiego tonu używać należy przy sprzedawaniu towaru”. Na przykład
Dobre maniery w przedwojennej Polsce.
866509
s 112
Savoir-vivre, zasady, gafy
Rozdział V – Grzeczność kupiecka i nie tylko
przesadne komplementy zachęcające do zakupu damy z wyższej sfery – są nie na miejscu. „Inna rzecz, gdy kupiec ma do czynienia z ludźmi niższej sfery lub wieśniakami, wtedy podszepty i pochlebstwo są niezbędne”. W „Zw yczajach towarzyskich” autor piętnuje pewne impertynenckie zachowania sprzedawców, jak np. palenie w sklepie papierosów, awantury z klientami. „Kupiec nie powinien udawać dobroczyńcy ludzkości, ale pamiętać, iż jest od nabywców swoich zależnym, iż ci ostatni jeżeli nie dziś, to za dni kilka mogą przynieść odpowiednie zyski, winien być przeto dla nich Dom Towarow y Br acia Jabłkowscy przy ul. Brackiej w Warszawie, okres międzywojenny
s 113
866509
Uprzejmy sprzedawca w sklepie Domu Towarowego Bracia Jabłkowscy przy ul. Brackiej w Warszawie, okres międzywojenny
zawsze nadzwyczaj grzecznym, słodkim i uprzedzającym. Uwaga ta zwłaszcza przydać się może paniom sprzedawczyniom, które mając trochę dorobkowego grosza, mają wręcz przewrócone w głowie i robią łaskę, że trudnią się handlem”. Rościszewski zalecał klientom, aby się w większych sklepach nie targowali, kupcom natomiast, aby sami od siebie stosowali pewne ustępstwa od ceny przy większych zakupach. Podpowiadał, że rozwiązaniem pozwalającym uniknąć wzajemnych nieprzyjemności jest umieszczenie przy towarach ich cen. Nie zawsze jednak sprzedawcy umieli się zachować. Autor pisał: „u nas, w handlu drobnym, przestrzegać reguł dobrego tonu prawie że niepodobna, gdyż spekulacja wyrobiła rodzaj kupców niefachowych, całkiem przygodnych, którzy chcą się tylko dorobić i «bodaj po trupach dojść do miljona», jak się do mnie jeden z takich bezczelnych jegomościów wyraził. Naturalnie, raz padłszy ich ofiarą, trzeba ich unikać jak zapowietrzonych”. Symbolem rozkwitu polskiego handlu w dwudziestoleciu międzywojennym był Dom Towarowy Bracia Jabłkowscy. Dawny jego dyrektor – Feliks Jabłkowski – w książce opisującej dzieje firmy dał podtytuł Romans ekonomiczny. Zestawienie słów „romans” i „ekonomia” – o tak różnym ładunku emocji – podkreśla rozważny idealizm, z jakim właściciele budowali swoje przedsiębiorstwo i jego prestiż. Warszawski Dom Towarowy Bracia Jabłkowscy miał swe początki w firmie galanteryjnej działającej w latach osiemdziesiątych XIX wieku. Jeszcze przed I wojną światową rozwijające się przedsiębiorstwo przekształcono
Dobre maniery w przedwojennej Polsce.
866509
s 114
Savoir-vivre, zasady, gafy
Rozdział V – Grzeczność kupiecka i nie tylko
w spółkę akcyjną, a w centrum miasta zbudowano okazały, modernistyczny gmach, dostosowany do potrzeb handlowych firmy. W latach 1918–1939 pracowało tu kilkaset osób (średnio 650), a obroty w latach trzydziestych wynosiły 10–12 mln zł rocznie. Przyjrzenie się funkcjonowaniu tej firmy to okazja, by poznać cenione w środowisku kupieckim cechy zawodowe. Były nimi: pracowitość, rzetelność, solidność oraz świadomość znaczenia tradycji i marki. Jeśli jednym z celów jest przekazanie firmy w ręce następnego pokolenia, nie dąży się bezwzględnie do szybkich zysków, lecz zważa się na okoliczności, zadowolenie klientów i pracowników. Właściciele Domu Towarowego Bracia Jabłkowscy dbali o sprawność funkcjonowania przedsiębiorstwa m.in. przez ograniczenie kosztów poszczególnych szczebli zarządzania, intensyfikację marketingu oraz przemyślaną politykę personalną. Korzystając ze wzorów amerykańskich, szefowie postanowili wychowywać we własnym zakresie odpowiedzialnych pracowników na wszystkie kolejne szczeble zarządzania: młodzi ludzie mieli być szkoleni w toku pracy i jednocześnie uczyć się teorii. Od początku lat trzydziestych przyjmowano uczniów w wieku 15–18 lat na trzyletnią praktykę. Uczniowie pracowali po 6 godzin dziennie i uczęszczali do wieczorowej szkoły handlowej. Po ukończeniu praktyki uczeń przechodził na stanowisko sprzedawcy; następnym szczeblem służbowym było stanowisko kierownika sklepu, kolejnym – ogólnego nadzorcy nad sklepami. Jasno określone zasady awansu, stosunkowo wysokie pensje oraz opieka socjalna nad pracownikami zachęcały do wysiłku i utożsamiania swych losów zawodowych z firmą. W celu podnoszenia fachowości całego zespołu (co przekładało się na wymierne korzyści finansowe) wydawano „Biuletyn Firmowy Domu Towarowego Bracia Jabłkowscy”, w którym zamieszczano zalecenia, sugestie i informacje dla personelu. Pracujący u Braci Jabłkowskich sprzedawca otrzymywał w biuletynie bieżące informacje i materiały szkoleniowe; dowiadywał się, czego klient nie lubi, jak do niego dotrzeć, czym jest skuteczna reklama. Na przykład w numerze 1 „Biuletynu” z 1928 roku spisano w punktach „Czego klient nie życzy sobie widzieć podczas obsługi”, mianowicie: aby sprzedawczyni poprawiała włosy; trzymała ręce w kieszonkach swego fartuszka; miała ręce brudne, lub myła i wycierała ręce w obecności klienta; aby czyściła paznokcie, swe suknie, obuwie; aby przeglądała się w lusterku, stała w oknie
s 115
866509
Rozdział V – Grzeczność kupiecka i nie tylko
magazynu, aby jadła i piła przy kliencie; śmiała się i szeptała z koleżanką; gawędziła długo ze znajomymi klientami; aby dotykała palcami produktów jadalnych; aby wpatrywała się w klienta i obserwowała go jak złodzieja; aby pokazywała klientowi towary zakurzone; aby na kontuarze były ślady rozpakowywania; aby magazyn był zamykany i myty w obecności klienta; aby zwierzchnik strofował pracownika przy kliencie; aby wieczorem sprzedawczyni spieszyła się bardzo, gdy dzwonek ogłasza czas zamknięcia magazynu. To były podstawowe zalecenia kupieckiego kodeksu. Podpowiadano też sprzedawcom działania marketingowe, chociażby poprzez reklamę skierowaną do kobiet. W numerze 11 „Biuletynu” z 1930 roku zwrócono uwagę na to, że większość zakupów dokonują kobiety, ponieważ to one układają budżet domowy i nim dysponują. Łatwo też poddają się reklamie: „Każde więc ogłoszenie jest dla niej ciekawem, gdyż ono nasuwa jej całe szeregi pomysłów, związanych z toaletą, kokieterją, lub z gospodarstwem. Kobieta chętnie czyta wszelkie ogłoszenia, a czyni to z wrodzonej ciekawości.
„Kobieta chętnie czyta wszelkie ogłoszenia, a czyni to z wrodzonej ciekawości”. Kobieta zwraca uwagę na najdrobniejszy szczegół, który bardzo na nią wpływa, a powodem tego jest to, że kieruje się więcej uczuciem niż rozumem. Kobieta, choćby była najstarsza, kroczy z modą, a wraz z nią zmienia swój wygląd. Kobieta nie lubi starej mody. Każdą nowość naśladuje. To wszystko wyjaśnia, dlaczego kobieta odgrywa tak poważną rolę w reklamie i dlaczego reklama jest na jej usługach”. Można było również pozyskać zadowolenie klientki odpowiednio traktując towarzyszące im dzieci. W „Biuletynie Firmowym Domu Towarowego Bracia Jabłkowscy” (nr 4/1930) zalecano: „Inteligentny sprzedawca traktuje dziecko jako pośrednika w zakupie i jako przyszłego klijenta. Jego Ekscelencja, Klijent!”. Należało więc dziecko, podobnie jak matkę, przywitać, miło je traktować, pożegnać – wszystko po to, by wywołać u klientki „dobry nastrój do kupna”. Można było także dać do ręki dziecku jakiś przedmiot: to „bywa również skutecznym sposobem, gdyż dzieci nie lubią oddawać, co raz dostały, a rzadko matka potrafi się oprzeć życzeniu dziecka”.
Dobre maniery w przedwojennej Polsce.
866509
s 116
Savoir-vivre, zasady, gafy
Rozdział V – Grzeczność kupiecka i nie tylko
W biuletynach informowano sprzedawców o nowych produktach kiero-
wanych do sprzedaży, zapowiadano trendy mody na najbliższy sezon – słowem, dbano, by sprzedawca mógł klientowi doradzić towar, poinformować o jego walorach. Kupiec miał być po trosze psychologiem. W numerze 10 „Biuletynu” z 1928 roku opublikowano fragment tłumaczenia tekstu Der erfolgreiche Kaufman (Skuteczny kupiec): „Pomyśl, że pierwsze dwie lub trzy minuty twej rozmowy mogą decydować o wyniku. Dlatego też znajomość ludzkiej natury jest nieoszacowanej wartości. Musisz danego człowieka zgóry prawidłowo osądzić i oszacować, aby następnie szybko i pewnie znaleźć odpowiedni punkt zaczepny i miejsce najsłabszego oporu. Nie tylko jego temperament, lecz także stan jego zdrowia, nastrój umysłu i duszy, w jakim się znajduje – to wszystko musi być ogarnięte jednym spojrzeniem”. Przedstawiciele cechu kominiarzy podczas uroczystości odsłonięcia pomnika Kilińskiego na Placu Krasińskich, Warszawa, 19 kwietnia 1936 roku
Przedstawiciele cechu garbarzy podczas uroczystości odsłonięcia pomnika Kilińskiego na Placu Krasińskich, Warszawa, 19 kwietnia 1936 roku
s 117
866509
Rozdział V – Grzeczność kupiecka i nie tylko
Zalecenia te przypominają współczesne szkolenia korporacyjne, a nie
kupiectwo starego wzoru. Chyba jednak właśnie taka powinna być „grzeczność kupiecka” – nastawiona na zysk, skutecznie i umiejętnie wywołująca u klienta potrzebę dokonania zakupu, ale jednocześnie wypełniająca względem klienta obowiązek uprzejmości, rzetelności i uczciwości. W k ażdym zawodzie niezbędne jest doświadczenie i zadowolenie z pracy.
W okresie międzywojennym wielu młodych ludzi trafiało do rzemiosła; nauka zawodu odbywała się w prywatnych zakładach, ale pod nadzorem władz odpowiednich cechów rzemieślniczych. Gdy w kwietniu 1936 roku odsłaniano pomnik patrona polskiego rzemiosła Jana Kilińskiego, przedstawiciele
Taka powinna być „grzeczność kupiecka” – nastawiona na zysk, skutecznie i umiejętnie wywołująca u klienta potrzebę dokonania zakupu. arszawskich cechów przeszli ulicami miasta w uroczystym i barwnym korow wodzie, ze sztandarami. Przemówienie wygłosił prezydent Warszawy Stefan Starzyński, a z trybuny honorowej pozdrawiali defilujących: prezydent RP Ignacy Mościcki, wicepremier Eugeniusz Kwiatkowski, gen. Tadeusz Kasprzycki, marszałek sejmu Stanisław Car i szef Gabinetu Wojskowego Prezydenta RP gen. Kazimierz Schally. Rzemieślnicy mieli poczucie znaczenia swoich profesji. Znany warszawski cukiernik Wojciech Herbaczyński, który w młodości praktykował w sławnej firmie Semadeniego, wspominał po latach: „W zakładzie zetknąłem się ze starymi pracownikami, którzy nie mieli wprawdzie dyplomów szkolnych, ale – nie mówiąc o rzeczy tak oczywistej, jak znakomite umiejętności cukiernicze – posiadali dużą kulturę osobistą i wysoki poziom etyki zawodowej. Nie było między nimi ani jednego, któremu można by zarzucić nieuczciwość, egoizm, niekoleżeńskość. […] Godnie reprezentowali zawód, który uchodził wówczas wśród rzemiosł za coś lepszego, bo związanego w pewnym stopniu ze znajomością sztuki: rysunku, rzeźby i dekoracji. Hierarchię ważności w zawodzie cukierniczym też określano inaczej niż w innych rzemiosłach. Na praktykanta
Dobre maniery w przedwojennej Polsce.
866509
s 118
Savoir-vivre, zasady, gafy
Rozdział V – Grzeczność kupiecka i nie tylko
mówiono uczeń, na czeladnika – subiekt, a majstra zwano pryncypałem”. Herbaczyński kontynuował naukę w Szkole Handlowej Roeslerów. Po jej ukończeniu niektórzy krewni namawiali go, żeby poszukał posady urzędnika (rzemieślnik czy robotnik znajdowali się w pojęciu ogółu na niższych szczeblach drabiny społecznej), ale ojciec powiedział: „Skończyłeś praktykę, masz ładny zawód, dobrze zarabiasz. Staraj się dojść do własnego interesu i niech u ciebie ludzie pracują, a nie żebyś ty miał pracować u ludzi i słuchać pańskiego dzwonka”. Od cukier ników żądano czystości, ładu, porządku oraz uczciwości. Mistrzowie oczekiwali od młodych zaangażowania: nieustannego starania pozwalającego stwierdzić, że „to, co robimy, robimy dobrze i lepiej zrobić nie mogliśmy”. Pod okiem pryncypała musieli umieć wykonać wyroby cukiernicze, ale umieć też zaoferować je klienteli. Wymagana była zatem nie tylko fachowość, ale też uprzejmość w stosunku do gości. Powyższe zalecenia były spisane przez cukiernika Jana Janowskiego w „Przykazaniach dla cukierników” –
„Staraj się dojść do własnego interesu i niech u ciebie ludzie pracują, a nie żebyś ty miał pracować u ludzi i słuchać pańskiego dzwonka”. które w dwudziestoleciu międzywojennym wielokrotnie przypominano kolejnym rocznikom uczniów w Szkole dla Cukierników. Oto charakterystyczne fragmenty dotyczące postawy wobec gości: § 2: „Wychowując młode pokolenie należy mu wpoić zasadę, że gość to najważniejsza osoba i nasz dobroczyńca, bo dzięki niemu mamy egzystencję. Przychodząc do nas ma zaufanie i nie wolno, żeby to zaufanie stracił. Czasem się zdarza, że gość chce porady – należy pamiętać pod rygorem utraty pracy, że porada musi być uczciwa”. § 4: „Obejście się P. Subiektów z gośćmi powinno być uprzedzająco grzeczne i pełne uszanowania, mowa wyraźna, zrozumiała i łagodna, cierpliwość w wysłuchaniu i spełnieniu wszelkich żądań, chociażby najwybredniejszego, najnudniejszego, a nawet nie zawsze dosyć grzecznego gościa. Opryskliwość
s 119
866509
Dobre maniery w przedwojennej Polsce.
866509
s 120
Savoir-vivre, zasady, gafy
Obok widoczny kelner, marzec 1934 roku
Redaktor Kazimierz Szczepański siedzący przy restauracyjnym stoliku.
Restaur acja Kosza przy ul. Grodzkiej w Kr akowie.
w ramkę gazetą, okres międzywojenny
w głębi widoczni kelnerzy i chłopiec z oprawioną
Goście warszawskiej restaur acji,
Rozdział V – Grzeczność kupiecka i nie tylko
i szorstkie traktowanie gościa miejsca mieć nie powinno pod karą natychmiastowego wydalenia”. Szczególnego rodzaju grzeczności oczekiwano od kelnerów. Społeczno-
-ekonomiczne usytuowanie tej grupy zawodowej było skomplikowane. Dobry kelner miał być uprzedzająco grzeczny względem każdego klienta, pamiętać ulubione potrawy i nawyki stałych gości, znać wszelkie subtelności dotyczące zasad nakrywania do stołu, umieć doradzić odpowiednie wino, bez narzucania swojej obecności w każdej chwili być gotowym usłużyć. Zachowanie kelnera, podobnie jak kulinarne umiejętności kucharza, było wizytówką restauracji. Ale przecież kelner nie był właścicielem, tylko pracownikiem najemnym, więc jego uprzejmość bywała często zawodową maską… „Pierwszego grudnia przybył do «Pacyfiku» nowy kelner – Alfons Tarkowski. Był to mężczyzna piękny, ale piękność jego nie była statyczna; objawiała się dopiero w specjalnych warunkach: podczas rozmowy lub pracy na rewirze. Jego bujne czarne włosy, krótkie wąsiki, szerokie usta, broda ostro zarysowana i wysunięta, wreszcie twarz, ciemna i starannie wygolona – kompleks zgmatwanych mięśni – wszystko to, łącznie z budową ciała, przypominało dorodnego kozaka o manierach arystokratycznych. Nie widziano, by mówiąc do kogoś nie uśmiechał się. Mniejsza o to, czy uśmiech jego był sztuczny, czy naturalny – goście zagadywali Tarkowskiego tylko po to, by ujrzeć jego uśmiech, kelnerzy, pikole i panny bufetowe rozmawiając z nim dosłownie zaglądali mu w zęby […]. Wkrótce zdobył sobie szkodliwą popularność. Dobrze było, gdy na jego rewirze siadywali goście bogaci; gorzej, gdy tacy, którzy mało dają targować, a tak schlebiają: «Panie Funiu, ma pan dla nas stolik?» – «Panie Funiu, my tylko u pana chcemy siedzieć». Pewnego razu powiedział do Synaja, że musi przesortować tych swoich adoratorów. Istotnie, po jakimś czasie ci tzw. «szmaciarze» unikali jego rewiru. A przecież nie obraził żadnego – owszem, w dalszym ciągu uśmiechał się do nich przymilnie”. Jerzy Waldorff wspominając pewną pannę z dalszej rodziny, która wolała porucznika ułanów od bogatego wdowca z sąsiedztwa, opowiadał o ciszy, jaka zapadła wśród gości, gdy para stanęła w kolumnowej sali jadalnej poznańskiego „Bazaru”. Natomiast „Kelnerzy, niewrażliwi na szokujące elementy towarzyskie, a nawet świadomi, że im nie uchodzi zwracać na nie uwagę, lawirowali tymczasem między stolikami, jakby w ozdobnym tańcu po sali
s 121
866509
Rozdział V – Grzeczność kupiecka i nie tylko
roznosząc karty z jadłospisem i podając gotowe potrawy: cali w lansadach, ukłonach, eleganckim rozfalowaniu ramion, w półuśmiechach hamowanych szacunkiem nad wielmożnymi głowami”. Dobry kelner winien był znać swoje miejsce, przestrzegać zasad, potrafić każdego gościa zdyscyplinować. Antoni Słonimski był świadkiem pewnego zdarzenia. „Każda większa kawiarnia miała wtedy osobną palarnię. U Loursa w pierwszej sali nie wolno było palić. Pewnego dnia Wieniawa zawiadomił nas, że Komendant będzie z córkami nazajutrz w południe. Czekaliśmy w cukierni z Lechoniem już od rana, bo wielki był wtedy w naszej grupie snobizm na Piłsudskiego. Gdy Komendant przyszedł, siadł w pierwszej sali i zapalił papierosa, podszedł do niego kelner i powiedział surowo: «Tu się nie pali». Wieniawa i Sławek zjeżyli się gniewnie, ale Piłsudski szybko zgasił papierosa. Gdy wspominam tę scenę, nie bez melancholii myślę sobie: «Nie ma już dzisiaj takich kelnerów»”. Czy dziełem przypadku jest fakt, że ze środowiska kelnerskiego wyszło dwóch znanych pisarzy okresu międzywojennego? W warszawskiej „Astorii” terminował jako pikolak Zbigniew Uniłowski, późniejszy autor reportażu Dzień rekruta i powieści z wątkami autobiograficznymi Wspólny pokój, Dwadzieścia lat życia. Na młodego Zbyszka zwrócił uwagę Karol Szymanowski, gdy, płacąc przy bufecie rachunek, przyłapał go na czytaniu Conrada. Drugim był Henryk Worcell, autor Zaklętych rewirów – powieści, która w 1936 roku stała się jego sensacyjnym debiutem. Główny bohater, kelner Romana Boryczko, to alter ego samego autora z czasu, gdy pracował jako kelner w restauracji i kawiarni krakowskiego Hotelu Grand. Worcell (właściwie Tadeusz Kurtyka) był samoukiem. Do pisania zachęcił go powieściopisarz Michał Choromański; on też zawiózł maszynopis powieści do wydawcy. Autor tak wspominał ten okres: „Kraków, rok 1931. Pracuję jako kelner w kawiarni «Grand Hotel», podaję czarne kawy ówczesnym wielkościom. Podziwiam wytworność państwa Jachimeckich, potężny nos Zygmunta Nowakowskiego, chłopską gębę Jaracza, rubaszność Sichulskiego, wieczyste rozwichrzenie Dunikowskiego. I słucham, słucham, o czym oni mówią. Podziwiam, zazdroszczę, czuję się upokorzony – czemuż to ja tak nie potrafię? Przerzucam się na lekturę grubszego kalibru. Czego ja wtenczas nie łykałem! Całą bibliotekę laureatów Nobla i całego Maxa Branda. Nitzsche, Kant, Schopenhauer, a równocześnie bzdury o wiedzy tajemnej jogów i o telepatii.
Dobre maniery w przedwojennej Polsce.
866509
s 122
Savoir-vivre, zasady, gafy
Rozdział V – Grzeczność kupiecka i nie tylko
Z pewnym powodzeniem wypróbowywałem siłę mego wzroku na gościach kawiarnianych, szczególnie na kobietach. W tym też czasie pisałem pamiętnik. O swej idealnej miłości i urokach przyrody. Być może te zajęcia intelektualne uchroniły mnie od pijaństwa, może i rozpusty. […] Po służbie wojskowej w 1933 roku zacząłem od nowa. Dramat: rosnę wewnętrznie, widzę, że mogę i powinienem pisać lepiej, więc w 1934 jeszcze raz od nowa. Piszę po godzinach pracy w kawiarni «Centralnej», w «Esplanadzie» i znanej szulerni w rynku. Znajomi goście obserwują mnie, jedni z podziwem, inni ze zgorszeniem, są tacy, którzy mnie wypraszają, bo zajmuję ich uprzywilejowane miejsce przy stole”. Autorowi udało się opisać środowisko kelnerskie i obowiązujące w nim reguły. Przeszedł wszystkie stopnie restauracyjnej pracy: od czyściciela tacek w umywalni, pikola (pracującego w bufecie z piwem i alkoholami, a potem na sali jako pomocnik), wreszcie – do stanowiska kelnera. Zaklęte rewiry Henryka Worcella są naturalistyczną opowieścią o przysposabianiu młodziaków do zawodu: praktykowanie u doświadczeńszych, kuksańce i tresura słowna, z rzadka tylko serdeczne koleżeństwo. W „Zaklętych rewir ach” można znaleźć wiele celnych spostrzeżeń dotyczących specyfiki kelnerskiego zawodu. Podsumowaniem mogą być słowa wypowiedziane przez starszego, doświadczonego kelnera, gratulującego młodemu zdanego egzaminu: „No, człowieku, zapamiętaj sobie, że nie zawsze trzeba tak postępować, jak cię uczyli. W twoim fachu będą takie sytuacje, że będziesz musiał sam od siebie decydować, czy tak, czy inaczej postąpić. I nigdy nie miej nadmiernego kultu dla gości. Możesz cenić i czcić pewnych ludzi, o których wiesz, że są pożyteczni i wartościowi na swoich stanowiskach, ale też pamiętaj o tym, że ci sami ludzie, z chwilą gdy przychodzą do lokalu, stają się niscy – dla nich lokal, to coś takiego jak klozet – klozet w dwojakim znaczeniu – fizycznym i psychicznym”. W innym zaś miejscu powieści kilku kelnerów dyskutowało o dwoistości kelnerskiego fachu, w którym jest się inteligentnym parobkiem. Wiedzieli, że z jednej strony kelnera można uznać za najinteligentniejszego ze wszystkich pracowników fizycznych (bo obracając się między lepszymi gośćmi z konieczności musiał dostosować się do ich poziomu umysłowego), z drugiej jednak zdawali sobie sprawę, że goście nie zaakceptują kelnera bystrzejszego od nich samych. „Goście zawsze mają «swojego» kelnera – wołają na niego «Kasperku»,
s 123
866509
866509
Rozdział V – Grzeczność kupiecka i nie tylko
bo najgorszy dziad urzędniczyna, a nawet pośrednik chce mieć takiego człowieka, wobec którego mógłby grać pana, zawołać go po imieniu, poklepać, wcisnąć do łapy napiwek”. Stary kelner radził: „Musisz mieć coś takiego, co trzyma gościa w dystansie psychicznym, to jest cała sztuka. Nie pozwolić sobie ubliżyć, ale także nie pozwolić gościowi na poufałość – to trzeba mieć w oczach, w całej twarzy, w całej postawie”. Znamienne słowa. Pr aca kelnera w dużej restauracji była ciężka: „Zbliżała się godzina dziesiąta, ruch kolacyjny dosięgał punktu kulminacyjnego. Nie było już miejsca, gdzie by można wstawić blaszany stolik, odsunięcie jednego krzesła zamykało dostęp do rewiru – ścieżki i przesmyki były tak wąskie, że kelnerzy i pikole zmuszeni byli prosić gości o przesunięcie krzesła lub wspinać się na palcach nóg i przeciskać się bokiem, a to udawało się tylko pikolom i szczupłym kelnerom. Nad zbitym rojowiskiem głów unosił się gęsty opar – nie wiadomo, co w tym bardziej namacalne: dźwięki i głosy czy kurz i dym tytoniowy. Sugestywne spojrzenia gości, pukanie w stoły, dzwonienie w popielniczki, stłumione tony orkiestry – wszystko to tworzyło siekaninę zjawisk fizycznych, a było tak rzeczywiste, że patrząc w lustra czuło się wyraźnie, że to, co się w nich odbija, jest złudzeniem, że poza tą szklaną taflą naprawdę nie ma nic. Kelnerzy i pikole nie pracowali już – walczyli z bezładem rewirów, kuchni i bufetów. Dopóki mózg panował nad zgrają zamówień, nogi i ręce mogły nadążyć w swoich czynnościach – teraz już dochodzono do granicy, poza którą czaiło się obrzydliwe poczucie niemocy fizycznej i umysłowej, rozpaczliwe błądzenie po omacku wśród chaosu materii, myśli i dźwięków. Wszystko, co się działo poza obrębem sali, korytarza i bufetu, było dla nich tak odległe jak życie wsi dla mieszkańców śródmieścia”. Pr aca niosła ze sobą różne trudy i obowiązki, wśród nich było też spełnianie określonych form zachowania odpowiednich dla wykonywanego zawodu, wymaganych konwenansem lub wymuszanym przez pracodawcę.
Objaw bandyckiego i złodziejskiego honoru: przestępca znakuje dom szyfrem złodziejskim „nie okradać mieszkania”, 1929 rok
s 125
866509
Rozdział V – Grzeczność kupiecka i nie tylko
Naw et wśród „szemranego towarzystwa” istniał niespisany kodeks,
określający co wypada, czego nie. Obowiązywała zasada wierności grupie. Rozstrzygano spory bez informowania policji czy sądu, bezwzględnie karano zdrajców, ale np. nie okradano sąsiadów mieszkających w tej samej kamienicy – tak rozumiano honor złodziejski i bandycki. Mogło dochodzić do krwawych porachunków, ale władzy nic do tego. Nienawidzono i kochano aż po grób! Ceniona była odwaga i apaszowski fason – żar w zabawie. Oto fragment piosenki z dwudziestolecia międzywojennego ze wskazówkami dotyczącymi m.in. grzeczności „względem dam”: Z szaconkiem, panie Feluś, do mnie trza, Niech frajer fason zna, Gdy okoliczność ma. Nauczkę amantowi mogę dać, Jak trzeba się do rzeczy brać: Kobietę trzeba bajerować salonowo, Gadać naukowo, kłaniać się fachowo. W społeczności półświatka istniała hierarchia. Ponad gromadą zwykłych
przestępców żyła elita: kasiarze-artyści, międzynarodowi oszuści i inni, którzy nie parali się brudną robotą, bo od tego mieli swoich ludzi. Poziomem życia nie różnili się oni od osób ze sfer towarzyskich. Wspomnę tu tylko postać Szpicbródki czy Łukasza Siemiątkowskiego o pseudonimie Tata Tasiemka. Ten ostatni – legendarny szef gangu na warszawskim Kercelaku – był jednocześ nie… radnym w samorządzie m.st. Warszawy, a nawet kandydatem do senatu z ramienia PPS (do partii należał od wczesnej młodości, w okresie międzywojennym podobno wspierał też finansowo kasę PPS z wpływów z haraczy ściąganych na bazarze). Nier az wytworna grzeczność objawiała się nieoczekiwanie! W opra-
cowanych przez Stanisława Radomyskiego Wspomnieniach o odrębnościach, zwyczajach i obyczajach kawaleryjskich II Rzeczypospolitej znalazł się opis pewnej wizyty w 1 pułku szwoleżerów w Warszawie: „W kasynie oficerskim, po obiedzie, grono oficerów siedziało jeszcze po deserze, popijając kawę i herbatę. W tym właśnie czasie kelner podał gospodarzowi kasyna por. Stanisławowi
Dobre maniery w przedwojennej Polsce.
866509
s 126
Savoir-vivre, zasady, gafy
Rozdział V – Grzeczność kupiecka i nie tylko
Uzdowskiemu bilet wizytowy gościa, niespodziewanie przybyłego do kasyna. Na bilecie nieco większych rozmiarów, wypisane było złotymi literami: Michał Kwiek – Król Cyganów Polskich, a nad nazwiskiem umieszczona była złota korona. Po drugiej stronie biletu widoczna była oferta naprawy, bielenia kotłów i innych naczyń kuchennych. Por. Uzdowski podał bilet siedzącym przy stole kolegom. Po przeczytaniu wizytówki, najstarszy stopniem spośród oficerów siedzących przy stole, rtm. M.W., odznaczający się zawsze refleksem i fantazją, zwrócił się do kelnera: Prosić króla! Po chwili wszedł urodziwy Cygan w średnim wieku, o czarnych oczach, bujnej, czarnej czuprynie, dużych wąsach i długiej, czarnej brodzie. Zaproszony gość przypadł do gustu rotmistrzowi i pozostałym oficerom. Zaproszono go więc do wspólnego stołu. Polała się, naturalnie, woda ognista z zakąskami. Rotmistrz przyniósł nawet gitarę. Zaczęły się śpiewy i zabawa. Po wyjściu króla rotmistrz stwierdził, że zginęła, leżąca na stole jego srebrna, pamiątkowa papierośnica. Po kilku dniach, zgłosił się do kasyna pewien młody Cygan przynosząc ową papierośnicę. Na niej, obok dotychczasowych odznak i napisów, umieszczona była złota korona i inicjały M.K.”.
866509
866509
vi
Klasyczna elegancja sfer ziemiańskich k
866509
Rozdział VI – Klasyczna elegancja sfer ziemiańskich
T y tuł ten sugeruje istnienie jakiegoś trwałego kanonu zachowań sfer zie-
miańskich, lecz już na wstępie trzeba zastrzec, że ta grupa społeczna była zbyt zróżnicowana pod względem towarzyskim i majątkowym, by można było mówić o jednolitości obowiązujących reguł. Od czasów Pierwszej Rzeczypospolitej wśród braci-szlachty istniało wprawdzie przekonanie o równości („szlachcic na zagrodzie równy wojewodzie”), lecz jakże porównywać siedziby, majątki i dochody drobnej szlachty zagrodowej z magnackimi fortunami arystokracji? Życie ziemian było zróżnicowane również ze względu na odmienności wynikające z położenia geograficznego i tradycji regionu – nawet stosunkowo nieduże majątki w regionach o wysokiej kulturze rolnej mogły przynosić dochody wyższe niż czerpane z majątków powierzchniowo dużych, lecz np. o słabych glebach. Trzeba w tym miejscu wyraźnie przypomnieć, że majątek ziemski musiał, z założenia, funkcjonować jak dobre przedsiębiorstwo. Właściciel lub jego zarządca nadzorował wszystko: pilnował przebiegu prac rolnych, prowadził księgi finansowe itp. W celu podniesienia dochodowości gospodarstw w wielu majątkach prowadzono hodowle specjalistyczne (bydła, drobiu koni), zakładano stawy hodowlane, rozwijano przetwórstwo rolne i przemysł wykorzystujący surowce naturalne: cukrownie, gorzelnie, olejarnie, a także cegielnie, tartaki. Słowem, dostosowywano funkcjonowanie majątków do rynku kapitalistycznego i zmienionej sytuacji społecznej. Od XIX wieku postępował proces zmniejszania się areałów dworskich na rzecz gospodarstw chłopskich – na skutek parcelacji gruntów, w wyniku reformy rolnej itp. K ierowa nie gospodarstwem wymagało umiejętności i wyczucia koniunktury. Wiele opisów dotyczących tych zagadnień można znaleźć we wspomnieniach lub tekstach literackich. Oto pewien fragment Sławy i chwały Jarosława Iwaszkiewicza: „Zanim nastał kryzys gospodarczy, którego nasilenie u nas dało się odczuć najbardziej w roku 1930, pani Ewelina Royska wyprowadziła gospodarstwo w Pustych Łąkach na zupełnie czyste wody. Przez dwanaście lat, jakie dzieliły ją od powrotu z Rosji, poświęciła się prawie całkowicie sprawie swojego majątku. Zastała go przecież zrujnowanym przez długoletnie dzierżawy, z pustkami w spichrzach i oborach, z niekompletnym inwentarzem żywym i martwym. Dzisiaj nie tylko zapewniła małą rentę Michasi, ale spłaciła zadłużenie w Towarzystwie Kredytowym, postawiła dużą
Dobre maniery w przedwojennej Polsce.
866509
s 130
Savoir-vivre, zasady, gafy
majątek w dzikowie w woj. lwowskim – zabudowania gospodarcze, dwór i park, październik 1928 roku
pałac i budynki gospodarcze w majątku czaYkowskich, Kamionka Wołoska, okres międzywojenny
866509
Rozdział VI – Klasyczna elegancja sfer ziemiańskich
stodołę krytą blachą, pobudowała nowy dach nad stajnią cugową i folwarczną, odnowiła i rozszerzyła chlewy. Na hodowli trzody chlewnej oparła bowiem swoje gospodarstwo. Świnie i wspaniały sad owocowy, dawno założony, który trzeba było tylko uzupełniać, stanowiły podstawę jej dochodów. Stary hipodrom za domem, potrzebny przed laty, gdy Puste Łąki stanowiły własność Zamoyskich i kiedy hodowano tu wyścigowe konie, zasadziła pani Ewelina najlepszymi gatunkami czereśni. Dawały one już dość duży urodzaj i ciężarówki przyjeżdżając z Warszawy zabierały całe masy wielkich łubianek wzorowo upakowanych dojrzałymi owocami. […] oczyszczała majątek z długów i prowadziła długie, rzeczowe rozmowy z administratorem i rządcami. Targowała się całymi godzinami z kupcami przyjeżdżającymi po owoce, a stary Motel z Siedlec zawsze powiadał łypiąc okiem: «To pani? To nie pani, to Żydówka – una sze targuje do ostatni kopiejki…» – i nie wiadomo, czego więcej było w tym powiedzeniu: pogardy czy podziwu. Ale pani Royska nie miała najmniejszej wątpliwości co do swojego postępowania, tak było trzeba. I snu jej nie mąciły ani targi z Żydami, ani głodowe pensje, które wypłacała swoim ogrodniczkom. Uważała, że dobrze gospodarując spełnia jakąś misję”. Spróbujmy opisać „modelowy” majątek ziemski. Były w nim wydzielone dwie podstawowe części: dworska (dwór otoczony parkiem) oraz gospodarcza, obejmująca zabudowania folwarczne (stodoły, obory, chlewnie) oraz tereny rolne, stawy hodowlane, łąki, lasy. We dworze mieszkał właściciel majątku z żoną, dziećmi i domownikami. W ziemiańskim domu mieszkali także często starsi rodzice państwa, krewniacy, samotne ciotki… Dożywocie lub pomieszkiwanie bliskich i dalszych krewnych, powinowatych czy przyjaciół rodziny było regułą. W obszernych dworach rezydenci nie zawadzali, a przy stole zawsze znalazło się dla nich dodatkowe miejsce. Ta sympatyczna cecha dawnych ziemian wynikała z poczucia więzi rodzinnych, uprzejmości dla osób starszych i gościnności, była też objawem współczucia dla skrzywdzonych przez los. Rezydenci mieli względem gospodarzy pewne obowiązki. Pisała o tym obszernie Elżbieta Kowecka w książce pt. W salonie i w kuchni: „Rezydenci to często starzy przyjaciele rodziny lub koledzy ze szkoły czy wojska pana domu, ludzie, którzy z tych czy innych powodów stracili majątek lub po prostu w życiu się im nie powiodło, a którzy raz przyjechawszy odwiedzić dawnego kompana zostawali w domu na lat kilka czy kilkanaście, czasem zaś
Dobre maniery w przedwojennej Polsce.
866509
s 132
Savoir-vivre, zasady, gafy
Rozdział VI – Klasyczna elegancja sfer ziemiańskich
i na zawsze”. Niektórzy pełnili rolę totumfackiego czy wręcz trefnisia, inni – ciesząc się pewnym szacunkiem – asystowali gospodarzowi w jego pracach, na jarmarku, na polowaniu, w kościele. „Do obowiązków rezydenta należała zwykle głośna wieczorna lektura dla dam, przyrządzanie specjalnych nalewek lub «przyprawianie» sobie tylko wiadomym sposobem nadzwyczajnej tabaki”. Rezydentki z kolei rekrutowały się głównie spośród rodziny: były nimi „niezamężne lub owdowiałe siostry pani lub pana domu albo ubogie krewne czy powinowate. W zamian za wieczną gościnę pomagały nieco w gospodarstwie, trudniły się robótkami, czasem opieką nad apteczką i spiżarnią”. Ziemia nie, zarówno bogaci, jak też biedniejsi, szczerze cieszyli się z odwiedzin krewnych i znajomych. Mawiano – „Gość w dom, Bóg w dom”. Natychmiast organizowano poczęstunek, miejsce do spania, dbano o wygody. Typowy szlachcic osiadły na roli był niezwykle towarzyski i ciekaw świata.
Właściciel dworu w Modlnicy wita trzech ułanów przybywających na kwaterę w związku z obchodami Święta Kawalerii w Krakowie, październik 1933 roku
Opowieści przybysza, rozmowę z nim, biesiadowanie ceniono jako odmianę w codziennych zajęciach. Przyjazd gości był momentem pełnej mobilizacji dla pani domu. Trzeba było wydać służbie dyspozycje dotyczące menu, a w warunkach skromniejszych osobiście włączyć się do przygotowań. Ambicją dobrej gospodyni było ugoszczenie „czym chata bogata” – smacznie i obficie. W domowej spiżarni, piwnicy czy lodowni przechowywano zapasy wszelkiego jadła. Stamtąd oraz z folwarku czerpano na bieżące spożycie własnego wyrobu wędliny, dziczyznę, nabiał, warzywa i owoce.
s 133
866509
dwór w szreniawie, salonik
Dobre maniery w przedwojennej Polsce.
866509
s 134
Savoir-vivre, zasady, gafy
Rozdział VI – Klasyczna elegancja sfer ziemiańskich
W niektórych dworach, zwłaszcza gdy byli goście, posiłki przemieniały się
w całodzienną ucztę: ledwie kończyło się późne śniadanie, szykowano obiad, zaraz potem był podwieczorek, wkrótce kolacja. A za każdym razem na stole stawiano mnogość, wypełnionych pysznościami, salaterek, półmisków, miseczek… Tak ucztował przy stole Cezary Baryka z Przedwiośnia, a służący Maciejunio tylko donosił potrawy! Rytm codziennych dni był wyznaczony przez pory posiłków; bardzo przestrzegano, żeby wszyscy zasiadali do stołu bez spóźnień. Jedzenie było proste, obfite i zdrowe, prawie zawsze gotowano przecież z produktów z własnego gospodarstwa. Na wsi wstawano wcześnie. Pierwszy spożywał śniadanie pan – przed pójściem do kancelarii lub na folwark. Trochę później zasiadała do stołu żona z dziećmi – oni też wkrótce udawali się do swoich zajęć: pani nadzorować funkcjonowanie gospodarstwa domowego, dzieci do nauki pod okiem nauczycieli domowych lub guwernantek. Obiad był koło południa, a po nim pan domu mógł pozwolić sobie na drzemkę. Gdy byli goście, po obiedzie w jadalni podawano herbatę lub kawę w salonie; panowie mogli wówczas przejść do osobnego pokoju lub biblioteki i tam – w męskim gronie – wypalić cygaro, papierosa, wypić kieliszek koniaku lub popróbować domowej nalewki. Przy dobrej pogodzie jedzono i odpoczywano na tarasie od strony ogrodu lub na ganku. Wieczorem zasiadano do kolacji. Był to posiłek po całym dniu pracy, więc przy stole toczono spokojne rozmowy, planowano zajęcia na następny dzień, rozmawiano. W niektórych domach był zwyczaj wspólnego czytania, w kręgu światła lampy wiszącej nad stołem. Pani domu przez cały czas dyskretnie dyrygowała służbą, która przy pewnym doświadczeniu nie wymagała stałego nadzoru. Ciekawą uwagę zanotowała Teresa Tatarkiewiczowa z domu Potworowska, wspominając rodzinny dwór w Radoryżu: „Po drugiej stronie przedpokoju, od strony zajazdu, był jeszcze przechodni kredens, gdzie królowali kolejno służący wraz z chłopakami do pomocy, tzw. lokajczykami. Byli to najczęściej synowie oficjalistów, jak np. karbowych, leśników czy stelmachów lub kowali. (Z tej samej kategorii ludzi wywodziły się liczne znakomite służące i kucharki, które robiły karierę w Warszawie w najbardziej światowych domach, a nawet w domach dyplomacji. Moja teoria była: połowa służących w Warszawie pochodziła z Podlasia, a tych połowa z Radoryża, zwykle pierwsze kroki stawiały właśnie w naszym domu
s 135
866509
Rozdział VI – Klasyczna elegancja sfer ziemiańskich
w Radoryżu). Ci chłopcy, nazywani też chłopcami kredensowymi, musieli być wyuczeni najprostszych rzeczy: sprzątania, czyszczenia butów i ubrań, podawania półmisków przy stole”. W k ażdym dworze była służba, choć nie zawsze tak liczna, jak moglibyśmy sądzić. Na przykład w Szreniawie w Wielkopolsce w latach trzydziestych w obszernym domu były podobno tylko dwie osoby obsługi – kucharka i pokojówka; prawie na pewno były jednak jakieś pomocnice do grubszych robót w kuchni. W wolnym czasie jeżdżono w odwiedziny do sąsiadów, organizowano przejażdżki po najbliższej okolicy – latem konno, zimą saniami. Z nastaniem ciepłych dni urządzano majówki, jeżdżono do lasu, lub nad rzekę. „W dany dzień, o umówionej godzinie, spotykaliśmy się z «Jagodnem», to znaczy z wszystkimi mieszkańcami dworu, o ile byli zdrowi. […] Jechało się drabiniastym wozem na snopach słomy pokrytych derkami; czasem, gdy było więcej osób w domu, drugi wóz jechał z zapasami. Były to prócz tartinek z wędliną, a czasem kurcząt pieczonych, przede wszystkim słodkie ciasta i – rzecz zasadnicza i nieodzowna – puszki z lodami umieszczone w wiadrach z lodem i nakryte słomą. Na polance w lesie, zawczasu wyszukanej przez gajowych, rozkładano obrusy i koce, dla starszych pań znajdowały się nawet składane krzesła, dla młodszych dam były pieńki ściętych drzew, rozpalano ogniska, aby piec kartofle; nigdy tak nie smakowały, jak te na wpół z popiołem i ze spaloną na węgiel skórką. Wodę na herbatę (bo i samowar musiał być przywieziony) przynoszono z owego sławnego źródełka Kasztelańskiego i nigdy też herbata nie smakowała jak ta na majówce, może właśnie dzięki tej wodzie kasztelańskiej. Po skosztowaniu i porównaniu zapasów radoryskich i jagodzińskich, rozpoczynały się zabawy i gry towarzyskie: w czarnego luda, w cztery kąty, w pierścionek i inne. Dopiero pod wieczór, gdy zaczynało się robić chłodno, przespacerowawszy się po mało znanych nam częściach lasu, wracaliśmy zmęczeni, zziajani i uszczęśliwieni do domu”. Szlachta zwracała uwagę na właściwe wychowanie młodego pokolenia. Wychowanie dzieci było surowe – uczono je poważania starszych, grzeczności, karności, posłuszeństwa. Uświadamiano wartość rodu i herbu, kształtowano poczucie dumy z więzów pokrewieństwa i bycia szlachcicem. Ze świadomości dawnej rycerskiej tradycji wynikało zamiłowanie do polowań, umiejętności jeździeckie, przywiązanie do ziemi.
Dobre maniery w przedwojennej Polsce.
866509
s 136
Savoir-vivre, zasady, gafy
Młode szlachcianki uczyły się szyć i wyszywać, dbać o dom, gotować. „Aby
stać się dobrą gosposią, młoda panienka powinna zapoznać się z życiem czynem, dzieląc wszystkie trudy matki, wyręczając ją od kredensu do garderoby,
„Aby stać się dobrą gosposią, młoda panienka powinna zapoznać się z życiem czynem”. od piwnicy do spiżarni, będąc obecną przy wszelkich zakupach i ucząc się zawczasu kupna i wyboru towaru […]. Na wsi, jakkolwiek życie prowadzi się o wiele skromniej niż w mieście, to jednak rola gosposi jest daleko ważniejszą. Wpływ jej spostrzegać się daje nie tylko w domu, ale i na zewnątrz; starania jej i zabiegi rozciągają się na oborę, ptaszarnię, na ogród, pasiekę i t.p.”. Pasiek ą i ogrodem zajmowała się np. młoda Teresa Potworowska (Tatarkiewiczowa). Po skończeniu Szkoły Ogrodniczej w roku 1911/1912 dwudziestoletnia wówczas panna podjęła się poważnych obowiązków: „zaczęłam zajmować się ogrodem i gdy drzewa nowo posadzone zaczęły owocować, sama prowadziłam zbiór owoców i ich sprzedaż, z początku handlarzom z Łukowa, a później, gdy założono w Warszawie Syndykat Sadowniczy, dostarczałam do niego owoce. Wtedy miesiące jesienne były bardzo pracowite, gdyż uzyskiwane ceny zależne były od zerwania w porę i segregowania, a przede wszystkim od racjonalnego opakowania”. Panna Teresa zajmowała się też pasieką, pod okiem starego, doświadczonego ogrodnika. Przy okazji wesel, w karnawale, czasem na imieniny pani lub pana domu,
organizowano we dworze zabawę z tańcami lub bal. K arnawał był szczególnym okresem nieustannych tańców i zabaw przez sześć–osiem tygodni. W sferze ziemiańskiej, jak pisał Boy Żeleński, karnawał kojarzył się z okresem wywczasu: „gdy prace rolne były ukończone, gdy w kabzie było trochę grosza a w piwnicy wina, z dawien dawna odwiedzano się kuligami, zjeżdżano do miast i miasteczek, również aby pokazać sobie wzajem synów i córki, aby swatać i krzyżować swoje młode. W mieście, gdzie ludzie mogą się widywać ciągle, takie kontrakty traciły poniekąd swój społeczny sens; mimo to instytucja karnawału utrwaliła się i w mieście”. Boy dostrzegał, do jakiego
s 137
866509
Rozdział VI – Klasyczna elegancja sfer ziemiańskich
stopnia kultura mieszczańska nie umiała wytworzyć własnych form – „tak bardzo była w tym pod uciskiem tzw. arystokracji i ziemiaństwa, z którego w znacznej części «inteligencja» w Polsce zdegrengelowała”. W mieście, w sferze ludzi pracujących, karnawał w wersji ziemiańskiej nie miał dawnego sensu: przecież rano trzeba było iść do pracy! „Biura, szpitale funkcjonowały swoim trybem. Jak to połączyć z conocnym tańczeniem do upadłego? Toteż wzięty tancerz chodził przez te dwa miesiące w dzień jak błędny, w nocy wyciskał ostatek sił czarną kawą, winem, koniakiem. […] Niedorzeczność tej formy zabaw na gruncie burżuazyjnym objawiała się i w czym innym. Tradycyjne tańce, urodzone w pałacach, na wielkich salach balowych, przechodziły do coraz mniejszych mieszkań. Dziś da się ślicznie tańczyć bleusa na paru metrach kwadratowych posadzki. Ale jak w niedużym pokoju, szumnie nazwanym „salonem”, wyglądały kadryle, kotyliony – mazur zwłaszcza – bez których szanująca się zabawa nie mogła się obyć? Stąd owe figury mazurowe, przez wszystkie ubikacje łącznie z kuchnią, prowadzone przez zziajanych Fikalskich, ale jakże mało mające wspólnego z tańcem! ”. Może dlatego Jerzy Waldorff uważał, że tylko ziemianin, szlachcic mógł dobrze tańczyć mazura: „Przygotowaniem do mazura bowiem nie mogły być lekcje tańca, ale wiejskie dni spędzane w siodle, na własnej ziemi pod stopami, pierwej niźli do tańca nawykłymi do niechwiejnych biegów po śniegu i grudzie w czas polowań, a szeroki zamach ręki był wypośrodkowany między rozkazami zaciągom w polu i chęcią przypodobania się damie serca – jurnie, aby nie wątpiła, że za jej przyzwoleniem mazurowy partner okaże się równie potem dzielny w łożu, przy obłapce. […] Żar mazura sycony bywał miodem lub węgrzynem, a też i pospólną, rozbuchaną uciechą kuligów i zapustów po dworach, zaś każde szlacheckie pokolenie dorzucało nowe taneczne kombinacje figur – pod okiem wąsatych przodków z portretów, co nawarstwiało się w tradycję przekazywaną stuleciami. Tego nie można było nabyć w miejskich kantorach i przy ladach sklepowych za największe pieniądze! Chyba że talent szczególny…”. Czy to aby prawda? Wydaje się jednak, że umiejętności nie zależały od pochodzenia ze sfer ziemiańskich a od osobistych predyspozycji tancerzy: temperamentu, talentu i zamiłowania do pewnej teatralności zachowań. Jak widać na zdjęciu z dożynek w Smardzewicach w sierpniu 1929 roku, z udziałem prezydenta Mościckiego – młodzi ludzie w strojach ludowych tańczą mazura z wdziękiem i junacką radością.
Dobre maniery w przedwojennej Polsce.
866509
s 138
Savoir-vivre, zasady, gafy
Zespół taneczny na dożynk ach
w Krakowie, wrzesień 1938 roku
Mazur tańczony przez uczennice w czasie dożynek z udziałem prezydenta Ignacego Mościckiego, Smardzewice, 25 sierpnia 1925 roku Zamożne ziemiaństwo w miastach bywało ze względów towarzyskich,
dla rozrywki i w interesach. Tak Jerzy Waldorff opisywał Poznań po I wojnie światowej: „Najparadniejszym ulicom w śródmieściu dodawało blasku ziemiaństwo. Ono, upartą pracą na wsi ratując polski stan posiadania przed wywłaszczeniem zapowiedzianym przez Niemców, podniosło zamożność całej Wielkopolski i teraz, kiedy Poznań był wolny, uważało za sprawiedliwe, aby w zamian za ocaloną ziemię cieszyć się życiem na zjazdach w stolicy Księstwa. Sunęły więc ulicami ekwipaże zaprzężone w piękne konie, liczne, bo kto miał dwory zbyt daleko, trzymał pojazdy i konie na kwaterach, zaś auta należały jeszcze do nowomodnych wybryków, stosowne dla dandysów, co uprawiali sporting, jak hrabia, który przelatywał środkiem miasta na maszynie warczącej i strzelającej, a sam w dodatku nosił kask i ogromne okulary, więc młode panie – osłabłe na widok jego automobilu – wołały: – Szatan, zupełny szatan! – w nadziei, że usłyszy i zwróci na nie uwagę, gdy hrabia był już daleko w swej torpedzie”. Jednym z najważniejszych wydarzeń w życiu każdej rodziny jest ślub dziecka – syna lub córki. W rodzinach arystokratycznych i ziemiańskich przywiązywano do tego wydarzenia wielką wagę. Liczyło się przecież pochodzenie: rodzina, herb, majątek. Syn był dziedzicem nazwiska i odtąd miał tworzyć
s 139
866509
Rozdział VI – Klasyczna elegancja sfer ziemiańskich
nową gałąź drzewa genealogicznego. Często przejmował rodowy majątek, żeby w nim gospodarzyć po ojcu. Córka prawie zawsze opuszczała dom rodzinny – szła za mężem, do nowego domu i życia. Ślub i wesele w domu ziemiańskim przebiegały według uświęconego przez pokolenia obyczaju. Rozpoczynano od błogosławieństwa młodej pary przez rodziców, po którym następował uroczysty przejazd lub przejście do świątyni, a po ślubie radosny powrót do domu, na wesele: przyjęcie i tańce. Nie wszystkie ślubne zwyczaje były ujednolicone. Maria Vauban i Michał Kurcewicz w Podstawach życia towarzyskiego pisali: „Miłośnicy staropolskich tradycyj pamiętają zwykle o tem, by najstarszy członek rodziny panny młodej ofiarowywał jej przed wejściem do kościoła złoty dukat. Welon upina jej na głowie najszczęśliwsza mężatka. Zdejmując go po powrocie z kościoła, panna młoda odrywa kawałek i drze go na szmatki, rozdając obecnym. Piękny jest zwyczaj, nakazujący, by przy ołtarzu księdzu podawało obrączki małe dziecko, należące do rodziny jednego z nowożeńców. Tego rodzaju obyczajów jest bardzo wiele, dziś zatraciły one swoje znaczenie symboliczne, lecz są jeszcze skrzętnie zachowywane po wsiach polskich”. Ślub i wesele zawsze były okazją do wielkiego zjazdu rodzinnego. Z okresu międzywojennego zachowało się wiele fotograficznych relacji ze ślubów, jakie zawierali między sobą przedstawiciele sławnych rodów arystokratycznych. Kilk anaście zdjęć ze ślubu księcia Adama Michała Józefa Czartoryskiego z hrabianką Jadwigą Teklą Stadnicką to prawdziwy fotoreportaż. Zdjęcia te są dziełem fotografa z agencji fotograficznej „Światowid” w Krakowie, natomiast „Ilustrowany Kurier Codzienny” z 27 czerwca 1937 roku opublikował okolicznościowy artykuł i fotografię. Informację o tym ślubie i kilka zdjęć zamieścił również warszawski „High Life” (nr 7/8 z 1937 roku). Rodzicami pana młodego byli Witold i Jadwiga z hrabiów Dzieduszyckich książęta Czartoryscy z Pełkini, rodzicami zaś panny młodej Adam i Stefania z książąt Woronieckich hrabiowie Stadniccy z Nawojowej. Uroczystość odbyła się 24 czerwca 1937 roku w majątku rodziców panny młodej – w Nawojowej: Oto z pałacu wyszli rodzice panny młodej – hrabia Adam Stadnicki z żoną Stefanią, a w stronę kościoła zdąża korowód gości weselnych. Wkrótce nadchodzi panna młoda prowadzona do kościoła przez swojego ojca oraz ojca narzeczonego, księcia Witolda Czartoryskiego, obu
Dobre maniery w przedwojennej Polsce.
866509
s 140
Savoir-vivre, zasady, gafy
Rozdział VI – Klasyczna elegancja sfer ziemiańskich
odzianych w szlacheckie kontusze. Z tyłu idą dzieci: brat panny młodej rabia Paweł Jan Stadnicki oraz książę Paweł Maria Czartoryski, dziewczynki h podtrzymują długi welon. W kościele, w obecności całej rodziny, ślubu młodej parze udziela ksiądz Jerzy Czartoryski w asyście dominikanina Michała Czartoryskiego (obaj bracia pana młodego) i księdza Cieńskiego. Po ceremonii zaślubin młodzi opuszczają kościół, przechodząc pod szpalerem szabli trzymanych przez gości ubranych w staropolskie stroje szlacheckie. Z kościoła małżonkowie idą w stronę pałacu, gdzie przy wejściu witają ich chlebem i solą rodzice, hrabiostwo Adam i Stefania Stadniccy. Zanim rozpocznie się przyjęcie, przy tak pięknej pogodzie, państwo młodzi i goście weselni pozują w parku do zdjęć. Panie są w eleganckich sukniach, a panowie, zgodnie z polską tradycją, ubrani w kontusze. Dzieci ze ślubnego orszaku – księżniczka Maria Jadwiga Czartoryska, hrabia Paweł Jan Edward Stadnicki i księżniczka Wanda Maria Czartoryska – odpoczywają na ławce przed pałacem. Uroczystość w Nawojowej zaszczycili swą obecnością reprezentanci wielu rodów arystokracji polskiej, złączonych więzami krwi i powinowactwa: Brzozowscy, Czartoryscy, Dzieduszyccy, Krasińscy, Lubeccy, Popielowie, Sapiehowie, Stadniccy, Taczanowscy, Woronieccy, Zamoyscy i Żółtowscy. Goście wystąpili we wspaniałych strojach szlacheckich. Piękny ślub, jak podzwonne dla całej klasy polskiej arystokracji i ziemian! Warto poświęcić kilka słów rodzinie panny młodej – poznać ich bliżej.
Piękny ślub, jak podzwonne dla całej klasy polskiej arystokracji i ziemian! Adam Stadnicki (1882–1982) herbu Szreniawa był właścicielem Nawojowej
oraz Frain (dzisiejszy Vranov) na Morawach od 1902 roku. Majątki te odziedziczył po swoim dziadku Edwardzie Stadnickim. Jako wykształcony leśnik (po studiach w Monachium) bardzo fachowo zarządzał terenami leśnymi, które obejmowały obszar 11 tys. hektarów: wprowadził nowe gatunki drzew, np. wschodniokarpacką limbę i daglezję, założył cztery rezerwaty leśne w Baranowcu, Łabowcu, Uhryniu i Szlachtowej. W 1907 nabył lasy i dobra szczawnickie, a w 1909 roku odkupił od Akademii Umiejętności w Krakowie uzdrowisko Szczawnica. Za jego czasów uzdrowisko rozbudowano
s 141
866509
Panna młoda prowadzona do kościoła
Goście weselni w drodze do kościoła
Dobre maniery w przedwojennej Polsce.
866509
s 142
Savoir-vivre, zasady, gafy
Grupa gości weselnych w staropolskich strojach szlacheckich w parku przy pałacu. Od lewej: książę Konstanty Stefan Czartoryski, książę Włodzimierz Czartoryski, książę Olgierd Aleksander Czartoryski, hrabia Krasiński, hrabia Andrzej Stadnicki, książę Aleksander Krystyn Czartoryski, książę Paweł Maria Czartoryski, hrabia Włodzimierz Dzieduszycki, hrabia Adam Stadnicki, hrabia Józef Stadnicki, książę Witold Czartoryski, hrabia Tadeusz Dzieduszycki i Stefan Swieżawski
Par a młoda udaje się z kościoła do pałacu
866509
Rozdział VI – Klasyczna elegancja sfer ziemiańskich
i unowocześniono. Adam Stadnicki pełnił w okresie dwudziestolecia międzywojennego wiele funkcji społecznych i państwowych: był prezesem Nowosądeckiej Rady Powiatowej, członkiem Związku Ziemian (a w latach 1922–1927 jego prezesem), posłem na sejm RP (1927–1930). Z poślubioną w 1910 roku Stefanią Woroniecką (1886–1963) herbu Korybut, córką księcia Pawła Woronieckiego, mieli ośmioro dzieci: pięć córek i trzech synów. W okresie II wojny światowej wraz z żoną i wszystkimi dziećmi aktywnie włączył się w działania Armii Krajowej oraz wojenną konspirację. Za tę działalność w 1942 roku został przez rząd londyński odznaczony Srebrnym Krzyżem Zasługi z Mieczami. Jadwiga ze Stadnickich Czartoryska (1913–2009) po ślubie z Adamem Czartoryskim (1902–1998) zamieszkała w rodowym majątku męża w Wielkopolsce; w okresie okupacji powróciła do Nawojowej. Jadwiga była porucznikiem AK, ps. „Tuja”. Jej mąż, Adam Czartoryski, ps. „Szpak”, kapitan AK, był komendantem placówki „Szczawnica”. Małżonkowie przeżyli razem 61 lat, dochowali się czwórki dzieci. W 1945 roku dotychczasowi właściciele zostali usunięci z majątku: w wyniku reformy rolnej Nawojowa została skonfiskowana na rzecz skarbu państwa.
Dobre maniery w przedwojennej Polsce.
866509
s 144
Savoir-vivre, zasady, gafy
Dzieci z orszaku ślubnego na ławce przed pałacem: księżniczka Maria Jadwiga Czartoryska, hrabia Paweł Jan Edward Stadnicki i księżniczka Wanda Maria Czartoryska
866509
866509
vii
Za stołem k
866509
866509
Rozdział VII – Za stołem
W k ażdym poradniku savoir-vivre’u znajdziemy fragmenty, czasem bardzo
obszerne, dotyczące zachowania się przy stole. Rozmaitość poruszanych wątków jest ogromna, poczynając od zaleceń najprostszych (bez których trudno byłoby wyobrazić sobie jakiekolwiek towarzyskie spotkanie), poprzez zasady dotyczące rozsadzenia gości za stołem, nakrycie i dekorację stołu, aż do menu i sposobu jedzenia różnych potraw. W por adnik ach znajdziemy opisy właściwych zachowań na wytwornych spotkaniach i ucztach, ale też na przyjęciach organizowanych w domu z okazji uroczystości rodzinnych i towarzyskich. Autorzy namawiają też do przestrzegania zasad dobrego tonu przy tzw. stole domowym, czyli w trakcie posiłków spożywanych w kręgu rodziny. Rozpocznijmy od zaleceń i zakazów, jakie spisał w swym podręczniku Mieczysław Rościszewski. Wskazówki dotyczące jedzenia autor kierował do osób bez obycia towarzyskiego, dlatego też niektóre sformułowania
przy posiłku, Kraków, 1933 rok
w lok alu Br atniej Pomocy
Studenci Ak ademii Sztuk Pięknych
„Chleba nie pakuje się do ust całą pajdą, lecz rozdrabnia się go na kęsy przed spożyciem”. są brutalnie szczere i bardzo jednoznaczne. Oto wybór nakazów, zakazów i zaleceń, w kolejności, w jakiej podał je autor: — Ręce należy mieć bezwzględnie czyste. — Nie należy nigdy dmuchać dla ostudzenia zbyt gorącej potrawy, a poczekać, aż przestygnie. „Gorącą zupę na talerzu porusza się łyżką dla ostudzenia, ale na łyżkę nie dmucha się wcale”. — „Chleba nie pakuje się do ust całą pajdą, lecz rozdrabnia się go na kęsy przed spożyciem”. — Serwetę rozkłada się na kolanach (pod brodą zawiązywać mogą tylko otyli i małoletni), nie obciera się w nią okularów, załzawionych oczu i nosa. — „Przy krajaniu mięsa trzyma się nóż w prawej, widelec w lewej ręce, robiąc na nich równoczesny nacisk palcami wskazującymi, łyżki nie ujmuje się za trzonek z góry, lecz od spodu trzema palcami, unosząc mały palec z lekka ku górze”.
s 149
866509
Rozdział VII – Za stołem
— „Na łyżkę nabiera się tyle zupy, ażeby się nie przelewała, gdyż obciekanie kropel na talerz jest nieapetyczne. Jeść trzeba cicho, bez bulgotu i w ciszy. Przepisy angielskie nakazują jedzenie zupy z łyżki trzymając ją bokiem, a nie sztorcem. Również i widelec nie wtyka się nigdy w mięso z góry prostopadle, lecz nabiera się nim odkrajany kęsek, trzymając go poziomo”. — „Nóż służy jedynie do własnego użytku, krajać nim chleb z bochenka przy ogólnym stole nie wypada; od tego winien być inny nóż na koszyku z chlebem”. — „Na solniczce powinna być specjalna łopatka, ażeby jedzący nie przysalał strawy końcem własnego noża lub palcami, jak to niekiedy robić zwykli ludzie nieobyci ze sferą osób dobrze wychowanych. Najlepsze bywają solniczki i pieprzniczki w słoikach dziurkowanych u góry do rozsypywania soli i pieprzu”. — „Do owoców używa się nożyków srebrnych lub rogowych, stalowe bowiem są do tego celu nieodpowiednie”. — „Nożem nigdy potraw do ust się nie wkłada, a to przez wzgląd na własne bezpieczeństwo, jak i na rzeczy współbiesiadników”. — „Mięsa nie trzeba krajać od razu na kawałki, a po odłożeniu noża nabierać je na widelec. Przeciwnie, kawałki odkrawa się z wolna, trzymając oba narzędzia w ręku, aż do skończenia jadła”. — „Nie jada się nożem ani widelcem potraw płynnych, sosu zaś nie wybiera się chlebem i nie rozmazuje się go po talerzu”. — „Robienie gałek z chleba, a tembardziej rzucanie temi gałkami w kogokolwiek jest oznaką złego wychowania”. Jak uży wać nakryć przy stole. „Łokcia nie należy nigdy opierać o stół”;
„Pamiętajmy o tym, że prowadzi się łyżkę do ust, a nie usta
do łyżki”; „Nóż nie jest szablą”; „Taki jest właściwy sposób trzymania noża”; „Kiedy zupa kończy się, nie należy pochylać talerza”; „Skorupkę jajka «odcinamy» łyżeczką, a nie nożem”; „Jedząc, starajmy się nie uderzać nożem i widelcem o powierzchnię talerza”; „Skibek chleb, podanych do zupy etc. nie krajemy nożem”; „lecz przełamujemy”; „Szparagi bierzemy jedną ręką, drugą ręką podtrzymujemy szparag widelcem”; „Jeśli składamy nóż i widelec na krzyż na środek talerza, oznacza to, że zjedlibyśmy jeszcze cośkolwiek”; „Po skończonym posiłku odkładamy nóż i widelec w ten sposób, aby trzonki były po prawej stronie talerza”
Dobre maniery w przedwojennej Polsce.
866509
s 150
Savoir-vivre, zasady, gafy
866509
866509
Rozdział VII – Za stołem
— „Przy jedzeniu trzeba ogromnie uważać ażeby nie poplamić serwety lub ceraty obok siebie; noże i widelce trzeba też zostawiać na talerzu lub umieszczać na podstawkach, zwanych koziołkami”. — „Wybierając łyżką resztę zupy z talerza, trzeba go przechylić od siebie, nie zaś do siebie”. — „Trzeba być bardzo skromnym przy nabieraniu na talerz podanych sobie potraw. Wziąć porcję średnią i uczynić to możliwie szybko, nie przypatrując się potrawie i nie każąc czekać sąsiadom na ich kolej […]. Wogóle wykazywanie zbyt dobrego apetytu jest towarzyskim grzechem i objawem łakomstwa”. — „Bez względu na dobroć potrawy, nigdy nie należy przybierać jej po raz drugi, chyba na wyraźne zaproszenie pani domu”. — „Zęby należy oczyszczać po jedzeniu wykałaczką ale nie szpilką, a uskutecznić to pod dłonią, którą się usta przykrywa”. — „Mówić z pełnemi ustami jest nieprzyzwoicie, równie jak niebezpiecznie, bo można się zachłysnąć”. Rościszewski podaje też kilka zaleceń bardziej wyrafinowanych: rybę jadać wyłącznie widelcem, pomagając sobie chlebem; również do potraw miękkich używać samych widelców; przy rozbieraniu drobiu palcami czynić to nadzwyczaj ostrożnie, a palce wycierać w bibułę lub serwetkę (gdy ich na stole brak – we własną, zawsze nieposzlakowanie czystą, chustkę do nosa); palcami
wzory nakrycia stołu
„Mówić z pełnemi ustami jest nieprzyzwoicie, równie jak niebezpiecznie, bo można się zachłysnąć”. wprowadzać do ust tylko takie jedzenie, które palców nie wala. Autor zwracał uwagę, że jedzenie owoców nieobranych ze skórki jest bardzo nieprzyzwoite. Znalazła się też wzmianka o szparagach! „Ze szparagów jada się same łapki, obcinając je nożem od całości – tak każe moda, przyznajmy, nie dość usprawiedliwiona chyba nieestetycznym wyglądem szparaga, wyjętego z ust po wyssaniu”. Mieczysław Rościszewski, obserwator zwyczajów grupy, do której adresował swój poradnik, umieścił też taki akapit:
s 153
866509
Rozdział VII – Za stołem
„Przepisy, dotyczące pijania wódeczki przed obiadem i palenia papierosów
po obiedzie, uległy dziś radykalnej zmianie, wódeczką bowiem panie a nawet panny wcale nie gardzą i same przepijają do gości; również palą one chętnie papierosy, nie wychodząc z jadalni i upoważniając tem samem gości do palenia. Bądź jak bądź, należy i tu zachować wszelkie pozory dobrego wychowania. Paląc, nie otrząsać popiołu na stół, ogarków nie rzucać na podłogę, nie spluwać jawnie przy wszystkich, nie ganić ofiarowanego sobie papierosa, choćby tytoń był jaknajgorszy i t.p. Trącanie się kieliszkami przy piciu trunków uchodzi za zwyczaj przestarzały”. Na koniec kilka ogólnych uwag towarzyszących. „Wychodzić zaraz po obiedzie proszonym jest nadzwyczaj nieprzyzwoicie. Trzeba pozostać jeszcze przynajmniej przez pół godziny przyjmując udział w ogólnej rozmowie. Zbyt długie przebywanie jednego mężczyzny w gronie pań może być krępującem, bo może właśnie panie chciałyby pogawędzić spokojnie i wypocząć. Wszyscy siadający do stołu powinni być zawsze ubrani przyzwoicie i schludnie, gdy jednak na obiedzie jest gość, wtedy, dla uczczenia go, trzeba się nieco odświętnie przystroić. W towarzystwach bardzo wybrednych do stołu panowie i panie przebierają się w stroje możliwie jaknajelegantsze. Na służbę przy gościach nigdy się nie gdera. Obsługa stołu powinna się odbywać możliwie jaknajciszej, jakby pod musztrą”. Nota bene służące i pomoce kuchenne były zatrudniane nawet w skromnych domach – ludzka praca była tania. Na ten sam temat – o umiejętności zachowania się przy stole – pisała w latach trzydziestych Konstancja Hojnacka. Uczyniła to subtelniej, ale nie ukrywała, że obyczaje wielu osób jej współczesnych, które – jak mogło by się zdawać – nie powinny mieć problemów z właściwym zachowaniem, pozostawiały wiele do życzenia. „Wystarczy zajrzeć do wagonów restauracyjnych i kawiarni, do bufetów, przejść się po lokalach publicznych, ażeby się przekonać, jaki wielki procent inteligencji umysłowej nie umie jeść, siedzieć przy stole i obcować przyzwoicie z otoczeniem. Zwrócenie im na to uwagi za pośrednictwem tak dyskretnym jak drukowane wskazówki, które można w ciszy zamkniętego pokoju przestudiować i przyswoić sobie, jest chyba najmniej krępującą lekcją”. Tak, tak! Korzystał z takiej formy edukacji Nikodem Dyzma, bohater powieści Tadeusza Dołęgi-Mostowicza. Dyzma jako prezes banku wkroczył w sferę sobie nieznaną. Oszałamiające zaszczyty, jakie nań spadły, nie zmniejszyły
Dobre maniery w przedwojennej Polsce.
866509
s 154
Savoir-vivre, zasady, gafy
Nowoczesna zastawa do deseru zaprojektowana dla Fabryki Wyrobów Srebrnych i Platerowych Józefa Frageta przez J. Keilową, 1938 rok
Zastawa stołowa na w ystawie, okres międzywojenny
Zastawa stołowa na w ystawie, okres międzywojenny
866509
Rozdział VII – Za stołem
jego ostrożności wynikającej ze świadomości braków we własnym obyciu i wykształceniu. Z początku przyjął pozę małomównego i tajemniczego, ale w końcu „wstąpił do jednej z księgarń na Świętokrzyskiej i nabył trzy dzieła: «Słowniczek wyrazów obcych», «Encyklopedię Powszechną» oraz «Bon-ton». Zwłaszcza ta ostatnia książka oddawać mu poczęła wielkie usługi”. Po tej dygresji wróćmy do obserwacji i zaleceń Konstancji Hojnackiej. Pisała: „Weźmy na pierwszy strzał choćby ten osławiony nóż, który tak często widujemy obładowany solidnie jadłem i beztrosko wkładany do ust. Czyż takich połykaczy noży mało mamy? Albo ta nie mniej słynna łyżeczka w filiżance, przytrzymywana w dodatku rozstawionymi palcami podczas picia i grożąca lada chwila wykłuciem oczu… Przecież słyniemy z niej tak dalece, że w wagonach restauracyjnych cudzoziemcy od razu wyrokują: to na pewno Polak”. Albo ludzie, niewątpliwie z inteligencji, którzy na oficjalnych przyjęciach zachowują się jak wygłodniała szarańcza. Autor k a sformułowała kilkadziesiąt zasad savoir-vivre’u obowiązujących przy stole. Część z nich jest powtórzeniem zaleceń Rościszewskiego z początku wieku. Przede wszystkim więc: — Trzeba umieć posługiwać się sztućcami. Łyżkę z zupą należały zbliżać do ust końcem i wychylać bezgłośnie jej zawartość. [Obyczaje się zmieniały! Trochę starszy Rościszewski zalecał jadać zupę „bokiem łyżki, nie zaś czubkiem, iżby nas nie pomówiono o chęć połknięcia łyżki”]. — Talerza z zupą nie przechylać aż do wybrania ostatniej kropli – a w ogóle ładniej jest wcale nie przechylać; jeśli jednak ktoś przechyla, to nie w kierunku do siebie, lecz od siebie. — Noża używać wyłącznie do krajania, nigdy do jedzenia. — Jedząc nożem i widelcem ujmować nóż prawą, a widelec lewa ręką, nie za blisko ostrzy; końce trzonków powinny spoczywać w zagłębieniach dłoni, a palce wskazujące na grzbietach sztućców. — Widelec trzymać grzbietem na zewnątrz, nabierać nim niewielkie kawałki mięsa, krojonego w miarę jedzenia, mięsa nie garnirować jarzynami czy kartoflami, lecz spożywać kolejno – osobno mięso, osobno jarzyny. — Nie używać noża do jarzyn, kartofli, siekanego mięsa, legumin, ryb oraz potraw mącznych: omletów, naleśników, pasztecików, klusek.
Dobre maniery w przedwojennej Polsce.
866509
s 156
Savoir-vivre, zasady, gafy
Rozdział VII – Za stołem
— Do ryb używać specjalne sztućce. W prawej ręce trzymać widelec, w lewej tępy nóż (rodzaj łopatki), który w tym przypadku nie służy do krojenia, tylko do oddzielania ości; jeśli brakuje sztućców do ryb, używać dwóch zwykłych widelców – nigdy ostrego noża. — Pozostałe w trakcie jedzenia kostki lub ości odkładać bliżej brzegu talerza lub na osobne talerzyki. — Pestki z owoców usuwać ostrożnie na zbliżoną do ust łyżeczkę i odkładać na talerzyk. — Na gorące płyny nie dmuchać, tylko mieszać je łyżeczką i czekać, aż ostygną. — Chleba podanego na stół w kromkach nie krajać nożem ani nie odgryzać, lecz łamać i jeść je po kawałeczku razem z potrawami, nigdy w przerwach między potrawą jedną a drugą. Kromki podane w koszyczku brać widelcem, chleba z masłem nie łamać, lecz krajać na talerzu, a nie w rękach lub na obrusie. — Sól, pieprz, musztardę, cukier, plasterki cytryny trzeba podać do stołu z osobnymi łopateczkami, widelczykami, szczypczykami, ponieważ nie można nabierać przypraw swoimi, a zwłaszcza używanymi. — Pijąc herbatę, kawę lub czekoladę łyżeczki odkładać na spodki, a nie zostawiać w filiżankach lub opierać o spodki z rączką na obrusie. — Torty i ciastka jeść widelcami deserowymi. — Do owoców używać specjalnych widelców i nożyków; obierać palcami, podtrzymując je widelcem, można też krajać. — Własnymi łyżkami i widelcami nie nabierać sałat i kompotów z salaterek. — „Trzeci raz nie nabieramy potraw ani nie zapraszamy do nabierania”. — „Nie pochłania się potraw z pośpiechem ani też nie je za powoli, bo wszyscy przy stole muszą wtedy czekać”. — „Po jedzeniu nie odsuwać od siebie talerzy. Sztućce ułożyć trzonkami od prawej ręki, równolegle do siebie. Tylko gdy przerywamy jedzenie, by sięgnąć po kieliszek lub szklankę, albo gdy czekamy na powtórne podanie półmiska, składamy je na poprzek”. — „Kto jada za głośno i ma pełno brzydkich, niechlujnych przyzwyczajeń, budzi wstręt u uczestników i odbiera im apetyt. […] Kaszel, katar, kichanie i wszelkie objawy zaziębienia krępują chorych przy stole,
s 157
866509
Rozdział VII – Za stołem
a dla otoczenia są także bardzo niemiłe. Lepiej jest więc nie udzielać się towarzysko w tym okresie. Kogo jednak los zmusi do wzięcia udziału w jakimś przyjęciu – niechże przynajmniej oszczędza sąsiadów i oględnie załatwia te funkcje”. Dalej czytamy: „O tym, że chlebem nie wybiera się sosu, że sztućców lub talerzy nie przeciera się serwetą, że sera i kanapek nie bierze się palcami, lecz używa do tego deserowych sztućców, że skorupki z jaj rozgniata się na talerzu łyżeczką – trzeba, niestety, również przypomnieć”. Pozwolę sobie zwrócić uwagę na owe skorupki jaj! Pisał na ten temat kilkadziesiąt lat przed K onstancją Hojnacką Zygmunt Sarnecki – krytykując obyczaj ich rozgniatania jako przestarzały: „Rzeczywiście wszystko na tem świecie zmienia się i odnawia. Tysiące drobiazgów, które kiedyś uchodziły za oznaki grzeczności i dobrego wychowania, dziś wydają się nam śmiesznemi. L’abbé Delille nakazywał na przykład, rozgniatać na talerzu skorupkę po zjedzonem jajku na miękko.
„W razie niepewności, jak jeść nieznaną dotąd potrawę, lepiej odczekać aż inni zaczną i przypatrzeć się, aniżeli popełnić jakiś błąd”. Wicehrabia de Marenne, w dziele swojem «Sur l’élégance» wydanem kilkanaście lat temu, określa tego rodzaju czynność nazwą dziwacznej i śmiesznej, twierdząc, że zwyczaj ten jest nieporządnym i nieprzyjemnym dla współbiesiadników. Niezawodnie, słuszność jest po stronie ostatniego”. Ale… zwyczaj rozgniatania skorupki pokutował jeszcze w Obyczajach towarzyskich hrabiny Marii Wielopolskiej z 1938 roku. Tego typu odmienności w zaleceniach savoir-vivre’u można dostrzec u różnych autorów poradników bon-tonu. Za słuszną więc uznać wypada inną uwagę Konstancji Hojnackiej: „W razie niepewności, jak jeść nieznaną dotąd potrawę, lepiej odczekać aż inni zaczną i przypatrzeć się, aniżeli popełnić jakiś błąd”. Znając już podstawowe zasady obowiązujące przy stole, można było bez większych obaw przystąpić do posiłku. Zanim jednak przejdziemy do zasad obowiązujących na przyjęciach, poświęćmy uwagę posiłkom codziennym i zaleceniom oszczędnego, zdrowego jedzenia.
Dobre maniery w przedwojennej Polsce.
866509
s 158
Savoir-vivre, zasady, gafy
866509
okres międzywojenny
i Platerowych Józefa Frageta przez J. Keilową,
zaprojektowana dla Fabryki Wyrobów Srebrnych
Nowoczesna maszynk a do parzenia k aw y
Rozdział VII – Za stołem
Konstancja Hojnack a zwracała uwagę na stół codzienny – jego wygląd oraz
atmosferę przy nim panującą. Autorka zalecała, by stół był przykryty czystym obrusem i udekorowany, choćby zielonymi gałązkami; talerze i sztućce miały lśnić czystością, a rodzice mieli być nieroznegliżowani i uśmiechnięci, choćby ze względu na dzieci, które przy rodzinnym stole uczą się poprawnego jedzenia, zachowania i zbliżają się do dorosłych. Nie wolno było przy stole załatwiać porachunków osobistych ani poruszać drażliwych tematów. „Wszak dzieci siedzą z nami przy stole i słuchają krytycznie lub z trwogą […]. Pani domu, która sama gotuje, powinna zawczasu przygotować wszystko tak, ażeby przed podaniem do stołu mieć pod ręką naczynia do zmiany, a tylko po dania wychodzić do kuchni – i to bez miny umęczonej ofiary. A domownicy – nie wyłączając nietykalnego pana domu – powinni wyręczać ją w czym się tylko da. Żadnego przy tym zaaferowania, narzekań, dąsów, wymówek – przeciwnie, wszystko z uśmiechem, na wesoło”. Dokł adnie opisała zasady podawania i spożywania posiłków w domu Kamilla Chołoniewska (1877–1936) w podręczniku dla szkół i kursów gospodarczych pt. Gospodarstwo domowe i racjonalne żywienie (cytuję za wydaniem z 1937 roku): „Chwilom spędzonym przy posiłku winny towarzyszyć miły, swobodny nastrój i pogodna atmosfera. Domownicy czują się wtedy dobrze, a gospodyni uprzejmością swą, taktem i dbałością przyczynia się do ogólnego zadowolenia. Dzięki jej staraniom urządzenie pokoju jadalnego i nakrycie do stołu czynią estetyczne wrażenie, podnosi je ład i czystość wzorowa. Zasady te tym bardziej obowiązują, gdy dom urządzony jest w ten sposób, że jada się w kuchni. Wtedy wszyscy członkowie rodziny przyczynić się winni do utrzymania w niej porządku. W y tarłszy i wyczyściwszy stół, nakrywa się go czystym obrusem, lub białą ceratą, równomiernie zwisającą po bokach. Pożądane jest położenie grubej serwety pod obrus, by naczynia nie uderzały o stół. Na środku postawić o ile możności wazonik z kwiatami. W równych odstępach stawia się talerze, po prawej stronie nóż, widelec i łyżkę, po lewej serwetkę, a nad talerzem u góry, w poprzek łyżeczkę do leguminy. Widelec może leżeć i po lewej stronie talerza. Przed gospodynią, rozlewającą zupę, stawia się wazę, talerze głębokie i łyżkę wazową. Przy drugim daniu stawia się na środku stołu półmisek, salaterki z jarzynami, również łyżki i widelce do nabierania potraw.
Dobre maniery w przedwojennej Polsce.
866509
s 160
Savoir-vivre, zasady, gafy
Stołówk a szkolna w Dębowej Łące, okres międzywojenny
Akcja doży wiania dzieci w szkołach, okres międzywojenny
Domownicy usługują sobie nawzajem podając sobie potrawy. O ile podaje się półmiski, czynić to należy z lewej strony, zbierać zaś talerze z prawej stawiając je na tacy. Równocześnie zbierać należy zbyteczne sztućce. Wskazane jest skasowanie solniczki na stole, gdyż dodatkowe solenie jest niezdrowe i powinno być zaniechane. Po krótkiej modlitwie domownicy zasiadają do stołu; przy którym najłatwiej uwydatniają się ich dobre formy towarzyskie i wychowanie. Lewą rękę trzyma się na stole, jeść należy cicho, bez stukania i hałasu, nie zostawiając resztek na talerzach, ani okruszyn na obrusie. Nabierać na talerz umiarkowanie, nie wybierając lepszych kawałków. Owoce przed obraniem rozkroić na cztery części (gruszki, jabłka). Nie czytać przy stole, gdyż jest
s 161
866509
Rozdział VII – Za stołem
to przyzwyczajenie niemiłe dla otoczenia. Pamiętać stale o sąsiadach, z uprzejmością im usłużyć. Nie mówić o rzeczach przykrych, drażniących, głosu zbytnio nie podnosić, przed innymi od stołu nie wstawać. […] Po skończonym posiłku zbiera się cicho na tackę brudne naczynia, odstawia pozostałe resztki, zmiata okruszyny i złożony obrus wkłada do szuflady”. Uważano, że ludziom zdrowym wystarczą trzy posiłki dziennie: śniadanie, obiad i kolacja (niezbyt obfita, by żołądka przed spoczynkiem nie obciążała). Dzieci i młodzież zalecano karmić częściej, dając im drugie śniadanie i podwieczorek; dotyczyło to również ludzi wątłych i ciężko pracujących. W ziemiańskich dworach wstawano wcześnie, więc obiad, główny posiłek dnia – podawano o godzinie dwunastej lub pierwszej po południu. W bogatych domach miejskich około południa podawano dopiero śniadanie, a obiad – koło szóstej. Grzeczność i dbałość o pewne formy ceniona była w każdym środowisku, nawet najskromniejszym. Jedzenie było darem bożym. W wielu katolickich domach krojenie chleba rozpoczynano od nakreślenia krzyża na jego spodzie. Zwykle przed posiłkiem odmawiano krótką modlitwę dziękczynną. Drug a Rzeczypospolita była krajem niejednolitym pod względem narodowościowym i religijnym. Według danych statystycznych podanych we współczesnej nam Encyklopedii PWN w okresie międzywojennym Polacy stanowili 65%, a mniejszości 35% ogółu mieszkańców – spośród nich najliczniejsi byli Ukraińcy (5 mln), Żydzi (3,1 mln), Białorusini (1,9 mln), Niemcy (0,8 mln); ponadto na terytorium Polski mieszkali Cyganie, Czesi, Karaimi, Litwini, Ormianie, Rosjanie, Słowacy, Tatarzy. Na te struktury narodowościowe nakładały się podziały religijne (nie do końca powielające podziały narodowościowe) na: katolików, ewangelików, prawosławnych, wyznawców religii mojżeszowej, muzułmanów. Wszyscy obywatele żyli zgodnie ze swą religią i tradycją – mieli określone święta, a przy rodzinnych stołach przestrzegali swoich rytuałów. Na przykład religijni Żydzi mogli jadać tylko potrawy koszerne (których przygotowanie wymagało od kucharek szczególnej wiedzy i uwagi). Musieli ściśle przestrzegać szabasu (czyli dnia odpoczynku, trwającego od zachodu słońca w piątek do zachodu słońca w sobotę), kiedy to nie wolno im było pracować, więc gospodynie przygotowywały potrawy, które można było przez wiele godzin trzymać w ciepłym piecyku (np. wieloskładnikowy czulent).
Dobre maniery w przedwojennej Polsce.
866509
s 162
Savoir-vivre, zasady, gafy
Rozdział VII – Za stołem
Przepisy religijne i obyczajowe poszczególnych grup ludności miały zwykle
wpływ na stosunki domowe, sposób gotowania, potrawy, natomiast nie wpływały w sposób zasadniczy na zasady grzeczności i kulturę zachowania przy stole. Większe znaczenie od narodowości czy religii miały – wychowanie, wykształcenie i warunki materialne. Oczy wiście, kiedy głodno i chłodno, nie ma się ochoty na konwenanse – jest gorycz i rezygnacja lub bunt. Jak dbać o estetykę stołu, gdy nie ma co jeść! Tak też było w niejednym domu, szczególnie przy bezrobociu, zagrożeniu deklasacją. Pamiętajmy, że były to czasy trudne: kraj nie zdążył podnieść się po zniszczeniach wojennych, a już w 1929 roku nadszedł wielki, obejmujący cały świat, kryzys gospodarczy. Pisał Rościszewski w Zwyczajach towarzyskich z lat dwudziestych: „Że w tak osobliwych czasach nie może być mowy o ścisłem przestrzeganiu utartych form towarzyskich, to nie ulega najmniejszej kwestji. Z chwilą gdy się idzie na obiad do jadłodajni publicznej z własnym kawałkiem chleba, zawiniętym w papier, bo często gęsto chleba by się wcale nie dostało, gdy ten obiad, dla oszczędności przymusowej, spożywa się nieraz wspólnie z ludźmi nieobyczajnymi i nie znającymi form towarzyskich, gdy stale nosi się w kieszeni trochę cukru lub sacharyny dla osładzania kawy lub herbaty nie tylko w cukierni ale i w domach krewnych i znajomych, a dalej, gdy się o farbowaniu i nicowaniu ubrań rozmawia głośno, jako o złem koniecznem, gdy się dla zdobycia strawy godzinami całemi wystaje w ogonkach, gdy byle parobek domaga się praw dziedzica, gdy wszelkie «shocking» uchodzi, byle nie nazbyt rażące i krzykliwe, jakże przy tem wygląda reguła kodeksu, skądinąd bardzo bezwzględnego i pełnego wymagań sine qua non, wobec których głowy chylą się w pokorze, a pąs bezwiednie całą twarz zalewa, gdy im sprostać nie może?”.
„Pod wpływem zmienionego położenia gospodarki ogólnej, również i gospodarka domowa dostosować się musi do nowych zmienionych warunków […]”. W por adnik ach z tego okresu zalecano racjonalną i oszczędną gospo-
darkę domową. Kamilla Chołoniewska pisała: „Pod wpływem zmienionego
s 163
866509
Rozdział VII – Za stołem
położenia gospodarki ogólnej, również i gospodarka domowa dostosować się musi do nowych zmienionych warunków […]. W gospodarce domowej nie można wprawdzie zarobić, ale można nieskończenie wiele oszczędzić i tym samym przysporzyć dobra rodzinie i jej członkom przez pełniejsze zaspokojenie jej potrzeb fizycznych i duchowych”. Wspomniany podręcznik składał się z kilku części omawiających naukę o żywieniu, towaroznawstwo żywnościowe, przyrządzanie pokarmów oraz właściwą ekonomię życia domowego „ujmującą gospodarkę rodzinną w organizację sprawnie funkcjonującego, dobrze obmyślonego warsztatu”. W pierwszym wydaniu swego poradnika (z 1929 roku) Chołoniewska podpowiadała, jak oszczędzać: „Wobec drożyzny środków żywności powinniśmy wziąć pod uwagę produkty, które przy niskiej swej cenie przedstawiają dużą wartość odżywczą. A więc przedewszystkim owoce strączkowe, groch, fasolę, soczewicę, które, zawierając znaczne ilości białka, mogą zastąpić niejednokrotnie drogie mięso. Również nabywając sery, ryby, a przedewszystkiem śledzie, kupujemy białko po tańszej cenie. Z węglowodanów podnieść trzeba niedoceniane, a tak tanie ziemniaki, które odpowiednio przyrządzone są cennym produktem także ze względu na swa dużą zawartość soli odżywczych”. Z powodu wysokiej ceny kawę i herbatę uważano w skromniejszych domach (takich była większość) za towar luksusowy, dlatego też proponowano zastępować je surogatami: zamiennikami kawy mogły być korzenie cykorii lub palone ziarna zbóż, natomiast herbaty – susz liści poziomkowych, susz przypalonych łupin jabłecznych lub suszony głóg. Tłumaczono to względami zdrowotnymi: prawdziwa kawa i herbata uważane były za szkodliwe, bo pobudzały nerwy; tylko dorośli i zdrowi mogli je pić, lecz ostrożnie. Według Chołoniewskiej na sześć filiżanek kawy należało brać łyżkę dobrej cykorii i trzy łyżeczki kawy prawdziwej, natomiast do uzyskania naparu na sześć szklanek herbaty była potrzebna jedna łyżeczka herbaty! Autork a zalecała również wyrugować z kuchni niezdrowy pieprz i paprykę, w ogóle ostrzejsze przyprawy: gałka muszkatołowa, goździki, gorczyca „winny być używane bardzo oszczędnie, bo inaczej szkodzą organizmowi” – mogą np. spowodować zapalenie nerek. W zamian zachęcała do używania ziół i przypraw krajowych. Na codzienne menu wpływały względy zdrowotne (medyczne i higieniczne) oraz potrzeba oszczędzania. Dbając, żeby jedzenie się nie marnowało,
Dobre maniery w przedwojennej Polsce.
866509
s 164
Savoir-vivre, zasady, gafy
Rozdział VII – Za stołem
przerabiano resztki na kolejne potrawy: ugotowane ziemniaki na kluski lub kotlety ziemniaczane, warzywa z rosołu na sałatki itp. Podając przykładowe przepisy zestawów obiadów i kolacji w porze letniej i zimowej, Kamilla Chołoniewska radziła: „Przy sporządzaniu jadłospisów należy kierować się sezonową podażą produktów, kupować je wtedy, gdy rynek wykazuje ich obfitość i ceny są niskie. Stosownie do tego winny zasadnicze jadłospisy ulegać cztery razy do roku zmianie. Punktem wyjścia są następujące miesiące: luty, maj, sierpień, listopad”. Oto kilka jej przykładowych przepisów: L ATO: Poniedziałek Obiad: krupnik, pierogi z ziemniakami i serem, sałata zielona, kom-
pot z gruszek;
Środa
Kolacja: fasola szparagowa. Obiad: kapuśniak, wątróbka smażona, sałata mieszana, krem
z owoców;
Piątek
Kolacja: kotlety z kaszy owsianej, sos grzybowy. Obiad: zupa rybna z kluseczkami, szczupak smażony, ziemniaki
duszone, surówka, suflet owocowy;
Kolacja: pomidory nadziewane ryżem, herbata, chleb z masłem.
Niedziela
Obiad: rosół z kury z lanymi kluseczkami, potrawka z kury z ryżem,
kompot z surowych owoców;
Kolacja: kanapki, herbata. ZIM A: W torek
Obiad: zupa jarzynowa z ryżem, pieczeń wołowa zakrawana huzarska,
sałata z kiszonej kapusty, ziemniaki duszone, jabłka w naleśnikach;
Kolacja: soczewica, grzanki osmażane.
Czwartek
Obiad: krupnik, kotlety cielęce siekane, marchew, purée z grochu,
kisiel żurawinowy;
Kolacja: kasza owsiana z mlekiem.
s 165
866509
Rozdział VII – Za stołem
Sobota Obiad: zupa owocowa, kotlety ziemniaczane, sos musztardowy,
brukselka, sałatka z owoców surowych;
Kolacja: kasza jaglana, kompot z suszonych śliwek.
Niedziela
Obiad: zupa pomidorowa z kaszą owsianą, pieczeń cielęca, ziemniaki,
szpinak, kruchy placek z serem;
Kolacja: nóżki w galarecie.
Potr aw y codzienne miały być zróżnicowane, zdrowe, smaczne, ale nie
wystawne. Kunszt kulinarny pani domu i kucharki ujawniał się dopiero w czasie świąt, rodzinnych uroczystości, przyjęć. Wtedy rzeczywiście wracano do tradycyjnej obfitości jadła. Maria Śleżańska, autorka wydanej w 1935 roku książki kucharskiej pt. Co dziś na obiad, podała kilka przykładowych menu na różne przyjęcia:
Potrawy codzienne miały być zróżnicowane, zdrowe, smaczne, ale nie wystawne. „obiad wystawny”, „obiad skromniejszy”, „obiad zwyczajny”, „wielką kolację”, „kolację skromniejszą”, „kolację zwyczajną” i „zimną kolację”. Na wystawny obiad radziła podać: ostrygi, potem zupę a la reine, bulion, następnie łososia, sos holenderski i sandacza w maśle, polędwicę z truflami i rostbef angielski, pasztet z baraniny i pasztet z zająca, comber sarni i bażanty, szparagi i kalafiory, galarety, lody, owoce, cukry, kawę i likiery francuskie. W ydawałoby się, że w dwudziestoleciu międzywojennym wytworne przyjęcia domowe urządzano rzadziej niż przed I wojną światową – przede wszystkim ze względów finansowych. Ciągle jednak były domy zasobne i ludzie dbający o formy: elegancję stołu, piękną zastawę, wytworne menu. Starsi pamiętali czar fin de siècle’u. Wspominano tamte czasy z nostalgią, tak jak Helena Duninówna (1888–1971) opisująca wygląd stołu i jadalni przygotowanych na przyjście gości w warszawskim, inteligenckim domu z przełomu wieków:
Dobre maniery w przedwojennej Polsce.
866509
s 166
Savoir-vivre, zasady, gafy
Rozdział VII – Za stołem
„W jadalni już od dawna nakryto do stołu. Jest taki długi, taki wielki i uro-
czysty, jak nigdy. Rozsunięto go, wstawiono aż trzy zapasowe blaty, zamknięte na co dzień wewnątrz stołu, i nakryto wspaniałym, lśniącym niepokalaną bielą adamaszkowym obrusem. Przez środek przebiega strojny, mistrzowsko haftem richelieu ozdobiony «laufer»… «chemin de table» – powiedziała dziś nawet tak jakoś obco i uroczyście mamusia. Porcelana delikatna, ozdobna, malowana w blade polne róże. Trzy kieliszki różnej wielkości przy każdym nakryciu. Misternie zwinięte serwetki na talerzach. Srebro: noże i widelce oparte na platerowych «koziołkach». Wzdłuż stołu symetrycznie, środkiem, stoją świeczniki o czterech ramionach, w systematycznych odstępach. Są z brązu, z wysokimi, prościutkimi, białymi świecami, których knoty zawczasu upalono i które u ich nasady zabezpieczono profitkami. Profitki – kryształowe, z cieniutkim złotym rąbeczkiem. Zachwycam się nimi, są jak marzenie. Pod ścianą stolik z przekąskami i drugi – z trunkami. Ileż tych karafek, flakonów, butelek! Ileż najrozmaitszych kieliszków! Kwiaty. Wszędzie bardzo dużo żywych
rodzina przy stole wigilijnym w Warszawie, 1926 rok
866509
Za stołem
1926 rok
–
kwiatów. Pachnie mimoza. Patery ze słodyczami stoją na kredensie. Deser – jakiś krem hiszpański czy lody, oczywiście rzecz obowiązkowa, zwykła, ale tam, na paterach… to, co jest największą rzadkością i najostatniejszą modą jednocześnie, oczekiwane, wymarzone, po setki razy omawiane i dlatego zapewne tak mocno i we wzrokowej, i w smakowej pamięci zachowane, od lat już dzisiaj nieznane smakołyki! Mój dziecięcy, pożądliwy języczek aż drży do tych cudów: bladoróżowych malutkich jabłuszek krymskich, podanych w całości, przezroczystych nieomal, tak przesycone są syropem; gruszek, również w syropie gotowanych i nadziewanych pomarańczową skórką; małych, zielonych pomarańczek, osmażanych w cukrze; fiołków, prawdziwych fiołków w białej powłoce cukrowego kryształu; kasztanów pieczonych, zalanych orszadą i tych najcudniejszych – płatków róży w zastygłej, przejrzystej galaretce z wina…”. Opis ten jest frapujący, ale przerwijmy go, bo w dalszej części dotyczy już gości – kreacji pań i eleganckich panów we frakach, słuchania gry na pianinie i deklamacji poezji. W okresie międzywojennym nadal funkcjonowało wiele domów ziemiańskich, mieszczańskich, inteligenckich, w których zachowało się dawne wyposażenie – meble, porcelana, srebra stołowe. W tych domach domownicy i goście ciągle jeszcze zasiadali do stołu wyglądającego podobnie jak pod koniec XIX wieku. Wiele obyczajów i tradycji z minionego już czasu trwało nadal. Co więcej, zasady te upowszechniały się w sferach zabiegających o znalezienie się w dobrym towarzystwie.
Boże Narodzenie w Warszawie,
Rozdział VII
Dobre maniery w przedwojennej Polsce.
866509
s 168
Savoir-vivre, zasady, gafy
Przyjęcie w domu artysty malarza Teodor a Axentowicza z okazji ślubu córki Kazimiery z malarzem Kazimierzem Kieniewiczem, Kraków, styczeń 1937 roku
Określona objętość tej publikacji wyklucza rozpisywanie się o sposobach
wytwornego jedzenia różnych potraw: owoców morza, karczochów itp. Ale to nie jedyne niebezpieczeństwa, z jakimi mógł się spotkać nieobyty w wielkim świecie biesiadnik. W Podstawach życia towarzyskiego (z 1935 roku) Maria Vauban i Michał Kurcewicz opisali zwyczaj dawania po jedzeniu płuczek, tj. szklaneczek z miseczkami, w których obecni płukali usta po skończonym posiłku. (Mówiąc dokładniej: biesiadnicy płukali usta letnią wodą i następnie do drugiego naczynka ją wypluwali). Kontynuując temat, autorzy wyjaśnili: „Dziś zwyczaj ten jest, na szczęście, zarzucony. W niektórych domach, szczególniej
Aktork a Mieczysława Ćwiklińsk a w swoim mieszkaniu, okres międzywojenny
s 169
866509
Rozdział VII – Za stołem
na szykowniejszych przyjęciach, po wetach stawiają przed biesiadnikami miseczki z wodą. […] Otóż podaną miseczkę trzeba zdjąć z talerzyka i odstawić na bok, wraz z serwetką, która się zazwyczaj pod nią znajduje. Talerzyk służy do owoców, które zaraz po płóczkach [sic!] podają. Wzięte winogrono, jabłko i t.p. zanurza się lekko w wodzie. Po zjedzeniu owocu macza się końce palców w płóczce [sic!] i wyciera serwetą”. Przy tym opisie autorzy wspomnieli też o pewnym żenującym zdarzeniu, kiedy to biesiadnik – nieświadom po co postawiono miseczki… wodę z płuczki wypił!
Za pierwsze miejsca przy stole uważane są jego przeciwległe końce albo środkowe miejsca po dłuższych bokach stołu. Istniały reguły savoir-vivre’u dotyczące wyglądu stołu, gastronomicznego
Dobre maniery w przedwojennej Polsce.
866509
s 170
1938 rok
w Balicach,
Mały salon pałacu R adziwiłłów
porządku potraw, zachowania się gości. Ważną sprawą, wymagającą wielkiej
Savoir-vivre, zasady, gafy
Rozdział VII – Za stołem
uwagi, było właściwe rozsadzenie gości za stołem. Szczególne znaczenie miało ono na przyjęciach oficjalnych, gdzie obowiązywał protokół dyplomatyczny i gdzie chodziło o zachowanie hierarchii stanowisk – wykluczone były wtedy jakiekolwiek gafy. Nawet jednak przy spotkaniach towarzyskich o mniejszej randze pilnowano przestrzegania określonych zasad. Nota bene przepisy te nie zmieniły się w większości do dziś. Za pierwsze miejsca przy stole uważane są jego przeciwległe końce albo środkowe miejsca po dłuższych bokach stołu. Tu właśnie, naprzeciwko siebie zasiadają pan i pani domu – z tych miejsc mogą objąć spojrzeniem cały stół i sprawdzać, czy goście są zadowoleni, a obsługa odpowiednia. Obowiązy wało kilka zasad: starsi i dostojnicy zasiadali na miejscach godniejszych niż młodsi; panie i panowie siedzieli naprzemiennie; małżonkowie musieli siedzieć osobno (wyjątkiem była uczta weselna); narzeczeni natomiast musieli siedzieć obok siebie; należało też brać pod uwagę intelekty, temperamenty, przekonania, sympatie i antypatie biesiadników. Przemyślane rozsadzenie gości było koniecznym warunkiem udanego spotkania. Najbardziej honorowe miejsca znajdowały się przy gospodarzach. Po ich prawej i lewej ręce sadzano gości najgodniejszych. Po obu stronach pani domu sadzano mężczyzn, po obu stronach pana domu kobiety; kolejne, dalsze miejsca przy paniach zajmowali mężczyźni, przy panach kobiety. Tradycyjnie pierwsze miejsca zajmowali starsi wiekiem, a dalsze (licząc od miejsc zajmowanych przez gospodarzy) – osoby młodsze i skromniejsze. Wszystkie spotkania towarzyskie przy stole wymagały wskazania gościom ich miejsc odpowiadających randze, stanowisku, wiekowi, płci. Do jadalnego pokoju goście wchodzili na dane hasło, np. „obiad podano”. Na stole była już zupa (ponalewana w talerze lub w wazie), przy nakryciach leżały sztućce, ustawione były kieliszki do win i mocniejszych alkoholi oraz szklanka do wody. Serwis, kieliszki i sztućce musiały być dobrane do siebie pod względem stylu. Pisał Zygmunt Sarnecki: „Porcelana w ciągu jednego obiadu powinna być jednakową. Serwisy porcelanowe w kwiaty nie są modnemi. Porcelana biała, ze złotym albo kolorowym paskiem, z cyframi lub herbem, najwięcej jest używaną i stokroć przyjemniejszą dla prawdziwego smakosza od najpiękniejszych i najdroższych talerzy chińskich. Waza i półmiski mogą być srebrne, nawet wtedy kiedy inne naczynia stołowe są z porcelany. Na wsi półmiski i talerze fajansowe niebieskie, doskonale ujść mogą nawet
s 171
866509
Rozdział VII – Za stołem
na proszonym obiedzie”. Przy każdym nakryciu leżała również serweta, którą – częściowo rozłożoną – umieszczał zasiadający na kolanach. W dwudziestoleciu międzywojennym niemodne było już składanie serwet w fantazyjne konstrukcje, zwykle złożone były w trójkąt lub prostokąt. Nakrycia rozmieszczano tak, by każdy gość mógł wygodnie siedzieć i nie zawadzać innym biesiadnikom. Konstancja Hojnacka pisała: „Samo nakrywanie zaczynamy od płytkiego talerza, a powyżej niego po lewej ręce umieszczamy deserowy talerzyk na pieczywo. Wszystkie przewidziane do potraw sztućce najlepiej umieścić od razu koło talerza, co znacznie ułatwia obsługę. A zatem dwa widelce po lewej stronie, a po prawej łyżka i dwa noże, albo łyżka, widelec i nóż po prawej – a wtedy po lewej serweta. Sztućce kładziemy w takim porządku, w jakim podawane są potrawy, pierwsza z brzegu będzie łyżka, a widelec i nóż za nią w kierunku ku talerzowi. Ponad płytkim talerzem kładziemy deserowe widelce i noże, łyżeczkę do herbaty. Rączka widelca od lewej strony, trzonek noża i rączka łyżeczki – od prawej. Jeżeli widelce leżą przy płytkim talerzu po lewej ręce, wtedy serwetę kładziemy na talerzu albo na deserowym talerzyku, na pieczywie […]. Powyżej deserowych sztućców, nieco na prawo raczej, ustawiamy, zależnie od ich ilości, w jednym albo w dwóch szeregach kieliszki w takim porządku, w jakim będą nalewane wina”. Kieliszków do likieru nie stawiało się na stole razem z innymi, lecz przynosiło je dopiero z czarną kawą. Od gustu i wyczucia artystycznego pani domu zależały dekoracje. Trzeba było dobrać odpowiedni obrus, serwis, kieliszki oraz kwiaty. W latach trzydziestych za najwytworniejsze uchodziły obrusy adamaszkowe białe lub w kolorze kości słoniowej, ozdobione dyskretnym haftem angielskim i ręcznymi koronkami. W poradnikach radzono kłaść pod obrus grubszą tkaninę, aby wygładzić nierówności stołu i przytłumić stuk zmienianych nakryć. Nie było natomiast jednolitych zaleceń, czy należy obrus – przed rozłożeniem na stole – wyprasować, likwidując ślady po złożeniach (tak radziła np. Hojnacka), czy przeciwnie, eksponować te złożenia (jak to widzimy na zdjęciu na s. 211). Na przyjęciu potrawy roznosili lokaje, którzy, podchodząc kolejno do każdego z biesiadników, podawali półmiski z lewej strony, wina zaś nalewali podchodząc od prawej; gość proszący o dolanie wina podnosił kieliszek w górę ponad prawe ramię.
Dobre maniery w przedwojennej Polsce.
866509
s 172
Savoir-vivre, zasady, gafy
przechowywane w specjalnym pudle,
Sztućce z monogr amami
tzw. kantynie – zbiory muzealne w Szreniawie
Współczesny w ygląd jadalni w „modelowej siedzibie ziemiańskiej” w Muzeum Narodowym Rolnictwa i Przemysłu Rolno- Spożywczego w Szreniawie – przed wojną na środku tej sali stał stół na 24 osoby
866509
Rozdział VII – Za stołem
Przyjęte było, że podczas eleganckich przyjęć na stole, a nawet przy każ-
dym nakryciu powinien się znajdować jadłospis potraw wraz z wykazem win. Obok menu umieszczano czasem ozdobne karteczki z nazwiskiem biesiadnika, chyba że zaproszonych było tylko kilka osób – wówczas gospodyni sama wskazywała im miejsca przy stole. Autorzy poradników savoir-vivre’u przypominali, że podczas posiłku nie wypadało się objadać: należało wstać od stołu na wpół głodnym. Nie wypadało również wypowiadać się na temat kuchni i smaku potraw ani dobrze, ani źle. Można było uczynić to jedynie wyjątkowo, jeśli jakaś potrawa czy wino były niezwykłe. Podczas przyjęcia mężczyźni byli zobowiązani okazywać swoim sąsiadkom zainteresowanie, bez względu na ich wiek i urodę – nawiązać interesującą
Po posiłku należało odłożyć na stół obok swoich talerzy serwety, bez uprzedniego ich składania czy zwijania.
866509
Srebrnych i Platerowych Józefa Frageta, 1938 rok
zaprojektowany przez J. Keilową dla Fabryki Wyrobów
Komplet do herbaty z metalu,
r ozmowę i świadczyć drobne usługi, obowiązujące sąsiadów przy stole. Panie z kolei powinny rozmowę podtrzymywać i nie wyróżniać żadnego ze swoich
Rozdział VII – Za stołem
sąsiadów. Rozmowa toczyła się półgłosem i wypadało ograniczyć się do najbliższego sąsiedztwa, unikając rozmów poprzez stół na odległość. Trzeba było umiejętnie godzić jedzenie i towarzyszącą mu rozmowę: nie rozmawiać z pełnymi ustami, delikatnie osuszać usta przed przytknięciem ich do brzegu kieliszka lub szklanki, podczas toastów przerywać jedzenie i słuchać ich do końca z uwagą; wznosząc toast – nie przedłużać oracji w nieskończoność. Po posiłku należało odłożyć na stół obok swoich talerzy serwety, bez uprzedniego ich składania czy zwijania. (Wojciech Galant tłumaczył swoim czytelnikom, że serwety się nie składa, „bo to znaczyłoby, że się przypuszcza, że gospodarz jeszcze raz każe ją kiedyś dać do używania”). Wstawano więc od stołu, odsuwając krzesła jak najciszej, a każdy z panów podawał ramię swej sąsiadce z prawej strony i prowadził ją do salonu – na herbatę lub kawę. Takiej atmosfery wytworności trudno zaznać współcześnie… Chociaż, można spróbować…, odwiedzając np. „modelową siedzibę ziemiańską” – pałac w Szreniawie pod Poznaniem. Nie siądziemy tu wprawdzie przy stole i nie pobiesiadujemy, bo to placówka muzealna, ale jadalnia jest urządzona i wyposażona zgodnie z duchem epoki. Tutejsza ekspozycja prezentuje życie codzienne w wielkopolskim dworze ziemiańskim w latach dwudziestych i trzydziestych XX wieku. W ofercie edukacyjnej Muzeum Narodowego Rolnictwa i Przemysłu Rolno-Spożywczego w Szreniawie dla nas najbardziej interesujące jest „Spotkanie w jadalni”. Zwiedzający – słuchając gawędy o obowiązujących zasadach ówczesnego savoir-vivre’u – mogą przenieść się w czasie do lat międzywojennych. W jadalni stoją meble w stylu chippendale: na środku stół z krzesłami, a pod ścianami bufety i witryny oraz zegar, jakże potrzebny, przecież posiłki były podawane o określonych porach; wnętrze oświetla ozdobny żyrandol, na ścianach wiszą portrety. Na bufetach stoją świeczniki, patera do owoców, ozdobny dzban, a także kryształowa waza do kruszonu (czyli orzeźwiającej mieszaniny białego wina stołowego, cukru, pokruszonego lodu i kawałków owoców). W witrynach i szufladach przechowywane są ponadto komplety do herbaty, koszyczki do szklanek, nożyki do owoców ustawione wachlarzowo w stojaku, tzw. kabaret do jajek. Dociekliwi mogą również obejrzeć – ukryte w szufladach i szafkach bufetu i pomocnika – serwisy, sztućce z monogramami trzymane w specjalnym pudle,
s 175
866509
Targów Poznańskich, październik 1936 roku
na wystawie „Sztuka, kwiaty, wnętrze” w salach
nakryć stołow ych
Konkursowa ekspozycja
tzw. kantynie (tradycyjny zestaw wyprawy ślubnej panny młodej), koziołki pod sztućce, sztućce półmiskowe, łopatkę do nakładania szparagów, uchwyt do pieczystego, ozdobną zmiotkę do usuwania okruchów ze stołu. W innych dworach było podobnie. Na przykład w Radoryżu na Podlasiu jadalnia była umeblowana jasnymi dębowymi szafami i stołami, nad którymi były półki ze srebrnymi naczyniami i stara porcelana. Na ścianach wisiały reprodukcje Polonii Grottgera i stare sztychy. Takie wyposażenie sali jadalnej, o pochodzeniu jeszcze XIX-wiecznym,
w dwudziestoleciu międzywojennym było wypierane – zwłaszcza w miastach – przez nowe wzornictwo. Moda zmieniała się szybko. Plastycy podejmowali odważne próby stworzenia w sztuce użytkowej polskiego stylu narodowego. Wielki sukces polskiego wzornictwa na paryskiej Wystawie Sztuk Dekoracyjnych i Przemysłu Współczesnego (L’Éxposition Internationale des Arts Décoratifs et Industrels Modernes) w 1925 roku pozytywnie wpłynął na zainteresowanie nowymi trendami w sztuce.
Dobre maniery w przedwojennej Polsce.
866509
s 176
Savoir-vivre, zasady, gafy
Rozdział VII – Za stołem
Bardzo aktywna na tym polu była warszawska grupa „Rytm”, stowarzy-
szenie artystów plastyków inspirujących się w swej twórczości sztuką ludową. Tak o nich pisze historyczka sztuki Anna Agnieszka Szablowska: „Rytmiści mieli ambicje kształtowania stylu narodowego, lecz podobnie jak skamandryci [poeci z kręgu Skamandra] uciekali od martyrologii i tematów historycznych. Starali się odnaleźć polską formę w tradycjach ludowych, przemieszanych z klasycznymi. Swą sztukę nader często zabarwiali natomiast sentymentalizmem i idealizacją. Poważne zamówienia państwowe i uznanie u prywatnych kolekcjonerów sprawiały, że przynależność do ugrupowania stanowiła dla twórcy wizytówkę szanowanego artysty”. Oprócz malarstwa i rzeźby tworzyli przedmioty codziennego użytku oraz bardzo liczne dzieła związane z życiem codziennym – plakaty, ilustracje książkowe i prasowe, reklamy, także
Wnętrze wagonu restaur acyjnego, 1938 rok
s 177
866509
Rozdział VII – Za stołem
scenografie, a w przestrzeni miejskiej – np. polichromie kamienic Rynku Starego Miasta w Warszawie. W 1926 roku powstała, związana z działalnością „Rytmu”, Spółdzielnia Artystów „Ład”, w której projektowano i wytwarzano przedmioty użytkowe na podstawie rodzimych tradycji, technologii i materiałów. Powstawały interesujące plastycznie, o nowoczesnym wzornictwie wełniane kilimy, gobeliny, tkaniny żakardowe, a także ceramika, szkło, metaloplastyka, meble. Wzornictwo „Ładu” nie było awangardowe, było raczej polską odmianą art déco. W latach trzydziestych pojawiła się kolejna tendencja w projektowaniu budynków i wyposażeniu wnętrz: modernizm, styl międzynarodowy charakteryzujący się prostotą, przemyślaną formą i minimalizmem zdobniczym. Wzorcowym przykładem tego stylu jest architektura i wyposażenie Zameczku w Wiśle – rezydencji prezydenta RP. W czerwcu 1937 roku w warszawskim pałacu Brühla, świeżo przebudowanym dla potrzeb ministerstwa spraw zagranicznych, miał być wydany obiad dla króla rumuńskiego Karola w obecności prezydenta Mościckiego. Jak wspomina Jadwiga Beckowa „lokal […] był nowy, nowe meble, stół na 48 osób i służby o wiele więcej. […] Oświetlone salony, lśnią posadzki, wnętrza projektowane przez polskich artystów, obrazów niewiele, ale dobre. Kilka plafonów malowanych przez Kowarskiego. Kwiatów mnóstwo i dekoracyjnych gałęzi z parku Skaryszewskiego. Tkaniny, wazony z «Ładu». Kandelabry, patery, popielniczki wykuwał Henryk Grunwald. Całość zharmonizowana, wymuskana do najdrobniejszego szczegółu przez doradcę artystycznego ministerstwa, Jerzego Warchałowskiego”. Zainteresowanie wystrojem wnętrz oraz wyglądem stołu było w latach trzydziestych bardzo duże. Warto tu wspomnieć chociażby o wystawie „Sztuka, kwiaty, wnętrze” zorganizowanej w październiku 1936 roku w salach Targów Poznańskich. Przeglądając zdjęcia z tej imprezy, można zauważyć ścieranie się dwóch trendów: modernizmu mebli i zachowawczości wzornictwa serwisów i tkanin (nota bene widoczna na s. 176 serweta richelieu jest przepiękna). W latach trzydziestych przy Ministerstwie Spraw Zagranicznych istniał Komitet Propagandy (założyła go Jadwiga Beckowa przy współpracy Jerzego Warchałowskiego i Jadwigi Prażmowskiej). Tenże komitet zorganizował w maju 1936 roku wystawę dekoracji stołów.
Dobre maniery w przedwojennej Polsce.
866509
s 178
Savoir-vivre, zasady, gafy
s 179
866509
Józefa Frageta, okres międzywojenny
J. Keilową dla Fabryki Wyrobów Srebrnych i Platerowych
Solniczki z metalu zaprojektowane przez
Przyjęcie w pałacu Brühla, siedzibie Ministerstwa Spraw Zagranicznych, z okazji oficjalnej wizyty króla Rumunii Karola II i następcy tronu księcia Michała. Od lewej m.in.: minister spraw zagranicznych Józef Beck, szef Protokołu Dyplomatycznego MSZ Karol Romer, książę Michał (siedzi z lewej w białym mundurze), król Rumunii Karol II (siedzi z prawej w białym mundurze), żona prezydenta RP Maria Mościcka (siedzi obok króla Karola II), prezydent RP Ignacy Mościcki (siedzi drugi z prawej) i Marszałek Polski Edward Rydz-Śmigły (siedzi pierwszy z prawej), czerwiec 1937 roku
W „Kodeksie towarzyskim” Konstancja Hojnacka pisała: „Może jeszcze
nigdy nie było tak łatwo urządzić mieszkanie ładnie i tanio, jak dziś. Gdy dawniej w najskromniejszych warunkach nie mogło się obejść bez sakramentalnego salonu, sypialni, jadalni i to wybieranych zależnie od ceny, a bez troski o jednolitą całość – dziś wobec mody tapczanów można przyjmować gości w każdym pokoju. Co więcej, np. typowe jadalnie i salony są dziś w niełasce
Dobre maniery w przedwojennej Polsce.
866509
s 180
Savoir-vivre, zasady, gafy
Rozdział VII – Za stołem
u wielkoświatowych snobów. Jada się w pokojach przyjęć na okrągłym stole z drogocennego drzewa, a z obowiązkowych dawniej paradnych kredensów ani śladu. Jest to jeden więcej dowód, że moda działa na korzyść zacieśnionych budżetów i trudnych warunków mieszkaniowych, pozwalając na podtrzymywanie życia towarzyskiego nie tylko wybrańcom fortuny”. Nawet do tak konwencjonalnej sfery jak dyplomacja wkraczały nowe artystyczne wizje ozdabiania stołu. Czasem miało to swoje konsekwencje… Dekoracja, jaką wymyśliła pani Beckowa na nieoficjalne śniadanie z udziałem ministra spraw zagranicznych Francji w grudniu 1937 roku, była dość niezwykła. „Przywiozłam właśnie z Paryża prześliczne małe żaglóweczki wykonane z błyszczącego metalu – świetne jako motyw dekoracyjny. Uartystyczniona przyjaciółka – Jadzia Prażmowska – umiała komponować oryginalne dekoracje stołu. Obie nie lubiłyśmy banalnych, wielkich bukietów z najpiękniejszych nawet róż w najcenniejszych i antycznych wazach do zup. Te wysokie i szerokie ozdoby zasłaniały zawsze siedzących vis-á-vis. Śniadanie odbyć się miało nie w sali bankietowej ministerstwa, ale w naszym mieszkaniu. Dawało to nam więcej swobody w pomysłach. Nazwałyśmy nasz pomysł: kolorowe wyspy. Dekoracja stołu miała być przede wszystkim niespodzianką dla mego męża, którego «hobby» były sporty wodne. Na wielkich taflach lustrzanych płynęły śliczne cacka żaglówki. Wśród nich, po jednej lub grupkami rozrzucone były (na niewidocznych spodeczkach z wodą) pąsowe gwiazdy kwiatu poncji. Dekoracja na pewno oryginalna i na pewno efektowna”. Nie obyło się bez pewnych reperkusji dyplomatycznych: zupełnie bezideowa w zamyśle dekoracja została zinterpretowana przez ambasadora francuskiego jako… wyraz polskich ambicji kolonialnych. Tak a dekoracja stołu wywołuje podświadomie ciąg skojarzeń: statki… morze, podróże, zwiedzanie świata i kraju. Żeby kontynuować ten wątek, wystarczyłoby przywołać wspomnienia pasażerów polskich transatlantyków „Piłsudski” i „Batory” czy opisać specjały kuchni regionalnych licznych pensjonatów w modnych w dwudziestoleciu międzywojennym regionach Polski. Nawet podczas podróży koleją można było zjeść smaczny posiłek. Opisy kulinarno-podróżniczych doznań i towarzyszące takim wyprawom konwenanse mogłyby wypełnić niejeden rozdział… Może będzie jeszcze ku temu okazja, ale teraz zakończmy opowieść „za stołem”, zerkając na zdjęcie stolików w wagonie restauracyjnym Polskich Kolei Państwowych (s. 177).
866509
866509
viii
W kawiarni, w lokalu i na balu k
866509
Rozdział VIII – W kawiarni, w lokalu i na balu
Przez cały okres dwudziestolecia międzywojennego goście odwiedzali tłum-
nie ulubione kawiarnie, cukiernie i restauracje. Lokale spełniały wiele funkcji. Naturalnie, można było się w nich posilić, ale także – zaistnieć towarzysko, spotkać się w interesach, przejrzeć gazety. Ten ostatni obyczaj był szczególnie popularny na obszarze byłej Galicji. Józef Mayen (1896–1978), lwowianin i znawca lwowskiego życia kawiarnianego, opisał szesnaście kawiarni istniejących w mieście w 1934 roku; wykluczył z tej liczby lokale o wpółkawiarnianym charakterze oraz cukiernie. Kierował się przy tym następującym kryterium: według niego w cukierniach były lady z ciastkami, zamykano je dość wcześnie, nie było w nich prasy do czytania, nie miały prawa wyszynku alkoholi i nie prowadziły kuchni, a sam lokal był firmowany nazwiskiem właściciela. Kawiarnie natomiast „miały w nazwie jakiś abstrakt, symbol lub pojęcie geograficzne”, bez podkreślania czyjejś prywatnej własności – dlatego też stawały się „wspólnym dobrem swoich bywalców: instytucją prawie że społeczną”. Kawiarnie były czynne do późnego wieczora, oferowały gościom kawą, jedzenie, trunki i dzienniki. Z kolei warszawianin Wojciech Herbaczyński, autor publikacji W dawnych cukierniach i kawiarniach warszawskich, zastanawiając się, czemu pewien lokal restauracyjny z alkoholami nazwano „Café Gabler”, znalazł wyjaśnienie: otóż, posiadanie koncesji na kawiarnię łączyło się z mniejszymi podatkami – w ten sposób właściciele oszczędzali. Granica między kawiarnią a restauracją była dość płynna. Napływ gości do lokalu był uzależniony od pory dnia: klienci przychodzili na śniadania, południowe kawy, na obiady, podwieczorki, kolacje. Przedpołudniami kawiarnie i restauracje były zwykle pustawe, natomiast zapełniały się po południu, gdy zaczynał się ruch podwieczorkowy. W opisanym przez Worcella krakowskim lokalu przy hotelu „Pacyfik” goście wchodzili najpierw do garderoby, rzucali futra i kapelusze na ladę kontuaru, po czym szli na salę i wybierali stolik. Część spośród przybyszów to byli stali bywalcy. Zasiadali w konkretnych miejscach: osobno pośrednicy wszelkiego rodzaju (którzy tu właśnie – dosiadając się do stolików i szepcąc – załatwiali swoje liczne interesy), osobno właściciele sklepów i hurtowni (goście spokojni i niepozorni). Przy bufecie skupiali się przyjaciele i dostawcy właściciela – spoufaleni z personelem otrzymywali protekcyjne porcje babki i kawy z kożuszkiem. W innej sali po jednej stronie lubili siadać lepsi goście,
Dobre maniery w przedwojennej Polsce.
866509
s 184
Savoir-vivre, zasady, gafy
Rozdział VIII – W kawiarni, w lokalu i na balu
na stanowiskach, po drugiej – literaci (hałaśliwa grupa młodych awangardzistów, ostro popijających i pewnych siebie). Swój stół mieli aktorzy, którzy pojawiali się w lokalu o 12 w południe, a potem po wieczornym przedstawieniu, około 23. Dalej, przy osobnych stolikach zasiadali inżynierowie, lekarze, profesorowie uniwersytetu, malarze oraz członkowie wielkich przedsiębiorstw handlowych i przemysłowych. Między tymi grupami „tu i ówdzie rozsiadywały się pretensjonalne rodziny masarskie z pięknymi córkami na pokaz, pijące kawy lub czekolady z pianką; dalej skromniejsze od nich rodziny staromieszczańskie, kilka krzykliwych i brzydkich emancypantek, adorujących swą prezeskę, nieoficjalne towarzystwo głuchoniemych […], wreszcie goście pojedynczy”. Na końcu, na małym wzniesieniu zwanym „górką” gromadzili się członkowie „Klubu Owalnego Stołu” – w większości redaktorzy jednego z koncernów dziennikarskich i wysocy urzędnicy miejscy. W innej salce gromadzili się redaktorzy dzienników żydowskich i bankierzy; o czwartej w ich miejsce pojawiały się gromadnie starsze panie – piły kawę, jadły bułeczki i przeglądały ilustrowane tygodniki. Do kawiarni codziennie przychodzili amatorzy gazet codziennych. „Byli to starsi, bardzo poważni panowie o wysuszonych, żółtych twarzach, łysych głowach i zapadłych piersiach. Przychodzili około godziny czwartej po południu, zbierali po drodze dzienniki, jakie im wpadły w ręce, kładli je na krześle, ostrożnie podciągali nogawki spodni, bacząc, by nie zmiąć kantów, i wreszcie siadali przy swoich ulubionych stolikach, przeważnie pod ścianą – zapewne do wyboru tych stolików zmuszał ich atawistyczny lęk przed otwartą przestrzenią. Wreszcie zabierali się do czyszczenia okularów – chuchali na szkło, wycierali chusteczką specjalnie w tym celu przygotowaną, podnosili pod światło i jeszcze raz chuchali, mamrocząc coś pod nosem – może pacierze za dusze zmarłych, a może jakieś przekleństwa – kto ich tam wie. Kawę czarną, którą im kelner bez pytania przynosił, wypijali w paru łykach i od tej chwili przestawali istnieć dla świata – popadali w trans pożerania czarnej farby drukarskiej. Od czasu do czasu jednak budzili się, by zapalić papierosa lub upomnieć się o nowe dzienniki. Jeśli w pobliżu zaszło coś niezwykłego – ktoś przewrócił szklankę lub zapukał zbyt głośno – wówczas schylali głowy i zezem patrzyli sponad okularów, po czym obojętnie wracali do dziennika […]. I tak do godziny ósmej, dziewiątej, dziesiątej raczyli się dymem, zgiełkiem, czarną kawą i artykułami dziennikarskimi, co razem stanowiło dla nich pewnego rodzaju narkotyk – narkotyk kawiarni”.
s 185
866509
Rozdział VIII – W kawiarni, w lokalu i na balu
A. Szpringer, „Kobiety w kawiarni”, akwarela
Dobre maniery w przedwojennej Polsce.
866509
s 186
Savoir-vivre, zasady, gafy
Rozdział VIII – W kawiarni, w lokalu i na balu
Siedząc w lokalu, można było zabawiać się w wyodrębnianie kategorii gości.
Można było również wybierać restauracje i kawiarnie według ich „specjalności”. Do jednych zachodziło się na konkretne potrawy (gdzie indziej już nie tak dobre), do drugich przyciągała bywalców atmosfera, snobistyczna moda, towarzystwo. Przy stolikach kawiarnianych we Lwowie – najpierw w kawiarni „Roma”, a następnie w „Kawiarni Szkockiej”, w pobliżu starego gmachu Uniwersytetu Jana Kazimierza – spotykali się matematycy – naukowo-przyjacielska grupa skupiona wokół profesora Stefana Banacha. Tak po latach wspominał Stanisław Ulam: „Sesje nasze były kontynuowane w małych restauracyjkach, w których stołowali się matematycy. Wydaje mi się obecnie, że jedzenie było średnie, ale napojów było pod dostatkiem. Stoły kawiarniane były pokryte płytami marmurowymi, na których można było pisać ołówkiem, i co ważniejsze, szybko ścierać. W naszych matematycznych rozmowach częstokroć słowo lub gest bez żadnego dodatkowego wyjaśnienia wystarczały do zrozumienia znaczenia. Czasem cała dyskusja składała się z kilku słów rzuconych w ciągu długich okresów rozmyślania. Widz siedzący przy innym stole mógł zauważyć nagłe krótkie wybuchy konwersacji, napisanie kilku wierszy na stole, od czasu do czasu śmiech jednego z siedzących, po czym następowały okresy długiego milczenia, w czasie których tylko piliśmy kawę i patrzyliśmy nieprzytomnie na siebie. Tak wytworzony nawyk wytrwałości i koncentracji, trwającej czasami godzinami, stał się dla nas jednym z najistotniejszych elementów prawdziwej pracy matematycznej”. Sławną w świecie lwowską szkołę matematyczną określano niekiedy mianem „szkockiej” (mogło to zmylić nieznających okoliczności i miejsca tworzenia ważnych matematycznych teorii). W warszawskiej „Małej Ziemiańskiej” spotykali się ludzie kultury. Największy ruch był tu w godzinach przedpołudniowych. Irena Krzywicka tak opisała to miejsce: „W słynnej cukierni «Ziemiańskiej» na ulicy Mazowieckiej znajdowało się magiczne półpiętro, gdzie stał tylko jeden stolik i gdzie schodzili się poeci «Skamandra» i różne znane osobistości ze świata artystycznego. Ileż razy marzyłam o tym stoliku poetów. Pisałam i drukowałam już trochę, ale nie miałam tam wstępu. Stolik był ekskluzywny, a straż, niesłychanie surową, pełnił przy nim Lechoń, odpędzając, przy pomocy morderczego dowcipu, wszystkich niepowołanych.
s 187
866509
Rozdział VIII – W kawiarni, w lokalu i na balu
– «Idziemy na półpiętro?» – zapytał Boy, wchodząc wraz ze mną do cukierni. Co byście odpowiedzieli, gdyby was zapytano, czy chcecie wygrać los na loterii? Raz przynajmniej znaleźć się w towarzystwie tych czarujących ludzi, śmiać się z ich dowcipów (wszyscy byli urzekająco dowcipni). Towarzystwo Boya było dla mnie biletem wstępu. Byliśmy jeszcze na schodach, kiedy Lechoń, który siedział sam przy stoliku, ujrzał nadchodzącego Boya, zerwał się z miejsca i przyklękając na jedno kolano zamiótł podłogę imaginacyjnym kapeluszem ze strusim piórem. Boy skłonił mu się równie głęboko i, ku mojemu największemu zdumieniu, powiedział: «Mam zaszczyt zakomunikować: Irena Krzywicka, Boy-Żeleński chodzą razem!» – «Aaaa!» – wybuchnął przesadnie Lechoń, chyba nie mniej zdziwiony niż ja i podprowadził nas ceremonialnie do stolika. […] To półpiętro było właściwie klubem artystów, którzy lubili się tam spotykać co dzień koło południa i wymieniać myśli, pomysły, żarty, omawiać aktualne wydarzenia, książki czy sztuki teatralne. Jedną z zadziwiających cech tego «klubu» był niezwykły dowcip jego uczestników. Nigdy w życiu nie uśmiałam się tyle, co wówczas. Ale prócz żartów padały tam powiedzenia mądre, zdania przejmujące, które potem znajdowałam w wierszach czy artykułach ich autorów. Świetna intelektualna rozmowa dawała pożywkę do myślenia na długo, a żarty natychmiast poczynały krążyć po Warszawie. Użyłam też sobie tego pierwszego dnia, aż do zawrotu głowy”. W niektórych lokalach spotykali się panowie, by pograć w bilard albo w domino. Jedną z salek w warszawskiej cukierni „Szwajcarska” nazywano nawet od gromadzących się w niej graczy „celą dominikanów”. W cukierni tej, mieszczącej się w budynku między ulicami Szpitalną i Zgoda, przy skrzyżowaniu Brackiej z Chmielną, goście mieli do dyspozycji wszystkie pisma i dzienniki krajowe oraz bardzo wiele zagranicznych. Nie było w tym nic dziwnego, bo – jak pisał Herbaczyński – „w latach 1900–1939 w tym punkcie Warszawy znajdował się prawie że koncern prasowy. Nad cukiernią miały swoje redakcje, piętro po piętrze: «Dzień Polski», «Głos Prawdy», «Gazeta Polska», «Le Messager Polonais». Z sąsiedzkich redakcji wymienię dla przykładu: przy Szpitalnej 12 – «Kurier Polski», «Słowo», «Świat», «ABC», o dwa domy dalej (pod nr 10) – «Nową Gazetę», zaś przy Zgoda 5 – «Gazetę Poranną» i «Gazetę Warszawską». Jasne więc, że «Szwajcarska» była miejscem dziennikarskich posiedzeń, giełdą wiadomości, plotek i dowcipów obiegających
Dobre maniery w przedwojennej Polsce.
866509
s 188
Savoir-vivre, zasady, gafy
okres międzywojenny
przy ul. św Jana ,
Kr akowsk a k awiarnia
K awiarnia „Sztuk a i Moda” w Warszawie, okres międzywojenny
K awiarnia Hotelu Europejskiego w Warszawie, okres międzywojenny
866509
Rozdział VIII – W kawiarni,
1932 rok
k awiarnia w gdyni,
w lokalu i na balu
całą Warszawę. Nie znaczy to, że bywalcami byli sami dziennikarze, chociaż oni nadawali ton. Lubili ją i literaci (m.in. Andrzej Strug), i plastycy, i znani adwokaci, lekarze, politycy”. W centrum kraju kawiarnie nie miały jednak tej popularności co w dawnej Galicji, gdzie do kawiarni szło się jak „do siebie”. W Warszawie kawiarnie i cukiernie były miejscem spotkań towarzyskich. Wspomniany już Mayen uważał, że w stolicy życia kawiarnianego – takiego, jak on to rozumiał – prawie nie ma, bo warszawiacy są zbyt aktywni, zbyt goniący za blichtrem, nie ceniący atmosfery, w której na wiele godzin można by zatopić się w lekturę pism i pogrążyć w zadumie. Autor zauważał, że tu bardziej niż gdzie indziej dbano o wystrój wnętrz i poziom orkiestr, i to one stanowiły ważną atrakcję lokalu. Te ciekawe obserwacje uzupełnił jeszcze uwagą na temat kształtu stolików kawiarnianych. Gość zasiadający przy stoliku kwadratowym anektował go dla siebie, stawał się jego gospodarzem; takie stoliki były we wzorowych, tradycyjnych kawiarniach. Inne zasady sygnalizował stolik okrągły: nie ma przy
866509
Bufet poznańskiej k awiarni, 1934 rok Bufet k awiarni Gr and Hotelu w Kr akowie, grudzień 1927 roku
866509
Rozdział VIII – W kawiarni, w lokalu i na balu
nim ograniczonej liczby miejsc i żadne nie jest gorsze czy mniej wygodne – można się więc przysiąść! Takie okrągłe stoliki były w większości kawiarni warszawskich. Życie towarzyskie kwitło. W latach trzydziestych wielką popularnością w Warszawie cieszyła się „Adria”. Lokal ten otwarto w październiku 1929 roku. Oficjalnie była to kawiarnia, ale – z dansingiem, co było ewenementem, bo nieliczne dansingi działały dotąd tylko się w restauracjach i były drogie. Nazwa „Adria” słusznie kojarzy się z Adriatykiem, ponieważ „mieściła się w domu wzniesionym w latach dwudziestych przez włoskie towarzystwo asekuracyjne Riunione Adriatica di Sicurta. Stosownie do polskich przepisów podatkowych przekazywania przez firmy zagraniczne części dochodów na rzecz skarbu państwa, postanowiono urządzić tutaj dochodowy lokal”. Jego kierownikiem został Franciszek Moszkowicz, którego kariera była iście amerykańska: zaczynał jako pikolak we Lwowie, a z czasem został właścicielem kilku własnych kawiarni i nocnych lokali we Lwowie, Krakowie i Warszawie. „Adria” stała się „luksusowym, nocnym kombinatem rozrywkowym”. Było tu kilka sal o różnym przeznaczeniu, m.in. na parterze bar i kawiarnia, w podziemiach wielka sala dansingowa z obrotowym parkietem i wirującymi żyrandolami, dwa bary; do tańca przygrywały znakomite orkiestry. W oficynie ulokowano kawiarnię, która – jak pisze Herbaczyński – miała w sobie coś z tropików: „kaktusy na półeczkach i papugi w klatkach wygrzewały się w świetle
Rozmy te kontury wirujących na ruchomym parkiecie par na Balu Prasy w warszawskiej „ Adrii”, luty 1937 roku
Dobre maniery w przedwojennej Polsce.
866509
s 192
Savoir-vivre, zasady, gafy
Rozdział VIII – W kawiarni, w lokalu i na balu
umieszczonych pod sufitem lamp. Torty i słynne marcepanowe ciastka pochodziły ze znanej, jak Polska długa i szeroka, lwowskiej firmy Zalewskiego. Przywożono je codziennie samolotem do jego warszawskiej filii i do «Adrii»”. „Adria” była znana jednak głównie z dansingu. Furorę robił tutejszy ruchomy parkiet – jakiż na nim panował tłok! Warto przypomnieć w tym miejscu zasady savoir-vivre’u, jakie obowiązywały na dansingach w lokalach publicznych. Pisała na ten temat Konstancja Hojnacka w Kodeksie towarzyskim. Przede wszystkim autorka ostrzegała młode dziewczęta i kobiety przed naiwnym zawierzaniem mężczyznom poznanym w takich okolicznościach: choćby był świetnie ułożony i tańczył doskonale, nie zawsze był tym, za kogo się podawał. „Nie zawadzi więc ostrożność i rezerwa, która tylko na dobre wyjść może, a która cechuje ludzi dobrze wychowanych”.
„I dlatego we wszystkich dancingach, gdzie bywa dobre towarzystwo, istnieje ta instytucja zawodowych tancerek i tancerzy”. Hojnacka stwierdzała w sposób jednoznaczny, że kobieta nie może nigdy i w żadnym wypadku tańczyć z nieznajomym mężczyzną. „Wszystko jedno, czy to miasto, czy letnisko, zwłaszcza wobec dzisiejszego spauperyzowania dancingów. Przecież to byłoby jeszcze gorsze niż znajomość na ulicy, bo taniec powoduje z natury rzeczy pewien bliższy kontakt”. Autorka ostrzegała: „mężczyzna tylko w takim przypadku pozwoli sobie na taki krok, gdy ma pewne wątpliwości co do socjalnej pozycji kobiety. Inaczej nie ośmieliłby się, bo wie, że mogłoby go to narazić na grubą nieprzyjemność. Jeśli kobieta spotyka takie zaproszenie do tańca przez nieznajomego mężczyznę, jest to dowodem, że się niewłaściwie zachowuje, albo że ten nieznajomy jest człowiekiem bez wychowania. Jeżeli przyszedł na dancing bez towarzystwa, ma przecież także do dyspozycji fortancerki. I dlatego we wszystkich dancingach, gdzie bywa dobre towarzystwo, istnieje ta instytucja zawodowych tancerek i tancerzy. Nie ma ich właśnie tam, gdzie się schodzi publiczność zupełnie bezceremonialna”. Powołując się na zachowania przyjęte powszechnie we Francji i Anglii – Hojnacka zachęcała panie z towarzystwa, które nie mają z kim tańczyć, by korzystały z usług fordanserów (taką formę pisowni przyjmujemy
s 193
866509
Rozdział VIII – W kawiarni, w lokalu i na balu
współcześnie), gdyż „Stosunek od razu jest określony, fortancer wykonuje swoją zawodową robotę i pobiera za to wynagrodzenie. W Polsce i w Niemczech tańczenie z fortancerami rozmaicie bywa komentowane, ale na Zachodzie jest uważane za coś naturalnego, no i bez porównania stosowniejszego dla prawdziwej damy, jak tańczenie z nieznajomym człowiekiem”. Przypomnijmy sobie nieudane starania Nikodema Dyzmy z powieści D ołęgi-Mostowicza o stanowisko fordansera w warszawskim lokalu… Autorka Kodeksu towarzyskiego wyjaśniła też ewentualne wątpliwości: „A o fortancerze jeszcze tyle, że nie należy go traktować jako znajomość. Jest to tyle, co robot taneczny i nic więcej, choćby opowiadał, że jest rosyjskim księciem lub jakąś egzotyczną figurą – co prawie każdy z nich próbuje w ludzi wmawiać. A zresztą gdyby był nawet jakimś zdegradowanym gentlemanem, to z chwilą gdy pracuje na parkiecie i bierze napiwki, jego dystyngowana przeszłość nic nas nie obchodzi”. Jednak korzystanie z usług fordansera nie było w pełni akceptowane, przede wszystkim przez osoby starsze. Prawie sześćdziesięcioletnia Zofia z Grabskich Kirkor-Kiedroniowa, opisując swój kuracyjny pobyt w Vichy, wspomniała też o typowych dla tamtejszych dansingów płatnych tancerzach, zgrabnych i ładnych młodzieńcach. Zdziwiło ją, że gdy taki fordanser, odprowadziwszy panią na miejsce, kłaniał się nisko – dama nie raczyła nawet kiwnąć głową. Kiedroniową to drażniło, więc zwróciła jej uwagę: „– On się pani kłania. – Wiem – odrzekła – ale on jest zapłacony, więc nie potrzebuję odpowiadać na jego ukłon. – Zraziło nas do owych pań takie nowoczesne pojęcie przyzwoitości: można dać się w tańcu obejmować przez człowieka, który niewart jest ukłonu”. Por adniki savoir-vivre’u obszernie informowały, jak należy zachowywać się w restauracjach, cukierniach i kawiarniach. „Chociaż do lokali publicznych mają wstęp ludzie z różnych środowisk, nie można tak się zachowywać, jakbyśmy uważali, że przecież to nie salon, więc nie ma co krępować się. Dobrze wychowany człowiek jest nim nie tylko w swoim domu i w swojej sferze, ale zawsze i wszędzie. Bez względu na to, z kim wypadnie mu zetknąć się chwilowo, obowiązuje go uprzejmość, a tym bardziej wobec jednostek mniej towarzysko obytych i swobodnych, jak również wobec służby lokalu”. Przede wszystkim zalecano, by nie traktować lokalu publicznego jak prywatnej własności, a pozostałych obecnych – jak gości nieproszonych, traktowanych
Dobre maniery w przedwojennej Polsce.
866509
s 194
Savoir-vivre, zasady, gafy
Rozdział VIII – W kawiarni, w lokalu i na balu
z lekceważeniem. Zwracano uwagę, że takie zachowanie świadczyłoby o gburowatości i nie powinno się zdarzyć nikomu, a zwłaszcza sprawującemu wysokie stanowisko. Przy wchodzeniu do lokalu mężczyzna towarzyszący kobiecie otwierał przed nią drzwi, przepuszczał pierwszą, a następnie wyprzedzał o kilka kroków, żeby wybrać stolik. Wtedy przystawał, pytał towarzyszącą mu panią o aprobatę, a uzyskawszy ją – pomagał usiąść (lekko odsuwając krzesło) i zasiadał sam. Będąc we dwoje lub w małym gronie, nie należało siadać przy stole zbyt dużym, obliczonym na większe towarzystwo – zwykle czuwała nad tym obsługa restauracji. Zdarzało się, przy braku wolnych stolików na sali, że goście byli zmuszeni przysiąść się do cudzego stolika lub liczyć się z sytuacją, że ktoś przysiądzie się do nich. W takiej sytuacji trzeba było z uprzejmym ukłonem zapytać o pozwolenie zajęcia miejsca, a druga strona zobowiązana była grzecznie na to zezwolić (bez widocznej niechęci). W takich okolicznościach nie obowiązywało ani przedstawianie się, ani rozmowa; jedynie ten, kto pierwszy odchodził od stołu, winien był ukłonić się pozostającym. Przy stolikach wcześniej zarezerwowanych obsługa restauracji nie mogła dosadzać gości. W złym tonie było zbyt długie wybieranie stolika i krążenie w tym celu po całej sali, oraz – już po zajęciu miejsca – natarczywe lustrowanie pozostałych gości. Rolę gospodarza spotkania powinien odgrywać zapraszający do lokalu. Jego osobista zabawa była na drugim miejscu, bo przede wszystkim powinien był dbać o przyjemność zaproszonych: zamawiać potrawy, pilnować obsługi, a na koniec jak najdyskretniej uregulować rachunek. Nawet jeżeli spotykające się w lokalu grono znajomych ustaliło, że każdy płaci za siebie, było wskazane, żeby jedna energiczna osoba z towarzystwa pośredniczyła w zamawianiu potraw i w niezbędnych pertraktacjach z kelnerami. Uwagi skierowane do obsługi na temat jakości potraw, pozycji w rachunku itp. należało czynić uprzejmie i cicho. Kelnera wzywać do stolika można było dyskretnym skinieniem głowy albo spojrzeniem, lecz nigdy – stukaniem w stół, dzwonieniem sztućcami o talerze czy popielniczki. Zanim gość zdecydował się podejść do innego stolika, by przywitać kogoś znajomego, siedzącego w towarzystwie, wypadało mu najpierw zorientować
s 195
866509
Rozdział VIII – W kawiarni, w lokalu i na balu
się, czy wszyscy, a przynajmniej większość jest mu znana. Odpowiadając na wyraźne zaproszenie, należało – przywitawszy się ze znajomymi – przedstawić się reszcie nieznanego dotąd towarzystwa. Zalecano, by skrócić do minimum przebywanie przy stoliku przypadkowo spotkanych, ponieważ wypadało szybko wrócić do towarzystwa, z którym się przyszło lub umówiło. Po wyjściu z lokalu, zwłaszcza późnym wieczorem lub w nocy, mężczyźni powinni byli odprowadzić panie do domu, przywołać taksówkę, lub w inny sposób zapewnić im bezpieczny powrót do domu. Kończąc omawianie obyczajów związanych z bytnością w lokalach, trzeba wspomnieć jeszcze o dwóch kwestiach: napiwkach oraz zachowaniu się wobec obsługujących. Napiwki zostawiano kelnerowi po zapłaceniu rachunku – stawka nie była ujednolicona, gdyż zależała od zasobności, hojności i humoru klienta. Według Ryszarda Zahorskiego, autora poradnika wydanego w 1929 roku, napiwki zapewniały życzliwą i dbałą obsługę przy następnej bytności w lokalu, ale pod warunkiem, że nie były za niskie, ani… za wysokie, bo te ostatnie świadczyły o nowobogackim geście. Autor podał przykładowe napiwki w dużej restauracji: kelnerom przyjęło się dawać 10% ogólnej sumy rachunku, lub – jeśli suma była bardzo wysoka – dawano 5–10 zł za każdą obsługiwaną osobę. Ponadto trzeba było dać napiwek szefowi sali (maitre d’hotel) za wynalezienie stolika, szybkie podsyłanie kelnerów – minimum 5 zł (maksimum określone nie było); pikolo – 1–3 zł; szatniarzowi 50 gr–1 zł. Wypadało też opłacić usługę chłopców przynoszących papierosy czy gazety. Generalnie nie było zwyczaju dziękowania kelnerowi słowem czy gestem za przyniesienie potrawy, zabranie brudnego talerza, ustawienie filiżanki itp. usłużenie. Goście traktowali to jako kelnerski obowiązek i nie przerywali sobie rozmowy. To obsługa musiała dostosowywać się do gości i dyskretnie uzupełniać zastawę, dolewać wina itp. Można jednak mieć wątpliwości, czy tych zaleceń savoir-vivre’u zawsze przestrzegano w praktyce codziennej. W Zwyczajach towarzyskich Rościszewskiego jest bowiem następujący zapis: „Dawniej, lokajowi, podającemu strawę w restauracji, nigdy nie mówiło się «dziękuję», bo uważane to było za ujmę godności osobistej, dziś, gdy pracy lokajskiej, w wypadkach nadzwyczajnych, poświęcają się pp. akademicy i panie z towarzystwa, dziękowanie za najmniejszą przysługę weszło w piękny i dobry zwyczaj, któremu tylko przyklasnąć można”.
Dobre maniery w przedwojennej Polsce.
866509
s 196
Savoir-vivre, zasady, gafy
Rozdział VIII – W kawiarni, w lokalu i na balu
Towarzysko atrakcyjne były spotkania i imprezy organizowane dla wybra-
nego środowiska lub grona bliższych i dalszych znajomych: mowa o rautach, wieczorkach tanecznych, herbatkach, czarnych kawach i balach. Na pierwszym miejscu wymieńmy rauty – uroczyste przyjęcia wieczorne, na których nie przewidywano tańców, a tylko poczęstunek i muzykę salonową, rzadziej występy wokalne czy deklamacje artystów. Rauty były organizowane przez instytucje państwowe, placówki dyplomatyczne, stowarzyszenia, wysoko postawione osoby prywatne. Goście otrzymywali pisemne zaproszenia. Na raucie gromadziło się dość dużo osób, więc trzeba było zachować surową etykietę i wytworność stroju. Po przybyciu na raut należało przywitać się z gospodarzami, jednocześnie dziękując im za zaproszenie, a następnie podejść do wybranej grupy osób i włączyć się w ogólną rozmowę. Na raucie bowiem „cały wieczór spędza się tylko na rozmowie, goście grupują się w kółka, słuchają opowiadań ludzi obdarzonych wymową lub też sami opowiadają jakieś ciekawe zdarzenia z własnego życia, omawiają nowiny na czasie, lub cytują wesołe anegdoty. Dla ludzi dowcipnych i utalentowanych raut jest niezawodnie arcyponętnym przepędzeniem czasu”. Poczęstunki na rautach były organizowane na zasadach stołu szwedzkiego, czyli na stojąco, bez zasiadania za stołem zgodnie z ustaloną hierarchią. Na znak, że kolację podano, mężczyzna zobowiązany był podać ramię pani, która obok niego siedziała lub stała – mężatce lub pannie, bez względu na wiek i powierzchowność – i poprowadzić ją do stołu. Bardzo pożądane, towarzysko nobilitujące było uczestniczenie w przyjęciu lub raucie na Zamku – kto tylko mógł ubiegał się o zaproszenie. Z racji pełnionych obowiązków służbowych bywał na nich Henryk Comte, adiutant prezydenta RP. Opisując zamkowe rauty, przywołał we wspomnieniach ich niezwykły obraz: „Barwne uniformy dyplomacji, galowe mundury wojskowych, najnowszego kroju fraki panów «przy orderach» w bogatej oprawie świateł powtarzanych w wielkich lustrach ściennych. […] Atrakcyjność obrazu podnosiły wspaniałe toalety balowe pań, zamawiane specjalnie na takie uroczystości. […] Wielki tłum ludzi był w nieustannym ruchu, falował. Tworzyły się grupy i grupki, które wolno, miarowo przesuwały się w kierunku centralnych postaci przyjęcia – prezydenta Mościckiego i marszałka Piłsudskiego, jeżeli ten na przyjęcie przybył. Pokazać się, ukłonić, a jeżeli można – uścisnąć
s 197
866509
Rozdział VIII Zaproszenie na r aut w salach r atusza,
–
29 VIII 1934 r. godz 21.30 (Prezydent… i Stefanowa Starzyńska) W kawiarni, w lokalu i na balu
rękę prezydenta i marszałka – o to każdy się starał. Panował nastrój podniecenia, ale utrzymany w ryzach stateczności i powagi”. Owa stateczność pryskała po otwarciu drzwi do salonu z jedzeniem i trunkami. Henryk Comte zapamiętał zachłanność, z jaką ten wytworny tłum ruszał do stołów uginających się od zakąsek i napojów… Goście prezydenta mogliby sobie pozwolić bez trudu na takie potrawy w domach, więc przepychanie się do stołów wynikało, jak sądził autor wspomnień, ze względów ambicjonalnych, żeby innym nie dać się wyprzedzić… Na raucie nie było obowiązku pozostawania do końca wieczora, każdy gość mógł wyjść kiedy mu się podobało, bez pożegnania, po angielsku. Doczekawszy jednak końca rautu, należało, żegnając się z gospodarzami odprowadzającymi gości do drzwi, skomplementować udane przyjęcie. W dwudziestoleciu międzywojennym wielkie powodzenie miały wszystkie zabawy taneczne. Od początku lat dwudziestych bawiono się do upadłego. Zjawisko to – w okresie trudnym politycznie i gospodarczo – bulwersowało tradycjonalistów. Krytykował je też autor Zwyczajów towarzyskich, Mieczysław Rościszewski, pisząc: „Nigdy bardziej nie garnęła się młodzież do tańca, jak w czasach obecnych, t. zw. powojennych, dla Europy, ale, niestety nie dla nas. My bo po dziś dzień [pisał to w sierpniu 1921 roku] wywalczamy orężnie
R aut w Pałacu R aczyńskich z okazji oficjalnej wizyty ministra spraw zagranicznych Rumunii Victora Antonescu, 26 listopada 1936 roku
Dobre maniery w przedwojennej Polsce.
866509
s 198
Savoir-vivre, zasady, gafy
866509
Rozdział VIII – W kawiarni, w lokalu i na balu
własną niepodległość, a echa mordów i zmagań krwawych coraz to do uszów naszych dochodzą. Słabo to jednak oddziaływa na naszych najmłodszych, którzy pragną niejako odwetu czy oszołomienia i szukają ich w wirze tanecznym. Co tylko w tej mierze ukaże się w salonach stolic europejskich, przedostaje się do nas niezwłocznie i jest uprawiane z całem zaparciem się rozsądku, przyczem mistrze tańca opędzić się od zamówień nie mogą. Dawnych, poczciwych, skromnych wieczorków coraz mniej bywa ze względu na drożyznę przyjęcia gości, ale niejeden dorobek występuje od czasu do czasu z szumnym balem, którego okazałością radby zagłuszyć sumienie własne…”. Takie refleksje nie przeszkadzały mu jednak stwierdzić: „Bądź jak bądź, taniec żyje i w przepisach dobrego tonu i obyczajów towarzyskich należy mu się miejsce bardzo poczesne”. Tańczyć można było na wieczorkach, zabawach tanecznych i balach. Rościszewski pisał: „Wieczorek i bal – to wielka różnica. Wieczorek jest to zebranie gości bez tańca lub z tańcami, urządzane zazwyczaj w zimie. Zbiera się na nie ścisłe kółko znajomych, celem pogawędki i zabawy wspólnej. Dlatego też od wieczorku wymaga się o wiele mniej formalności niż od balu i rautu, na których bywa zwykle większa liczba osób, często nieznających się między sobą. Nadto bal bywa nieraz zaszczycany wizytą osób, zajmujących wysokie stanowiska społeczne i pociąga za sobą pewien nastrój ceremonialny i uroczysty. Na wieczorek goście zjeżdżają się zazwyczaj około dziewiątej, nie później. Tańcom towarzyszy najczęściej gra na fortepianie. Stosunki pomiędzy pannami a kawalerami nie odznaczają się ścisłem przestrzeganiem wszelkich subtelności etykiety, tak, że np. panny mogą tańczyć z mężczyznami, których im nie przedstawiono, przypuszcza się bowiem, że zebranie składa się z osób mniej lub więcej znających się między sobą. Na wieczorkach urządzane bywają także gry towarzyskie, śpiewy, muzyka solowa itp. popisy, które na balu nigdy nie uchodzą”. Zabawy taneczne, jakie organizowane były w Warszawie w latach dwudziestych, barwnie opisała we wspomnieniach (zatytułowanych Bric à brac, czyli „rupieciarnia”) studentka ASP Halina Ostrowska, późniejsza synowa premiera Władysława Grabskiego: „Po pierwszej wojnie światowej szał tańca wraz z jazz-bandem i tańcami murzyńskimi ogarnął zachodnią Europę. Z Zachodu przeszedł do nas w zmodyfikowanej formie właśnie balów.
Dobre maniery w przedwojennej Polsce.
866509
s 200
Savoir-vivre, zasady, gafy
Rozdział VIII – W kawiarni, w lokalu i na balu
Bale oficjalne, wojskowe, urzędnicze, ziemiańskie, studenckie, na cele
własnych organizacji czy dobroczynne, prześcigały się w atrakcyjności. […] Jednym z wydarzeń karnawału był zawsze Bal Prasy w przepięknych salach Prezydium Rady Ministrów, pod protektoratem najwyższych dostojników państwowych. Gospodarzami były na nim znane osobistości literatury i prasy. Atrakcją zaś były sprzedawane na cele Bratniej Pomocy Związku Literatów i Dziennikarzy czy kasy sierot po członkach Związku – karnety balowe z autografami i sentencjami znanych literatów i okolicznościowymi wierszami poetów”. Oto jeden z nich, opisujący kłopot młodzieńca nieposiadającego odpowiedniego na bal stroju: Nowoczesna jakaś Kinga, Gdy Bolesław nie miał fraka – Włóż smokinga, włóż smokinga – Namawiała nieboraka. Ale on był „honorowy” – A że były ciężkie czasy – Mimo prośby i namowy Nie poszedł z nią na Bal Prasy. Rzeczywiście, w okresie kryzysu ekonomicznego trzeba było ograniczać
wydatki i choć ochota do zabawy pozostała – młodzi ludzie nie zawsze mogli oddać się jej z radością.
„O sprawności galanta stanowią nie jego nogi, ale marka jego automobilu” i dlatego dansingi zapełniły się prezesami i dyrektorami”. Tadeusz Boy Żeleński miał na ten temat swoje zdanie. Ponieważ to męż-
czyzna ponosił koszty zabawy, „o sprawności galanta stanowią nie jego nogi, ale marka jego automobilu” i dlatego dansingi zapełniły się prezesami i dyrektorami. Boy dostrzegał w tym upośledzenie młodych mężczyzn. „Dawniej, skoro młody człowiek przekroczył próg gościnnego domu, nie miał – choćby
s 201
866509
Rozdział VIII – W kawiarni, w lokalu i na balu
to był biedak, korepetytor młodszego syna – innych trosk prócz zabawy. Rozpromieniony, roztańczony hasał, wodził rej. Inna rzecz teraz. Młody człowiek przeniesiony na teren publiczny jest wciąż zakłopotany. Rozbieżność między zawartością jego portmonetki a nieokreśloną perspektywą wydatków paraliżuje go, absorbuje. Jest np. w dansingu w towarzystwie dam, naraz, gdzieś po północy, przysiada się jakiś «odpowiedzialny» pan o szerokim geście: każe dać wina, szampana może! Ambitny młody człowiek musi się natychmiast rewanżować albo dzielić do połowy rachunek: starczy mu czy nie starczy, oto myśl, która go pochłania, nie mówiąc już o jutrzejszym obiedzie, o racie krawca. Dama pyta go szeptem cały czas: «Panie Jasiu, czemu pan taki nieswój, taki zamyślony? No, niech się pan uśmiechnie…» A on myśli o odwiezieniu jej taksówką, zestawiając w duchu domniemaną ilość kilometrów ze swoją wydolnością finansową”. Nie tylko młodzi musieli oszczędzać. We wspomnieniach Zofii z Grabskich Kirkor-Kiedroniowej ten wątek jest również obecny, chociaż jej bliscy piastowali najwyższe stanowiska państwowe: brat Władysław był premierem (19 XII 1923–14 XI 1925), drugi brat Stanisław – ministrem wyznań religijnych i oświecenia publicznego (25 III 1925–14 XI 1925), a mąż Józef Kiedroń – ministrem przemysłu i handlu (XII 1923–16 V 1925). „Wbrew swym zasadom oszczędnościowym mąż skosztował się na ową suknię [od Hersego], ale to się opłaciło. Bo w zimie służyła mi ona – po odpowiedniej przeróbce – na wszystkie bale, rauty i obiady proszone (wieczorne). Nie wstydziłam się tego, że żona ministra przemysłu i handlu ma tylko jedną reprezentacyjną toaletę ani że jeździ wraz z mężem starym, rozklekotanym autem. Ministrowie, premier, także i prezydent zachowywali wówczas wielką oszczędność. Na przyjęciach w Prezydium Rady Ministrów ani w Belwederze nigdy nie podawano szampana, a menu obiadowe było całkiem skromne (i nieznośnie jednostajne). Za tym przykładem szła większość poselstw zagranicznych i arystokracja”. Z kolei cytowana już wcześniej Halina Ostrowska, pisząc o swej teściowej, żonie premiera Władysława Grabskiego, zanotowała: „Wedle słów hr. A leksandra Skrzyńskiego, ministra spraw zagranicznych i niezwykle wymagającego arbitra w sprawach towarzyskich, była najgodniejszą i najlepszą polską międzywojenną premierową. Przyjmowała w Warszawie u siebie w domu na Brackiej 13, a nie w Prezydium Rady Ministrów, by nie czuć się niczym skrępowaną. Miała także swój prywatny ekwipaż – powóz z parą
Dobre maniery w przedwojennej Polsce.
866509
s 202
Savoir-vivre, zasady, gafy
Rozdział VIII – W kawiarni, w lokalu i na balu
koni, żeby nigdy nie korzystać z państwowych wehikułów. Urzędowym samochodem jeździła jedynie wtedy, kiedy z mężem premierem musieli składać oficjalne wizyty”. Taki był styl ówczesnych dostojników. Zmiany poziomu życia sfer rządowych przyszły później, w latach trzydziestych. Do dziś w sopockiej siedzibie akademickiej korporacji Konwentu Polonia wspominany jest ich ostatni tradycyjny bal zorganizowany w 1928 roku w Wilnie. Podobno bawiło się na nim kilkaset par, damom wręczano karnety oprawione w srebro, srebrne ołówki i bukieciki mimozy, a czekoladki sprowadzono ze Szwajcarii. „W następnych latach wprowadzono oszczędności na srebrze, mimozie i czekoladkach, więc bal przemianowano na Czarną Kawę”. Takie „czarne kawy” stały się modne. Czytam zaproszenie Ogniska Kolejowego Przysposobienia Wojskowego przy Warsztatach Warszawa-Praga na Obywatelską Czarną Kawę mającą się odbyć 5 stycznia 1934 roku w salach Straży Pożarnej przy Kiejstuta 9. Początek o godz. 22, dojazd tramwajem 21, stroje wieczorowe, wstęp 1,50 zł. Trudno powstrzymać się od komentarza: czarna kawa wypita po 22, to na pewno zabawa do rana! Modne były też herbatki – five o’cloki. Te ostatnie wymagały od uczestników… zręczności! Wspominał Jerzy Waldorff (1910–1999), nazywany za młodu Fidrkiem: „Dla młodzieży przygotowany był kruszon: w rozcieńczonym białym winie, z dodatkiem soku pomarańczowego, pływały truskawki i małe kawałki lodu, świetnie chłodzące po tańcach. Pycha! Szklanki trzymano w rękach, nie siadając, lecz stojąc, co już było mało wygodne, a cóż dopiero, gdy zjawiła się pokojówka z tortem hiszpańskim. To był pomysł dyrektorowej, zaakceptowany przez grono pań: niechaj młodzi wprawiają się do swobodnego uczestniczenia w coraz powszechniej obowiązującej formie podwieczorków «five o’clock», kiedy wypada się popisywać taką właśnie ekwilibrystyką. W jednej dłoni szklanka lub kieliszek, w drugiej spodeczek, a żonglując tym z wdziękiem, trzeba nie tylko jeść i pić, lecz w dodatku bawić towarzystwo rozmową”. Fidrek – świadom tych trudności – za tort podziękował pod pozorem złego samopoczucia; towarzyszący temu oświadczeniu melancholijny uśmiech miał sugerować migrenę, początek suchot lub coś podobnie romantycznego… Również Jadwiga Beckowa, małżonka ministra spraw zagranicznych, opowiadała, że – w latach gdy była ekscelencją – herbatki stały się jej udręką.
s 203
866509
Rozdział VIII – W kawiarni, w lokalu i na balu
„sławne «de 5 à 7»! Dni w tygodniu siedem. Niedziela odpada, czasem i sobota. Zostaje pięć. Korpus dyplomatyczny i «bywająca» Warszawa składała się z setek osób. Herbatki mogły być raz na miesiąc, ale wtedy – bez skomplikowanej buchalterii – bywać na nich nie sposób. Trzeba wbić sobie w głowę lub w kalendarz: gdzie i u kogo drugi wtorek po piętnastym lub pierwszy piątek po siódmym. W każdym razie dni nie starczy i codziennie jest kilka «tea». Wpada się, wypada, tu uśmiech, tam słówko, serdeczny gest lub tylko powłóczyste spojrzenie w upchane salony i – na szczęście – brak czasu i rąk na pokrzepienie się herbatką. Bo ma się tylko dwie ręce. Zwykle w jednej trzyma się papierosa, a drugą wita. Chwilę można nie palić. Wita się ciągle uściskami dłoni, zaczynając żonglerkę: filiżanka z wrzątkiem, spodeczek, łyżeczka, talerzyk z czymś, widelczyk, często i kieliszek. Tłok, gorąco i gadanina, a raczej rzucanie zdań w przestrzeń. Był […] wykwintny zwyczaj wchodzenia w futrze czy palcie do salonu. Może zostało to wymyślone, aby uprościć szybkie wyjście? W nagrzanych ludźmi i opałem pokojach rozczerwienione panie, ze świecącymi nosami, ćwierkają beztrosko. Była i rewia mody, skrupulatne sprawdzanie, kto ma nowy kapelusz, futro, płaszcz. Panowie nie wchodzili w okryciach. Najczęściej nie wchodzili wcale, mając co innego do roboty. […] Bezcelowa strata czasu, przyjemności żadnej, a być trzeba w myśl rosyjskiego przysłowia: «Siebia pokazat’, ludiej uwidat’». Sprasowana, skołowana, odymiona – jak najszybciej do domu. Przebranie od A do Z – na gwałt. Wyjazd na obiad lub przyjęcie u nas”. Oj, ciężkie było życie ekscelencji! A teraz o wielkich zabawach tanecznych i balach! Przepisy savoir-vivre’u dotyczące balu opisał dokładnie Mieczysław Rościszewski: „bal wymaga przede wszystkiem obszernego lokalu, wytwornych toalet, kapeli, porządku tańców ułożonego zgóry przez wodzireja itp. Na bal przyjeżdża się zwykle po 10-tej, a nawet około północy, że zaś zebrania tak późne i liczne wymagają bardzo wiele kłopotów i zabiegów, rzadko się je przeto urządza w domach prywatnych i to jedynie tylko przez ludzi bardzo zamożnych”. Zaproszenia na bal czy duży wieczór taneczny rozsyłano odpowiednio wcześniej: np. według Rościszewskiego należało z tygodniowym wyprzedzeniem zapraszać na wieczór taneczny, a na bal z wyprzedzeniem co najmniej dziesięciodniowym (a w karnawale – na miesiąc wcześniej).
Dobre maniery w przedwojennej Polsce.
866509
s 204
Savoir-vivre, zasady, gafy
Rozdział VIII – W kawiarni, w lokalu i na balu
Dość szczegółowe i liczne przepisy regulowały sposób zachowania się
na balu. Wypada omówić więc kolejno: zasady dotyczące stroju, zwyczaje towarzyskie i przebieg balu. Męskim strojem balowym był frak z białą kamizelką pikową, do tego biała pikowa koszula z twardym, stojącym kołnierzem i biały motylek, czyli muszka; czarne lakierki lub półbuty oraz szapoklak (składany cylinder), całości dopełniała lekko wysunięta z kieszonki biała chusteczka oraz przy mankietach koszuli jak najprostsze spinki. Taki opis najuroczystszej formy stroju męskiego zamieściła w Kodeksie towarzyskim Konstancja Hojnacka. Na marginesie warto zauważyć, że w starszym o ponad dziesięć lat poradniku Rościszewskiego opis jest trochę inny: autor zalecał przy fraku kamizelkę w kolorze czarnym (!), a ponadto stosunkowo wiele uwagi poświęcał białym rękawiczkom, o których Hojnacka w ogóle nie wspominała. Według Rościszewskiego: „Przed wejściem do sali balowej, mężczyzna powinien starannie zapiąć rękawiczki, poprawić biały krawat i przygładzić włosy. Dziś wchodzi się bez kapelusza w ręku, dawniej zaś w lewej ręce miało się szapoklak. […] W ciągu całego balu nie zdejmuje się rękawiczek, choćby pękły; na wypadek dobrze jest mieć w zapasie drugą parę. […] Do kolacji i przy kartach rękawiczki należy zdjąć”. Takie były zalecenia, chociaż na zdjęciach z balów panowie częściej rękawiczek nie mają (por. zdjęcia na s. 206, 212, 213). Przeminięcie obyczaju tańczenia w rękawiczkach z ubolewaniem zauważyła i odnotowała autorka Obyczajów towarzyskich z 1938 roku – Maria z Colonna Walewskich Wielopolska. Stroje pań były o wiele bardziej zróżnicowane. O sukniach balowych pisze barwnie Hojnacka: „Różnią się one od wieczorowych większym dekoltem, kosztowniejszym materiałem i bogatszymi uzupełnieniami stroju. Wszystko, co można pomyśleć najstrojniejszego i najkosztowniejszego w zakresie materiałów, przybrań i obuwia, nadaje się na balową toaletę. Najfantazyjniejsze modele są dozwolone, byle nie obrażały uczuć przyzwoitości i nie wykraczały przeciwko estetyce. Torebki i pantofelki wyglądają jak klejnoty. Ale przy tym wszystkim toaleta nie może robić wrażenia przeładowanej ani zwracającej uwagi ekstrawagancją. Jakiż więc umiar tu potrzebny, jaki smak, zmysł estetyczny i krytyczne spojrzenie, które nie pozwoliłoby przekroczyć granicy między strojnym a przeładowanym. Jeśli materiał olśniewa przepychem i barwami – unikajmy przybrań. Jeśli jest mniej efektowny – wolno go przybrać
s 205
866509
Rozdział VIII – W kawiarni, w lokalu i na balu
strojnie. Niczego za dużo, we wszystkim miara. Kosztowne lamy, brokaty, mory, aksamity, jedwabie wzorzyste trzeba tak dobierać i łączyć, aby tworzyły harmonijną całość skończonej prostoty przy całej wspaniałości stroju. Do sukien wieczorowych i balowych niezbędne są okrycia, zwane «sortie», które można wykonywać z najróżniejszych materiałów i najcenniejszych futer. […] Strojną toaletę balową trudno pomyśleć bez prawdziwej biżuterii. Wygląda ona jednak efektowniej na materiałach gładkich niż na haftowanych i wzorzystych, na tle których nie tylko gubi się, ale zatraca istotny wyraz. Kto nie posiada prawdziwej biżuterii, niech nie szafuje półszlachetną, lecz niech wybiera takie materiały i fasony, które brak jej usprawiedliwia. Biżuteria prawdziwa, użyta z umiarem, przyczynia się do podniesienia strojności toalety i jej uroczystego charakteru. Jednak i w tym przypadku wszelkie przeładowanie lub niewłaściwy dobór jest oznaką parweniuszostwa smaku. Brak prawdziwej biżuterii, która w dzisiejszych czasach jest – z nielicznymi wyjątkami – niedostępna dla większości kobiet, chyba że ją któraś odziedziczyła, musi zastąpić
uczestnicy balu pr asy w warszawie, 1925 rok
subtelne wyczucie, jakie okazy półszlachetnych kamieni i w jakiej oprawie mogłyby ją zastąpić. W każdym razie nie nadaje się tu nic z tego wszystkiego, czym są zasypane witryny podrzędnych magazynów, a co robi wrażenie błyskotliwych szkiełek, iście jarmarcznego wyrobu”.
Dobre maniery w przedwojennej Polsce.
866509
s 206
Savoir-vivre, zasady, gafy
866509
(żony doży) na balu kostiumowym w Krakowie w 1928 roku
Pani Eibenschustz w stroju dogaressy weneckiej
Pani Br aun w stroju Hiszpanki
na balu kostiumowym w Krakowie w 1928 roku Dobre maniery w przedwojennej Polsce.
866509
s 208
Savoir-vivre, zasady, gafy
Rozdział VIII – W kawiarni, w lokalu i na balu
Panie przybywały na bal w towarzystwie. Młodej mężatce powinien był
towarzyszyć mąż, a pod jego nieobecność przyjaciółka ze swoim mężem. Młoda panna przybywała na bal wraz z matką lub ewentualnie ojcem, w trakcie balu natomiast, zgodnie z zasadami savoir-vivre’u, towarzyszyła jej dama nieodstępująca podopiecznej ani na chwilę. Przy wejściu panie otrzymywały karneciki – eleganckie małe notesiki, do których wpisywali się później panowie zamawiający poszczególne tańce. Bal prowadził wodzirej, który podpowiadał figury taneczne, dbał o nastrój zabawy, zwracał uwagę, aby wszystkie panie miały tancerzy. Wodzirej występował oczywiście we fraku i miał przypięty do lewego ramienia pęk długich, barwnych wstążek. Organizatorzy wyznaczali także tzw. gospodarzy
Dekor acja sali i uczestnicy balu sylwestrowego zorganizowanego przez Koło Rodziny Wojskowej w Poznaniu, styczeń 1929 roku
s 209
866509
Rozdział VIII – Juliusz Tadeusz
W kawiarni,
Tarnawa-Malczewski
w lokalu i na balu
(generał, minister spraw wojskowych w trzecim rządzie Witosa w maju 1926 roku) we fraku z orderami na Balu Prasy we Lwowie, okres międzywojenny
balu – młodych mężczyzn, których zadaniem było uroczyste wprowadzanie dam na salę balową oraz czuwanie nad przebiegiem zabawy. Gospodarze balu nosili w klapach fraków duże, barwne rozety, a oczekując na przybyłe damy, trzymali „berła” (wysokie, udekorowane laski). Pisał Rościszewski: „Co do sposobu zapraszania do tańca, to kawaler zbliża się do damy i złożywszy jej ukłon, wypowiada swoje życzenie jaknajgrzeczniej i jaknajdelikatniej i niekiedy w formie komplementu. Np. «Ośmielam się zapytać, którego kontredansa pani mi przeznaczy?», albo «Czy mogę mieć zaszczyt zaproszenia pani do pierwszego mazura?». Do bliskiej znajomej mówi się: «Racz mi pani nie odmówić potańczenia ze sobą jednego walca», itp. Dama wymienia wolny taniec i zapisuje nazwisko tancerza w swoim karnecie”. Tak w latach dwudziestych zalecał autor poradnika zapraszać panie do tańca. Jeśli pani domu tańczyła, należało ją prosić do tańca w pierwszej kolejności, a dopiero potem jej kuzynki i córki.
Dobre maniery w przedwojennej Polsce.
866509
s 210
Savoir-vivre, zasady, gafy
Rozdział VIII – W kawiarni,
przy stole szwedzkim, na którym obrus
skich zwracała szczególną uwagę na konwenanse: „Nikt w towarzystwie nie może być nieznanym. Nawet w tańcu, przy figuralnych zmianach pań, tancerz nie może być swej towarzyszce obcy, nie przedstawiony. Musi być przedstawiony przed rozpoczęciem tańców, a zaskoczony figurą, powinien sam się przedstawić”. Żadna dama nie mogła odmówić tańca, chyba że obiecała już ten taniec innemu mężczyźnie. Jeżeli pani przez pomyłkę przyrzekła ten sam taniec dwóm kawalerom, to „dla uniknięcia niemiłych następstw” nie powinna wcale tańczyć, wymawiając się przed oboma panami znużeniem. Zwr acano uwagę, by pani nie tańczyła zbyt często z jednym partnerem, z kimś dobrze znanym mogła zatańczyć dwa–trzy razy, z kimś obcym tylko raz. Mężczyzna również zobowiązany był zwracać uwagę, by nie tańczyć kilkakrotnie z rzędu z jedną i tą samą damą oraz nie mógł się dopuszczać z tancerką żadnej poufałości, choćby to była nawet jego siostra.
ma widoczne ślady złożenia, Warszawa, luty 1932 roku
Uczestnicy balu w Teatrze Wielkim
w lokalu i na balu
Maria z Colonna Walewskich Wielopolska w swych Obyczajach towarzy-
s 211
866509
Wejście do sali maury tańskiej na balu studentów architektury w gmachu Politechniki Warszawskiej, luty 1938 roku
Bal pr asy, 1935 rok
Dobre maniery w przedwojennej Polsce.
866509
s 212
Savoir-vivre, zasady, gafy
Bal pr asy, 1935 rok
Uczestnicy Balu Pr asy reklamujący tytuły prasowe wydawane przez koncern Ilustrowany Kurier Codzienny, 1935 rok
s 213
866509
Rozdział VIII – W kawiarni, w lokalu i na balu
Mazur a i kotyliona można było tańczyć tylko z osobą, w której domu się
bywało, lub którą widywało się często w innych domach znajomych. Po skończonym tańcu mężczyzna kłaniał się damie, odprowadzał ją do miejsca lub proponował przejście do bufetu, gdzie wydawał polecenie podania damie tego, czego sobie życzyła. Pożądanymi tancerzami byli oficerowie. Cieszyli się prestiżem, a ponadto wszyscy znakomicie tańczyli. Na balach ujawniali też swą junacką fantazję. Franciszek Kusiak, autor Życia codziennego oficerów Drugiej Rzeczypospolitej, zacytował dwa ciekawe wspomnienia z epoki. W pierwszym opisano zachowanie pułkownika Wieniawy-Długoszowskiego na balu pułkowym w 1926 roku. Dziękując za taniec młodej i wspaniale zbudowanej dziewczynie, odzianej zgodnie z ówczesną modą w krótką sukienkę, „Wieniawa przyklęknął i pocałował – ku zaskoczeniu dziewczyny – jej odsłonięte kolano. Dokonawszy tego, wygłosił dowcipne przemówienie na temat, że należy chwalić Stwórcę w jego dziełach”. Drugi opis przejmuje dreszczem… Otóż, na balu w Leśnej gen. Pożerski „został wybrany przez damę do mazura, którego świetnie tańczył. Panowie tańczyli w kółeczko, a dama, w środeczku, miała w ręku kieliszek szampana, który wręczyła wybranemu. Generał wypił szampana na klęczkach i więcej już nie wstał. Serduszko. Wszyscyśmy go żałowali, zazdroszcząc rodzaju śmierci”. Szczególną inwencję do zabawy wykazywali studenci. Słynne bale kostiumowe organizowano w latach dwudziestych na Akademii Sztuk Pięknych, gdy studiowała tam Halina Ostrowska-Grabska: „Bal był dla publiczności zarówno rozrywką, jak przedstawieniem, w którym brała udział, przedstawieniem o bardzo wyszukanej scenografii. Ileż inwencji, trudu i pracy nawet fizycznej wkładali w to ofiarnie koledzy, prześcigając się w pomysłach i trudnym ich wykonaniu. […] Każda z pracowni zamieniona na wielką i wysoką salę do tańca była rozwiązaniem jakiegoś plastycznego założenia. Rozwiązaniem nie skrępowanym żadnymi ograniczeniami. Pamiętam na przykład niebywałe dno morskie z kubistycznie potraktowanymi bryłami skał w zimnych tonacjach z rozkwitającymi wśród nich fantastycznymi płomiennymi wodorostami – trochę jak u Gauguina. To znów jakieś iluzjonistyczne perspektywy. Niektóre dekoracje o założeniach bardzo wyszukanych wymagały żmudnej pracy. Wydaje mi się, że pasja, z jaką te dziwy wykonywano, wynikała z możliwości swobodnego wyładowania temperamentów malarskich
Dobre maniery w przedwojennej Polsce.
866509
s 214
Savoir-vivre, zasady, gafy
Rozdział VIII – W kawiarni, w lokalu i na balu
i fantazji – zespołowo, ale bez skrępowania profesorskim okiem – a również z możliwości wypowiedzenia się na wielkich płaszczyznach w skali zazwyczaj niedostępnej. Bal stawał się zatem jakby próbą sił, reprezentacją naszych artystycznych możliwości, pokazanych sobie samym, profesorom i wybranej publiczności. A pomysłowość była głównym atutem – gdyż dekoracje nie mogły obciążać kosztami, jako że bal miał na celu zasilenie Kasy Bratniej Pomocy, która była uboga, a potrzeby wielkie. Cała więc znów gra dyplomatyczna – kogo najkorzystniej prosić o protektorat, żeby osiągnąć zyski z wyboru honorowych gospodarzy”. Na pierwszy bal Halina Ostrowska wymyśliła sobie kostium „Marsylianki” z purpurowej crêpe de Chine ze złoconą pochodnią z papier mâché. I strój i pochodnia były robione w pośpiechu, przy użyciu gruntu i klejowej farby – wyglądało pięknie, ale „woniało pierwszorzędnie”. Studentka Halina Ostrowska dostała za kostium pierwszą nagrodę – nie było to dziwne, gdyż „kosztowne i misterne kostiumy «z miasta» markiz, pierotek itp., które olśniewały w salonie swymi perłami i falbanami, na tle naszych z szerokim rozmachem stawianych dekoracji gasły i nikły – nasze zaś malarskie kostiumy, jak moje czerwone płachty, czy Botticellowskie halabardy i gałęzie Reni L orentowicz czy baranie skóry półnagiego rogatego fauna Michalaka uwiecznione w Szopce («ach, któż z was do Szkoły na bal chodził goły – ach, który z was takie miał szanse…»), nabierały blasku i znaczenia”. Każda okazja do zabawy była dobra. 4 marca 1925 roku przyszli lekarze zorganizowali w Dolinie Szwajcarskiej uroczyste „zalanie Śledzia Medyków”. Dochód miał być przeznaczony na budowę Domu Medyków. Chyba wiele zabawy mieli studenci Wydziału Architektury organizujący tańce 2 grudnia 1933 roku. Dansing pod nazwą „Zagazowana Architektura” miał się rozpocząć o godzinie 21 przy ul. Koszykowej 55. Zapowiadano liczne atrakcje: pogotowie gazowe, alarm gazowy, atak gazowy, schrony bridge’owe, miejsca zaiperytowane i posterunki odkażające. Bilety normalne kosztowały po 3 zł, studenckie po 2 zł, a za okazaniem legitymacji ZSA 1 zł. Bywa że tekst ówczesnego zaproszenia na bal budzi smutną refleksję: „Związek Przeciwżebraczy w Warszawie ul. Długa 23, telef. 11-78-34, konto P.K.O. 8644 założony z inicjatywy Państwowych Władz Administracyjnych i Zarządu Miejskiego w Warszawie […] celem zapobiegania powstawaniu i rozwojowi żebractwa oraz zwalczaniu jego przejawów […]. Dla zebrania funduszów 29 I 1937 r. w dolnych salonach Café Adria, przy ul. Moniuszki 10
s 215
866509
–
organizuje Wielki Wieczór Karnawałowy prosząc o łaskawe przyjęcie niniejszego zaproszenia”. Z jednej strony wizja zabawy, z drugiej – głębokiej nędzy.
W kawiarni,
Oczywiście, atrakcją każdego balu są tańce! Walce, tanga, fokstroty…
Rozdział VIII
w lokalu i na balu
Tradycjonaliści mieli wątpliwości, czy tango wypada tańczyć w dobrym towarzystwie. Dziennikarz Czesław Jankowski pisał: „Trudny jest aż miło: wręcz nawet niedostępny dla tancerzy miernych, a osobliwie mało muzykalnych lub niemuzykalnych zgoła: sparodiują tango i ponarabiają tyle… nieprzyzwoitości, że choć wyprowadzać z salonu”. W latach dwudziestych tańczono tango, shimmy, charlestona. Nawet krój sukien zdawał się dostosowywać do tych szybkich tańców: miały luźny prosty stanik i wirujący, nierówny dół. Franciszek Kusiak, autor Życia codziennego oficerów Drugiej Rzeczypospolitej, odnalazł w Centralnej Bibliotece Wojskowej karnet balu oficerów 63 Pułku Piechoty z 1924 roku z wpisanymi kolejnymi tańcami: „polonez, boston, shimmy, one-step, walc, tango, mazur, one-step – przerwa – one step, shimmy, kotylion, oberek, boston, biały walc i krakowiak”. W Zwyczajach towarzyskich autor z dystansem wypowiadał się o modnych tańcach: „nasza młodzież uprawia najchętniej t. zw. modne, to jest bostony różne, foks-troty itp. warjanty polek i tańców, pojawiające się co jakiś czas na salach tanecznych i pobudzające nade wszystko swoją… nieprzyzwoitością. Polegają one nie na kręceniu się w kółko, lecz na posuwaniu się prostopadle tancerza tak zaczepionego z tancerka, że stanowią ze sobą jakby jedno ciało. Wytwarza to ruchy zmysłowe, drażliwe i rażące oko widzów, nienawykłych do tego rodzaju produkcyj. Nauczyciele tych nowych tańców starają się wprawdzie ruchy te możliwie łagodzić, ale młodzież, zwłaszcza męska, w popisach swoich zbyt często przekracza granice taktu i stwarza z sali balowej… dom rozpusty. Takie tańce powinny być stanowczo wyrugowane z naszych zebrań, tem bardziej, że uprawiane bywają często z krzywdą naszego narodowego mazura, oberka, a i innych starych tańców powszechnie przyjętych od dawnych czasów”. Piszący te słowa Mieczysław Rościszewski, czyli kryjący się pod tym literackim pseudonimem Bolesław Londyński (1855–1928), był starszym panem, miał ponad siedemdziesiąt lat, trudno więc oczekiwać, by mógł zaakceptować tańce „szalonych lat dwudziestych”.
Dobre maniery w przedwojennej Polsce.
866509
s 216
Savoir-vivre, zasady, gafy
Rozdział VIII – W kawiarni, w lokalu i na balu
Konstancja Hojnacka miała rację, pisząc, że: „Każdy wchodzący w modę
taniec podlega naprzód wielu zastrzeżeniom i surowej krytyce, a potem zdobywa powodzenie na jakiś czas. Było tak przecież z niewinnym walcem, którego renesans święcimy obecnie. Nie ma salonowych tańców nieprzyzwoitych – są tylko ludzie nieprzyzwoicie tańczący. Każdy taniec może być wdzięczny i skromny – wszystko zależy od pary tańczącej”. Balom i tańcom wiele miejsca poświęciła w swych wspomnieniach Halina Ostrowska-Grabska: „Ale to wszystko nic, pełnię uszczęśliwienia dawał dopiero mazur. Uczucie swobody, pędu i bliskości osiągnięcia tego, do czego się biegło, bez granic, w takt własnego serca. Wydaje mi się, że była to jedyna rzecz w życiu, którą na pewno dobrze robiłam. […] Na jakimś balu, zdaje mi się u szwoleżerów, patrząc na przepięknie płynącego w mazurze ze wzniesioną głową i jakby sztywno trzymaną przy sobie ręką – Stanisława Grzmot-Skotnickiego, zachwycony adiutant Misji Francuskiej zawołał: «Mais comment apprendre le mazur?», na co szef Misji, generał Henrys, odpowiedział: «Rien à faire – il faut naître polonais». Istotnie, może to nasza młoda swoboda polska radośnie, jak mocne wino, szumiała nam w głowach mazurem? Każdy z tańczących miał swój odrębny styl, a miarą dobrego tancerza, choćby z największym temperamentem – była zawsze gładkość tańca i opanowanie rozmachu. Oddzielną sztuką było prowadzenie mazura. Na wielkich balach, przy dużej liczbie tańczących par trzeba było być dobrym taktykiem i strategiem. Poszczególne czwórki – kara mazurowe, zazwyczaj zgrane, miały swoich własnych dowodzących. […]. Na jednym z Balów Prasy, gdy zabrzmiała komenda wodzireja: «Panowie, krzyżyk!», Antoni Słonimski swym metalicznym donośnym głosem wykrzyknął z boku: «Żydzi, kółeczko»”. Ten mazurowy dowcip obiegł całą Warszawę.
866509
866509
ix
Gafy, pojedynki, kłopoty k
866509
Rozdział IX – Gafy, pojedynki, kłopoty
Gafa to według słownikowej definicji niezręczny postępek, nietaktowne, nie-
stosowne odezwanie się. Obawa przed gafą skłaniała licznych do studiowania poradników savoir-vivre’u. Ale czy gaf da się uniknąć? Nie zawsze! Dobrze jest jednak mieć tego świadomość i zdobyć umiejętność ich naprawiania lub łagodzenia skutków. Problemowi temu przyjrzeli się autorzy przedwojennego poradnika Jak składać wizyty i przyjmować gości – Maria Vauban i Michał Kurcewicz, podając przykłady, jak zachować się: spóźniwszy się na proszony obiad, mając podczas wizyty strój nieodpowiedni do okoliczności, uczyniwszy szkodę w domu gospodarzy lub też wyraziwszy się niewłaściwie w trakcie rozmowy. Spóźnienie się na proszony obiad było wielkim nietaktem. Gdy jednak tak się zdarzyło i gość wchodził do jadalni, gdy reszta biesiadników siedziała już przy stole, powinien był wszystkim złożyć ogólny ukłon, a następnie podejść od gospodyni, aby się z nią przywitać i przeprosić za spóźnienie, na koniec usiąść na miejscu wskazanym przez gospodarza. Usiadłszy, spóźniony gość powinien był przywitać tylko najbliższych sąsiadów przy stole. Jedzenie rozpoczynał od potrawy, którą właśnie jedli pozostali biesiadnicy. Po obiedzie powinien był jeszcze raz przeprosić panią domu i przywitać się z innymi gośćmi. Mogło się zdarzyć, że zaproszona pani odziana w suknię wizytową, po wejściu do salonu orientowała się, że jej strój nie jest odpowiedni, bo wszyscy inni ubrani są jak na bal. Powinna ukryć oczywiste w tym przypadku zakłopotanie i jedynie w rozmowie z gospodynią zaznaczyć, że czuje się nieswojo w nieodpowiednim stroju, bo np. błędnie zrozumiała charakter przyjęcia, na które ją zaproszono. Jeśli ta niezręczność była wynikiem jakiegoś zaniedbania ze strony gospodyni, pani mogła w rozmowie z nią pozwolić sobie nawet na delikatną wymówkę. Jeśli taka sama sytuacja spotkała pana, mógł po pierwsze przeprosić gospodynię za nieodpowiedni strój lub po drugie – jak najszybciej pojechać do domu i się przebrać. Gdy natomiast gość stłukł wazon, wylał wino, złamał krzesło – musiał oczywiście przeprosić i wyrazić żal. Gospodarze ze swej strony nie komentowali straty lub starali się ją bagatelizować. Gość, żegnając się, jeszcze raz ich przepraszał, a służbę – której przysporzył dodatkowej pracy – winien był wynagrodzić sutym napiwkiem.
Dobre maniery w przedwojennej Polsce.
866509
s 220
Savoir-vivre, zasady, gafy
Rozdział IX – Gafy, pojedynki, kłopoty
Wiele niezręczności zdarzało się w trakcie rozmów. Jeśli jeden z rozmów-
ców zapytał drugiego o coś, na co interlokutor wyraźnie nie miał ochoty odpowiadać, należało albo przeprosić za niedyskrecję i nie wracać do tej sprawy albo – nie podkreślając swego niewłaściwego postępku – zmienić temat. Szczególnie przykre konsekwencje mogła mieć nieopatrzna, krytyczna ocena osoby trzeciej… Autorzy poradnika pisali: „Jeśli skutkiem nieznajomości koligacji osoby, z którą się rozmawia, powiedziało się coś ujemnego lub nieprzychylnego o kimś z jej bliskich, należy po zorientowaniu się lub dowiedzeniu zagładzić niemiłe odezwanie, lub też uzasadnić swoje zdanie, przepraszając przytem, że się niechcący sprawiło przykrość. Przy zagładzaniu tego co się powiedziało należy jednak zachować godność osobistą i wyraźnie nie zaprzeczać temu, co się pierwotnie powiedziało”. Gafy zdarzają się nawet wśród najbardziej towarzysko obytych. Kilka swo-
ich własnych opisała Jadwiga Beckowa. Pani ministrowej zdarzyło się na podwieczorku u królowej Miji w Jugo sławii, w trakcie głębokiego ukłonu być przytrzymaną za suknię przez stado rozbawionych piesków („Co się robi w takim wypadku? Zerwać się i strząsnąć królewskie psy? Pozbierać na ręce?”). Zdarzyło się też jej na śniadaniu u prezydenta Estonii Paetsa – rozmawiając i jednocześnie jedząc jajko „mollet” – obryzgać żółtkiem swoją suknię oraz sztuczkowe spodnie prezydenta. Zdarzyło się foux-pas w Hiszpanii, gdy, odbierając telefon, usłyszała „Alfonso” i myśląc, że to jej fryzjer, zaczęła uściślać termin spotkania. „Druga strona drutu z trudem dochodzi do głosu, że to chyba jakieś nieporozumienie, bo tu mówi Alfonso. Właśnie Alfonso! Nie ma pomyłki, jutro przyjdę się czesać. Cisza. – A jednak jest nieporozumienie, bo tu mówi Alfons XIII. Jęknęłam… Natychmiast formułuję przeproszenia i zwracam się z lekkim wyrzutem do Majestatu, dlaczego nie dodał od razu numeru do imienia. Powiedziałam… Pomyślałam nie przedtem a potem i zdrętwiałam. Trzymałam brzęczącą, sykającą, bulgocącą słuchawkę. Słów nie rozumiem, bo król się śmieje!” Zawsze stresujące były audiencje u koronowanych głów. Oficjalna wizyta w Anglii, audiencja u królowej Mary: „Na zegarze dziesiąta czy jedenasta rano, ale moje ubranie dezorientuje w czasie. Suknia do ziemi, kapelusik, pelerynka
Dobre maniery w przedwojennej Polsce.
866509
s 221
Savoir-vivre, zasady, gafy
Rozdział IX – Gafy, pojedynki, kłopoty
futrzana z pięknych krukortów […] i długie, dziewiczo białe, glansowane, świecące rękawiczki. […] Poprzez ręce lokai w liberii, kilku dystyngowanych starszych panów, szereg salonów i korytarzy dotarłam do damy dworu na służbie. Może ta pani rozumiała język francuski, ale mówiła po angielsku. Ja nie rozumiałam angielskiego i mówiłam po francusku. […] Weszłam, ona została. Nieduży salonik, obrzucony na śliskiej posadzce wieloma pięknymi dywanikami. Pełno antycznych mebelków, w tym ogromna ilość stoliczków utkwiły mi w głowie. Wszędzie gęsto ustawione bezcenne bibeloty. W głębi pod oknem miła, starsza wiekiem dama. Dojść do niej… trzy dworskie ukłony, lawirując, aby ominąć stoliki-zasadzki i ruchome dywaniki. Nagle myśl straszna, po prostu paraliżująca: dobrze teraz, bo idę przodem, widzę, omijam, ale jak będę wracała? Muszę iść tyłem, muszę znów wykonać trzy razy przepisowy dyg, nie mogę nic potrącić, nie mogę prześlizgać się z dywanikiem”. Przyczyny popełniania gaf mogą być różne, np. chybiona kurtuazja, nieznajomość języka, nieznajomość obyczaju, ignorancja. Stefan Garczyński w książeczce pt. Gafy. Komizm mimowolny opisał przykład tej ostatniej: „Savoir-vivre to znajomość towarzyskich form i obyczajów, a «savoir» znaczy wiedzieć. By nie uchybić dobrym manierom, trzeba wiedzieć nie tylko, co przyjęte jest a co nie, ale także znać… okoliczności. Przez ich ignorancję skompromitował się kiedyś nie byle kto, bo sam szef protokołu dyplomatycznego, generał Wieniawa-Długoszowski […] podejmując rumuńskich przemysłowców wzniósł toast za zdrowie króla, który od dwóch lat był w grobie. Tak, ignorancja jest najbardziej niebezpieczna, gdy nie podejrzewamy się o nią”. Z całym szacunkiem, autor się pomylił! Po pierwsze: Wieniawa-Długoszowski nigdy nie był szefem protokołu dyplomatycznego; po drugie: w okresie międzywojennym zmarł tylko jeden król rumuński – Ferdynand I, w 1927 roku; po trzecie: pułkownik Wieniawa został generałem w 1932 roku. Co więc jest prawdą w tej anegdocie? Wydaje się, że to gafa opowiadacza… Gafa może się też przydarzyć przy braku czujności przy kojarzeniu faktów. W 1937 roku w rozrywkowej audycji radiowej Wesoła Lwowska Fala nadano skecz – rzekomy wywiad z krową holenderską: reporter zadawał bezsensowne pytania z dziedziny rolniczo-hodowlanej, a krowa, porykując na różne tony, odpowiadała. Trzeba trafu, że audycję nadano akurat w dniu, kiedy na kurację do Krynicy przybyła następczyni tronu holenderskiego z księciem małżonkiem. Wybuchł mały skandal dyplomatyczny! Dla zadośćuczynienia
Dobre maniery w przedwojennej Polsce.
866509
s 222
Savoir-vivre, zasady, gafy
Rozdział IX – Gafy, pojedynki, kłopoty
obrażonemu majestatowi ukarano dyrektora rozgłośni, który tę audycję akceptował, to jest Petryego. Doświadczony radiowiec został karnie przeniesiony ze Lwowa do Wilna, nota bene na stanowisko równorzędne. Opisy kilku gaf zanotował Henryk Comte we Wspomnieniach adiutanta w Belwederze i na Zamku. Jedną z nich popełnił sam prezydent Stanisław Wojciechowski! Omal nie doszło do zakłócenia stosunków polsko-włoskich z powodu przetasowania gości przy stole na przyjęciu, które wydawał prezydent RP dla korpusu dyplomatycznego. Zgodnie z protokółem dyplomatycznym hierarchię gości ustala się według starszeństwa przydziału do danego państwa i zgodnie z takim właśnie kluczem wyznaczono miejsca przy stole. Niestety, prezydent – przed samym rozpoczęciem obiadu, nikomu nic nie mówiąc – poprzemieniał karteczki z nazwiskami dyplomatów, ustawione przy nakryciach… W ten sposób poseł włoski – senior korpusu dyplomatycznego – został odsunięty od miejsca honorowego przy prezydencie; przy sobie Stanisław Wojciechowski posadził posła Francji! Wśród dyplomatów nastąpiła konsternacja, wprawdzie wszyscy usiedli na wskazanych miejscach, ale poseł włoski Tommasini poczuł się mocno obrażony: zaraz po obiedzie opuścił Zamek i zażądał w Ministerstwie Spraw Zagranicznych wytłumaczenia przyczyny afrontu, jaki go spotkał. Do obowiązków Comte’a, jako adiutanta przybocznego prezydenta Wojciechowskiego należało m.in. wprowadzanie gości na audiencje. W Belwederze gabinet prezydenta mieścił się na pierwszym piętrze, a ponieważ schody na półpiętrze rozwidlały się na oba boki – można było iść każdą ze stron. Premier Wincenty Witos, z lekka sobie żartując, za każdym razem pytał Comte’a, którędy iść. Gdy podczas kolejnej wizyty padły słowa: „– No, jak, panie adiutancie, lepiej na lewo czy na prawo? – odruchowo rąbnąłem z miejsca: – A może prosto w centrum, panie premierze!”. Witos zdziwiony tą śmiałą odpowiedzią roześmiał się, ale adiutant uświadomił sobie po niewczasie, że przekroczył swoje uprawnienia i że taką odpowiedź można było różnie interpretować. Największą gafę popełnił jednak niechcący. Chociaż – jak autor się zarzeka – była to niezręczność przypadkowa, mogła być łatwo skomentowana jako świadomy afront uczyniony przez prezydenta Wojciechowskiego marszałkowi Piłsudskiemu. Zdarzyło się to w marcu lub w kwietniu 1926 roku, czyli przed samym zamachem majowym, gdy stosunki między prezydentem a marszałkiem, przebywającym wówczas w Sulejówku, były bardzo chłodne.
Dobre maniery w przedwojennej Polsce.
866509
s 223
Savoir-vivre, zasady, gafy
Rozdział IX – Gafy, pojedynki, kłopoty
„Na audiencję do prezydenta zgłosił się pułkownik sztabu generalnego Bolesław Wieniawa-Długoszowski. Jemu to, jako swemu adiutantowi, szczególne misje zlecał marszałek Piłsudski. Zazwyczaj miał zakomunikować lub wyrazić to, czego marszałek osobiście powiedzieć nie mógł, lub nie chciał. […] Wieniawa o oznaczonej godzinie zjawił się w belwederskiej adiutanturze. Zamieniliśmy parę uprzejmych zdań, ale przez jakieś nieporozumienie, zamiast do gabinetu prezydenta Wojciechowskiego, przeprowadziłem go do gabinetu przyjęć pani Wojciechowskiej”. A wiedzieć trzeba, że zabawowo-ekstrawagancki tryb życia Wieniawy raził prezydenta, a panią prezydentową – gorszył, czego nie ukrywała! Rozmowa trwała niespełna trzy minuty. Pułkownik „wyszedł, a raczej wypadł cały purpurowy. Co powiedział pani Wojciechowskiej i co pani Wojciechowska rzekła jemu – nie dowiedziałem się nigdy”. Zdar zyło się też raz, że gafę wobec Comte’a popełnił jeden z gości – wysoki dostojnik kościelny z USA. „Po skończonej wizycie, która trwała czas dłuższy, odprowadziłem kościelnego dostojnika ze wszystkimi należnymi honorami do hallu, gdzie kamerdyner podał mu płaszcz, a następnie udałem się z gościem do drzwi wyjściowych i tam go pożegnałem. Dostojnik podał mi rękę. Wtedy poczułem w dłoni jakiś papierek. Sądziłem, że to wizytówka lub zapisane życzenie. Nie mogłem, naturalnie, otwierać przy nim ręki, oglądać co tam jest i wsunąłem papierek do kieszeni. Gdy tylko pojazd dostojnika ruszył, sięgnąłem do kieszeni i wyjąłem banknot – 20 amerykańskich dolarów. Tableau! Co z tym fantem robić? Nie mogłem przecież pędzić za dostojnikiem, by wyjaśnić nieporozumienie i zwrócić mu pieniądze; z drugiej strony sprawy nie można było tak zostawić. Zwróciłem się o pomoc do księdza prałata Tokarzewskiego, kapelana prezydenta. Uśmiał się, ubawił co niemiara i honorowe załatwienie sprawy wziął na siebie. W krótkim czasie od dostojnika otrzymałem bardzo uprzejmy list z przeproszeniem za nieporozumienie, a 20 dolarów ksiądz prałat Marian Tokarzewski, za zgodą dostojnika, przekazał na jakiś cel dobroczynny”. Zabawną gafę opisał w swych wspomnieniach Jerzy Zaruba (Z pamiętników bywalca). Zdarzyła się ona w 1927 roku podczas pobytu w Polsce Gilberta Keitha Chestertona, angielskiego pisarza zaproszonego przez Pen Club. Z tej okazji w Pałacyku Myślewickim w Łazienkach pułkownik Wieniawa-Długoszowski wydał przyjęcie. „Po wspaniałych wódkach, przekąskach i dowcipnych toastach na znajdującym się w pobliżu maneżu I Pułku Szwoleżerów odbyły się
Dobre maniery w przedwojennej Polsce.
866509
s 224
Savoir-vivre, zasady, gafy
Rozdział IX – Gafy, pojedynki, kłopoty
konkursy hipiczne, na których występowali najlepsi nasi kawalerzyści. Konkursy te zakończone zostały udekorowaniem zwycięzcy, której to dekoracji dokonała obecna na przyjęciu żona rosyjskiego poety, Balmonta. Połączone to było z gafą wypływającą z nieznajomości savoir-vivre’u kawaleryjskiego, gdyż kokardę przypina się koniowi, a nie jeźdźcowi. Ku wielkiej radości obecnych kawalerzystów pani Balmont przypięła tę kokardę do piersi rotmistrza N. Ten jednak z uśmiechem przewiesił kokardę ze swej piersi na uzdę konia mówiąc: «To jemu się należy. On brał przeszkody. Ja tylko siedziałem i starałem się nie zwalić do rowu!»”. „Głupstwa irytują albo bawią. Ta druga reakcja bywa trudna, gdy autorami głupstwa jesteśmy my sami, jednak właśnie wtedy jest szczególnie godna polecenia, jako że przyłączenie się do śmiechu otoczenia jest jedynym sposobem
„Głupstwa irytują albo bawią. Ta druga reakcja bywa trudna, gdy autorami głupstwa jesteśmy my sami”. «zachowania twarzy». Poza śmiesznością, wartość niektórych głupstw polega na tym, że można z nich wyłuskać myśl odkrywczą. Oby śmiech nie zawsze był szyderczym odrzuceniem takiej myśli!” – pisał o gafach Stefan Garczyński. Niestet y, niektórych gaf śmiechem nie udawało się rozładować! Gdy między mężczyznami uważającymi się za ludzi honorowych (por. s. 22–24) dochodziło do konfliktu – zawisała nad nimi wizja pojedynku! To był zwyczaj archaiczny, ale – żywy! Swoistą karierę zrobiła publikacja Władysława Boziewicza pt. Polski kodeks honorowy. Kodeks nie był dokumentem prawnym, lecz spisanymi w punktach zasadami honorowego postępowania w sytuacji obrazy. W praktyce – regulował przygotowania i przebieg konfrontacji fizycznej obrażonego i obrażającego, czyli pojedynku. Boziewicz korzystał oczywiście z dawniejszych kodeksów, np. Kodeksu honorowego i reguł pojedynku w opracowaniu Zygmunta A. Pomiana (Lwów 1899), w którego „Dodatku” znalazły się wzory pism i protokółów pojedynkowych. Inspirując się opracowaniem tego autora (co widać np. w układzie rozdziałów) – podejmował jednak próby dostosowania spisywanych zasad do czasów sobie współczesnych.
Dobre maniery w przedwojennej Polsce.
866509
s 225
Savoir-vivre, zasady, gafy
i reguł pojedynku” Zygmunta Pomiana
Okładk a „Kodeksu honorowego
wydanego w 1899 roku we Lwowie
866509
wydanego w 1899 roku we Lwowie
i reguł pojedynku” Zygmunta Pomiana
Strona ty tułowa „Kodeksu honorowego
Rozdział IX – Gafy, pojedynki, kłopoty
Dobre maniery w przedwojennej Polsce.
866509
s 227
Savoir-vivre, zasady, gafy
Rozdział IX – Gafy, pojedynki, kłopoty
Już na wstępie Boziewicz napisał: „Bronić w niniejszej przedmowie zja-
wiska średniowiecznego, jakim jest pojedynek – nie myślimy. I nie myślimy również wdawać się, w aż do znudzenia częste polemiki na temat, czy pojedynek ma rację egzystencji, czy też nie – a ograniczymy się do stwierdzenia, iż we wszystkich kulturalnych społeczeństwach pojedynek od szeregu stuleci istnieje, zatem jako zjawisko społeczne, mniej lub więcej szkodliwe, musi być brane pod uwagę”. Autor stawiał więc sobie za zadanie z jednej strony „wypełnienie luki w odnośnej literaturze naszej”, z drugiej „reakcję i protest przeciw obcym naleciałościom w kwestii, zupełnie wystarczająco rozstrzyg niętej przez zwyczaj narodowy”. Boziewicz preferował zwyczaje honorowe ukształtowane pod wpływem wzorów włoskich, krytykując jednocześnie zwyczaje germańskie (naleciałości życia burszowskiego sprowadzające pojedynek do „rozrywki sportowej wesołej młodzieży uniwersyteckiej”). Pisał o polskich zwyczajach honorowych: „Posiadają one jednak tyle cech osobistych i czysto rodzinnych, iż tworzą własny kompleks, będący naszą narodową własnością (np. ograniczenie zasady pisemności do minimum). Tym silniej należy ubolewać nad wpływem niemieckim, który począł kazić polskie zwyczaje honorowe przepisami, nie mającymi nic wspólnego z naszym charakterem narodowym, a często i ze zdrowym rozsądkiem. Wystarczy wspomnieć o zwyczaju, przyjętym w niektórych okolicach Polski, a grasującym głównie w południowych Niemczech, nadającym wyzwanemu, a więc obrażającemu, prawo wyboru broni”. Zwyczaj ten „prawem kaduka, bez historycznego lub faktycznego uzasadnienia, począł szerzyć się na ziemiach polskich”. Oficjalnie, prawnie pojedynki w Drugiej Rzeczypospolitej były zakazane, lecz zarówno w gronie oficerów, jak i cywilów „plamy na honorze” rozstrzygano właśnie w ten sposób. Było tajemnicą poliszynela, kto z kim walczy, i niezmiernie rzadko interesowała się tym policja. Obowiązujący od 1932 roku kodeks karny nie uwzględniał przestępstwa pojedynkowania się, a jedynie odpowiedzialność za zadanie ciężkich uszkodzeń ciała lub śmierć. Podobno w II Rzeczypospolitej odbywało się około pięciuset pojedynków rocznie. W Warszawie tradycyjnym miejscem pojedynków była ujeżdżalnia pierwszego pułku szwoleżerów, mieszcząca się na terenie koszar przy ulicy Huzarskiej (obecnej 29 Listopada) na Ujazdowie, lub Lasek Bielański. W pojedynk ach brali udział (jako strony lub sekundanci) wojskowi, posłowie, członkowie rządu, artyści i dziennikarze – ludzie światli, zdający sobie
Dobre maniery w przedwojennej Polsce.
866509
s 228
Savoir-vivre, zasady, gafy
Rozdział 9 – Gafy, pojedynki, kłopoty
Reklama broni myśliwskiej i pojedynkowej na tylnej okładce „Kodeksu honorowego i reguł pojedynku” Zygmunta Pomiana z 1899 roku
Dobre maniery w przedwojennej Polsce.
866509
s 229
Savoir-vivre, zasady, gafy
Rozdział IX – Gafy, pojedynki, kłopoty
sprawę z anachronizmu tego kodeksu! A jednak poczuwszy się obrażonymi – wyzywali przeciwnika na pojedynek! Pojedynkowano się o kobiety, politykę, zarzut kłamstwa itp. Pojęcie „obrazy” było bardzo szerokie, a na dodatek subiektywne, bo Boziewicz stwierdzał, że mianem tym: „określamy każdą czynność, gestykulację, słowne, obrazowe lub pisemne wywnętrzenie się, mogące obrazić honor lub miłość własną drugiej osoby, bez względu na zamiar obrażającego”. I dalej: „Do wyrządzenia obrazy nie potrzeba zamiaru obrażenia”. Za obrazę można było uznać każde nawet najdrobniejsze zadraśnięcie miłości własnej obrażonego. W „Polskim kodeksie honorow ym” cały rozdział poświęcono stopniom obrazy. Autor zdefiniował zniewagi, dzieląc je według charakteru i znaczenia na cztery gatunki zwane stopniami: obrazę lekką (afront), ciężką (uwłaczenie czci gentlemana) i bardzo ciężką (której towarzyszyło znieważenie czynne lub zarzut przeciw honorowi znieważonego) oraz zniewagę czwartego stopnia – najcięższą (znieważenie czci familii). W zależności od stopnia obrazy określone były prawa obrażonego i obrażającego. Jedną z kategorii obrazy była „obraza drukiem”. W rozdziale III kodeksu w kolejnych artykułach sprecyzowano: „Art. 28. Oprócz zniewagi czynnej i zniewagi członków familii, należą zniewagi popełnione drukiem do najcięższych, ponieważ popełniane być muszą z premedytacją, oraz przez szybkość rozpowszechniania pism drukowanych, wyrządzają szczególną krzywdę obwinionemu. Art. 29. Za obrażający artykuł odpowiada ten, kto go napisał i podpisał własnym imieniem, znanym pseudonimem, inicjałami nazwiska lub jakimkolwiek innym znakiem opatrzył. Art. 30. Jeżeli obrażający artykuł nie jest podpisany żadnym znakiem art. 29 określonym – to za jego treść odpowiada honorowo odpowiedzialny redaktor pisma”. Obr aza drukiem bywała więc, wcale nierzadko, przyczyną pojedynków. Do jednego z nich doszło w wyniku wielowątkowej afery związanej z wypowiedziami opublikowanymi w prasie – w Wilnie oraz w Warszawie. Zaczęło się od tekstu w endeckim „Dzienniku Wileńskim”: Stanisław Cywiński, recenzując książkę Melchiora Wańkowicza o Centralnym Okręgu Przemysłowym, stwierdził, że rozwój gospodarczy w sercu kraju zadaje kłam słowom pewnego kabotyna, porównującego Polskę do obwarzanka – tylko to w nim coś warte,
Dobre maniery w przedwojennej Polsce.
866509
s 230
Savoir-vivre, zasady, gafy
Rozdział IX – Gafy, pojedynki, kłopoty
co jest po brzegach, a w środku pustka. Ktoś (mówiono, że Wańkowicz) zadbał, żeby ta informacja dotarła do gen. Stefana Dąb-Biernackiego. Polskę do obwarzanka porównał przecież kiedyś Piłsudski! Generał się wściekł i 14 lutego 1938 roku zorganizował brutalną akcję: wojskowi zdemolowali redakcję „Dziennika Wileńskiego”, autora recenzji pobili i przekazali do aresztu. Sprawa miała dalszy ciąg w sądzie, a także w sejmie. Wańkowicz, którego opinia publiczna oskarżała o rozpętanie afery, publicznie temu zaprzeczał, włas nym kosztem wydał też broszurę Odpowiadam Cywińskiemu. Przeczytawszy ją, Artur Chojecki na łamach „Gazety Warszawskiej” ogłosił, że autorowi nie poda ręki – w odpowiedzi na tę zniewagę Wańkowicz wysłał mu sekundantów, a następnie – w szwoleżerskiej ujeżdżalni, w pojedynku na pistolety – dotkliwie zranił. Krakowski „Ilustrowany Kurier Codzienny”, zwany w skrócie „Ikac”, przez pomyłkę napisał, że Melchior Wańkowicz pojedynkował się z Charkiewiczem (prezesem wileńskiego Oddziału Syndykatu Dziennikarzy Polskich). Zaalarmowany tym prokurator wezwał Wańkowicza i pytał go: czy bił się z Charkiewiczem oraz czy pojedynkował się w Lasku Bielańskim? Pisarz z czystym sumieniem i zgodnie z prawdą zaprzeczył, odpowiadając na oba pytania – nie! Mimo oficjalnego zakazu pojedynkowania się i często wbrew własnemu krytycznemu stosunkowi do przepisów kodeksu Boziewicza powszechnie niemal ulegano presji poddawania się jego regułom. Ofiarą tej „mody” stał się np. Antoni Słonimski: „Pojedynek mój z malarzem Szczuką był aktem tchórzostwa. Będąc przeciwnikiem pojedynków, nie czując już do Szczuki żadnej wrogości za głupią bijatykę w «Ziemiańskiej», uległem w sposób brzydki naciskowi opinii. Nie wypadało się nie bić. Moim sekundantem był Wieniawa, Szczuki major Dobrodzicki. Obaj ci legioniści tak się nie lubili, że zacietrzewieni przy ustalaniu warunków, doprowadzili nas do trzykrotnej wymiany strzałów na dystansie piętnastu kroków. Niemal ostentacyjnie strzeliłem przeciwnikowi pod nogi, ale pistolety podrywały i trafiłem go w udo. Skończyło się to błazeństwo lekką raną i ciężkim pijaństwem. Mieszkałem wtedy chwilowo w «Hotelu Wiedeńskim». Najbardziej dokuczliwa w tej aferze honorowej była konieczność wstania o pół do piątej rano. […] Czy bałem się? Chyba tak”. Gwoli wyjaśnienia: przyczyną pojedynku Słonimskiego ze Szczuką była… sztuka! Konflikt opisała we wspomnieniach Halina Ostrowska-Grabska: „O bardzo śmiałej, zdecydowanej i programowej wystawie konstruktywisty
Dobre maniery w przedwojennej Polsce.
866509
s 231
Savoir-vivre, zasady, gafy
Rozdział IX – Gafy, pojedynki, kłopoty
Henryka Berlewi pt. Mechano-Faktura, Antoni Słonimski napisał ostrą recenzję pt. Mechano-Bzdura, przez całą postępową grupę plastyków uznaną za paszkwil. Mieczysław Szczuka, niezwykle utalentowany plastyk, malarz, grafik, rzeźbiarz i krytyk sztuki, współzałożyciel grupy «Blok», w którego zasięgu wystawa owa się odbywała, był przeświadczonym pionierem nowoczesnej sztuki w Polsce (był również zapalonym taternikiem – i niestety zginął na Zamarłej Turni w dwudziestym dziewiątym roku życia!). Nic więc dziwnego, że został doprowadzony do ostatniej pasji powierzchowną zjadliwością Słonimskiego. Po ostrym spięciu w «Ziemiańskiej» «zagrała w nim stara krew litewska» i jako ostateczny argument wyzwał Słonimskiego na pojedynek. Sprawa była głośna na terenie «Ziemiańskiej», Klubu Artystycznego, «Kresów», «Astorii»”. Aż do końca istnienia II Rzeczypospolitej pojedynki były w towarzystwie akceptowane i uznane za właściwą i dopuszczalną formę zmazania obrazy. Istniały osoby, które miały prawo odrzucić wyzwanie bez uszczerbku na honorze. Były to: osoby urzędowe wykonujące swoje urzędowanie (np. adwokat, sędzia); członkowie sejmu (wolni od odpowiedzialności za mowy sejmowe, jeśli nie zawierały ściśle osobistych sformułowań); mężowie znieważający człowieka uwodzącego mu żonę; mężczyźni pełniący rolę głowy rodziny, jeśli wyzwał ich odrzucony konkurent do ręki córki, siostry lub wychowanki. Były też ograniczenia ze względu na wiek: dawać ani żądać satysfakcji nie mógł młodzieniec nie mający lat 18, a także człowiek powyżej 60. roku życia (chyba że to on zatarg spowodował). Uchylić się od satysfakcji honorowej mieli prawo napadnięci z tyłu i podstępnie oraz chorzy. W „Polskim kodeksie honorow ym” zabronione były pojedynki między członkami najbliższej rodziny (ojca z synem, braci, wuja z siostrzeńcem, teścia z zięciem itp.), z osobą prowokującą pojedynki, dłużnika przeciw wierzycielowi (dopóty, dopóki długu nie zwróci, chyba że to wierzyciel zajście sprowokował). I oczywiście nie wolno się było także pojedynkować z osobami uznanymi za niehonorowe. W pewnych, określonych sytuacjach kodeks dopuszczał zastępstwo w pojedynku, np. za ojca mógł wystąpić syn (pod warunkiem, że to ojciec został obrażony), starszy brat albo ojciec mogli zastąpić w pojedynku małoletniego brata (z wyjątkiem sytuacji, że to on był obrazicielem), zastępcą mógł być też przyjaciel (w przypadkach szczególnych). Takie zastępstwa dopuszczano „z tego powodu, by uniknąć większego zła lub z uwagi na zasady rycerskości”.
Dobre maniery w przedwojennej Polsce.
866509
s 232
Savoir-vivre, zasady, gafy
Rozdział IX – Gafy, pojedynki, kłopoty
Ludzie honorowi i niezwolnieni z prawa odmowy winni według kodeksu
Boziewicza stawać do pojedynku. Ludzie niehonorowi nie mieli tego prawa; odpowiadali przed sądem: „W każdym wypadku, w którym obrażający nie jest gentlemanem – należy sprawę oddać władzy państwowej, nie wdrażając postępowania honorowego” (art. 51). Jak zatem wyglądał pojedynek według zasad Boziewicza? Po pierwsze, natychmiast po obrazie obrażony wyznaczał dwóch sekundantów – nieskazitelnych na honorze, będących w bliskich stosunkach z obrażonym, gotowych dbać o jego honor jak o swój własny – zwanych zastępcami. To oni winni byli w ciągu 24 godzin pociągnąć obraziciela do odpowiedzialności honorowej, czyli go wyzwać. Sekundanci udawali się doń i ozięble, ale grzecznie określali zdarzenie, którym ich klient czuje się obrażony, wzywali go do mianowania swoich sekundantów, a wychodząc zostawiali adresy, aby wyznaczeni sekundanci mogli się z nimi skomunikować. W poradniku Marii Vauban i Michała Kurcewicza z 1935 roku Podstawy życia towarzyskiego opracowane podług zwyczajów nowoczesnych autorzy uściślili formę zachowania sekundantów, pisząc: „O ile dawniej łączyły ich ze stroną przeciwną bliższe stosunki prywatne, do zakończenia sprawy przechodzą na stopę oficjalną, używają zwrotu «pan» nawet choćby byli po imieniu, poprzestają na ukłonie, nie podając ręki, o co się wyzwany obrazić nie ma prawa. W czasie całej sprawy sekundanci unikają wszelkich osobistych stosunków z przeciwnikiem swego mocodawcy”. Obowiązkiem obraziciela było wyznaczyć swoich sekundantów. Musiał też ich dokładnie i szczegółowo poinformować o pobudkach, które nim kierowały przy konflikcie, chyba że powodem zajścia były okoliczności natury dyskretnej lub drastycznej. W tr akcie pierwszego spotkania sekundanci winni byli ustalić na piśmie kodeks, którego zasad w trakcie pertraktacji postanowili się trzymać. Obowiązkiem sekundantów było staranie się o pokojowe załatwienie sprawy i traktowanie pojedynku jako ostatecznego sposobu uratowania honoru klienta. W postępowaniu honorowym istniało kilka rodzajów satysfakcji honorowej: 1) wyjaśnienie, 2) zaprzeczenie obrazy, 3) odwołanie obrazy, 4) usprawiedliwienie postępku wraz z oświadczeniem honorowym, 5) przeproszenie, 6) pojedynek, lub 7) jednostronny protokół sekundantów. Każdy z tych rodzajów satysfakcji miał swoje procedury, każdemu przypisane
Dobre maniery w przedwojennej Polsce.
866509
s 233
Savoir-vivre, zasady, gafy
Rozdział IX – Gafy, pojedynki, kłopoty
były okoliczności, w jakich sekundanci mogli uwzględnić dane rozwiązanie. Na przykład przeproszenie wchodziło w grę tylko wówczas, gdy zaszła „czynna zniewaga spowodowana błędem co do osoby”. We wszystkich przypadkach, gdy wezwany nie chciał dać satysfakcji bez podania powodów lub któraś ze stron dopuściła się złamania kodeksu honorowego, sekundanci strony przeciwnej spisywali tzw. protokół jednostronny, stanowiący dla ich klienta zupełnie wystarczające załatwienie sprawy. Taki protokół był obrazą dla osoby, przeciw której został spisany – w konsekwencji sekundanci mogli być pociągnięci do odpowiedzialności honorowej w ciągu 24 godzin… W r a zie jakichkolwiek zarzutów co do honorowości jednej ze stron sekundanci prosili o rozstrzygnięcie wątpliwości tzw. sąd honorowy, czyli zgromadzenie poproszonych o to kilku osób honorowych, obeznanych z przepisami postępowania honorowego, cieszących się autorytetem; ich decyzja co do honorowości była ostateczna. Z kolei, jeśli między sekundantami dochodziło do rozbieżności dotyczących np. interpretowania kodeksu honorowego, wyboru broni – kwestie te rozstrzygał sąd rozjemczy, czyli sekundanci obu stron z zaproszoną przez nich piątą osobą zwaną sędzią rozjemczym; jego decyzje rozstrzygały spór ostatecznie. Przed pojedynkiem „Sekundanci są zobowiązani nie pominąć żadnej sposobności, ani drogi, która by mogła doprowadzić do pokojowego zakończenia sporu” – Boziewicz kilkakrotnie podkreślił to zadanie sekundantów.
Fr ancuskie pistolety pojedynkowe, Muzeum Sztuki i Historii, Neuchâtel
Dobre maniery w przedwojennej Polsce.
866509
s 234
Savoir-vivre, zasady, gafy
Rozdział IX – Gafy, pojedynki, kłopoty
Zw ykle jednak ich rozjemcze usiłowania nie odnosiły skutku, więc przy-
stępowano do wyboru broni. Dopuszczona była szabla, szpada lub pistolet (o lufie gładkiej, czyli niegwintowany). Prawo swobodnego wyboru legalnej broni pojedynkowej przysługiwało obrażonemu, a obraziciel nie mógł odrzucić broni tak wybranej. Sekundanci mieli obowiązek spisać warunki pojedynku, np. czy pojedynek ma się odbyć do pierwszej lub drugiej krwi, czy też do zupełnej niezdolności pojedynkowej, ustalić, czy dozwolone jest używanie sztychów, a w przypadku pojedynku na pistolety określić liczbę strzałów oraz sposób strzelania, a także imiennie wskazać, kto ma pojedynek prowadzić itd. Następnie sekundanci wybierali dogodne miejsce do odbycia pojedynku: o odpowiedniej powierzchni, równomiernie oświetlone itp. K ażda ze stron była zobowiązana pojawić się na miejscu walki w towarzystwie lekarza biegłego w chirurgii: lekarze mieli być gotowi do udzielania pomocy rannym, do ich obowiązków należało także zdezynfekowanie kling broni. Boziewicz radził, żeby lekarze nie rozkładali instrumentów chirurgicznych – mogło to sprawić niemiłe wrażenie i zdenerwować szykujących się do pojedynku. K ażda ze stron przynosiła ze sobą na miejsce starcia parę broni. Decyzję o tym, która broń miały być użyta, podejmowali sekundanci lub rozstrzygało losowane. Broń była dokładnie sprawdzana (przy szablach i szpadach – naostrzenie kling, waga, wyważenie itp.; przy pistoletach – długość luf, kaliber itp.). Przed walką kierujący pojedynkiem wyznaczał przeciwnikom miejsca, a skoro zajęli stanowiska, zwracał się do nich z „krótkim pouczeniem o dobrodziejstwie rycerskiego załatwienia sporu pojedynkiem oraz o warunkach starcia, których strony mają się trzymać, wreszcie o komendzie”. W pojedynkach na broń białą używano czterech komend: 1) „Baczność!”, 2) „Złóż się!”, 3) „Bij!”, 4) „Stój!”. W pojedynkach na pistolety były trzy komendy: 1) „Gotuj!” (przeciwnicy odwodzili kurki broni), 2) „Pal” (walczący oddawali strzały w sposób i w kolejności określonej w warunkach pojedynku), 3) „Stój!” (koniec strzelania, nawet jeśli strzał nie został oddany). Przed pojedynkiem na szable walczący rozbierali się do pasa i po zdjęciu koszul mieli zakładane przez lekarzy bandaże dopuszczone w danym pojedynku (w kodeksie wymieniono bandaże: szyjny, axilaris, na puls na przegubie i przedramieniu, brzuszny; w spisanych warunkach pojedynku określano,
Dobre maniery w przedwojennej Polsce.
866509
s 235
Savoir-vivre, zasady, gafy
866509
Mieczysław Cybulski jako Ludwik Lachowicz kadr z filmu „Dusze w niewoli”, 1929 rok
i Lech Owron jako Witold K aniewski w scenie pojedynku,
866509
Rozdział IX – Gafy, pojedynki, kłopoty
które bandaże miały być zastosowane w danym przypadku). Przyjęte było, że walczący mieli koszule zluzowane w pasie, by tkanina nie ściągała i nie krępowała ręki. W yróżniano kilka rodzajów pojedynków na pistolety: pojedynek ze stanowiskiem stałym, z dowolnym porządkiem strzałów lub na komendę, pojedynek z awansem (czyli postępowaniem przeciwników naprzód), z awansem wzdłuż linii równoległych; przeciwnicy nie mogli do siebie strzelać z odleg łości mniejszej niż 12 metrów. Strojem przy pojedynku pistoletowym był anglez (tzn. surdut) lub żakiet. Wolno było postawić kołnierz, aby zasłonić białość kołnierzyka i tym samym utrudnić przeciwnikowi trafienie. Sekundanci sprawdzali wierzchnie okrycia pojedynkujących się, aby stwierdzić, czy w ich kieszeniach nie ma przedmiotów mogących osłabić bieg kuli. Obowiązkiem kierującego pojedynkiem było „bezstronne baczenie, żeby jego przebieg miał charakter spotkania rycerskiego, niedopuszczającego do przekroczenia jakiegokolwiek postanowienia honorowego”. Obowiązkiem sekundantów i wszystkich obecnych przy pojedynku było zachowanie milczenia, a poza tym wyszukana grzeczność względem strony przeciwnej. Przeciwnicy, sekundanci, kierujący pojedynkiem, lekarze w pobliżu. Po jedynek! Krwawa konfrontacja! „Z chwilą, kiedy sekundanci ewentualnie lekarze orzekają u jednego z walczących niezdolność do walki lub (zależnie od brzmienia warunków) pierwszą, drugą albo trzecią krew – kierownik starcia ogłasza pojedynek za ukończony i równocześnie stwierdza jego honorowy przebieg”. Dopuszczano możliwość pojednania przeciwników. Obowiązywała zasada, że „Po honorowo odbytym pojedynku nie należy nigdy roztrząsać powodu tegoż, charakteru zniewagi, która pojedynek wywołała, lub wdawać się w polemikę na jakikolwiek temat, związany z raz już załatwionym zajściem”. Kodeks Boziewicza liczył aż 404 artykuły, omawiające zasady ogólne, liczne szczegóły oraz wyjątki. Dopuszczał, przy ciężkim naruszeniu honoru, pojedynki obostrzone, gdy po walce na szable lub szpady przeciwnicy walczyli dalej, używając pistoletów, lub po trzykrotnej wymianie kul ujmowali za szable lub szpady. Jako niehonorowe kodeks odrzucał natomiast użycie pistoletów gwintowanych, strzelanie z odległości mniejszej niż 12 metrów, pojedynek, w którym przeciwnicy obróceni do siebie plecami odwracali się
Dobre maniery w przedwojennej Polsce.
866509
s 238
Savoir-vivre, zasady, gafy
Rozdział IX – Gafy, pojedynki, kłopoty
na komendę i jednocześnie strzelali. Niehonorowy były też tzw. pojedynek amerykański, gdy o przewadze któregokolwiek z przeciwników decydowało losowanie, np. losowanie pistoletów, z których tylko jeden był nabity. Uczestniczenie w takim pojedynku ściągało niehonorowość na wszystkie osoby biorące w nich udział. Pojedynki z losowaniem broni (gdy jedna była nabita, a druga nienabita), albo z losowaniem kuli (gdy kula czarna oznaczała konieczność oddania do siebie śmiertelnego strzału) – współczesny nam autor, Bartłomiej Szyndler, nazwał odpowiednio do sytuacji: morderstwem lub samobójstwem. Istniała spora grupa przeciwników rozstrzygania sporów w pojedynku. O kodeksie Boziewicza pisał w 1928 roku Tadeusz Żeleński (Boy): „Jest on mieszaniną przeżytków szlachetczyzny z galicyjskim, a przestarzałym kultem «matury» jako linii demarkacyjnej między ludźmi. […] Ostatecznie może ktoś sobie postawić Boziewicza choćby na ołtarzyku i modlić się do niego co dzień; ale uznawać oficjalnie […] ten zbiorek chaotycznych i wątpliwych paragrafów, zostawiających miejsce dowolnym interpretacjom, za najwyższy regulator naszego życia publicznego – jest dziwnym i niebezpiecznym nieporozumieniem”. W innym tekście zaś pisał: „Istnieje snadź między obiektywizmem zimnego prawa a poczuciem osobistej zniewagi – nieważkiej dla szal kodeksu – rozdźwięk tak nieznośny, że od wieków honor uznał za właściwe rządzić się własnymi prawidłami. […] Ale doprawdy trudno powiedzieć w tej sprawie coś, co by od dawna nie było powiedziane: wystarczy zajrzeć do starych filozofów, do Montaigne’a, Monteskiusza czy Pascala, wszędzie znajdziemy refleksje nad paradoksem pojedynku wobec prawa czy religii; wszędzie nastręcza się ów dotąd nie rozwiązany dylemat”. Publik acje na temat konieczności uregulowania problemu pojedynków ukazywały się w Polsce przez cały okres dwudziestolecia międzywojennego; wymienimy np.: Zdzisława Konwerskiego Kodeks honorowy. Załatwianie spraw honorowych na drodze pokojowej (z 1925 roku) czy Stanisława Janczewskiego Pojedynek i walka z nim (z 1928 roku). Warto też zwrócić uwagę na Harcerski kodeks honorowy. Zasady postępowania w sprawach honorowych, wykluczające pojedynek, opracowany w 1925 roku. Ułożenie tego kodeksu było konieczne po tym jak IV Walny Zjazd Związku Harcerstwa Polskiego, obradujący w Lublinie w dniach 25 i 26 kwietnia 1924 roku, „powziął uchwałę zasadniczą: «Harcerzom nie wolno brać udziału w pojedynkach»”. Czyli… wcześniej się pojedynkowali! Autor Harcerskiego
Dobre maniery w przedwojennej Polsce.
866509
s 239
Savoir-vivre, zasady, gafy
Rozdział IX – Gafy, pojedynki, kłopoty
kodeksu honorowego pisał o potrzebie przekonania opinii publicznej, że ten, który się pojedynkuje, jest niekulturalny, a w niektórych przypadkach niehonorowy. Przypominał, że pojedynki potępił Kościół katolicki, a przyzwolenie na nie (np. wśród wojskowych) jest spowodowane przez „zgubny wpływ panujących przesądów w opinii publicznej”. Przy opracowywaniu kodeksu składającego się ze 166 artykułów wprowadzono cztery podstawowe zasady: 1) przekonanie, że każda sprawa honorowa może być załatwiona honorowo; 2) zasadę równouprawnienia kobiet; 3) kategoryczne ustalenie, że czynna zniewaga nie może być przedmiotem sprawy honorowej, ponieważ „uderzenie kogoś nie jest poniżeniem, a poprostu napadem”; 4) w celu uznania kogoś za honorowego wprowadzono kwalifikację według cech moralnych. Zgodnie z procedurami Harcerskiego kodeksu honorowego podejmowano najpierw próbę wyjaśnienia obrazy przez przyjaciela obu stron skonfliktowanych, w drugim stadium polubowne czynności podejmowali zastępcy, a dopiero na koniec obradował sąd honorowy. Nawet jeśli ktoś został wyrokiem tego sądu ukarany, nie czyniło go to niehonorowym. Nie jest naszym celem opisywanie poszczególnych artykułów tego kodeksu, poprzestańmy może więc na dostrzeżeniu zainteresowania środowiska harcerskiego taką problematyką – pojedynkami oraz skomplikowanymi procedurami obrony honoru. Przeciwnik ami pojedynków byli członkowie Ligi Reformy Postępowania Honorowego. Powstała ona z inicjatywy reprezentantów kilku stowarzyszeń, m.in. Akademickiego Związku Przyjaciół Ligi Narodów, pań z Rodziny Wojskowej, Klubu Politycznego Kobiet Postępowych, Związku Zawodowego Kobiet Pracujących w Handlu i Biurowości i innych. W 1930 roku ukazał się Powszechny kodeks honorowy autorstwa prezesa Ligi Jana Gumińskiego – prawnika, prokuratora Sądu Najwyższego. W kodeksie tym wpisano „zniesienie pojedynków jako formy satysfakcji honorowej oraz zrównanie praw i obowiązków kobiet i mężczyzn w zakresie odpowiedzialności honorowej”. „Powszechn y kodeks honorow y ” liczył 46 paragrafów. Na wstępie wskazano osoby, które należało wykluczyć spod działania kodeksu (m.in. skazanych prawomocnymi wyrokami sądów za czyny niegodne), a następnie sformułowano procedury zadośćuczynienia honorowego, dochodzenia przez pokrzywdzonego swojej krzywdy za pośrednictwem dwóch zastępców, na koniec sąd honorowy. To w jego gestii leżało ostateczne rozstrzygnięcie konfliktu. Sąd honorowy składał się z osób honorowych niezwiązanych
Dobre maniery w przedwojennej Polsce.
866509
s 240
Savoir-vivre, zasady, gafy
Rozdział IX – Gafy, pojedynki, kłopoty
z żadną ze stron lub zastępców węzłem pokrewieństwa lub powinowactwa. Po całkowitym wyświetleniu sprawy sąd honorowy na tajnej naradzie wydawał orzeczenie większością głosów i ustalał: 1) albo brak zniewagi; 2) albo brak podstaw do postępowania honorowego; 3) albo rodzaj zadośćuczynienia, mający polegać czy to na formie przeprosin lub odwołania, czy też na stwierdzeniu winy sprawcy, złośliwej (w złej wierze) lub lekkomyślnej. Gumiński pisał: „zadaniem Sądu Honorowego jest obrona znieważonego honoru, nie zaś wymierzanie jakichś represji pod adresem sprawców”. Niezależnie od dyskusji o sensowności pojedynków w pewnych kręgach uważano je nadal za właściwe zadośćuczynienie uszczerbkowi na honorze. Powstawały nawet nowe kodeksy, np. w 1933 roku ukazał się dopuszczający pojedynki Akademicki kodeks honorowy Juliusza Sas-Wisłockiego („Pierwszego Prezesa Oldermana i Filistra Rzeczywistego Korporacji Palestra”) dla działających wówczas korporacji studenckich. Kodeks liczył 182 artykuły i zawierał zapisy charakterystyczne dla tego środowiska, np. stosowanie kryterium aryjskości przy ocenie honorowości danej osoby. Nie bez przyczyny kodeks ten zasłużył sobie na miano faszyzującego. W „Kodeksie towarzyskim” Konstancji Hojnackiej (1939 rok) w rozdziale Sprawy honoru autorka sformułowała kilka zaleceń savoir-vivre’u dotyczących tej problematyki: Przede wszystkim, człowiek dobrze wychowany powinien starannie unikać sytuacji prowadzących do „zaognień towarzyskich, do obrażenia kogoś lub bodaj sprawienia przykrości” – taka postawa zapobiega nieporozumieniom i starciom; takie stanowisko powinno być zasadą współżycia z ludźmi. Gdy jednak – wbrew czyjemuś poprawnemu zachowaniu – sytuacja się zaostrzy, trzeba z całym opanowaniem, taktem i przytomnością umysłu opanować emocje, nie wyjść z równowagi, nie wybuchnąć gniewem, irytacją, oznakami wzburzenia, gdyż mogą one zaważyć potem na stopniu obrazy i „nawet obrażonemu odbiorą lepsze szanse przy układaniu warunków”. „W okresie od daty zajścia aż do załatwienia sprawy nie wolno obu zainteresowanym wtajemniczać w nią nawet własnych żon albo przyjaciół” – przeciwdziała to ewentualnemu pogłębianiu konfliktu czy też próbom interweniowania w sposób niedozwolony przez kodeks honorowy. „Taktowny mężczyzna nie dopuści nigdy do zajścia w obecności kobiet, stara się zapobiec mu np. w lokalach publicznych. Załatwia te rzeczy w najściślejszej
Dobre maniery w przedwojennej Polsce.
866509
s 241
Savoir-vivre, zasady, gafy
Rozdział IX – Gafy, pojedynki, kłopoty
dyskrecji, bez brutalnych gestów lub słów, które by tylko jemu samemu zaszkodziły”. Wpr awdzie przeczulona obraźliwość nie jest oznaką dobrego wychowania i poczucia pewności siebie, lecz gdy doszło do niewątpliwej obrazy – nie można kierować się wyrozumiałością, lecz trzeba sprawę „od razu postawić na właściwej platformie, w przeciwnym razie można by się kiedyś, choćby nawet niesłusznie, spotkać z zarzutem, że ktoś nie zareagował odpowiednio na obrazę. A taka rzecz szkodzi w opinii i może kiedyś w przyszłości stanowić poważny zarzut”. Gafy, pojedynki… Kłopotami innej natury, o których szeptano w towarzystwie, były romanse, rozwody i śluby. Te sprawy nie były łatwe, biorąc pod uwagę skomplikowane prawo rodzinne w Drugiej Rzeczypospolitej. Przez cały okres międzywojenny zachowały swą moc przepisy prawa rodzinnego obowiązujące w dawnych zaborach. Świecki charakter miało prawo małżeńskie na ziemiach byłego zaboru pruskiego: małżeństwo traktowano tu jako umowę zawartą przed urzędnikiem stanu cywilnego; istniała możliwość rozwiązania małżeństwa przez rozwód. Na obszarze byłego zaboru austriackiego prawo małżeńskie miało charakter mieszany, świecko-wyznaniowy. Małżeństwo uważane było za umowę i zawierane było przed duchownym uznanego przez państwo związku wyznaniowego. Osoby bezwyznaniowe mogły zawierać ślub w formie cywilnej. Prawo austriackie dopuszczało dla wszystkich, z wyjątkiem katolików, możliwość rozwodu. Z kolei w byłym Królestwie Polskim, czyli na ziemiach dawnego zaboru rosyjskiego, obowiązywał system wyznaniowy. Małżeństwo było zawierane przed duchownym danego związku wyznaniowego z dopełnieniem odpowiednich obrzędów religijnych. Dokumenty stanu cywilnego prowadzono i przechowywano w parafiach. Prawo małżeńskie nie przewidywało możliwości zawarcia ślubu przez bezwyznaniowców. Przepisy wyznaniowe rozstrzygały również o możliwościach rozwiązania małżeństwa: rozwody były wykluczone w Kościele katolickim, natomiast dopuszczały je inne związki wyznaniowe. Te różnice między prawem dzielnicowym oraz odrębności w poszczególnych Kościołach tworzyły niejednolity, skomplikowany system prawny. Niedopuszczalność rozwodu dla katolików spowodowała zjawisko zmiany
Dobre maniery w przedwojennej Polsce.
866509
s 242
Savoir-vivre, zasady, gafy
Rozdział IX – Gafy, pojedynki, kłopoty
wyznania w celu rozwiązania małżeństwa: katolicy przechodzili zwykle na protestantyzm i – będąc już w nowym Kościele – zawierali nowy ślub. Uczyniło tak bardzo wiele osób znanych z pierwszych stron gazet okresu dwudziestolecia międzywojennego. W Kościele katolickim nie istnieją wprawdzie rozwody, ale można małżeństwo unieważnić. Taka możliwość rozwiązania małżeństwa pozwalała uniknąć zmiany wiary, ale procedury były skomplikowane (bo trzeba było wykazać nieprawidłowości zaistniałe w momencie zawierania ślubu), a także – kosztowne. W pełnej zaangażowania publicystyce społecznej Tadeusza Boya Ż eleńskiego był też cykl felietonów postulujących reformę prawa małżeńskiego, a jednocześnie krytykujących nadużycia dokonywane przy okazji unieważniania małżeństw: „dawniej rozwód katolicki był rzadki, odbywał się przeważnie w tak wysokich sferach, że chudopachołkowi nie przyszło na myśl przymierzać go do siebie; obecnie rzecz układa się tak, że najbogatsi mogą zostać przy wierze ojców, średniaczki muszą zmienić wiarę (bo taniej i prędzej), a biedacy mogą sobie żyć «na wiarę». Trzy klasy, jak na kolei żelaznej”. W innym tekście Boy – znany liberał i antyklerykał – pisał: „Znałem blisko pewnego kanonika-filozofa, który mawiał, że najlepiej już przy ślubie dać w łapę zakrystianowi, aby popełnił jaką nieformalność, zapalił o jedną świeczkę mniej, niż trzeba, czy coś podobnego, a w potrzebie można mieć za to unieważnienie małżeństwa. Tenże kanonik mawiał, iż akta takich spraw mają to do siebie, że każda kartka powinna być przekładana grubym banknotem”.
866509
866509
x
Z konwenansem przez życie k
866509
Rozdział X – Z konwenansem przez życie
Zygmunt Sarnecki mówił: „Etykieta bywa nieraz uciążliwa i przejść może
łatwo w przesadę; savoir-vivre jest również przymiotem serca jak i umysłu a w stosunkach towarzyskich obejść się bezeń nie można”. Z kolei według Mieczysława Rościszewskego: „Etykieta jest tylko poznaniem przepisów przystojności towarzyskiej, umiejętnością takiego zachowania się, ażeby zyskać ogólne uznanie i żadnym ze swych postępków nie urażać słabości ludzkiej”. Spośród licznych sytuacji towarzyskich i życiowych, w których obowiązywały określone formy zachowania – omówimy tylko niektóre, szczególnie ważne lub charakterystyczne dla okresu dwudziestolecia międzywojennego: przedstawianie się, witanie się i żegnanie, zachowanie na ulicy i na spacerze, wizyty-rewizyty, a także – bardzo „obudowane konwenansem” wydarzenia rodzinne – uroczystości ślubne oraz uroczystości żałobne. Pisał Mieczysław Rościszewski: „Z chwilą, gdy stosunki pomiędzy ludźmi wychodzą poza obręb znajomości przygodnych lub wynikających z interesu, koniecznem się staje prezentacja czyli przedstawienie się imienne dla zawierania stosunków natury towarzyskiej. Dopiero przez bliskie poznanie się i wymianę nazwisk osoby z towarzystwa zaczynają się sobie kłaniać, rozmawiać ze sobą a nawet i odwiedzać się wzajem”. Ktoś, kto chciał być przedstawiony w jakimś towarzystwie, zwracał się z tą prośbą do swego znajomego: Bądź pan tak łaskaw i przedstaw mnie panu…, pani… Poproszony o uprzejmość pośredniczenia mówił: Pozwoli pan…, pani… przedstawić sobie mego przyjaciela (krewnego, znajomego). Przy prezentacji należało bardzo wyraźnie wymienić nazwisko, stanowisko i inne ważne informacje dotyczące tego, kogo się przedstawiało. Jeśli osoba, której się go przedstawiało, była w hierarchii towarzyskiej o wiele wyżej, to jej nazwiska wcale się nie wymieniało. Przy prezentacji obaj panowie składali sobie ukłon lub podawali sobie ręce (pod warunkiem, że to starszy wyciągnął dłoń do młodszego). Następnie osoba pośrednicząca powinna była wprowadzić osoby przez siebie poznane w rozmowę, a wtedy zostawić je, a samemu dyskretnie się usunąć. Jeśli się kogoś przedstawiało kilku osobom jednocześnie, należało najpierw wymienić jego nazwisko, a następnie kolejno nazwiska owych osób, zaczynając od najstarszych i najwyżej postawionych. Przy zapoznawaniu się przyjęte było, że młodszy i niżej postawiony prosił kogoś o przedstawienie go lub był przedstawiany. Panie miały natomiast
Dobre maniery w przedwojennej Polsce.
866509
s 246
Savoir-vivre, zasady, gafy
Rozdział X – Z konwenansem przez życie
prawo kazać sobie przedstawiać panów (nie dotyczyło to dygnitarzy, duchownych, mężczyzn zasłużonych lub starych). Podczas wizyty u kogoś w domu obowiązek zaznajomienia gości ze sobą spoczywał na gospodarzach. Panie zaznajamiała pani domu, mężczyźni prosili o przedstawienie ich paniom, pań – choćby najmłodszych – nie przedstawiało się mężczyznom (wyjąwszy stosunki urzędowe lub służbowe). Mężczyzna przedstawiany pani zawsze stał, kobieta siedziała. Unosiła się tylko lekko przy przedstawianiu jej pań mniej więcej równych jej wiekiem i stanowiskiem, a wstawała tylko wobec dam wiekowych. Konstancja Hojnacka pisała: „Gdy ktoś zapyta: Nie wiem czy państwo się znają? – mężczyźnie nie wolno odpowiedzieć: Nie, ja pani nie znam – albo: Nie znamy się dotąd – lecz: Nie miałem dotąd przyjemności (lub zaszczytu) być pani przedstawionym. Taka sama formułka obowiązuje młode kobiety wobec pań wiekowych albo na wybitnych stanowiskach. Wobec równych wystarczy uprzejmy frazes: nie miałam dotąd sposobności itd.”. Jedną z najczęstszych okoliczności ujawniających, czy ktoś zna zasady savoir-vivre’u, było witanie się i żegnanie. Różnorodność reguł i umiejętność zastosowania ich w praktyce pozwalała ocenić obycie towarzyskie już przy pierwszym spotkaniu. Inaczej witały się osoby zaprzyjaźnione, inaczej połączone zależnościami służbowymi, inaczej wypadało witać damę, inaczej starca. To co wystarczało przy przelotnym mijaniu się na ulicy, a więc uchylenie przez mężczyznę kapelusza, lekkie skinienie głową przez kobietę, dyg dziewczynki czy szastnięcie nogą i uchylenie czapki przez chłopca – nie byłoby wystarczające przy spotkaniu w domu. Powitalnym czy pożegnalnym gestom towarzyszył ruch całego ciała: wstanie z fotela lub w przypadku kobiety niewstawanie, ukłon bardziej lub mniej głęboki, uściśnięcie dłoni lub jej ucałowanie. Według poradnika Zasady i nakazy dobrego wychowania Vauban i Kurcewicza „Kobieta kłania się pochyleniem głowy […]. Ani ramiona ani łopatki nie biorą w nim udziału, pracuje tylko głowa i szyja. Pragnąc pozdrowić osobę mało znajomą i okazać jej szacunek, dama schyla głowę nisko, zachowując zupełny spokój na twarzy. Uśmiech przy tym ukłonie jest dowodem bliższego stosunku. Kilkakrotne kiwanie głową, mruganie oczami i robienie min świadczy o niezbyt wykwintnem wychowaniu damy. Ukłon mężczyzny polega na uchyleniu kapelusza, zdjęciu kapelusza i pochyleniu głowy, wreszcie, o ile głowa jest niepokryta, na pochyleniu głowy i górnej części korpusu […]. Miękki
s 247
866509
Rozdział X – Z konwenansem przez życie
kapelusz ujmuje się za wierzch, melonik, cylinder i słomkowy twardy kapelusz za rondo”. W pewnych okolicznościach każdy mężczyzna winien był okazać uszanowanie i zdjąć kapelusz: przed konduktem pogrzebowym, przed sztandarem Rzeczypospolitej oraz przed prezydentem Rzeczypospolitej. Osoby wierzące uchylały też kapelusza, mijając kościół. Problemem, nie tylko ówczesnym, był obyczaj całowania kobiet w rękę. Poradniki savoir-vivre’u nie pochwalały tego zachowania. W Zwyczajach towarzyskich Mieczysław Rościszewski pisał: „Całowanie w rękę pań starszych nie jest koniecznem i nawet, jak zauważyliśmy, wychodzi z mody. Panien nigdy publicznie w rączki się nie całuje. Jest to przepis bezwzględny, od którego
„Całowanie w rękę pań starszych nie jest koniecznem i nawet, jak zauważyliśmy, wychodzi z mody. Panien nigdy publicznie w rączki się nie całuje”. nawet bratu odstępować nie wolno w stosunkach normalnych. Inna rzecz w pierwszych chwilach przyjazdu, na powitanie po dłuższej nieobecności, wtedy wylew serca tamuje wszelkie skrupuły…”. Wyjaśnienie, czemu taki zakaz formułowano, znajdujemy w anachronicznym poradniku Zygmunta Sarneckiego. Autor nie opisał wprawdzie samego obyczaju całowania rąk, lecz wypowiadając się o symbolice uściskania ręki, zwracał uwagę na wielorakość mieszczących się w nim stopniowań i odcieni savoir-vivre’u. Pisał zatem Sarnecki: „Kobiety podają ręce; mężczyźni je wyciągają ku nim. Jest pewna różnica w samym czynie i w obu jego określeniach, których tu użyliśmy. Naprzód, pod przenośnią znaczy to, że płeć piękna u d z i e l a swoją rączkę tylko, a brzydsza połowa rodzaju ludzkiego o nią się ubiega – p r o s i o n i ą. Następnie, w rzeczywistości kobiety składają swoje ręce w naszych dłoniach, dają je tak, jak je kiedyś podawały do pocałowania, my zaś przyjmujemy je z wdzięcznością i uszanowaniem”. Jeśli w podaniu rąk autor dostrzega symbole oddania i zawierzenia, to całowanie damy w rękę musiało oznaczać uczucia silniejsze i bardziej intymne. Temat ten podjęła Konstancja Hojnacka w Kodeksie towarzyskim, w uzasadnieniu swej opinii odwołując się do preferowanej przez nią prostoty zachowań
Dobre maniery w przedwojennej Polsce.
866509
s 248
Savoir-vivre, zasady, gafy
Rozdział X – Z konwenansem przez życie
i… higieny. Wypowiedź autorki była jednoznaczna: „Dobre wychowanie nie nakazuje całować kogoś w rękę tylko dlatego, że jest kobietą. Dzisiejsza epidemia nagminnego całowania w rękę każdej spotkanej kobiety wyrobiła już specjalny gest przy podawaniu ręki mężczyźnie: nawykowe podnoszenie ręki do pocałunku. A gdy ktoś nie pocałuje – oboje są zakłopotani. Ona – że tak niezgrabnie podała rękę, on – że nie pocałował. Ile to rąk ucałuje mężczyzna np. podczas jakiegoś przyjęcia? A czy wszystkie ręce należą do osób zdrowych i czystych – czy wszystkie usta są takie? Pocałunek w rękę powinien być wyrazem szacunku albo uczucia. Można i wypada całować w rękę panią domu – i to nie obowiązuje do całowania rąk innych obecnych kobiet. Można ucałować rękę sędziwych pań w dowód szczególniejszego szacunku. Całowanie rąk kobietom sympatycznym lub bliskim – to sprawa prywatna nie mająca nic wspólnego z nakazami dobrego wychowania, które właśnie nie pozwala na gremialne obcałowywanie bez wyboru każdej podanej ręki kobiecej”. Po dygr esji o całowaniu kobiet w rękę, wróćmy do głównego wątku – powitań. Pierwszym składającym ukłon był zawsze mężczyzna względem kobiety, młodszy względem starszego wiekiem, natomiast znak do zatrzymania się i nawiązania rozmowy mogła dać tylko osoba, której się ukłon należał, czyli towarzysko wyżej usytuowana. W „Zw yczajach towarzyskich” Rościszewski pisał: „Ukłon trzeba zawsze zastosować do osoby której go składamy. Spotkawszy w jakimś domu osobę wyżej od nas stojącą, trzeba się grzecznie ukłonić, lecz nie podawać ręki, dopóki taż osoba, swojej do nas nie wyciągnie. Rękę podaje się miękko, gładko, bez wielkiego nacisku, bez bolesnej szorstkości i to nie końce palców, lecz dłoń pełną, w której jednak zbyt długo cudzej dłoni przetrzymywać nie trzeba. Tego podawania ręki trzeba się dokładnie wyuczyć, bo nawet taką bagatelką można zdradzić swoją wulgarność i nieobycie. Dobrze wychowany młodzieniec nigdy przy ukłonie nie wyciąga pierwszy ręki do kobiety, lecz zawsze i w każdym razie czeka na jej upoważnienie”. Sarnecki w swoich Zwyczajach towarzyskich pisał podobnie, ale kładąc nacisk na inne elementy: „Pewnym osobom, które nieudolnie i fałszywie małpują maniery wielkiego świata, zdaje się nieraz, że podając rękę znajomemu, zaledwie dotknąć jego dłoni należy; że wsuwając ją w dłoń znajomego od niechcenia, bezsilnie, miękko, składają przez to dowód wytworności. Przyznam się szczerze, że wolę nie podać ręki wcale, niż ją tak
s 249
866509
Rozdział X
Troje Hucułów w strojach regionalnych:
Z konwenansem przez życie
dwaj mężczyźni witają się z kobietą, koniec lat 30.
–
komu podać. Dodam także, iż nie lubię, aby moją w ten sposób uściśnięto. Jeśli zażyłość, przyjaźń albo dobra wola skłaniają mnie do podania ręki, podaję ją szczerze i serdecznie. Tak być powinno, – bo tylko naszą winą jest, że zbyt łatwo szafujemy uściśnieniem dłoni, – ale kiedy już szafujemy, kiedy inaczej być nie może, to grajmy przynajmniej dobrze komedję i udawajmy, że tych wszystkich, którym rękę podajemy, uważamy za ludzi godnych naszej życzliwości i przyjaźni”. K ażda grupa społeczna tworzyła przepisy grzeczności, których wypadało przestrzegać. Pisząc o zwyczajach towarzyskich, skupiamy się wprawdzie na kręgu osób należących do klas uprzywilejowanych, ale wypada pamiętać o obyczajności klas niższych, np. chłopstwa. Przecież na wsiach obowiązywał również savoir-vivre, chociaż w kontekście mieszkańców wsi nieznających języka francuskiego wypada używać określenia „sposób życia”, „dobry obyczaj”. Upamiętnieniem tych dobrych obyczajów, które w tej publikacji pozostawiamy
Dobre maniery w przedwojennej Polsce.
866509
s 250
Savoir-vivre, zasady, gafy
na boku, niech będzie scenka witania się Hucułów – autentycznie życzliwych, pełnych godności i naturalnego wdzięku. Następnym zagadnieniem wymagającym omówienia są przepisy savoir-vivre’u dotyczące zachowania na przechadzce i na ulicy – słowem: poza domem, w przestrzeni publicznej. W okresie międzywojennych panie i panów z towarzystwa można było wyróżnić z tłumu po ubiorze. O ich statusie i guście wiele mówiły noszone stroje, a przede wszystkim dodatki – kapelusze, Spacer po Kr akowie rodziny śpiewak a Adama Didur a. Stoją od prawej: Olga Didur-Wiktorowa, Mary Didur-Załuska, Adam Didur, synek Olgi Didur-Wiktorowej, pani Didur, hrabia Ireneusz Załuski, 1927 rok
s 251
866509
Rozdział X – Z konwenansem przez życie
rękawiczki, szaliki, u panów laski. Zwróćmy w tym miejscu uwagę na męskie kapelusze, które odgrywały przy powitaniach ogromną rolę. Maria Vauban i Michał Kurcewicz tak o nich pisali w Zasadach i nakazach dobrego wychowania: „Wychodzić z domu nie zabrawszy kapelusza mogą tylko chłopaczki, ale nie wykwintni mężczyźni. To samo można powiedzieć o rękawiczkach. Można ich nie kłaść, lecz trzeba mieć przy sobie, w ręku lub kieszeni płaszcza”. Ukłon i pozdrowienie wykonane przez mężczyznę przy użyciu kapelusza opisał Em.[Emil?] Janowicz w Kodeksie światowym wydanym w 1924 roku: „Zdejmuje się kapelusz na jakie dwa kroki przed odnośną osobą, przed przełożonymi i w ogóle wyższymi – już na trzy kroki przed nimi, a wkłada się go znów na głowę, gdy nas spotkany minie. Zawsze zdejmuje się kapelusz zupełnie, a nie – uchyla się z lekka tylko, lub dotyka ręką (po wojskowemu). Nie podnosi się go także zanadto wysoko ponad głowę. Z reguły zdejmuje się kapelusz ręką przeciwną od osoby pozdrawianej, a więc ponieważ przyjęte jest wymijanie się o ile możności w prawo, ręką prawą. Cel tego jest ten, aby pozdrawiający mógł także zobaczyć pozdrawianego i odwrotnie. Jeżeli nie można tego prawidła zachować, natenczas tak się zniża kapelusz, aby witanego swobodnie można widzieć”. Zasadę tę potwierdził Rościszewski w wydanym w 1920 roku poradniku pt. Dobry ton. Szkoła pożycia z ludźmi, uzasadniając dodatkowo: „W przeciwnym razie zakryłby sobie twarz i znajomy mógłby pomyśleć, że nie jemu składamy ukłon”. Ten sam Rościszewski w Zwyczajach towarzyskich opisał zasady zachowania na spacerze: „zarówno w wielkich jak i małych miastach wiele osób wychodzi z domu nie dla tego, ażeby się przejść, użyć ruchu i zakosztować świeżego powietrza, a raczej dla tego, żeby się pokazać, być widzianym i zobaczyć innych. Ponieważ w trakcie tych przechadzek nie chciałoby się być krytykowanym, nieźle przeto będzie skorzystać z kilku uwag”. Oto ich uporządkowany zestaw: Autor radził, by, idąc na spacer pamiętać, że wyszło się dla przyjemności. „Z domu wychodzić trzeba zawsze w ubraniu przyzwoitem i schludnem, na ulicy nie iść ani za prędko ani za wolno, nie przybierać pozy wyniosłej, ani rozkazującej, trzeba ludziom ustępować z drogi, nikogo nie potrącać, tłumu nie rozpychać, paniom w oczy nie zaglądać, i między innemi pamiętać, że prawa strona uważana jest za miejsce honorowe. U nas mężczyzna chodzi z kobietą pod prawą rękę, w Anglii zaś i Francji istnieje zwyczaj wręcz przeciwny, kobiecie bowiem łatwiej iść, gdy się opiera prawą rękę na ręku
Dobre maniery w przedwojennej Polsce.
866509
s 252
Savoir-vivre, zasady, gafy
Rozdział X – Z konwenansem przez życie
mężczyzny, nie lewą”. W krajach tych wojskowi noszący szablę mogli prowadzić damy pod prawą rękę, ponieważ szabla mogłaby damie przeszkadzać. „Idąc w towarzystwie, w którem liczba mężczyzn jest mniejsza od liczby pań, przyzwoiciej jest ofiarować rękę mężatce aniżeli pannie. Jeżeli ktoś odprowadza dwie panie, to obie mogą iść z jednym mężczyzną pod rękę, ale jedna dama nie może opierać się na dwóch mężczyznach od razu, bo to i nieładne i nieprzyjęte”. W innym poradniku uściślono: mężczyzna idący pod rękę z dwoma paniami winien pozostać po lewej stronie, młodsza z pań po prawej, starsza w środku. Prowadząc damę ulicą, trzeba było zadbać, żeby szła od strony domów. Wypadało wybierać dla niej drogę najlepszą i najbezpieczniejszą. Gdy mężczyzna szedł sam i spotykał kobietę lub osobę starszą, również powinien był ustąpić im miejsca od strony domów. Prowadząc damę pod rękę, nie należało pierwszemu kłaniać się spotkanemu mężczyźnie – to on winien był ukłonić się pierwszy. Lecz…, tu uczyńmy dygresję, odwołując się do Podstaw życia towarzyskiego Marii Vauban i Michała Kurcewicza. Wskazali oni na odmienność tej zasady od zwyczajów obowiązujących w innych krajach europejskich. Otóż w Polsce: jeśli mężczyzna spotykał znajomego, idącego w towarzystwie kobiety, winien był ukłonić się pierwszy, nawet gdy tej kobiety nie znał i gdy spotkany znajomy był od niego młodszy wiekiem czy urzędem. W większości innych krajów natomiast savoir-vivre wręcz zabraniał kłaniać się mężczyźnie, idącemu z kobietą, dopóki ten sam nie uchylił kapelusza. To zachowanie wynikało z założenia, że „kobieta może nie życzyć sobie, aby podkreślano, że ją widzą w towarzystwie męskim”. Po tym wyjaśnieniu powróćmy do opisu zachowań na spacerze według Zwyczajów towarzyskich Rościszewskiego. Mężczyzna, spotykając mało sobie znaną pannę lub mężatkę i nie będąc pewien, czy pani go poznaje, nie powinien zbyt skwapliwie się kłaniać, lecz czekać, ażeby go ośmieliła łagodnym uśmiechem, dowodzącym, że go poznaje. „Rozsądna panienka światowa potrafi wykonać ten drażliwy manewr bez żadnej kokieterji i wyznania”. Autor rozważał też problem ogólniejszy, czy może – zwyczajem angielskim – należałoby się kłaniać damom na ulicy dopiero wtedy, gdy skinieniem głowy dadzą one znak przyzwolenia na „kapeluszowe powitanie”. Ponieważ jednak ukłon nie jest oznaką zażyłości, tylko dowodem uszanowania – ostatecznie autor uznał taką ostrożność w kłanianiu się
s 253
866509
Rozdział X – Z konwenansem przez życie
za niewłaściwą. „Pojmujemy, że podanie ręki przez mało znanego mężczyznę może być dla kobiety nieprzyjemne – bo podanie ręki oznacza przyjaźń, poufałość, a co najmniej równość sfer towarzyskich; – rozumiemy, że zbliżenie się pierwszego lepszego jegomości wśród licznego zgromadzenia i śmiałe rozpoczęcie rozmowy wydawać się może kobiecie niemiłem; ale ukłon na ulicy, niepodobna, aby był poczytany za ubliżający”. Spotk awszy znajomą damę, należało się ukłonić, ale tylko raz, nie za każdym zobaczeniem się w trakcie mijania na przechadzce. Jeśli spotkana pani lub osoba wyżej postawiona zagaiła rozmowę, mężczyzna nie powinien był przystawać, by kontynuować rozmowę, lecz winien był zmienić kierunek spaceru i jakiś czas podążać w jej stronę. Pani, którą mężczyzna zbyt długo odprowadzał, mogła się z nim pożegnać lekkim ukłonem lub przerwać rozmowę, sugerując mu tym samym, żeby się oddalił. Nigdy nie należało wyprzedzać osoby, którą się odprowadzało; jeśli przystanęła, należało zatrzymać się także. „Przy spotkaniu ze zwierzchnikiem lub osobą dostojną, jeżeli wypadnie rozmawiać z niemi, nie należy kłaść kapelusza dopóty, dopóki nie otrzyma się od nich zezwolenia”. Młoda osoba idąca na przechadzkę z matką lub z którymś ze starszych krewnych powinna była – pragnąć okazać im szacunek, ułatwić spacer i sprawić przyjemność – ustąpić prawą stronę, dostosować swoje kroki do kroków osoby starszej, podać ramię. „Na przechadzk ach publicznych powinno się prowadzić rozmowę o przedmiotach obojętnych, ażeby osoby, mogące słyszeć waszą rozmowę, nie mogły robić uwag i komentować słów naszych. Zwłaszcza z kwestjami politycznemi należy zachować wielką ostrożność”. Na spacerze dopuszczane było palenie przez mężczyzn papierosów lub cygar! Wprawdzie Rościszewski stwierdzał, że „palenie cygar i papierosów w tłoku, gdzie przeważają panie, jakkolwiek uchodzi, jest jednak niepożądane i dlatego człowiek dobrego tonu lepiej zrobi, jeżeli na spacerze wcale palić nie będzie” – nie był to jednak zakaz, lecz raczej sugestia. W innym miejscu poradnika autor zalecał: „nie proście nigdy o ogień osób starszych od was, zapalając, nie bierzcie do ręki cudzego papierosa, lub cygara, a zapaliwszy, podziękujcie uprzejmie i ukłońcie się”. Ryszard Zahorski w Dobrym tonie nowoczesnym
Dobre maniery w przedwojennej Polsce.
866509
s 254
Savoir-vivre, zasady, gafy
Rozdział X – Z konwenansem przez życie
zwracał uwagę, że nietaktem jest prosić o ogień lub informację mężczyznę będącego w towarzystwie kobiety. Zalecał też, żeby podczas ukłonu wyjąć papierosa z ust. Idąc z rozłożonym parasolem, należało trzymać go tak, żeby nie zasłaniać sobie widoku na idących z przeciwka. „W razie ulewy mężczyzna może zaproponować damie, ażeby się ukryła z nim razem pod jego parasolem, ale dama w żadnym razie nie może zaproponować tego mężczyźnie, a tem bardziej sama prosić go o pozwolenie ukrycia się pod jego parasolem”. Młoda osoba idąca sama ulicą nie powinna była wystawać zbyt długo przed witrynami sklepów, bo narażała się tym samym na zaczepki „donżuanów ulicznych”. Młode panienki nie powinny były chichotać i zwracać na siebie uwagę. „Małżonkowie na spacerze nigdy nie powinni sprzeczać się ze sobą, owszem powinni zawsze udawać wzajemne zadowolenie”. K apitalne jest to słówko „udawać”! Ileż konwenansu bez przyjemności! W „Zw yczajach towar zyskich” Rościszewski, piszący swój poradnik w trudnych latach dwudziestych, zwracał uwagę, żeby niczego na ulicy nie jeść: „Jakkolwiek wojna postawiła nas w arcytrudnych warunkach aprowizacyjnych, jakkolwiek często-gęsto brak strawy doczesnej niewoli nas do głodu, to jednak zawsze i to, co do ust wkładamy nieraz w gorączce apetytu i pożądliwości nienasycenia, ulega przepisom dobrego tonu. Przedewszystkiem, zaznaczyć trzeba, że jedzenie na ulicy jest «shocking» i to w najwyższym stopniu. Co najwyżej ssać można karmelek i to w sposób bardzo dyskretny, ale zapychanie się chlebem lub owocami – nigdy! Nigdy w obawie, ażeby ktoś ze złośliwych przechodniów nie zawołał znienacka «smacznego»!”. Pr awdziwe życie towarzyskie ogniskowało się w kręgu rodziny, znajomych i przyjaciół – osób bywających w swoich domach. Intensywność takich kontaktów była wprawdzie uzależniona od warunków lokalowych, finansów i upodobań, ale składanie sobie wizyt było powszechnie przyjęte, a w tzw. dobrym towarzystwie nieuniknione. W „Podstawach życia towarzyskiego” Maria Vauban i Michał Kurcewicz opisali tzw. kalendarz towarzyski: „Życie towarzyskie posiada swoje przypływy i odpływy, ujęte w ramy czasu. Są okresy, w których zamiera prawie zupełnie, aby później rozbłysnąć z tem większem ożywieniem. Początek roku towarzyskiego czyli pierwszy jego sezon przypada około 1-go października. Jest to pora, w której wszyscy już powrócili z letnich wywczasów i panie
s 255
866509
Rozdział X – Z konwenansem przez życie
domu zdążyły doprowadzić mieszkania do porządku. Rozpoczynają się więc odwiedziny wzajemne, rozsyłają się kartki z zawiadomieniem o dniach przyjęć. Nowe sztuki w teatrach, interesujące koncerty i wystawy stają się miejscem spotkań. Większych przyjęć nikt jeszcze nie urządza, najwyżej można otrzymać zaproszenie na skromną herbatkę. Zupełnie «martwemi» dniami są pod względem towarzyskim 1-szy i 2-gi listopada, czyli Wszystkich Świętych i Dzień Zaduszny. W te dni nie składa się wizyt, wiele osób powstrzymuje się nawet od chodzenia do teatrów i miejsc publicznych. Z końcem listopada zaczyna się adwent, tak, iż do Bożego Narodzenia nie ma mowy o balach, ani wystawnych przyjęciach, można wszakże poprosić grono znajomych na śniadanie lub obiad. Wigilia i pierwsze święto Bożego Narodzenia są uważane za święto rodzinne i wielkim uchybieniem byłoby odwiedzać w te dni znajomych bez specjalnego zaproszenia. Pełnia życia towarzyskiego rozpoczyna się od Nowego Roku”. Okres karnawału obfitował w zabawy, bale, przyjęcia z tańcami. Uspokojenie nadchodziło wraz z Wielkim Postem, ale i wówczas – z wyjątkiem bezwzględnie przestrzeganej środy popielcowej – organizowano rauty, herbatki i obiady bez tańców. Nad nieprzestrzeganiem dawniejszych, surowszych obyczajów w okresie postu ubolewali tradycjonaliści. Koniec sezonu towarzyskiego przypadał na Wielkanoc. Od maja do końca września salony były zamknięte, bo osoby z towarzystwa odpoczywały, spędzając ten czas na łonie natury, w kurortach, podróżując. Sposób zapraszania gości zależał od charakteru przyjęcia. Na przyjęcia oficjalne wypadało rozsyłać zaproszenia drukowane, z wyprzedzeniem 7–10 dni; na przyjęcia mniejsze zapraszano gości listownie lub telefonicznie zaledwie o kilka dni wcześniej. Liczba osób zapraszanych na obiad czy kolację była ograniczona chociażby liczbą miejsc przy stole, natomiast na wieczorek lub bal wypadało prosić wszystkich przyjaciół i znajomych, z którymi łączyły gospodarzy stosunki towarzyskie. Każde zaproszenie winno było dokładnie określać rodzaj spotkania, tzn. czy to ma być obiad, przyjęcie wieczorne, śniadanie, herbatka popołudniowa. Dzięki temu zaproszeni wiedzieli, jak mają się ubrać, czy towarzystwo będzie liczne, czy będzie poczęstunek itp. Jeżeli ze względu na rodzaj przyjęcia na zaproszeniu był dopisek „uprasza się o odpowiedź”, należało odpowiedzieć bezzwłocznie i również pisemnie – dziękując i przyjmując albo odmawiając, przeprosić, jednocześnie podając powód odmowy.
Dobre maniery w przedwojennej Polsce.
866509
s 256
Savoir-vivre, zasady, gafy
Rozdział X – Z konwenansem przez życie
Znajomość zasad savoir-vivre’u przydawała się niezmiernie przy nawiązy-
waniu stosunków towarzyskich. Do złożenia pierwszej wizyty upoważniało pokrewieństwo lub wyraźna zachęta ze strony gospodarzy. Wzorcową sytuacją ukazującą proces tworzenia swego własnego kręgu towarzyskiego były wizyty składane przez młodych małżonków. Pierwsze wizyty składali tym, którzy byli gośćmi na ich ślubie albo w sposób szczególny okazali im swą życzliwość. Autorzy poradników wyodrębniali wizyty, rewizyty, wizyty po przyjęciu, wizyty z powinszowaniem, wizyty wdzięcznościowe i wizyty kondolencyjne. For malne składanie wizyt wymagało posiadania biletów wizytowych. W latach trzydziestych za eleganckie uważane były wizytówki drukowane na grubym papierze, bez ozdobników, tytułów i herbów. Autorzy starszych poradników zalecali, by osoby noszące żałobę posługiwały się kartami wizytowymi z czarnymi brzegami. Wojciech Galant w Formach towarzyskich z 1924 roku pisał: „Na karcie ma być uwidocznione imię i nazwisko, jako też (osobliwie w większych miastach) mieszkanie, czyli cały adres. Zwykle dodaje się także stanowisko, czyli tytuł właściciela; w klasach jednak średnich (handlowych i przemysłowych) lepiej tego nie podawać, karta bowiem ma więcej towarzyskie zastosowanie, a nie jest ogłoszeniem, anonsem lub reklamą. Karty kobiet zamężnych powinny zawierać prócz imienia i nazwiska po mężu także nazwisko rodowe. Dodawanie jednak tytułu męża (np. Radczyni N.N., albo Doktorowa, inspektorowa itp.), jak to czynią niektóre panie, uchodzi za niewłaściwe. Jeżeli małżeństwo jakieś wspólnie składa wizytę, powinno mieć wspólną kartę. Treść ma mniej więcej opiewać: Np. Amalia i Franciszek Dolańscy, albo też: Franciszek Dolański z żoną”. Weług zasad savoir-vivre’u było przyjęte, że, nie zastawszy gospodarzy, pozostawiało się wizytówki. Mężczyzna zobowiązany był zostawić tyle biletów wizytowych, z ilu dorosłych członków składała się rodzina. Kobieta natomiast zostawiała bilety wizytowe tylko dla pań. Młoda panna wizytówek nie miała, więc idąc na wizytę z ojcem lub matką, dopisywała swoje imię i nazwisko ołówkiem. Według zasad – opisanych przez Zygmunta Sarneckiego w Zwyczajach towarzyskich, a potwierdzonych przez Em. Janowicza w Kodeksie światowym i ks. dr. Wojciecha Galanta w Formach towarzyskich – zostawiane wizytówki należało odpowiednio zagiąć: „Nie zastawszy osoby, której pragnęlibyśmy złożyć wizytę, zostawia się bilet wizytowy, załamawszy go na jednym rogu, albo całą jedną, lewą stronę w górę. Oddając wizytę wyrażającą współczucie
s 257
866509
Rozdział X – Z konwenansem przez życie
i żal po śmierci znanej nam osoby, załamuje się róg lub bok z przeciwnej strony i w przeciwnym kierunku”, czyli prawy brzeg wizytówki w dół. Owo zaginanie kart miało było dowodem, że wizytówka przekazana została osobiście. Osobiste oddanie biletu wizytowego uchodziło za formę grzeczniejszą niż posyłanie go pocztą lub przez pośrednika. Osobiste oddanie karty wizytowej było jednoznaczne z wizytą. Jeśli jednak chciało się komuś wyższemu wyrazić uszanowanie bez widzenia się z nim, to dawało się kartę niezagiętą, osobiście służącemu, aby ją doręczył. Autorzy poradników podawali przykładowe dopiski na biletach wizytowych. Kiedy wizyta miała na celu pożegnanie się, należało napisać: „z pożegn.”, „z p.”, lub po francusku „p.p.c.” ( pour prende congé ). Po powrocie pisało się swój adres i dzień, w którym oczekiwało się gości. Na imieniny należało napisać: „z p. im.” i datę, a na Nowy Rok: „z p. N.R.” i rok. Pragnąc złożyć życzenia pisano „z ż.”, lub po francusku „p. f.” (pour féliciter), natomiast składając kondolencje – „z k.”, lub po francusku „p.c.” (pour condoléance). Posyłając bilet wizytowy i na nim kilka wyrazów dotyczących spraw prywatnych lub służbowych, należało go, podobnie jak list, przekazać w zaklejonej kopercie. W dw udziestoleciu międzywojennym tak sformalizowane stosunki towarzyskie ulegały systematycznie rozluźnieniu, jednak osoby starsze i tradycjonaliści nadal, nie zastawszy nikogo z gospodarzy, „rzucali wizytówki” na stojącą w przedpokoju tacę lub wręczali je służącej, by przekazała państwu. Było przyjęte, że pierwszą wizytę należało składać w godzinach południowych około 12–13, lub o 17–18 popołudniu; ta pierwsza pora obowiązywała w sferach urzędowych i dyplomatycznych, druga – w zwykłych stosunkach towarzyskich.
„Kto przyjdzie z odwiedzinami niespodzianie i usłyszy, że pani nie przyjmuje – nie powinien się obrażać”. Zgodnie z wymogami wspomnianego wcześniej kalendarza towarzyskiego
nie uchodziło składać wizyt w dzień Wigilii, w święta Bożego Narodzenia, w dzień Nowego Roku, w Popielec, podczas Wielkiego Tygodnia, w Dnie Zaduszne oraz w dnie wielkich przyjęć wieczornych. Ponadto, należało unikać odwiedzania znajomych w święta i niedziele, ponieważ zwykle te dni
Dobre maniery w przedwojennej Polsce.
866509
s 258
Savoir-vivre, zasady, gafy
Rozdział X – Z konwenansem przez życie
przeznaczone były na spotkania rodzinne. Nie należało też przychodzić zbyt wcześnie przed południem lub zbyt późno wieczorem – aby swym nadejściem nie sprawić gospodyni kłopotu. „Kto przyjdzie z odwiedzinami niespodzianie i usłyszy, że pani nie przyjmuje – nie powinien się obrażać. Przecież to ludzka rzecz być chwilowo nieusposobionym albo mieć zajęcie nie do odłożenia. A gdy usłyszymy, że pani nie ma w domu, to choćbyśmy mieli pewność, że jest, nie próbujmy forsować wejścia, nie wypytujmy, czy naprawdę nie ma, gdzie poszła, kiedy wróci, a nade wszystko nie rozsiadajmy się wygodnie w oczekiwaniu jej powrotu. Trudno opisać na jakie przykrości narażają domowników takie maniery znajomych”. Pierwsza wizyta nie powinna była trwać dłużej niż 15–20 minut, w wyjątkowo serdecznej atmosferze – pół godziny. Przy pożegnaniu należało wspomnieć o rewizycie, tzn. wyrazić nadzieję na wzajemne odwiedziny. Rewizy ta powinna była nastąpić w ciągu trzech–pięciu dni (wg innych poradników: w ciągu siedmiu dni, a nawet czternastu) – dłuższa zwłoka była niegrzecznością i musiałaby wymagać wiarygodnego wytłumaczenia. Jeśli na osobiście złożoną wizytę odpowiedział ktoś jedynie pozostawieniem biletów wizytowych – stosunki towarzyskie wypadało uznać za zerwane. Jednak przy spotkaniu takiej osoby w towarzystwie należało zachowywać się wobec niej z wielką rezerwą, lecz uprzejmie. Mimo że zasadniczo każdą wizytę trzeba było oddać, czyli rewizytować, to – według Kodeksu światowego Janowicza – „zwolnieni są od oddawania wizyty starsi względem młodszych, znakomitsi względem niższych, przełożeni względem podwładnych, panie względem panów, wreszcie dobrzy i serdeczni znajomi”. W niektórych domach były wyznaczone stałe dni i godziny przyjmowania gości – ustalone z góry na cały sezon tzw. dni recepcjonalne. Jak pisał Rościszewski w Księdze obyczajów towarzyskich: „w szanującym się towarzystwie każda z pań posiada obecnie jeden stały dzień przyjęć w tygodniu. Czasami dzień ten powtarza się tylko raz na dwa lub trzy tygodnie. Dnie przyjęć na wielkim świecie zaczynają się 1 stycznia, a kończą na Wielkanoc. Oznacza się je na biletach wizytowych”. Wizytujący powinni byli dostosować się do tych terminów, gdyż przychodzenie innego dnia mogło znaczyć, że wizytę złożyli tylko pro forma, a tak naprawdę nie chcieli gospodarzy zastać. W stałe dni przyjęć przychodziło się bez uprzedniego zapowiadania się: przy luźniejszej
s 259
866509
866509
Rozdział X – Z konwenansem przez życie
znajomości dwa, trzy razy w ciągu sezonu, przy stosunkach bliższych – kilkakrotnie. Wypadało jednak za te odwiedziny oczekiwać rewizyt. Te same zwyczaje obowiązywały ludzi samotnych, z tym jednakże zastrzeżeniem, że samotna kobieta, dbająca o reputację, nie mogła zapraszać na przyjęcia samych mężczyzn, a jedynie mieszane towarzystwo, rewizytować mogła także tylko małżeństwa, nigdy samotnych mężczyzn. Jeśli była zapraszana na przyjęcie u samotnego mężczyzny, powinna była upewnić się wcześniej, kto jest zaproszony i czy będą pary małżeńskie. By wanie, goszczenie, umiejętność znalezienia się w kulturalnym towa-
rzyskim kręgu było sztuką. Swoje problemy w tym zakresie szczerze opisała Krystyna Libiszowska-Dobrska, która w młodym wieku wyszła za mąż za wysokiej rangi oficera lotnictwa: „Dość szybko rozpoczęliśmy życie towarzyskie, które wymagało z mojej strony pewnego wysiłku. Ze środowiska studenckiego dostałam się bowiem od razu w świat ludzi przeważnie znacznie ode mnie starszych, należących do ówczesnej elity rządzącej, do dyplomacji i kręgu wyższych wojskowych. Moja sytuacja wymagała pewnego doświadczenia życiowego, którego nie miałam. Aby zdobyć więcej wiadomości ogólnych, zabrałam się do czytania prasy, książek, o których się mówiło, recenzji teatralnych. Musiałam też pilnie zwracać uwagę, żeby nie powiedzieć czegoś niestosownego w obecności osób, z którymi łączyły nas oficjalne stosunki. […] Lubiłam wielkie rauty. Mogłam wówczas przechodzić swobodnie z sali do sali, popijać szampana, wybierać sobie osoby, z którymi pragnęłam sobie porozmawiać. Nie cierpiałam natomiast dyplomatycznych śniadań i wysyłałam na nie męża samego. Protestował twierdząc, że wspólne bywanie jest obowiązkiem żony. Na tych oficjalnych śniadaniach panowała atmosfera zagęszczonej sztywności. Rozmawiało się wyłącznie z sąsiadami. Z racji stanowiska Władka sadzano mnie pomiędzy starszymi panami, często bardzo
W yprodukowana we Fr ancji pocztówk a wielk anocna wysłana 18 kwietnia 1930 roku z Warszawy
s 261
866509
Rozdział X – Z konwenansem przez życie
mądrymi. Dziesięć lat później umiałabym z nimi rozmawiać, wówczas jednak rozmowa ograniczała się do zdawkowych, banalnych frazesów”. Oprócz sformalizowanych obowiązków towarzyskich wypadało pod-
trzymywać jak najlepsze więzi z rodziną i przyjaciółmi. Żeby okazać im swe przywiązanie, miłość, szacunek – należało pamiętać o złożeniu życzeń z okazji ich imienin, urodzin, rocznicy ślubu, awansu w pracy itp. Dobre maniery nakazywały pamiętać o życzeniach świątecznych i noworocznych. Jeśli nie było możliwości złożenia życzeń osobiście, wypadało przesłać je pocztą – listownie lub wysyłając pocztówkę. Ta forma bardzo upowszechniła się w okresie międzywojennym – w sprzedaży było wiele oryginalnych pocztówek na różne
Czyścibut polerujący buty małej dziewczynce, okres międzywojenny
okazje (np. reprodukowana na s. 260). Bardzo dbano o podtrzymywanie więzi rodzinnych i okazywanie b liskim, jak są dla nas ważni. Następnym tematem wymagającym omówienia są zagadnienia związane z ubiorem. Strój był od zawsze pewnym kodem informacyjnym, bo określał epokę i status człowieka. Konwenans wymagał właściwego ubrania w konkretnych okolicznościach – w zależności od charakteru sytuacji towarzyskiej, miejsca, pory dnia, płci. Inaczej należało się ubrać, idąc do pracy, inaczej idąc na spacer, do teatru czy na bal. Nawet w zaciszu domowym obowiązywały
Dobre maniery w przedwojennej Polsce.
866509
s 262
Savoir-vivre, zasady, gafy
Rozdział X – Z konwenansem przez życie
pewne zasady, a każde wyjście z domu wymagało dostosowania stroju do pory dnia i miejsca. W por adnik ach savoir-vivre’u poświęcano tym zagadnieniom wiele uwagi, opisując stroje zalecane w różnych okolicznościach. Wstępem do wszystkich rozważań było zawsze zwrócenie uwagi na konieczność dbania o czystość, a dopiero w drugiej kolejności – o elegancję. Tak uczynił Sarnecki w rozdziale poświęconym subtelnościom strojów kobiecych: „Nic obrzydliwszego nad źle obutą nogę i brudną spódnicę”. W tym duchu pisali Maria Vauban i Michał Kurcewicz w Zasadach i nakazach dobrego wychowania: „Piękne pierścionki na brudnych rączkach z niepielęgnowanemi paznogciami [sic!] podkreślają tylko brak estetyki w kobiecie. Perfumy, używane w nadmiernych ilościach przy niedość czysto utrzymanem ciele nigdy nie odniosą pożądanego skutku. Ważniejszym szczegółem, niż wykwintny strój jest dla kobiety porządne uczesanie, dla mężczyzny staranne wygolenie twarzy”. O czystości i schludności pisał też Rościszewski: „Nie wypada ukazywać się na ulicy w nieoczyszczonych butach. Te ostatnie powinny być zawsze całe i oczyszczone w domu. Ludzie dobrego tonu butów na ulicy nie czyszczą,
„Nie wypada ukazywać się na ulicy w nieoczyszczonych butach. Te ostatnie powinny być zawsze całe i oczyszczone w domu”. chyba że jak np. wojskowi, nie mają na razie, po wyjeździe, miejsca, w którem by tę czynność załatwić mogli”. W dwudziestoleciu międzywojennym zalecenia dotyczące strojów nie były zbyt skomplikowane. W przypadku mężczyzn w dobrym tonie było unikanie wszelkiej przesady i ekstrawagancji zarówno w ubraniu, jak też fryzurze i innych elementach. W garderobie eleganckiego pana były stroje na różne okazje, a więc: frak, smoking, żakiet albo tużurek, ubrania marynarkowe i ubrania sportowe. Na co dzień, w pracy czy podczas załatwiania interesów urzędowych mężczyzna winien był nosić garnitur uszyty z materiału dobrej jakości. Pisała Hojnacka: „Krój marynarek jedno- lub dwurzędowy. Ażeby całość miała dobrą
s 263
866509
Warszawa, styczeń 1936 roku
– męskim stroju balowym – na Balu Mody w Hotelu Europejskim,
Aktor Jerzy Olgierd we fr aku
markę, trzeba starannie dopasować resztę szczegółów ubrania, tj. kolor bielizny [tzn. koszuli], krawata, obuwia, kapelusza i rękawiczek. W lecie można sobie pozwolić na lżejsze i jaśniejsze materiały i obuwie, a brak kamizelki wyrównuje się paskiem skórzanym, dobranym do koloru obuwia. W kapeluszach grubszy filc zastępuje się cienkim albo słomką. Chętnie noszone spodnie flanelowe nie powinny być zbyt jasne w mieście. Białe nadają się – poza sportem – jedynie na wyjazdy letniskowe, do miejscowości kąpielowych, nad morze itp.”. W eleganckim towarzystwie było przyjęte, że do białej koszuli mężczyzna nosił obuwie czarne, do kolorowej natomiast – brązowe. Pr zez cały okres dwudziestolecia międzywojennego męskim strojem wizytowym była czarna jednorzędowa marynarka i ciemnopopielate spodnie w czarne paski (tzw. spodnie sztuczkowe) oraz długi krawat ciemnopopielaty z czarnym. Do tego elegancki pan nosił białą koszulę z miękkim przodem, i twardym wykładanym lub stojącym kołnierzem oraz czarny kapelusz i czarne buty. Był to strój odpowiedni na popołudniowe herbatki, na spotkanie
Dobre maniery w przedwojennej Polsce.
866509
s 264
Savoir-vivre, zasady, gafy
Rozdział X – Z konwenansem przez życie
towarzyskie i do teatru. Ryszard Zahorski w kodeksie towarzyskim Dobry ton nowoczesny (z 1929 roku) dopuszczał założenie do restauracji wieczorem czy do teatru zwykłego marynarkowego garnituru, oczywiście czarnego, połączonego z ciemnym krawatem przy sztywnym białym kołnierzyku. Na wizyty oficjalne i okazje uroczyste zamiast czarnej marynarki wypadało włożyć czarny żakiet, rodzaj marynarki o długich połach ukośnie ściętych, a na głowę – cylinder. Właściwie był to strój równoważny pod względem etykiety z frakiem, ale wkładano go w godzinach południowych i popołudniowych, kiedy to jeszcze nie wypadało nosić fraka. Męskim strojem wieczorowym był smoking, składający się z marynarki z klapami obszytymi błyszczącym jedwabiem, czarnej kamizelki i spodni z lampasem z taśmy. Do tego pan zakładał białą koszulę z twardym gorsem (dopuszczona była też w zakładki) i stojącym kołnierzem, skromne spinki do mankietów czarne lub białe, muszkę, lakierki
Uroczyste stroje męskie: fraki, żakiety i garnitury, muszki i krawaty na zdjęciu z uroczystości dekoracji orderami węgierskimi naczelnego redaktora „ IKC ” Mariana Dąbrowskiego i naczelnego redaktora „Czasu” Antoniego Beaupré w Konsulacie Węgierskim, Kraków, 1932 rok
s 265
866509
Rozdział X – Z konwenansem przez życie
i kapelusz – wszystko czarne. Według Hojnackiej do smokinga można było nosić latem słomkowy kapelusz. (W którymś z filmów występował tak Fred Aster). Pisał Zahorski: „Smoking wkłada się na skromniejsze przyjęcia, herbatki tańcujące – do teatru, na dancing. Nie nosi się smokingu przed godz. 6-ą”. Natomiast Maria z Colonna Walewskich Wielopolska zalecała smoking na skromne przyjęcie wieczorne od godz. 20. Strojem najuroczystszym był frak z białą pikową kamizelką, śnieżnobiałą koszulą o sztywno zaprasowanym gorsie bez zakładek (gładka tarcza) i twardym stojącym kołnierzem oraz z białą muszką. Do fraka mężczyzna nosił spodnie z błyszczącymi, podwójnymi lampasami, czarne lakierki lub półbuty oraz szapoklak, czyli składany cylinder. W takim stroju elegancki pan bywał
Dobre maniery w przedwojennej Polsce.
866509
s 266
Savoir-vivre, zasady, gafy
Rozdział X – Z konwenansem
3 XII 1930 r. godz. 18 – skreślenia i dopisek przy zalecanym stroju
Zaproszenie na Zamek Królewski, Na herbatę
przez życie
na wszystkich oficjalnych przyjęciach, galowych widowiskach, wieczornych uroczystych akademiach oraz na balach. Według Zahorskiego nie wkładało się fraka przed godziną 8 wieczorem. Hojnacka zauważyła jednak, że: „Rzadkie okoliczności oficjalne, np. na Zamku itp., wymagające włożenia fraka przed południem, nakazują zmianę kamizelki białej na czarną”. Wiele uzupełniających szczegółów dotyczących męskich strojów podali w Podstawach życia towarzyskiego oraz Zasadach i nakazach dobrego wychowania Maria Vauban i Michał Kurcewicz. Czasem są to ciekawe informacje, chociażby taka, że do fraka na zabawę – a nigdy na przyjęcia! – można było włożyć do butonierki biały kwiatek: tuberozę, goździk, podwójny narcyz itp. Autorzy zalecali panom maksymalną powściągliwość w noszeniu klejnotów i ozdób. „Masywne złote dewizki zupełnie wyszły z użycia; jeśli się nie nosi zegarka na ręce, trzeba mieć skromną, cieniutką dewizkę. Zupełnie niedopuszczalne są łańcuchy złote przy czarnym stroju. Do fraka i smokinga użyć można wąziutkiej krótkiej dewizki z czarnego jedwabiu, ujętego w złote albo platynowe skuwki. Taka dewizka zwiesza się przy kieszonce kamizelki”. Warto za Sebastianem Arhensem odnotować, że na frak w lecie wdziewało się lekką, czarną zarzutkę podbitą jedwabiem, a w zimie futro; na ulicy elegancki pan we fraku musiał mieć cylinder. W Dobrym tonie nowoczesnym Ryszard Zahorski napisał na ten temat więcej i trochę inaczej: „Na ulicę do fraka używa się czarnego palta, czarnego miękkiego kapelusza lub melonika. Cylinder tylko przy wystąpieniach bardzo oficjalnych. Wykluczony jest kapelusz słomkowy, sportowa czapka, lub skórzany szoferski kożuszek. Bardzo elegancki jest specjalny paltot do fraka lub smokinga w formie lekkiej czarnej narzutki z peleryną na jedwabnej podszewce. Do takiego palta konieczny jest cylinder. […] Do fraka lub smokingu nosi się szal jedwabny, szeroki, biały, zakrywający cały gors koszuli”. Wzmiank a o szoferskim kożuszku brzmi u Zahorskiego jak kpina, chociaż… pamiętamy chyba Skaldów śpiewających „z wierzchu baranica a pod spodem smoking”. Na oficjalnych drukowanych zaproszeniach umieszczano zwykle informacje o obowiązującym stroju. W zbiorach archiwalnych, a niekiedy w szufladach domowych przetrwały do dziś zaproszenia na różne przedwojenne zabawy, bale, rauty, kawy, five o’clocki itp. Do tych zaleceń trzeba było się stosować!
s 267
866509
Uczestnicy przyjęcia u prezydenta m.st. Warszaw y Zygmunta Słomińskiego w stołecznym Magistracie. Widoczni m.in. dyrektor Teatru „Ateneum” Stefan Jaracz (trzyma filiżankę), aktorka Mieczysława Ćwiklińska (w jasnej sukni), aktorka Maria Mirska, członek Rady Miejskiej m.st. Warszawy Maurycy Mayzel (pierwszy z prawej), 15 marca 1930 roku Kiedy prezydent Mościcki z małżonką zapraszali na herbatę na 18.00
do Zamku Królewskiego – obowiązywał strój wizytowy (co, jak widać na druku reprodukowanym na s. 266, dopisano ręcznie, uprzednio skreśliwszy tekst „strój wieczorowy-ordery”). Na fr ancuskojęzycznym zaproszeniu pana Władysława Karwowskiego do Nuncjatury Apostolskiej na uroczystość złożenia listów uwierzytelniających Jego Ekscelencji Panu Prezydentowi Rzeczypospolitej przez Nuncjusza Apostolskiego w godzinach popołudniowych (między 5 a 7) dopisano po polsku: „strój żakiet”.
Dobre maniery w przedwojennej Polsce.
866509
s 268
Savoir-vivre, zasady, gafy
Rozdział X – Z konwenansem przez życie
Kiedy natomiast Prezydent Miasta Stołecznego Warszawy i Stefanowa Sta-
rzyńska zapraszali na raut w salonach ratusza na godzinę 21.30 – obowiązywał strój wieczorowy (il. na s. 199). Przyglądając się zaproszeniom, warto jeszcze zwrócić uwagę na dopiski. Na zaproszeniach na herbatę do Zamku Królewskiego była zawsze adnotacja, żeby przy wejściu okazać zaproszenie, a w razie niemożności przybycia zawiadomić Kancelarię Cywilną – to było oczywiste w sytuacji, gdy szło się na kameralne spotkanie z Prezydentem Rzeczypospolitej. Na zaproszeniach na przyjęcia w restauracji, spotkania dyplomatyczne połączone z uroczystym obiadem czy kolacją umieszczany był zawsze skrót „RSVP”, czyli répondez, s’il vous plaît, co znaczy „uprasza się o odpowiedź”. Prośba taka była jak najbardziej uzasadniona, ponieważ eleganckie przyjęcie wymagało rozsadzenia gości według zasad savoir-vivre’u, uzgodnień z kucharzem itp. Kiedy natomiast szło się na bal, raut, five o’clock czy inne spotkanie towarzyskie z dużą liczbą osób, gdzie poczęstunek ograniczał się do bufetu lub stołu szwedzkiego – nie trzeba było potwierdzenia obecności i takiej prośby na zaproszeniach nie umieszczano. Elegancki mężczyzna mógł łatwo dobrać strój odpowiedni do okazji – wystarczyło znać kilka prostych reguł, natomiast elegancka kobieta nie mogła zawierzyć tylko regułom: przy dobieraniu strojów odpowiednich do okoliczności musiała wykazać się wyczuciem, gustem, stylem. Zwróćmy uwagę, że na zaproszeniach nie precyzowano stroju damy, przyjmując, że sama będzie umiała najlepiej dostosować swój strój do uroczystości. Jednak – według Marii Vauban i Michała Kurcewicza (Zasady i nakazy dobrego wychowania) – „Przy różnorodności strojów kobiecych i większej skali zróżnicowania mniej razi niedostosowany do okoliczności strój kobiecy, niż nieodpowiedni ubiór męski”. Dawniejsze poradniki savoir-vivre’u w strojach damskich wyodrębniały cztery kategorie: 1) ubranie domowe, szlafroczki, kaftaniki itd.; 2) ubranie ranne, do podróży, do chodzenia po mieście za sprawunkami, na niepogodę; 3) ubranie dzienne, na wizyty, przechadzki, przyjmowanie gości we własnym domu; 4) toalety obiadowe, koncertowe, teatralne, wieczorowe i balowe. Brak umiejętności właściwego ubrania się, niedostosowanie stroju do okoliczności, pory dnia, statusu towarzyskiego i wieku – były traktowane jako
s 269
866509
Rozdział X – Z konwenansem przez życie
dowód pospolitości wychowania i braku elegancji. Istniały np. wyraźne wskazania co do kolorystyki i zdobnictwa strojów. Nie wolno było ubrać się na pogrzeb w suknię jasną, a idąc na ślub i wesele założyć kreację czarną lub bardzo ciemną. Intensywne kolory (żółty, ciemnofioletowy) oraz tkaniny mieniące, cenna biżuteria, bogate ozdoby, futra – dozwolone były tylko dla mężatek. Panny natomiast winny były nosić suknie skromne i jasne, w „kolorach panieńskich”: błękitne i jasnoróżowe, a z biżuterii tylko perełki, turkusy, korale. Te zasady w okresie międzywojennym nie obowiązywały już tak restrykcyjnie, ale ciągle pamiętano, jak „powinno być” według dawniejszych zaleceń. W „Kodeksie towar zyskim” z lat trzydziestych Konstancja Hojnacka radziła paniom, by przed południem – a więc w porze porannych przechadzek, zakupów, pracy zawodowej i załatwiania interesów – ubierały się prosto i spokojnie. Za najodpowiedniejszy uważała „klasyczny angielski tailleur [kostium], który właściwie nigdy nie wychodzi z mody, z bluzeczką koszulową z piki jedwabnej, z wełny, trykotu, płótna. Praktyczny jest także sweterek. Tak samo komplet, płaszcz, spora torebka i reszta drobiazgów w stylu angielsko-sportowym utrzymana. Obuwie na niskich obcasach, modele proste, wygodne, kolorem harmonizowane z całością ubioru”. Na głowie wypadało nosić sportowy, filcowy kapelusz w dobrym gatunku, od dobrej modystki. Stroje przedpołudniowe szyto z wełen, trykotarzy, bawełny, płótna lub jedwabiu – w zależności od pory roku. W porze lunchu, czyli około 13–14, elegancka pani mogła już ubrać się w strój popołudniowy lub na wpół sportowy, wykonany z jaśniejszej tkaniny niż suknia popołudniowa. Odpowiednio jaśniejsze musiały być też dodatki – kapelusz, torebka, rękawiczki, obuwie. Suknie popołudniowe, zwłaszcza wizytowe, szyte były z jedwabiu lub z wełny. Były to modele o bardziej wyrafinowanym kroju. Nie było zwyczaju wychodzić w nich na ulicę bez okrycia – wymagały narzucenia eleganckiego płaszcza czy futra. Na przechadzki nosiło się do nich obuwie na obcasie słupkowym, na wizyty – na obcasie tzw. francuskim, ale nie za wysokim, a do nich torebki mniejsze niż przed południem i z luksusowej skóry oraz „kapelusze ze strojniejszych materiałów, modele fantazyjne, przybranie bogatsze”. Na popołudniowe herbatki panie wkładały suknie wizytowe lub popołudniowe kostiumy.
Dobre maniery w przedwojennej Polsce.
866509
s 270
Savoir-vivre, zasady, gafy
Rozdział X – Z konwenansem przez życie
W Moich złotych latach 1913–1939 Krystyna Libiszowska-Dobrska wspomi-
nała: „W tamtych latach ściśle przestrzegano zasad dotyczących ubiorów pań i panów. Na przyjęciach od godziny dwudziestej obowiązywały długie suknie. Na wielkie gale nie zakładało się wieczorowej sukni w kwiaty, nawet w lecie. Na popołudniowe herbaty panie nosiły tak zwane «małe czarne». Nie zdejmowały też kapeluszy, jedyną panią bez kapelusza była pani domu”. W okresie międzywojennym noszenie przez panie z towarzystwa kapelusza było czymś oczywistym; na ulicy, ale też w kawiarni, na proszonej herbatce; również w czasie oficjalnego obiadu wczesnym popołudniem – choćby to był obiad w plenerze, jak ten zorganizowany z okazji święta 2 Pułku Szwoleżerów w Starogardzie (por. zdjęcie reprodukowane na s. 102). Pisała Hojnacka: „Kapelusza ani na lunch, ani na popołudniową herbatę nie zdejmujemy, chyba że przyjęcie dotyczy małego przyjacielskiego kółka i że pani domu sama zaproponuje, nie zmuszając jednak do tego”. Taka zasada była ogólnie przyjęta, jednak nie wszyscy autorzy poradników byli skłonni ją zaakceptować – ksiądz dr Wojciech Galant w Formach towarzyskich wydanych w 1924 roku napisał: „Jedzenie w kapeluszach na głowie i w rękawiczkach na rękach przypomina żydów w Egipcie, którzy, gotowi do drogi, spożywali baranka wielkanocnego”. Kilk a ciągle obowiązujących w wielkim świecie reguł dotyczących kapeluszy i rękawiczek przypomniała swym czytelnikom Maria z Colonna Walewskich Wielopolska w poradniku z 1938 roku: „Na wizycie panie siedzą w kapeluszach i rękawiczkach. Przyjął się tu i ówdzie rosyjski zwyczaj nie podawania ręki w rękawiczce. Jest to niepotrzebny nabytek obyczajowy. Na sto rąk – 90 uściska się chętniej w rękawiczce! Gładka, zamszowa czy duńska skórka będzie sympatyczniejsza w dotknięciu niż zwiotczałe, szorstkie czy też wilgotne dłonie. Wysoką nieprzyzwoitością jest, gdy mężczyzna chcąc ucałować urękawicznioną dłoń kobiety, odwija jej rękawiczkę na przegubie, by szukać ciała do złożenia pocałunku robiąc przy tym głupie, stereotypowe dowcipy. Jeżeli nie masz ochoty całować psiej skóry – nachyl się i zręcznie ucałuj własny palec, ściskający dłoń pięknej pani, zamiast niestosownych demonstracji z rękawiczką. Młodym pannom nie całuje się rąk, upoważnia do tego dopiero dojrzały wiek lub samodzielne stanowisko”. Wieczorem, idąc na koncert, do teatru, na spotkanie towarzyskie kobieta zakładała suknię wizytową. Na większe przyjęcia wieczorne, na zabawy z tańcami wypadało założyć suknię wieczorową. Na spotkania oficjalne,
s 271
866509
Rozdział X – Z konwenansem przez życie
reprezentacyjne i bale – konieczna była suknia balowa. Elegancka pani umiała te subtelne niekiedy różnice zrealizować, pamiętając, że zasiadając w loży teatralnej może być ubrana strojniej, niż gdy siedzi się na miejscach w rzędach, wypadało też rozróżnić zwykłe wyjście do teatru od premiery czy spektaklu operowego. Bezpiecznie było też kierować się poradą specjalistki od savoir-vivre’u: „A w ogóle gdziekolwiek bądź i w jakichkolwiek bądź okolicznościach: za strojnie będzie zawsze nieodpowiednio”. Czasem, mimo starań popełniano niezręczności czy gafy w ubiorze. Niech przykładem niemożności stuprocentowego wywiązania się ze wszystkich zasad savoir-vivre’u będzie cytat z książki Jadwigi Beck – o rękawiczkach. Jako żona polskiego ministra spraw zagranicznych, bywała często na audiencjach u koronowanych głów: „przed ostatnią wojną protokół rękawiczkowy nie był w tych sferach uzgodniony. Nasze ambasadorowe i ministrowe uświadamiały mnie w czas, ale nie zawsze. Wynikały z tego nieprzewidziane w nabitym programie dni galopujące «shoppingi». Tu zdjąć nie wolno w ogóle, tam tylko z prawej ręki, gdzie indziej kawałek z dłoni zwija się w wałek na przegubie (zaczepiając o wszystko), a czasem trzyma się obie w ręku. Kolor rękawiczek na audiencję też się różnił. Więc albo długie białe glansowane lub tzw. cieliste (ni to beige, ni różowe) albo znów, obowiązkowo, w kolorze sukni”. Na koniec opowieści o strojach wspomnijmy o konieczności dbania o swój wygląd i ubiór również w zaciszu domowym – prawdziwa znajomość form przejawia się bowiem również w tym, jak traktujemy domowników i najbliższych. Konstancja Hojnacka przywiązywała do tego szczególną wagę, pisząc: „Dużo szkody płynie z takiego pozornego drobiazgu, jak zaniedbany strój domowy, bo właśnie dom ma wyraźnie sprecyzowane i uzasadnione wymagania pod tym względem, a mimo to łatwe do zaspokojenia: celowość i prostotę, a nade wszystko wygodę, która jest kardynalnym warunkiem domowej garderoby. […] Innym niemniej ważnym warunkiem jest jego estetyka. Choćby najprostszym krojem i z najskromniejszego materiału wykonany, powinien mile pociągać oczy i mówić o smaku właścicielki, o jej zamiłowaniu do piękna. Staranny wygląd zewnętrzny pani domu dodaje jej autorytetu wobec dzieci i służby, która inaczej respektuje jej rozkazy i uwagi”. W dwudziestoleciu międzywojennym bardzo zmieniły się obyczaje i zasady savoir-vivre’u dotyczące uroczystości rodzinnych, np. zaręczyn, ślubu i wesela.
Dobre maniery w przedwojennej Polsce.
866509
s 272
Savoir-vivre, zasady, gafy
Rozdział X – Z konwenansem przez życie
Zdegustowany pośpiechem i zmianami obyczajowymi obserwowanymi
w czasie wojennym był naturalnie Mieczysław Rościszewski, gdy pisał: „Niech żyje miłość, wiwat para młoda! Takich wiwatów nasłuchaliśmy się dość czasu wojny światowej i to nasłuchaliśmy się w tempie przyspieszonem, gwałtownem nieomal. Prawo śmierci i życia pozwoliło śluby urzeczywistnić bez dłuższych zabiegów i formalności, urywając bez ceremonii łeb niesankcjonowanej tradycyj i łączyć pary ryczałtem. W ryczałcie tym formy towarzyskie, ustalone wiekowym zwyczajem, zeszły na plan drugi, a pary kojarzyły się tak, jak kojarzą się ptaszki na drzewach lub dzikie zwierzęta w pustyni. Zyskał na tem ogień pożądań, ale straciły formy, wdzięczne, lube i niezapomniane do końca życia. Na tej drodze zakwitła roślina samodzielności kobiecej… Dziś panna nie pyta się już rodziców, czy wolno jej będzie wyjść za tego lub owego rycerza bojów, lecz decyduje o tem sama, z całą bezwzględnością serca, wrażenia i… intuicji, a raczej ryzyka. Tu chodzi głównie o fakt pozyskania godności małżonki, o utrwalenie bytu na przyszłość… I rodzina schyla głowę w pokorze, gorszy się wprawdzie, ale sprawia weselisko naprędce, na patatajkę, i stwierdza z bólem, że pan młody rusza po ślubie na front, do boju, a panna młoda… otwiera bodaj sklep spożywczy do spółki z rozgoryczoną mamusią”. Rzeczy wiście, cezurą wyznaczającą nowe reguły narzeczeństwa i małżeństwa stała się I wojna światowa. Wszystko się zmieniło, bo rzadkością, a nie normą, było stosowanie się do zaleceń starych poradników savoir-vivre’u. Chociaż Rościszewski pisał: „większość znakomicie przeważająca, prowadzi dawny tryb życia i liczy się dotąd z nieprzepartymi względami tradycyi, wszechmocna przeto zaraza samodzielności w decyzjach kojarzącej się pary nie narzuca się jeszcze jako prawidło bezwzględne i rzeczy idą trybem odwiecznym” – nie była to prawda! Bardziej wiarygodny w ocenie współczesnej mu obyczajowości wydaje się Tadeusz Boy Żeleński, wyśmiewający zalecenia kodeksów „ekshumowanych” przez wydawców. Choć epoka fin de siécle’u dawno przeminęła, ciągle jeszcze w obiegu czytelniczym były, stanowiące jakiś wzorzec zachowań, stare poradniki savoir-vivre’u. Według zasad opisanych w Zwyczajach towarzyskich Rościszewskiego, opracowanych w latach dwudziestych, procedura zabiegów i starań o pozyskanie względów panny była wieloetapowa! Obyczaje te były jednak w okresie międzywojennym li tylko przestarzałą teorią, a nawet, jeśli niekiedy jeszcze pewnym wzorcem – to w wielkim pośpiechu odchodzącym w przeszłość:
s 273
866509
Rozdział X – Z konwenansem przez życie
Po pierwsze, młody człowiek mający zamiary matrymonialne musiał dys-
kretnie wybadać, czy jest przez pannę mile widziany, a następnie poprosić o pozwolenie złożenia wizyty w domu jej rodziców lub opiekunów. „Tak ą wizytę składa się zwykle w najbliższy dzień świąteczny, zaraz po sumie, przyczem młody kandydat do stanu małżeńskiego powinien mieć na sobie garnitur tużurkowy, rękawiczki glansowane, krawat czarny i modny kapelusz w ręku”. Po uprzejmym przywitaniu się ze wszystkimi, począwszy od pani domu (której nie wypadało mu przy powitaniu pocałować w rękę!), rozpoczynał rozmowę na tematy niezwiązane z właściwym celem wizyty. Po pół godzinie żegnał się, i jeśli dostrzegł życzliwe przyjęcie, mógł przy pożegnaniu matkę panny pocałować w rękę, a panience – o ile była ona w salonie (chociaż powinna tego przy pierwszej wizycie unikać) – rączkę delikatnie acz znacząco uścisnąć. Jeśli po tej wizycie młody człowiek był rewizytowany przez ojca, brata lub krewnego panny, albo za pośrednictwem przyjaciół lub osób zaufanych dowiedział się, że jest akceptowany jako kandydat do jej ręki – powinien był złożyć w parę dni później drugą wizytę. Było to spotkanie rodzinne, w obecności panny, odbywało się w godzinach popołudniowych i trwało dłużej niż wizyta poprzednia. W jej trakcie dochodziło do pierwszych ustaleń dotyczących ewentualnego związku. Autor poradnika pisał: „po dyskretnem opuszczeniu salonu przez pannę, wszczęta będzie rozmowa o interesach pieniężnych, mających zabezpieczyć przyszły byt małżonków. Jeśli kandydat odpowiada warunkom wymaganym przez opiekunów panny, to zapraszają go do stałego bywania w domu. Jeśli zaś opieka jest pod jakimkolwiek względem niezadowolona, to prosi kandydata o zostawienie czasu do namysłu; wtedy młody człowiek powinien czekać, dopóki nie zostanie zaproszony”. Kolejnym etapem starań o rękę panny były oświadczyny. W wersji bardziej oficjalnej mogli to uczynić w imieniu kandydata jego rodzice, bliski krewny lub poważany przyjaciel, zwykle jednak kawaler czynił to osobiście. Zwyczajowo kawaler najpierw oświadczał się pannie, a następnie ojcu lub opiekunowi wybranki. Oświadczał mu zamiar poślubienia panny i – jeśli nie spotkał się z odmową – omawiał z nim sprawy pieniężne. W tym momencie zawarcie związku było właściwie postanowione, ale nie było to jeszcze oficjalne narzeczeństwo, ponieważ ten tytuł przysługiwał młodym dopiero po zaręczynach. Aż do tego czasu młody człowiek nazywany był „konkurentem” albo „starającym się”.
Dobre maniery w przedwojennej Polsce.
866509
s 274
Savoir-vivre, zasady, gafy
Rozdział X – Z konwenansem przez życie
Na r azie wypadało zawiadomić krewnych i znajomych o samym fakcie
oświadczyn. Można to było uczynić listownie, albo zakomunikować tę nowinę publicznie podczas wydanego z tej okazji wieczornego przyjęcia lub balu. Od tego momentu panna i kawaler mogli, wraz z matką lub inną godną osobą, składać wspólnie wizyty krewnym i znajomym, konkurent mógł bywać w domu panny nawet codziennie, powinien obdarowywać ją kwiatami. Zacytujmy dość znany fragment z poradnika Rościszewskiego: „Kawaler przysyła jej bukiety bardzo często, a kolor kwiatów dobiera tak, ażeby z początku były jasne, stopniowo ciemniejsze, a w wigilię ślubu purpurowe”. W odniesieniu do dwudziestolecia międzywojennego powyższy tekst brzmi bardzo archaicznie! Konstancja Hojnacka, autorka opisująca rzeczywistość lat trzydziestych, napisała szczerze: „Okresu poprzedzającego sam ślub nie poruszam, gdyż wobec znanej swobody towarzyskiej młodego pokolenia wiemy, jak łatwo o zawarcie znajomości przy wspólnych studiach, w pracy społecznej i biurowej lub w życiu sportowym. Jest to zapewne lepsza forma obcowania młodych, gdyż daje możność poznawania się w życiu codziennym, w warunkach zwykłych, a nie poprzestawania na stosunkach wyłącznie towarzyskich, jak to dawniej bywało. Mówiąc jednak o swobodzie młodego pokolenia, nie mam tu na myśli ryzykownych eskapad we dwoje, czy to na bale, czy na wycieczki, albo odwiedzin składanych kolegom w kawalerskich mieszkaniach. U nas czy w Ameryce – wiemy jak się to zazwyczaj dla dziewcząt kończy”. Wróćmy znów do zaleceń spisanych przez Mieczysława Rościszewskiego. Były już oświadczyny, a krewni i znajomi zostali o tym oficjalnie poinformowani – dopiero teraz planować można było zaręczyny: „Dzień
Ślub księżniczki Cecyli Lubomirskiej z księciem Obojga Sycylii Gabrielem Bourbon. Panna młoda w towarzystwie swego brata księcia Henryka Lubomirskiego w drodze do katedry wawelskiej, 15 września 1932 roku
s 275
866509
Rozdział X – Z konwenansem przez życie
ten uważany bywa za uroczystość rodzinną. Zapraszani są krewni i najbliżsi znajomi. W niektórych domach, zwłaszcza zamożniejszych, ksiądz błogosławi narzeczonych i wkłada im pierścionki zaręczynowe. Rodzice ze swej strony błogosławią im również i odtąd związek staje się prawie nieodwołalnym, a wzajemny stosunek narzeczonych o tyle poufalszym, że mogą nawet pocałować się po raz pierwszy”. Ściśle mówiąc, narzeczony mógł pocałować pannę w czoło. Według dawnej obyczajowości nawet po zaręczynach, aż do dnia ślubu młodzi mówili do siebie „pan” i „pani”. Co do pierścionków zaręczynowych Rościszewski zalecał brylanty, ewentualnie pierścionek złożony z trzech kamieni: w środku brylant, a po bokach szafir i rubin jednakowych wielkości. Narzeczony mógł obdarowy wać narzeczoną klejnotami, różnymi drobiazgami toaletowymi, szkatułkami do robót ręcznych, flakonami perfum, kwiatami, książkami, nutami, bombonierkami itp. Unikać natomiast powinien był przedmiotów wchodzących w skład wyprawy, ubrania lub bielizny. Narzeczony obdarowywać powinien również najbliższą rodzinę swej wybranki. Sam też mógł spodziewać się być obdarowany, zwłaszcza przez przyszłych teściów. Było przyjęte, że na zapowiedzi dawał pan młody, on też kupował obrączki, ponosił koszt przejazdu do kościoła i opłacał ceremonię ślubną. Z kolei koszty uczty weselnej ponosili rodzice panny młodej. Oni też dawali córce posag – czasem gotówkę, majątek nieruchomy, zabezpieczenie finansowe, a ponadto wyposażenie nowego domu (meble, pościel, obrusy itp.). Urządzenie mieszkania państwa młodych zależało od stopnia zamożności i wspólnego porozumienia się obu stron. Konstancja Hojnacka temat zaręczynowych pierścionków, podarków i wyprawy przemilczała. W okresie dwudziestolecia międzywojennego przyjęte było jednak świętowanie zaręczyn w gronie rodziny i wzajemne ofiarowanie sobie przez młodych pierścionków. Autorka z pewnym naciskiem zwracała natomiast uwagę na „piękny zwyczaj błogosławienia młodej parze tuż przed ślubem przez rodziców, a w ich braku przez kogoś najstarszego w rodzinie. Jest to tak wzruszająca chwila i jedyna w życiu (bo tylko przy pierwszym ślubie), że powinna odbywać się wyłącznie w gronie odbierających i udzielających błogosławieństwa – jako wyraz najczystszej, najbezinteresowniejszej miłości rodziców, a wdzięczności i pokory dziecięcej ze strony młodych. Niechże wtedy będą sami ze sobą”. Mimo wzruszenia, trzeba się
Dobre maniery w przedwojennej Polsce.
866509
s 276
Savoir-vivre, zasady, gafy
866509
866509
Rozdział X – Z konwenansem przez życie
jednak opanować, żeby w weselnej chwili czerwone oczy nie zdradzały przelanych łez. Najbardziej uroczysty z punktu widzenia kościelnego był ślub około 10–11 rano, po mszy św. wysłuchanej przez młodą parę i cały orszak ślubny. Panna młoda miała na sobie białą suknię ślubną z welonem a pan młody żakiet i lakierki. Panie w orszaku ślubnym nosiły – popołudniowe, strojne, jasne suknie i kapelusze, panowie – żakiety i cylindry. Często ślub odbywał się późnym popołudniem, około 17–18. Panna młoda miała wówczas strojną białą kreację i welon, natomiast pan młody – frak, wytworny strój odpowiadający porze dnia. Panie w orszaku ślubnym miały suknie wieczorowe (w dowolnych kolorach, lecz nie białe, gdyż ten kolor zastrzeżony był dla panny młodej). Panna młoda występowała w białej sukni i w welonie przyozdobionym mirtem, kwiatem pomarańczy lub biżuteryjnym diademem. W latach dwudziestych długi welon nachodził na czoło, a modna suknia, sięgająca połowy łydki, miała obniżoną talię, koszulowy krój i spódniczkę w luźne kontrafałdy. Natomiast moda lat trzydziestych wymagała już sukni długiej, z zaznaczoną talią, szytej na wzór kreacji wieczorowej oraz upięcia welonu na czubku głowy. Ślubny bukiet był skomponowany z białych kwiatów, np. róż. Ten strój i ozdoby miała prawo nosić tylko panna! Wdowa przy powtórnym ślubie mogła mieć suknię lub kostium w kolorach pastelowych. T ylko pierwszy ślub był uroczysty i tłumny. Pisała Hojnacka: „Zawiadomienia wysyła się na tydzień lub dwa przed ślubem, ale jeszcze wcześniej zapraszamy osobiście tych, których pragniemy mieć w orszaku ślubnym. Zawiadomienia są drukowane albo litografowane na białym kartonie, tzw. brystolowym, złożonym wpół. Po lewej stronie zawiadamiają rodzice panny młodej, po prawej – pana młodego o dacie ślubu swoich dzieci. U samego dołu, po obu stronach, podaje się adresy obu rodzin, aby ułatwić nadsyłanie życzeń”. Czasem układ był trochę inny: poniżej informacji rodziców panny
Suknia ślubna z crêpe de chine’u lub messaliny. Dwie suknie wieczorowe dla młodych osób przybrane haftem. Dwie strojne sukienki dziecinne. Komplety bielizny dziecinnej
s 279
866509
Ślub i wesele w bogatej rodzinie żydowskiej S. Wieselberga i panny Wohl. Panna młoda z ojcem w drodze do synagogi, październik 1933 roku
Ceremonia zaślubin
Dobre maniery w przedwojennej Polsce.
866509
s 280
Savoir-vivre, zasady, gafy
Państ wo młodzi przed synagogą po ceremonii zaślubin.
Przyjęcie weselne
s 281
866509
Rozdział X – Z konwenansem
fotogr afii pamiątkowej
Państwo młodzi pozujący do
przez życie
młodej („Stanisław i Maria z Chrzanowskich Kowalscy mają zaszczyt zawiadomić o ślubie córki swej Jadwigi z panem Janem Gutowskim kapitanem saperów”) oraz informacji rodziców pana młodego („Józef i Zofia z Kuczyńskich Gutowscy mają zaszczyt zawiadomić o ślubie swego syna Jana z panną Jadwigą Kowalską, córką Stanisława i Marii z Chrzanowskich Kowalskich”)
Dobre maniery w przedwojennej Polsce.
866509
s 282
Savoir-vivre, zasady, gafy
Rozdział X – Z konwenansem przez życie
umieszczano – na środku rozłożonego karnetu zaproszenia – informację o miejscu i dacie uroczystości („Ślub odbędzie się w Warszawie w kościele p. w. św. św. Piotra i Pawła na Koszykach dnia 4 czerwca 1927 roku”. Poniżej podawano niekiedy adres przyjęcia weselnego. Istniały też inne formy drukowanych zaproszeń, które mieściły się na jednej karcie brystolu, o uproszczonym tekście: nie podawano już imion i nazwisk rodziców, tylko imiona i nazwiska narzeczonych: „W dniu 22-go Października o godzinie 7 wiecz. w Kościele Ewangielicko-Augsburskim przy ul. Królewskiej 19, odbędzie się ślub p. Olgi Baldinówny z p. Henrykiem Tschirschnitzem na który mają zaszczyt prosić Sz.P. Rodzice i Narzeczeni. Wolska 53-2A”). O pow tórnym zamęściu nie było zwyczaju informować szerokiego grona gości – wystarczyło rozesłanie zawiadomień po ślubie, że taka uroczystość się odbyła. Zw yczaj składania upominków młodej parze obowiązywał tylko osoby związane węzłami bliższej znajomości, przyjaźni czy też koleżeństwa. Większość gości składała jedynie życzenia. Bliska rodzina starała się ofiarować coś, co mogło młodej parze sprawić radość lub wzbogacić gospodarstwo domowe. Otrzymanie zawiadomienia o mającym się odbyć ślubie zobowiązywało do złożenia życzeń bądź osobiście po ślubie w kościele, bądź listownie czy telegraficznie. Otrzymanie zawiadomienia o małżeństwie zawartym przed pewnym czasem nie wymagało natomiast wysłania życzeń, choć oczywiście można było to zrobić, by okazać specjalną życzliwość młodej parze. Sposób prowadzenia do ołtarza państwa młodych nie był ściśle ustalony. W Kodeksie towarzyskim Konstancji Hojnackiej pannę młodą prowadzili do ołtarza albo dwaj drużbowie, albo jej ojciec, natomiast pana młodego drużki albo matka panny młodej. Natomiast, jak pisał Rościszewski: „Dawniej panna młoda szła pod rękę z dwiema druhnami. Dziś częściej bywa, że ojciec panny młodej lub jej opiekun podają jej rękę do ołtarza, za niemi pan młody podaje rękę matce panny, drużba druhnie, poczem idą parami świadkowie i krewni. Panna młoda postępuje z miną skromną, poważnie i wstydliwie, a przy ołtarzu nie zanosi się od płaczu, bo nikt jej do wychodzenia za mąż nie przymusza – w ostatniej chwili cofnąć się może. Przy ołtarzu panna młoda zdejmuje rękawiczkę, gdy ma wdziać pierścionek, a na zapytanie kapłana ma odpowiadać głośno i dobitnie. Od ślubu odprowadzają młodych rodzice lub też młodzi małżonkowie odchodzą sami ująwszy się pod rękę”.
s 283
866509
Rozdział X – Z konwenansem przez życie
Podobnie jak opisywane w podręcznikach savoir-vivre’u śluby katolickie
wyglądały śluby osób z towarzystwa, należących do innych wyznań. Zdjęcia (na s. 280–282) ze ślubu i wesela w bogatej rodzinie żydowskiej są tego znakomitym dowodem. Ślub pana Wieselberga z panną Wohl odbył się w Krakowie w październiku 1933 roku. Panna młoda w białej modnej sukni i w welonie wyszła z domu w towarzystwie ojca. Ceremonia zaślubin odbyła się w synagodze w obecności licznych gości. Potem wszyscy udali się na przyjecie weselne. Szczęśliwy dzień utrwalono na kilku pozowanych fotografiach. Ślub i wesele były eleganckie, a ich przebieg – zgodny ze zwyczajami obowiązującymi w dwudziestoleciu międzywojennym i ogólnie przyjętymi zasadami savoir-vivre’u. Wśród ludzi wykształconych, o określonym statusie materialnym względy religijne czy narodowościowe nie miały wielkiego wpływu na przebieg uroczystości weselnej. Inaczej było wśród skromnie żyjących rodzin – katolickich, prawosławnych, starozakonnych – śluby i wesela miały tam wiele elementów tradycji. W grupach niepodlegających unifikacji ze strony zasad savoir-vivre’u istniała w dwudziestoleciu międzywojennym wielokulturowa obyczajowość. Wystarczy wspomnieć o społeczności religijnych Żydów znanych z powieści Isaaca Singera, a przede wszystkim o bogactwie zwyczajów na polskiej wsi, których relikty zdarza się jeszcze obserwować i dziś. Nie wszystkich było stać na uroczyste śluby i wesela. W Kodeksie towarzyskim Konstancja Hojnacka pisała: „Uroczystość zaślubin może być obecnie nader uproszczona. Coraz częściej słyszymy o ślubach w porze porannej, w obecności tylko rodziców i dwóch świadków. Na taki cichy poranny ślub wkłada panna młoda kostium lub suknię wizytową i płaszcz w zimie, a w lecie lekkie okrycie. Pan młody jest w zupełnie ciemnym ubraniu lub w czarnej marynarce i czarnym obuwiu. […] Po cichym ślubie następuje zwykle śniadanie w domu rodzicielskim panny młodej lub kogoś z najbliższej rodziny, czy też zamówione specjalnie w restauracji, w osobnym pokoju. Zazwyczaj odbywa się ono w gronie, które znajdowało się w kościele przy ceremonii ślubnej. Na progu nowego mieszkania młodą parę witają rodzice chlebem, solą, a czasem lampką wina”. Śluby skromniejsze były normą, nawet w sferach arystokratycznych. Taki był np. ślub hrabiego Janusza Myszyńskiego z Zosią Zgorzelską w powieści Iwaszkiewicza Sława i chwała: w pustym kościele w Brochowie, ze świadkami – szoferem i kościelnym, a potem powrót do domu starym gruchotem,
Dobre maniery w przedwojennej Polsce.
866509
s 284
Savoir-vivre, zasady, gafy
Rozdział X – Z konwenansem przez życie
samochodem darowanym bratu przez księżnę Bilińską, na obiad zorganizowany również jej staraniem (przywiozła swoje srebro i obrazy oraz pożyczyła kucharza). „Zosia miała na sobie miłą bluzeczkę białą w niebieskie paski, szarą, dość obszerną spódniczkę i biały kapelusz z woalką. I ona, i Janusz przypięli sobie przy piersi po bukiecie rozmarynu […] miała na ręku wielki bukiet białych bzów, białych róż i białych kalii”. Ślub, choćby najskromniejszy, był wydarzeniem radosnym. Najsmutniejszym zdarzeniem była i jest zawsze śmierć kogoś bliskiego. Sprawy ostateczne od zarania ludzkości otoczone były obyczajami – w każdej kulturze innymi. Indywidualnym, osobistym przeżyciom towarzyszył savoir-vivre i konwenanse. Autorzy poradników pisali: „Kultura obcowania
Aleksandr a Piłsudsk a okry ta wdowim welonem prowadzona pod rękę przez gen. Edwarda Śmigłego Rydza w czasie uroczystości pogrzebowych Józefa Piłsudskiego w Krakowie, 18 maja 1935 roku
866509
październik 1931 roku
Skrzyńskiego w Kobylance,
Kondukt pogrzebow y hr abiego Aleksandr a
K ar awan przed kościołem św. Krzyża w Warszawie w czasie pogrzebu Ignacego Dąbrowskiego, 10 lutego 1932 roku
866509
Rozdział X – Z konwenansem przez życie
ze śmiercią polega na tym, że zapomina się wtedy o sobie i z powagą oddaje się tę «ostatnią przysługę» temu, kto od nas odchodzi na zawsze”. Było przyjęte, że o śmierci oraz o mającym się odbyć nabożeństwie żałobnym zawiadamiano znajomych przez umieszczenie w prasie nekrologów oraz rozwieszenie drukowanych klepsydr. Rodzinę i bliskich znajomych wypadało powiadomić telefonicznie lub telegraficznie. Jako wyraz współczucia i zgodnie z zasadami savoir-vivre’u trzeba było złożyć kondolencje – wysyłając telegram, list lub osobiście. Wskazane było, by ktoś z przyjaciół zaproponował swą pomoc przy organizowaniu pogrzebu, ale w razie odmowy – nie powinien był mieć o to żalu, akceptując prawo osieroconej rodziny do przeżywania bólu w samotności. W ymogiem konwenansu było przywdzianie żałoby. Całkowity strój żałobny dla kobiet składał się z czarnych sukien i okryć wraz ze wszystkimi uzupełnieniami i drobiazgami toaletowymi. Wdowa idąca za trumną miała przy kapeluszu długi żałobny welon. Obuwie, torebka, rękawiczki musiały być czarne, matowe. Małych dzieci nie ubierało się w żałobne stroje. Rów nież męski strój żałobny wymagał czarnego garnituru, czarnego płaszcza, butów, rękawiczek, a na rękawie oraz kapeluszu czarnych żałobnych
s 287
866509
Rozdział X – Z konwenansem przez życie
opasek. Jedynym jasnym elementem mogła być koszula: biała, szara lub w paski czarno-białe. Według Konstancji Hojnackiej na taki pełny strój żałobny nie każdy mógł sobie pozwolić: „jest w dzisiejszych czasach luksusem nie dla każdego dostępnym. W niejednym przypadku jest to niemożliwe ze względów materialnych, zwłaszcza gdy trzeba je sprawiać dla kilku osób w rodzinie; toteż obok wielu uproszczeń, jakie nowoczesny kodeks towarzyski wprowadził w związku z dość trudnym, przeżywanym przez nas okresem, znajdują się także koncepcje na rzecz złagodzenia przepisów co do strojów w okresie żałoby, dawniej bezwzględnie obowiązującej”. Autorka radziła założyć okrycie ciemne z żałobną opaską na lewym ramieniu, ale zwracała uwagę, że „strój taki wyklucza bezwzględnie długi welon żałobny przy kapeluszu”, co nie tak rzadko zdarzało się jej widzieć. Mężczyzna który ograniczał strój żałobny do ciemnej garderoby i czarnej opaski na rękawie, winien był pamiętać, że nie może nosić jaskrawych koszul, krawatów, skarpetek i obuwia. W czasie pogrzebu należało zachować spokój, choćby wspomagając się środkami uspokajającymi (takie były zalecenia autorki poradnika savoir-vivre’u). Ubiór i zachowanie uczestników konduktu żałobnego winno być godne: bez natrętnej ciekawości w stosunku do zbolałej rodziny, bez taksowania wieńców i napisów na szarfach, bez rozmówek itp., bo takie zachowania świadczyły o braku kultury i serca. Wszystkie osoby uczestniczące w pogrzebie obowiązywał strój żałobny, jeśli nie całkiem czarny, to ciemny, stonowany. Przed pogrzebem ciało zmarłego było wystawione w otwartej trumnie w domu rodzinnym, nawet przez trzy dni. Później następowało przeniesienie zwłok do świątyni i uroczystości religijne. Po mszy świętej przed kościołem formował się kondukt żałobny. Trumnę umieszczano na karawanie ciągnionym przez konie. Z tyłu szła rodzina („naprzód najbliższy potomek zmarłego lub zmarłej płci męskiej, prowadząc pod rękę najbliższą mu kobietę”), bliscy i znajomi zmarłego, poprzedzani przez księdza i krzyż. Bywało, że cmentarz był oddalony od kościoła nawet kilka kilometrów, więc towarzyszenie żałobnikom do końca drogi było sporym wysiłkiem. Na przykład w Warszawie kondukty żałobne wędrowały przez całe miasto – na Powązki i na Bródno, cmentarze położone daleko od centrum. Pisała Hojnacka: „Odprowadzenie trumny aż na miejsce wiecznego spoczynku zależy od zażyłości stosunków, jakie nas łączyły ze zmarłym czy też jego rodziną. Jeżeli te stosunki były […]
Dobre maniery w przedwojennej Polsce.
866509
s 288
Savoir-vivre, zasady, gafy
Rozdział X – Z konwenansem przez życie
dalsze – towarzyszymy konduktowi kilkaset kroków, a potem możemy dyskretnie wycofać się po drodze”. Jeśli stosunki ze zmarłym lub jego rodziną były bliskie, wypadało po uroczystości w kościele towarzyszyć konduktowi na cmentarz, a po złożeniu trumny do grobu – podejść do rodziny zmarłego ze słowami współczucia lub w milczeniu uścisnąć im dłonie. Tr adycyjnym uzewnętrznianiem żałoby było noszenie żałobnego ubioru
przez określony czas. Po rodzicach zarówno swoich jak i współmałżonka nosiło się żałobę przez rok i sześć tygodni. Co najmniej tyle samo (a czasem dwa lata) trwała żałoba wdowy lub wdowca. Według Rościszewskiego również po dziadkach i babkach nosiło się żałobę, jak po rodzicach. W nowocześniejszym poradniku Hojnackiej okres żałoby po dziadkach wynosił pół roku, po rodzeństwie i dalszych krewnych od trzech do sześciu miesięcy. Nie było natomiast obowiązku noszenia żałoby po stracie dzieci, co było związane z dawną wielką śmiertelnością niemowląt i małych dzieci. Sarnecki, pisząc to, dodał: „nosimy ją jednak zwykle równie w sercu, jak na odzieży”. Rozróżniano tzw. żałobę grubą i zwykłą, inaczej zwaną półżałobą. Po pierwszym sześciomiesięcznym okresie żałoby, kiedy to bliskich zmarłej osoby obowiązywała w stroju czerń i surowy krój, można było pozwolić sobie na materiały czarne z lekkim połyskiem, lub nawet dyskretnie przetykane białym. Wdowa z kapelusza zdejmowała welon. Na spotkania dozwolone były stroje z tkanin czarnych z elementami srebrnymi, a z biżuterii – perły (symbolizujące łzy) i brylanty. Pod koniec żałoby – podczas ostatnich sześciu tygodni – wolno było nosić stroje w kolorze białym, popielatym i fioletowym. Ciężk ą żałobę wolno było zdjąć tylko na jeden dzień: na uroczystość ślubu lub chrztu w rodzinie. Żałoba wykluczała aktywne uczestnictwo w wesołych zabawach, ale po upływie trzech miesięcy od pogrzebu dopuszczano bywanie w teatrze, na koncertach, skromnych popołudniowych herbatkach. Wszystko inne regulowane było przez uczucia. k W t ym miejscu, w rozdziale o podleganiu konwenansom, czyli o przestrzeganiu ogólnie przyjętych i obowiązujących w jakimś środowisku form
s 289
866509
Wincenty Witos, 1928 rok
i zwyczajów towarzyskich, poczyńmy dygresję o… łamaniu tych zwyczajów – w określonych sytuacjach. Niekiedy mogło to być świadome kreowanie wizerunku. Artyści plastycy czy aktorzy nosili się bardzo malowniczo – stroje miały prezentować światu cygańską wolność i fantazję. Cz asem strój miał sygnalizować coś więcej… Wincenty Witos – polityk, wybitny działacz ruchu ludowego, poseł na sejm RP w latach 1919–1930, trzykrotnie pełniący funkcję premiera rządu – ubierał się zgodnie z obyczajem wiejskim: nosił spodnie wpuszczane w cholewy wysokich butów, białą koszulę bez krawata, pod marynarką kamizelę, na głowie – kapelusz z szerokim rondem. W ten spektakularny sposób poseł i premier RP demonstrował swoje chłopskie pochodzenie i trwały związek ze społecznością wiejską. Była to stylizacja zamierzona, wyróżniająca i znacząca. Jarosław Iwaszkiewicz (pełniący od 1922 roku funkcję sekretarza marszałka sejmu RP Macieja Rataja) dostrzegał w postaci Wincentego Witosa „dosadną polskość” i „prymitywną siłę”. Pisał: „Całym swym wzięciem, zwłaszcza nie na trybunie, gdzie się trochę zgrywał na chłopski akcent, całym swym stosunkiem do otoczenia, do dziennikarzy i urzędników budził on we mnie sympatię”. Konwenanse dotyczące stroju i zachowań łamano również w karnawale, kiedy uczestnicy zabaw, zwłaszcza balów maskowych i kostiumowych, pozwalali sobie na większą niż zazwyczaj swobodę obyczajową. Na mask ar adach oprócz kostiumu i maski kobiety nosiły tzw. domino, czyli płaszcz z kapturem, lub kostium fantastyczny (obmyślony i uszyty w domu, ewentualnie wypożyczony). Mężczyźni mogli bywać na maskaradach również
Dobre maniery w przedwojennej Polsce.
866509
s 290
Savoir-vivre, zasady, gafy
Rozdział X – Z konwenansem przez życie
w kostiumach, ale mogli też – podobnie jak na balu czy raucie – być we fraku i rękawiczkach białych, a nawet kolorowych. Cylindra lub kapelusza przez całą maskaradę nie zdejmowali. Na maskaradach przyjęte było, że wszyscy mówili sobie „ty”, kokietowali, prawili drobne złośliwości. Za te poufałości nie wypadało się obrażać. Nie wypadało jednak próbować unosić komuś maseczki czy ją zerwać – byłaby to szczytem impertynencji. Przestrzeganie tej ostatniej reguły niosło ze sobą pewne ryzyko. Henryk Comte wspominał, jak mocno się rozczarował, zobaczywszy poznaną na balu w Szkole Sztuk Pięknych doskonale tańczącą i zgrabną „maseczkę” – już bez maseczki! Jako dżentelmen, obdarowawszy panią bukietem kwiatów, zakończył szybko znajomość. Zabawa sylwestrowa w Bukowinie – stroje różnorodne, dowolne i niezobowiązujące; dwie panie nawet w spodniach, 31 grudnia 1933 roku
s 291
866509
Jagiellońskim,
Urzędu Pocztowego w Gródku
Centr ala telefoniczna
1932 rok
Czasem rozbawione zabawą towarzystwo, pragnące zaznać szczególnych
emocji, przenosiło się prosto z „Adrii” do jakiejś knajpki na obrzeżach miasta, żeby tam tańczyć „szemrane tango” i pić wódkę, zagryzając kwaszonym ogórkiem. Trzeba też wspomnieć o problemach związanych z nowymi urządzeniami technicznymi, takimi jak telefon, radio czy auto. Wprawdzie zostały one wynalezione kilkadziesiąt lat wcześniej, ale upowszechniły się właśnie w okresie międzywojennym. Mimo że ułatwiały życie, niekiedy też przysparzały kłopotów i budziły wątpliwości dotyczące wymogów savoir-vivre’u. Autorzy poradnika Jak składać wizyty i przyjmować gości, Maria Vauban i Michał Kurcewicz jeden z rozdziałów zatytułowali Telefon jako pośrednik w stosunkach towarzyskich. Zapewne z własnych obserwacji wiedzieli, że warto pouczyć czytelników, jak rozpoczynać rozmowę. „Ten, kto telefonuje, nie powinien pytać od razu «kto mówi», lecz przedewszystkiem powiedzieć, kim sam jest, a więc: «Czy mogę prosić do telefonu panią Dulską, mówi Barska». Albo: «Czy to pani Barska? Dzieńdobry [sic!] pani, mówi Dulska». Nie mówi się o sobie przez telefon «pan» lub «pani» z nazwiskiem, lecz tylko samo nazwisko.
Dobre maniery w przedwojennej Polsce.
866509
s 292
Savoir-vivre, zasady, gafy
Rozdział X – Z konwenansem przez życie
Jeśli osoba wzywana do telefonu jest w danej chwili zajęta, tak iż nie może podejść do aparatu, powinna przeprosić za pośrednictwem tego, kto telefon odebrał. Po uwolnieniu się musi sama zadzwonić do osoby, która ją wzywała, jeśli, oczywiście, jest to ktoś z osobistych znajomych”. I ostatnia ważna rada: „Należy unikać mówienia przez telefon rzeczy poufnych, aby nie były usłyszane przez niepowołanych skutkiem jakiegoś wadliwego połączenia”. O problemach związanych z telefonowaniem pisała Konstancja Hojnacka w Kodeksie towarzyskim. Telefony mieli nieliczni, ale prawie wszyscy pragnęli porozmawiać. „Abonent, którego aparat jest unikatem w kamienicy, naraża się na szczególniejsze udręki. Dzielą go z nim po bratersku wszyscy współlokatorzy. Od najwcześniejszego rana wpada raz po raz ktoś zdyszany i z przymilnym uśmiechem pyta: czy wolno zadzwonić? Ja tylko na chwilę! I tak trwa z rzadkimi przerwami do nocy”. Autork a piętnuje gadulstwo telefoniczne, nieliczenie się z faktem, że może ktoś potrzebuje porozmawiać w ważnej sprawie, niegrzeczność w przypadku telefonicznej pomyłki, a także niedopuszczalne telefony anonimowe – złośliwe, donosicielskie, obraźliwe. Ubolewa, że taki pożyteczny wynalazek mający ludziom służyć do oszczędzania czasu, upraszczania codziennych spraw i interesów – przyczynia tylu kłopotów. „Cóż, kiedy kultura telefonowania nie dotarła jeszcze do szerokich mas”.
„Należy unikać mówienia przez telefon rzeczy poufnych, aby nie były usłyszane przez niepowołanych skutkiem jakiegoś wadliwego połączenia”. Zamożna, ale oszczędna Kwiryna z Rajskiej jabłoni Poli Gojawiczyńskie,
chcąc zadzwonić, szła z Nowolipek do apteki na Leszno, bo tam był telefon: „Czy to prawda, że telefony podrożały? – Dziś wszystko jest możliwe – rzekł aptekarz. – Miałam sobie już założyć aparat, ale wobec tego zaczekam. Czy pan pozwoli, że zadzwonię? Aptekarz wycofał się dyskretnie do apteki i Kwiryna uzyskała połączenie”. Jer zy Waldorff zapamiętał służącą, którą matka przywiozła ze wsi do poznańskiego mieszkania: „Teofila najoporniej sobie radziła z telefonem.
s 293
866509
–
Nie mogło jej się pomieścić w głowie, że ktoś gada, chociaż go nie widać, skoro więc aparat powtarzał terkotliwe dźwięki, chwytała za słuchawkę i wołała: – Hop, hop! Jest tam kto?…”
Z konwenansem
Wielkiej przyjemności (i wiedzy) dostarczało radio. Czy stwarzało ono
Rozdział X
przez życie
jakieś problemy i wątpliwości dotyczące zasad korzystania? Wydaje się, że nie. Pewien dyskomfort istniał być może przy tzw. radiach kryształkowych: trzeba było założyć słuchawki, więc może czasem w rodzinie osób zainteresowanych audycją było więcej niż zestawów do słuchania. Dość szybko pojawiły się jednak radia lampowe i ten problem zniknął. Spore emocje budziły natomiast samochody. Nie było ich wiele, więc reguły savoir-vivre’u dotyczyły nadmiernej fascynacji modnym środkiem lokomocji, kurtuazji przy rozsadzaniu pasażerów oraz bezpieczeństwa jazdy. Auta miało niewiele osób, bo na zakup trzeba było wydać kilka tysięcy złotych. Kiedy Dyzma jechał do Warszawy samochodem Kunickiego, „wysmukłe torpedo zdawało się być uosobieniem reprezentacji, uderzało luksusem, lśniło elegancją, imponowało niesłychanym przepychem wykończenia. Biała liberia szofera i pled z tygrysiej skóry, którym Dyzma miał przykryte kolana, uzupełniała całość. Toteż ilekroć zatrzymywali się w jakimś przydrożnym miasteczku, a zatrzymywali się rzadko, dokoła wspaniałego wozu zbierały się natychmiast grupki gapiów, którzy podziwiali nie tylko samochód, lecz i wielkopańską minę rozpartego w nim pasażera”. Posiadacze samochodów często zatrudniali prywatnych kierowców, których zadaniem była pełna obsługa pojazdu – prowadzenie, tankowanie, mycie, reperacje. W Kodeksie towarzyskim Hojnacka radziła pasażerom: „Przyjąwszy zaproszenie na kilkudniową czy dłuższą wycieczkę samochodem, trzeba skrupulatnie płacić koszty zajazdów do hoteli oraz posiłków, a podczas drogi starać się okazać wdzięczność drobnymi grzecznościami. Wypada pamiętać o większym napiwku dla szofera. Gdyby go jednak nie przyjął, czy to dlatego, że sam tego zwyczaju nie uznaje, czy że właściciele nie pozwalają mu ich przyjmować od znajomych – nie trzeba nalegać, tylko uprzejmie podziękować”. Według zasad savoir-vivre’u, przy większej liczbie pasażerów panie i osoby starsze powinni siadać w głębi pojazdu, natomiast mężczyzna z przodu. Jeżeli miały jechać tylko dwie osoby, mężczyzna siadał w głębi po lewej stronie kobiety lub starszego mężczyzny.
Dobre maniery w przedwojennej Polsce.
866509
s 294
Savoir-vivre, zasady, gafy
w 1938 roku
konkursu Polskiego R adia
Nagroda i laureat letniego
Mężczyzna miał obowiązek pomóc kobiecie przy wsiadaniu, przytrzymując
drzwiczki samochodu i podpierając jej ramię, a następnie obejść wóz i wsiąść z drugiej strony. Dosiadając się do osoby lub osób już siedzących, mężczyzna powinien był wchodzić do wnętrza samochodu obrócony do współpasażerów twarzą (nie tyłem). Jeśli zaprosiło się kogoś na przejażdżkę samochodem, należało – po przyjeździe pod jego dom o umówionej godzinie – posłać szofera z zawiadomieniem, że wóz czeka. Jeśli mężczyzna zaprosił kobietę, powinien osobiście wejść po nią do mieszkania; jeśli zapraszającą była kobieta, to udawała się do mieszkania jedynie wtedy, gdy chciała kogoś specjalnie uhonorować, lub jeśli przyjechała po osoby starsze. Kiedy przy samochodzie pojawia się zaproszona kobieta, właścicielka wozu winna była wysiąść i ofiarować przybyłej swoje miejsce, a sama zająć miejsce po jej lewej stronie; następnie wsiadał zaproszony mężczyzna, a na ostatku właściciel. Tych roszad w usadzaniu nie trzeba było stosować, jeśli właścicielka była osobą dużo starszą od pasażerki – wtedy nie wychodziła z samochodu i nie ustępowała miejsca pani zaproszonej na przejażdżkę.
866509
Rozdział X – Z konwenansem przez życie
Po skończonej podróży pierwszy wysiadał mężczyzna, żeby móc podać
rękę wysiadającej kobiecie; w tym celu winien był podejść do drzwiczek, przez które pani miała wysiadać. Zalecano, żeby pasażerowie nie napraszali się o prowadzenie wozu – zwykle właściciel widział to niechętnie, a ewentualne uszkodzenie samochodu stanowiło wielki kłopot. Tylko na wyraźne życzenie właściciela gość mógł wóz prowadzić, jeśli potrafił. Zasady obowiązujące przy rozsadzaniu pasażerów w aucie opierały się na wcześniejszych zwyczajach przyjętych przy rozsadzaniu w powozach konnych. W Zwyczajach towarzyskich Rościszewski, pisząc szczegółowo o powozach, stwierdził na koniec, że „to samo co powiedzieliśmy o powozach, dotyczy mniej więcej i samochodów, tak dziś rozpowszechnionych”. „Kur ier Warszawski” z 19 III 1937 roku poinformował czytelników o zorganizowanej w zarządzie miejskim konferencji prasowej „O uporządkowanie komunikacji ulicznej”. Propagowano na niej hasła prawidłowego ruchu ulicznego: „Jechać przepisowo prawą stroną! ”, „Przechodzić jezdnię na skrzyżowaniach! ”. Zapowiadano: „Jutro ukażą się na murach kamienic i w oknach sklepów różnorodne plakaciki, nawołujące przechodniów i powożących do przestrzegania bezpieczeństwa ulicznego lub wskazujące prawidłowy kierunek na skrzyżowaniach ulic. Na przedmieściach, przy wjeździe do miasta, rozciągnięte będą w poprzek ulic wielkie napisy na płótnie, informujące furmanów i kierowców o potrzebie trzymania się «prawej strony» jezdni”. Na drogach panował straszny chaos, więc władze rozpoczęły edukację! Po kilku miesiącach, 3 X 1937 roku, „Kurier Bydgoski” zamieścił notatkę pt. W Warszawie ucichły klaksony aut: „Po serii okólników i zarządzeń, dotyczących ruchu ulicznego, pojawiła się ostatnio odezwa Komisariatu Rządu do automobilistów”, po której – klaksony ucichły i, jak pisze autor tekstu, „sprawia to miłe i łagodne wrażenie”. Tak to jest z wynalazkami: zanim ich używanie obudowane zostanie przepisami, konwenansami, obyczajem – trzeba je traktować zdroworozsądkowo i zwracać uwagę, czy nie narusza się poczucia komfortu innych osób. Nadchodziły nowe czasy i zwyczaje, trwały jednak ciągle dawne przyzwyczajenia – niektóre budzące w nas obrzydzenie. W pojęciu ludzi żyjących w dwudziestoleciu międzywojennym do dobrych manier może nie należało, ale też nikogo nie gorszyło publiczne spluwanie
Dobre maniery w przedwojennej Polsce.
866509
s 296
Savoir-vivre, zasady, gafy
Rozdział X – Z konwenansem
osobowym przed domem, sierpień 1937 roku
Władysław Kępiński ze znajomym przy samochodzie
Właściciel dworu w Moszczanicy
przez życie
do tzw. kraszuarek, czyli specjalnych płaskich naczyń wypełnionych piaskiem, wodą lub płynem odkażającym. Wykonywano je z metalu, fajansu, szkła, a nawet drewna. Takie spluwaczki stały na dworcach, na pocztach, w aptekach, na klatkach schodowych eleganckich kamienic, w niektórych mieszkaniach, a także na deptakach w kurortach i w parkach! Popularność spluwaczek trwała przez cały XIX i pierwsze dziesięciolecia XX wieku. Zapewne było to związane z powszechnie panującą gruźlicą – kaszlący chorzy musieli często odkrztuszać i spluwać. W „Zw yczajach towar zyskich” Mieczysław Rościszewski pisał w rozdziale Czystość i ochędóstwo: „Gdy już koniecznie wypada splunąć, to trzeba wykonać to w chustkę do nosa, przynajmniej wtedy, gdy się nie jest na ulicy”, ale w innym miejscu, w rozdziale Pierwsze wrażenie, przy opisie wyposażenia mieszkania wtrącił zdanie: „Spluwaczka i popielniczka – to dwie konieczności, o których zapominać nie wolno! ”. W ypadło więc na końcu rozdziału o konwenansach wspomnieć o wstydliwej z dzisiejszego punktu widzenia kraszuarce…
866509
866509
xi
Dzieci i młodzież k
866509
łóżeczku z siatką, 1937 rok
w charakterystycznym dla okresu międzywojennego
Grzeczne i spokojne, bo śpiące dziecko
Od dawien dawna zasady dobrego zachowania wpajano dzieciom przede
wszystkim w kręgu rodziny. Od dzieci oczekiwano grzeczności i posłuszeństwa oraz tego, że wyrosną na zacnych ludzi. W okresie dwudziestolecia międzywojennego w Polsce wychowywanie było tradycyjne: wyraźnie było określone, co ma robić dobrze wychowane dziecko, jak ma traktować innych, jak zachowywać się w towarzystwie i między ludźmi. Dzieci miały wpajany szacunek do bliskich, zwłaszcza starszych. Pilnowano, aby umiały ładnie się witać, składać życzenia, nie zabierać głosu, gdy dorośli rozmawiają itp., itd. Uprzejmości należało uczyć dzieci od najmłodszych lat. Pisał Rościszewski w Zwyczajach towarzyskich: „«Dziękuję i przepraszam» należy wpajać w dzieci przy ich wzajemnym stosunku pomiędzy sobą. […] Dziecko od maleńkości ma się ładnie kłaniać, dziękować i przepraszać we właściwych okazjach. Wchodząc do mieszkania dzieci od lat dziesięciu winny zawsze przepuszczać naprzód matkę i dorosłych. Dzieci przy stole już od lat siedmiu powinny zachowywać się jaknajgrzeczniej, nie kłaść się na stole, nie podpierać się, nie rozwalać się na krześle, nie zakładać nogi na nogę, nie pluć, nie chrząkać, nie śpiewać, nie gaworzyć zbyt głośno i śmiało”.
Wnuki recy tujące wierszyk na urodzinach babuni. Fotos z filmu Andrzeja Wajdy „Panny z Wilka”, kręconego w autentycznych wnętrzach dworu w Radachówce w powiecie otwockim
Dobre maniery w przedwojennej Polsce.
866509
s 300
Savoir-vivre, zasady, gafy
866509
W ychowankowie i rodzice w Przedszkolu Koła „Rodziny Wojskowej” w Bydgoszczy, okres międzywojenny Zwr acano też uwagę na konieczność kształtowania obowiązkowości
i punktualności, tak koniecznych w szkole oraz w późniejszym życiu. Konstancja Hojnacka pisała: „W wieku szkolnym musimy wpajać młodzieży respekt dla nauczycieli i korepetytorów prywatnych, nie krytykować ich w obecności dzieci, nie robić ujemnych uwag o szkolnych systemach nauki i programach, przeciwnie, budzić w nich uczucia szacunku dla władz i przełożonych. Z krytyką mogą zaczekać do wieku dojrzałego, kiedy już potrafią wybierać między dobrem a złem. Wiek szkolny jest również okresem, w którym trzeba z całą stanowczością wdrażać młodzież do punktualności i obowiązkowości. Każdą chęć uchylania się od spełniania szkolnych obowiązków ukrócać w zarodku, nie tolerować żadnych wykrętów i z miejsca wyjaśnić dlaczego”. Nie tylko rodzice mieli obowiązek uczenia dzieci dobrych manier i właściwych zachowań! Zadania te przejmowała również szkoła, przecież pracowali tam – nauczyciele, pedagodzy, fachowcy. Według Marii z Colonna Walewskich Wielopolskiej: „Naturalność i umiar, także i dobry smak – oto cały kodeks towarzyski. Kodeks ten powinna dać młodzieży naszej szkoła, wychowawczyni
Dobre maniery w przedwojennej Polsce.
866509
s 302
Savoir-vivre, zasady, gafy
30 maja 1931 roku
w Warszawie na wystawie przedszkoli i szkół,
Prezentacja Koła „Rodziny Wojskowej”
niejednostronna i przewidująca zastępczyni domu rodzinnego, bo na sto takich domów dziś na pewno 80% nie jest w stanie «wychować» swoich dzieci «towarzysko». Zapracowani, zahukani rodzice współcześni nieraz nie potrafią ogładzić swoich synów i córek z braku czasu, a często z braku po prostu wiadomości w tej materii”. Wielce interesujące jest sięgnięcie do lektur, jakie były dostępne ówczes nym dzieciom i młodzieży. Autorzy wierszyków i powiastek dla najmłodszych zwracali im szczególną uwagę na opanowanie umiejętności właściwego postępowania wobec siebie i innych osób. Obok utworów naiwnych lub literacko nieporadnych pojawiły się w tym czasie książeczki wartościowe i urocze. Wspomnijmy tu przede wszystkim Bohaterskiego misia Bronisławy Ostrowskiej – pogodną i poetyczną opowieść o najnowszej historii Polski, czy napisanego przez Janusza Korczaka Kajtusia czarodzieja – którego przygody bawiły i uczyły właściwych zachowań: że trzeba hartować wolę, być pożytecznym i chcieć służyć ludziom. Starsze dzieci miały możliwość poznania poważniejszych lektur okreś lających zasady postępowania. Przykładem może być Zwięzły kodeks moralny
866509
Fotogr afia grupowa członkiń Zarządu Koła „Rodzina Wojskowa” na tle Ogródka Jordanowskiego im. Józefa Piłsudskiego w Toruniu. Od lewej stoją: gen. dyw. Leon Berbecki, weteran powstania z 1863 roku por. Wróblewski, wiceprzewodnicząca Koła pułkownikowa Parafińska, przewodnicząca Stowarzyszenia Zofia Berbecka (10. z lewej) oraz wykonawcy ogródka, 11 listopada 1928 roku
Dobre maniery w przedwojennej Polsce.
866509
s 304
Savoir-vivre, zasady, gafy
listopad 1927 roku
na kr akowskich Plantach,
Dzieci bawiące się śniegiem
dla młodzieży wydany w 1928 roku w serii „Biblioteka Centralnego Biura Polskiej Macierzy Szkolnej”. O zawartości kodeksu mówią tytuły sześciu rozdziałów: I. Obowiązki względem Boga i bliźnich; II. Obowiązki względem siebie; III. Obowiązki względem rodziców; IV. Obowiązki względem szkoły, przełożonych; V. Obowiązki względem kolegów, społeczeństwa; VI. Obowiązki względem państwa. Pedagodzy i społecznicy piszący dla dzieci i młodzieży potrafili też opowiadać o dzieciach, których los był trudny (Heleny Boguszewskiej Dzieci znikąd, Haliny Górskiej Chłopcy z ulic miasta) – zawsze dbając jednak o przekaz wspierający i dający nadzieję na pokonanie przeciwności losu. Dzieci z dworów ziemiańskich miały czas wypełniony nauką i zabawą; dużo przebywały na powietrzu. Teresa Tatarkiewiczowa, opisując swą młodość, pisała: „Przed wyjazdem naszym do szkół zbudowano nam tzw. gimnastykę: na trawniku postawiono huśtawkę, drabinkę itp., a gdy byliśmy starsi, dodano jeszcze kołobieg, który stał się naszą namiętnością. Można było na nim wzlecieć na kilka metrów w górę […] W Jagodnem dzieci Zaleskich miały kołobieg jeszcze wyższy od naszego, więc i wyżej wzlatywały. Pewnego razu proboszcz z Okrzei (parafii Jagodnego) przywiózł ze sobą młodziutkiego wikarego, który z zapałem przyłączył się do zabawy na kołobiegu i pomagał dzieciom wzbijać się coraz wyżej. Matki i ciotki były przerażone, a ksiądz pocieszał je spokojnie: «Zdążę je rozgrzeszyć, nim dolecą do ziemi». […] Lecz nasze życie nie zamykało się w ogrodzie: bardzo dużo chodziliśmy. Co dzień po obiedzie dzieci z nauczycielkami musiały iść na spacer, bez względu na pogodę. Gdy nie mieliśmy ochoty wyjść w czasie deszczu, matka nam mówiła: «Nie jesteście z cukru, nie rozpuścicie się»”. W mieście dzieci z tzw. dobrych domów spędzały wolny czas na spacerach lub w parkach, a latem jechały na letnisko. Dzieci z biednych domów bawiły się na ulicy lub podwórku; latem nigdzie nie wyjeżdżały, chyba że do rodziny na wieś. Były też kolonie i półkolonie, organizowane przez stowarzyszenia i związki ogólnokrajowe lub o zasięgu lokalnym, np.: Związek Pracy Obywatelskiej Kobiet, Związek „Caritas”, Radę Szkolną m. st. Warszawy, Krakowskie Towarzystwo Przeciwgruźlicze, Władze
s 305
866509
Kolonie letnie dla dzieci w Spy tkowicach,
grudzień 1932 roku
dzieci na sank ach,
okres międzywojenny
Dziewczynki z wózkiem dla lalek na spacerze w parku, marzec 1930 roku
Dobre maniery w przedwojennej Polsce.
866509
s 306
Savoir-vivre, zasady, gafy
866509
Kolonie letnie w Domu dla Dzieci Powiatu Kr akowskiego w R adziszowie, lipiec 1938 roku
Ubr ane odświętnie – bez mundurków – dziewczynki ze świadect wami szkolnymi, czerwiec 1930 roku
Grupa uczennic w mundurk ach szkolnych, okres międzywojenny
Dobre maniery w przedwojennej Polsce.
866509
s 308
Savoir-vivre, zasady, gafy
Rozdział XI – Dzieci i młodzież
miasta Poznania, Towarzystwo Opieki nad Sierotami Żydowskimi, Rodzinę Kolejową, Rodzinę Związku Rezerwistów i inne. Pr zy całym dramatycznym zacofaniu kraju, o czym świadczyły bezwzględne dane statystyczne, sukcesem Drugiej Rzeczypospolitej było wprowadzenie obowiązku szkolnego – siedmioletniej szkoły powszechnej. Nie znaczyło to jednak, że 100% dzieci uczęszczało do szkoły. Z braku nauczycieli i pomieszczeń w wielu wsiach realizowano jedynie program czterech klas. Mimo to analfabetyzm w najmłodszym pokoleniu przestał być problemem. Szkoła była miejscem nauki, ale też uczono w niej zachowań kulturalnych, społecznikowskich, patriotycznych. Istotną rolę w tej dziedzinie odgrywało również harcerstwo, które w 1918 roku liczyło około 30 000 harcerzy i harcerek, a w 1939 – 200 000 (120 000 harcerzy i 70 000 harcerek). Rozwinął się bardzo ruch zuchowy, działały drużyny specjalnościowe: wodniacy, szybownicy, krótkofalowcy. Dzieci i młodzież uczyła się żyć według zasad skautingu, kształtując swoją sprawność i morale. Wszyscy uczniowie musieli – co oczywiste – dostosować swe zachowanie do przepisów szkolnych oraz wymagań nauczycieli. W przedwojennej szkole ogromną wagę przywiązywano do wychowania patriotycznego i obywatelskiego. Wystarczy sięgnąć po dwie publikacje: Konstantego Chmielewskiego
Obóz drużyny harcerskiej Szkoły Handlowej Polskiej Macierzy Szkolnej z Grodna w Zakopanem, 1933 rok
s 309
866509
marzec 1935 roku
akcji wieszania domków,
Uczniowie z budk ami dla ptaków podczas
Katechizm małego obywatela z 1927 roku oraz Edmunda Chodaka Jak to bywa w szkole z 1934 roku. Rozdział I Katechizmu, zatytułowany Muszę zostać dobrym obywatelem, rozpoczyna dialog dwóch chłopców: „Śmiał się Kazio ze Zbyszka, że go ktoś nazwał «małym obywatelem». – Ho! Ho! Co mi za obywatel! Przecie obywatelem jest tylko taki, co ma dom albo majątek na wsi…” Do rozmow y włącza się nauczyciel i każe dzieciom zapamiętać, że: „Oby watelem Polski jest człowiek dorosły, każdego stanu i zawodu, mieszkający w Polsce, jeśli mu na to Polska pozwoli. Jest nim i najbogatszy i najbiedniejszy i urodzony w pałacu i pod wiejską strzechą. Dobry obywatel spełnia chętnie i bez przymusu, czego od niego Polska wymaga i co Jej na dobre wyjść może. Zły obywatel albo nie dba o Polskę, albo więcej psuje i niszczy, niż tworzy i naprawia. Jest on szkodliwy dla Polski i dla samego siebie. Uczę się i rosnę, aby zostać dobrym obywatelem Polski i miłym Bogu, a pożytecznym ludziom i samemu sobie. Ter az jestem dopiero małym obywatelem, więcej biorę od Polski, niż Jej dać mogę”.
Dobre maniery w przedwojennej Polsce.
866509
s 310
Savoir-vivre, zasady, gafy
s 311
866509
kwiecień 1939 roku
pieniądze na Fundusz Obrony Narodowej,
Młodzież z Drohobycza przek azuje zebr ane
866509 Delegacja harcerzy w drodze na Wawel z hołdem dla Józefa Piłsudskiego w pierwszą rocznicę śmierci, 12 maja 1936 roku
Minister oświaty i w yznań Szwecji Artur Engberg wśród dzieci podczas sypania kopca
Józefa Piłsudskiego na Sowińcu w Krakowie, 8 czerwca 1935 roku
Nauczycielskim w Chełmie,
Sala szkolna w Państwow ym Seminarium
1934 rok
Jakież jasne, dobitne i zrozumiałe dla dzieci określenie praw i obowiązków
obywateli państwa, które niedawno odzyskało niepodległość! Kolejne rozdziały książki zatytułowano: Polska jest naszą ojczyzną!, Uczę się i będę się uczył!, Niech żyje wojsko polskie!, Gdy dorosnę, będę wybierał obywateli do Sejmu i Senatu, Niech Skarb Polski będzie jak najbogatszy!, Będę posłuszny i wierny Polsce aż do śmierci i Będę pracował dla dobra Polski. W drugiej ze wspomnianych książeczek, przeznaczonej dla trochę młodszych dzieci, autor opisał różne szkolne wydarzenia, a wśród nich historyjkę Jak Piotruś kupił samolot dla Polski. Jest też rozdział pt. Imieniny Pana Marszałka z tekstem okolicznościowej piosenki, oto fragment: […] Nie boję się kuli Nie boję się rany Bo chcę służyć Polsce Jak nasz wódz kochany. Wzorce wpajane w szkole, w harcerstwie, organizacjach młodzieżowych,
klubach sportowych kształtowały młode pokolenie niepamiętające niewoli, świadome osobistej odpowiedzialności za przyszłość ojczyzny.
s 313
866509
Ak ademik a w Wilnie,
Grupa studentów w czasie T ygodnia
okres międzywojenny
Dobre maniery w przedwojennej Polsce.
866509
s 314
Savoir-vivre, zasady, gafy
Rozdział XI – Dzieci i młodzież
Niestety, za progiem ich świata czaił się Wrzesień 1939 roku… Dor astający człowiek musiał odnaleźć się w dorosłym życiu. Bardzo często
nie miał wyboru – w młodym wieku musiał zacząć zarabiać. Znalezienie pracy nie było łatwe, panował kryzys i bezrobocie. Polska dwudziestolecia międzywojennego była krajem ogromnych kontrastów społecznych i ekonomicznych. Jedną z dróg na społeczny awans było wykształcenie. Powszechnie docenianym osiągnięciem młodego człowieka była matura. Po jej zdaniu można było podjąć pracę, iść na studia, albo – jak robiło to wielu młodych mężczyzn – wybrać drogę kariery wojskowej lub wstąpić do seminarium. Młodzież, wkraczając w dorosłość, odczuwała potrzebę odnalezienia się w towarzystwie i zaimponowania płci przeciwnej. Wypadało np. nauczyć się tańczyć! W miastach i miasteczkach całej Polski istniały liczne „szkoły tańca” i kursy, do których dostęp był łatwy, a koszt niewielki. W rodzinach zasobnych
Zabaw y dzieci, październik 1928 roku
s 315
866509
Rozdział XI – Dzieci i młodzież
Chłopcy z książk ami siedzący na gałęzi drzewa, październik 1928 roku
młodzież miała również w tym zakresie łatwiej. Jerzy Waldorff wspomina lekcje tańca zorganizowane w willi zaprzyjaźnionych z matką dyrektorostwa Banku Rolnego. Obie panie uradziły, że młodzież przed maturą powinna przygotować się do przyszłych balów: „nie mogą się przecie ruszać jak byle kołki, gdy orkiestra zacznie poloneza. Do niego należało dodać praktyczną wiedzę o mazurze i walcu, a mama pragnęła także widzieć Fidrka z potrzebnym wdziękiem wijącego się w tangu”. Oglądając zdjęcia z lat trzydziestych ubiegłego wieku, można dostrzec powszechną niemal elegancję – taką dbałość o estetykę ubioru: panowie
Dobre maniery w przedwojennej Polsce.
866509
s 316
Savoir-vivre, zasady, gafy
Rozdział XI – Dzieci i młodzież
noszą garnitury, krawaty, kapelusze, panie kostiumy, ładne obuwie. Oczywiście nie wszystkich było na to stać, ale panowała „moda na wytworność”, taki „dobry snobizm”. Do wyglądu szczególną wagę przywiązywali młodzi. Nawet w skromnych warunkach finansowych takie możliwości istniały. Pamiętajmy, że większość kobiet i dziewcząt umiała szyć i haftować, skromni żydowscy krawcy szukali klientów, w sklepach dostępna była tańsza konfekcja fabryczna. W okr esie dwudziestolecia międzywojennego powszechne było, że młody człowiek pragnął być dorosły i wyglądać na dorosłego. Widomym tego obrazem był strój. Młody Waldorff zaraz po maturze kupił sobie „kapelusz z modnym szerokim rondem i bambusową laskę, gdyż takie laski nosiła większość studentów, zwłaszcza należących do korporacji. Trzeba tylko było nauczyć się wywijać nią ze swobodą i wdziękiem, spacerując po mieście”. Tak a chęć zasygnalizowania strojem swojej dorosłości jest w naszych czasach nieznana, to raczej starsi podpatrują stroje młodzieży i próbują się jak najdłużej odmładzać. W Drugiej Rzeczypospolitej było odwrotnie. Spójrzmy na ubrania studentów wileńskich, którzy – w czasie „Tygodnia Akademika” – w świetnych humorach zrobili sobie grupowe zdjęcie (s. 314) przed „pomnikiem Kuny” (na cokole jest to sympatyczne zwierzątko, ale chodzi tu o Henryka Kunę, świetnego rzeźbiarza, a od 1936 roku profesora na Wydziale Sztuk Pięknych Uniwersytetu Wileńskiego). Młodzi mężczyźni są w studenckich czapkach i w bardzo tradycyjnych jesionkach, mają białe koszule, krawaty, zapewne garnitury, a dwóch ma getry! Dziś powiedziałoby się „młodzi ludzie w strojach starszych panów”, w okresie dwudziestolecia międzywojennego człowiek dorosły, choć młody, uważał, że właśnie tak trzeba być ubranym na uczelni. Ci byli już dorośli i znali zapewne obowiązujące w towarzystwie zasady savoir-vivre’u. Młodsze roczniki musiały dopiero poznać obowiązujące reguły i zalecane zachowania! Dowodem na to, że przed nimi była jeszcze długa droga – niech będzie ostatnie zdjęcie!
866509
866509
–
Bibliografia k
866509
Bibliografia –
Arhens Sebastian Albert [właściwie: Hartman Seweryn Albert], Kodeks towarzyski. Jak się powinien zachować człowiek wytworny w domu i poza domem. Podręcznik dobrych obyczajów towarzyskich według ostatnich wymagań wychowania i życia, wyd. 5, Warszawa [1932] Art Déco. Moda i biżuteria, Poznań 1999 Baraniewski Waldemar, Kuchnia i stół w polskim dworze, Warszawa 2004 Beck Jadwiga, Kiedy byłam ekscelencją, Warszawa 1990 [Biedroński Kazimierz], Stenogramy Anny Jambor, t. I–III, Warszawa 1958 Bortnowski Andrzej Wacław, Współczesny savoir-vivre kluczem do sukcesu. Praktyczne rady dyplomaty, Toruń 2009 Boziewicz Władysław, Polski kodeks honorowy, Warszawa–Kraków 1939 Boziewicz Władysław, Ogólne zasady postępowania honorowego (kodeks honorowy), wyd. trzecie poprawione, Poznań 1932 Bulanda Jan, Zwyczaje towarzyskie (sztuka życia), [Wąbrzeźno – Pomorze] 1933 Chołoniewska Kamilla, Gospodarstwo domowe i racjonalne żywienie. Podręcznik dla szkół i kursów gospodarczych, wyd. I, Warszawa 1929 oraz wyd. II rozszerzone i gruntownie przerobione, Warszawa 1937 Comte Henryk, Zwierzenia adiutanta w Belwederze i na Zamku, Warszawa 1975 Disslowa Maria, Jak gotować. Praktyczny poradnik kucharski z 1930 roku, Warszawa 1988 Dołęga-Mostowicz Tadeusz, Kariera Nikodema Dyzmy, Wrocław 2003 Drozdowski Marian Marek, Warszawa w latach 1914–1939, Warszawa 1990 Duninówna Helena, Odeszło – żyje, Łódź 1961 Galant Wojciech, Formy towarzyskie. Prawidła i wskazówki przyzwoitego zachowania się w różnych chwilach życia, Mikołów–Warszawa [1924] Garczyński Stefan, Gafy: komizm mimowolny, Warszawa 1986 Gawin Magdalena, Głosy krytyczne w sprawie pracy zawodowej kobiet 1918–1939 (w świetle publicystyki), (w:) Kobieta i praca. Wiek XIX i XX, red. Anna Żarnowska, Andrzej Szwarc, Warszawa 2000, s. 303–315 Gojawiczyńska Pola, Rajska jabłoń, Warszawa 1965 Golec Michał, Pojedynki w Polsce, Warszawa 2011 Gumiński Jan Michał, Powszechny kodeks honorowy, Warszawa 1930 Harcerski kodeks honorowy. Zasady postępowania w sprawach honorowych, wykluczające pojedynek, Poznań – Warszawa – Wilno – Lublin 1925
Dobre maniery w przedwojennej Polsce.
866509
s 320
Savoir-vivre, zasady, gafy
Bibliografia –
Herbaczyński Wojciech, W dawnych cukierniach i kawiarniach warszawskich, Warszawa 2005 Hoff Jadwiga, Kobieta aktywna zawodowo w kodeksach savoir-vivre’u XIX i pierwszej połowy XX wieku, (w:) Kobieta i praca. Wiek XIX i XX, red. Anna Żarnowska, Andrzej Szwarc, Warszawa 2000, s. 245–253 Hoff Jadwiga, Wzory obyczajowe dla kobiet w świetle kodeksów obyczajowych XIX i początków XX wieku, (w:) Kobieta i edukacja na ziemiach polskich w XIX i XX w. Zbiór studiów, red. Anna Żarnowska, Andrzej Szwarc, Warszawa 1992, t. 2, cz. 1, s. 67–79 Hojnacka Konstancja, Kodeks towarzyski, Łódź 1990 – wydanie oparte na edycji A. Krzyckiego z 1939 roku Iwaszkiewicz Jarosław, Książka moich wspomnień, Kraków 1968 Iwaszkiewicz Jarosław, Sława i chwała, t. I–III, Warszawa 1958 Jabłkowski Feliks, Dom towarowy Bracia Jabłkowscy. Romans ekonomiczny, Warszawa 2005 Janowicz Em., Kodeks światowy. Przykazania grzeczności i przyzwoitości, Mikołów [1924] Jaźwiński Piotr, Oficerowie i dżentelmeni. Życie prywatne i służbowe kawalerzystów Drugiej Rzeczpospolitej, Warszawa 2011 Kałwa Dobrochna, Kobieta aktywna w Polsce międzywojennej. Dylematy środowisk kobiecych, Kraków 2001 Kałwa Dobrochna, Model kobiety aktywnej zawodowo w Polsce międzywojennej, (w:) Kobieta i praca. Wiek XIX i XX, red. Anna Żarnowska, Andrzej Szwarc, Warszawa 2000, s. 317–336 Kirkor-Kiedroniowa Zofia, Wspomnienia, cz. I, Kraków–Wrocław 1986; cz. II, Kraków 1988; cz. III, Kraków 1989 Koczorowski Eugeniusz, Koziarski Jerzy, Pluta Ryszard, Zwyczaje i ceremoniał morski, Gdańsk 1972 Kopaliński Władysław, Savoir-vivre czasów „Dworzanina”, (w:) Kopaliński Władysław, Koty w worku, czyli z dziejów pojęć i rzeczy, Warszawa 2007, s. 375–377 Koper Sławomir, Afery i skandale Drugiej Rzeczypospolitej, Warszawa 2011 Koper Sławomir, Wpływowe kobiety Drugiej Rzeczypospolitej, Warszawa 2011 Koper Sławomir, Życie prywatne elit Drugiej Rzeczypospolitej, Warszawa 2009
s 321
866509
Bibliografia –
Koper Sławomir, Życie prywatne elit artystycznych Drugiej Rzeczypospolitej, Warszawa 2011 Kowecka Elżbieta, W salonie i w kuchni. Opowieść o kulturze materialnej pałaców i dworów polskich w XIX w., Warszawa 1984 Krzywicka Irena, Wyznania gorszycielki, oprac. Agata Tuszyńska, Warszawa 1992 Kusiak Franciszek, Życie codzienne oficerów Drugiej Rzeczypospolitej, Warszawa 1992 Kwiatkowski Jerzy, Dwudziestolecie międzywojenne, Warszawa 2008 Libiszowska-Dobrska Krystyna, Moje złote lata 1913–1939, Warszawa 1997 Łozińska Maja, Smaki dwudziestolecia. Zwyczaje kulinarne, bale, bankiety, Warszawa 2011 Łozińska Maja, W ziemiańskim dworze. Codzienność, obyczaje, święta, zabawy, Warszawa 2011 Łozińscy Maja i Jan, Bale i bankiety Drugiej Rzeczypospolitej, Warszawa 1998 Łozińscy Maja i Jan, Narty-Dancing-Brydż, W kurortach Drugiej Rzeczypospolitej, Warszawa 2010 Łozińscy Maja i Jan, W przedwojennej Polsce. Życie codzienne i niecodzienne, Warszawa 2011 Łozowska-Marcinkowska Kamilla, Sprawy niewieście. Problematyka czasopism kobiecych drugiej Rzeczypospolitej, Poznań 2010 Majchrowski Jacek M., Ulubieniec Cezara. Bolesław Wieniawa-Długoszowski. Zarys biografii, Wrocław 1990 Malczewski Rafał, Pępek świata. Wspomnienia z Zakopanego, Łomianki 2007 Mayen Józef, Gawędy o lwowskich kawiarniach [www.lwow.com.pl/rocznik/ kawiarnie.html] Osińska Janina, Dookoła stołu, „Almanach Świata Kobiecego” 1931, s. 55–61 Ostrowska-Grabska Halina, Bric à brac 1848–1939, Warszawa 1978 Paliński Piotr, Prawidła grzeczności i przyzwoitości dla wszystkich stanów a mianowicie dla kochanego ludu polskiego, przedruk publikacji wydanej w Poznaniu w 1897 roku, z zachowaniem oryginalnej pisowni, Poznań 2011 Pomian Zygmunt A. [właściwie: Feldman Wilhelm], Kodeks honorowy i reguły pojedynku, Lwów [1899] Radomyski Stanisław, Wspomnienia o odrębnościach, zwyczajach i obyczajach kawaleryjskich II Rzeczypospolitej, Pruszków 1994
Dobre maniery w przedwojennej Polsce.
866509
s 322
Savoir-vivre, zasady, gafy
Bibliografia –
Rawicz Jerzy, Do pierwszej krwi, Warszawa 1974 Regulski Janusz, Blaski i cienie długiego życia, Warszawa 1980 Renz Regina, Praca zawodowa i pozycja społeczna kobiety w środowisku inteligencji prowincjonalnej w latach międzywojennych (na przykładzie Kielecczyzny), (w:) Kobieta i praca. Wiek XIX i XX, red. Anna Żarnowska, Andrzej Szwarc, Warszawa 2000, s. 141–151 Rościszewski Mieczysław [właściwie: Londyński Bolesław], Dobry ton: szkoła pożycia z ludźmi wszelkich stanów w stosunkach poufnych i ceremonjalnych. Umiejętność dystyngowanego zachowania się w salonie, w teatrze, w resursie, w sklepie, na ulicy i t.p., wyd. 4, Warszawa 1920 Rościszewski Mieczysław [właściwie: Londyński Bolesław], Księga obyczajów towarzyskich, Wrocław 1993 (przedruk wydania Lwów–Złoczów 1905) Rościszewski Mieczysław [właściwie: Londyński Bolesław], Panna dorosła w rodzinie i społeczeństwie. Podręcznik życia praktycznego dla dziewic polskich wszelkich stanów, opracowany na podstawie licznych źródeł swojskich i obcych. Wskazówki, dotyczące zachowania zdrowia, humoru, pogody ducha i poglądów na przebieg różnych nowych zjawisk w rodzinie, towarzystwie i społeczeństwie. Rola i obowiązki przyszłych żon, matek, obywatelek. Panny na wydaniu i kobiety samoistne. Przegląd życia panien dorosłych od chwili ich wejścia w świat aż do wyboru męża i utworzenia własnego ogniska, Warszawa 1905 Rościszewski Mieczysław [właściwie: Londyński Bolesław], Zwyczaje towarzyskie. Podręcznik praktyczny dla pań i panów, wyd. 2, Warszawa 1938 Rychter Witold, Bezpieczeństwo na drogach, „High Life. Kronika Miesięczna Sfer Towarzyskich i Dyplomatycznych” 1938, nr 3/4 (kwiecień–maj), s. 4–5 Sarnecki Zygmunt, Zwyczaje towarzyskie (le savoir vivre) w ważniejszych okolicznościach życia przyjęte, wydanie szóste nakładem Księgarni J. Czarneckiego, Kraków–Warszawa [1922] [winno być: wg Alquie de Rieupeyroux Luise tłum. i oprac. Zygmunt Sarnecki] Sas-Wisłocki Juliusz, Akademicki kodeks honorowy, Warszawa 1934 Sieradzka Anna, Artyści i krawcy. Moda Art Déco, Warszawa 1993 Sier adzka Anna, Przechadzki po dawnych wnętrzach czyli jak niegdyś mieszkano w Polsce, Warszawa 2001 Sieradzka Anna, Żony modne. Historia mody kobiecej od starożytności do współczesności, Warszawa 1993
s 323
866509
Bibliografia –
Sierakowska Katarzyna, Aspiracje zawodowe kobiety zamężnej w rodzinach inteligenckich lat międzywojennych w opinii prasy kobiecej i poradników dla kobiet, (w:) Kobieta i praca. Wiek XIX i XX, red. Anna Żarnowska, Andrzej Szwarc, Warszawa 2000, s. 291–301 Słonimski Antoni, Alfabet wspomnień, Warszawa 1975 Smaczny Henryk, Księga kawalerii polskiej 1914–1947. Rodowody – barwa – broń, Warszawa 1989 Szablowska Anna Agnieszka, Tadeusz Gronowski. Sztuka plakatu i reklamy, Warszawa 2005 Szubert Małgorzata, Leksykon rzeczy minionych i przemijających, Warszawa 2004 Szyndler Bartłomiej, Pojedynki, Warszawa 1987 Śleżańska Maria, Co dziś na obiad: praktyczny podręcznik zawierający przeszło 1000 przepisów smacznych, tanich i wystawnych obiadów, Warszawa 1935 Tarczyński Andrzej, Kodeks i pistolet, o niektórych przejawach honoru w międzywojennej Polsce, Bydgoszcz 1997t Tatarkiewiczowie Teresa i Władysław, Wspomnienia, Poznań 2011 Ulam Stanisław, Wspomnienia z Kawiarni Szkockiej, „Wiadomości Matematyczne” XII, 1971, s. 49–58 Urbanek Mariusz, Wieniawa. Szwoleżer na pegazie, Wrocław 1991 Vauban Marja, Kurcewicz Michał, Jak składać wizyty i przyjmować gości. Prezentacja. Tytuły i zwroty. Różne rodzaje wizyt. Zaproszenia. Przygotowanie mieszkania. Herbatki. Przyjęcia wystawne i skromniejsze. Rozsadzenie gości. Menu. Dancingi. Bale. Utrzymywanie stosunków towarzyskich. Jak unikać niewłaściwości, Warszawa 1935 Vauban Marja, Kurcewicz Michał, Podstawy rozmowy towarzyskiej, Warszawa 1935 Vauban Marja, Kurcewicz Michał, Podstawy życia towarzyskiego. Opracowane podług zwyczajów nowoczesnych, Warszawa 1935 Vauban Marja, Kurcewicz Michał, Zasady i nakazy dobrego wychowania. Zwyczaje życia codziennego. Etykieta życia publicznego. Stosunki towarzyskie. Wizyty. Przyjęcia i zabawy. Kalendarz towarzyski. Obyczaje wielkoświatowe i dyplomatyczne. Strój obowiązujący. Sprawy honorowe. Korespondencja, wyd. 3, Warszawa 1928 Waldorff Jerzy, Fidrek, Warszawa 1989
Dobre maniery w przedwojennej Polsce.
866509
s 324
Savoir-vivre, zasady, gafy
Bibliografia –
Wasylewski Stanisław, Odbudowa grzeczności, „Almanach Świata Kobiecego” 1928, s. 77–81 Wasylewski Stanisław, O posłannictwie kobiety, „Almanach Świata Kobiecego” 1926, s. 1–5 Wielopolska z Colonna Walewskich Maria, Obyczaje towarzyskie, Olsztyn [1992] – kopia edycji Państwowego Wydawnictwa Książek Szkolnych we Lwowie z 1938 roku Wittlin Tadeusz, Szabla i koń. Gawęda o Wieniawie, Warszawa 2002 Worcel Henryk, Zaklęte rewiry, Wrocław 1998 Zahorski Ryszard, Dobry ton nowoczesny. (Kodeks towarzyski). Jak zostać mężczyzną wytwornym, jak zostać wytworną kobietą, Warszawa [1929] Zamoyski Tadeusz, Krzemieniewski Eugeniusz, Kodeks honorowy, Warszawa 1924 Zaruba Jerzy, Z pamiętników bywalca, Warszawa 1960 Żarnowski Janusz, Praca zawodowa kobiet w Polsce międzywojennej, (w:) Kobieta i praca. Wiek XIX i XX, red. Anna Żarnowska, Andrzej Szwarc, Warszawa 2000, s. 119–140 Żeleński (Boy) Tadeusz, Reflektorem w mrok. Wybór publicystyki, wybór, wstęp i opracowanie Andrzeja Z. Makowieckiego, Warszawa 1985 Żuchowski Henryk Ryszard, Encyklopedia dobrych manier, Lublin 2009 Żychowski J., Obowiązki oficera polskiego, „Ilustracja Polska. Dwutygodnik «Placówka» dawniej «Wieś i Dwór»” 1919, zeszyt XVII (październik)
866509
866509
–
Spis ilustracji k
866509
Spis ilustracji –
Narodowe Archiwum Cyfrowe: s. 8 s.13 s. 13 s. 18 s. 19
s. 25 s. 33 s. 45
s. 50 s. 53 s. 60 s. 60
s. 60 s. 60 s. 63 s. 63
Przybranie maski ogłady nie jest idealnym spełnieniem prawdziwych reguł savoir-vivre’u, jednak i taki aspekt w konwenansach towarzyskich istnieje Policjant przeprowadzający staruszkę przez ulicę, Warszawa, lipiec 1925 roku Policjant przeprowadzający dzieci przez ulicę w pobliżu mostu Kierbedzia, Warszawa, lipiec 1925 roku Chłopcy podczas zabawy, październik 1926 roku Portret wielopokoleniowej rodziny Sułków: siedzą Małgorzata i Stanisław Sułek, stoją od lewej: córka Eugenia z mężem Stanisławem Staniewskim, siostra Stefana Wyszyńskiego Anastazja z mężem Stanisławem Sułkiem, córka Małgorzaty i Stanisława Stefania z mężem Feliksem Tomaszewskim; dzieci: Zbigniew Staniewski (pierwszy z lewej, na krzesełku), Maria Sułek (między rodzicami Anastazją i Stanisławem), Zdzisław Sułek (między dziadkami, z wózeczkiem), Warszawa, 1926 rok Kopia aktu konstytucji z kwietnia 1935 roku z podpisami prezydenta Ignacego Mościckiego, marszałka Józefa Piłsudskiego i członków rządu Walerego Sławka Atłasowa suknia Domu Modelowego Boguchwał Myszkorowski na pokazie mody podczas Balu Prasy w restauracji „Adria” Warszawa, 1935 rok Gala żakietów i mundurów wojskowych w trakcie uroczystości wręczenia Wielkiej wstęgi Orderu Polonia Restituta, gen. Maurice Gamelinowi, na Zamku Królewskim w Warszawie. Widoczni m.in.: Prezydent RP Ignacy Mościcki (9. z prawej, ambasador Francji w Polsce Leon Noel (7. z prawej, minister spraw zagranicznych Józef Beck (5. z prawej), gen. Maurice Gamelin (w środku, przepasany Wielką Wstęgą), gen. Charles Henri d`Arbonneau (5. z lewej), generałowie dywizji: Edward Rydz-Śmigły (4. z prawej), Felicjan Sławoj Składkowski (1. z prawej), Kazimierz Sosnkowski (z prawej gen. Gamelina), generałowie brygady: Władysław Bończa-Uzdowski (3. z lewej), Bolesław Wieniawa-Długoszowski (2. z lewej), gen. Bronisław Regulski (3. z lewej), Janusz Głuchowski (2. z prawej), Wacław Stachiewicz (między Sosnkowskim a d`Arbonneau), Kazimierz Schally (8. z prawej), Tadeusz Malinowski (między Stachiewiczem a Sosnkowskim), adiutant Prezydenta RP kpt Józef Hartman (na lewo za gen. Głuchowskim), Warszawa 12 sierpnia 1936 roku Kardynalna zasada grzeczności: niestresowanie rozmówcy. Generał Jan Wróblewski w rozmowie z Nelly Strug na balu Rodziny Wojskowej w gmachu kasyna garnizonowego, Warszawa, początek lat 30. Obiad podczas uroczystości poświęcenia sztandaru 16 Pułku Piechoty. Po lewej stronie stołu od lewej siedzą: NN, gen. Stanisław Wróblewski, prezydent Ignacy Mościcki, Tarnów, maj 1927 roku Marynarze na krążowniku ORP Bałtyk w czasie zbiórki na pokładzie, okres międzywojenny Obchody Święta Morza w Gdyni. Prezydent RP Ignacy Mościcki (z ręką przy czapce) podczas powitania. Widoczni także m.in.: premier Aleksander Prystor (1. z lewej), szef Gabinetu Wojskowego Prezydenta RP pułkownik Jan Głogowski (idzie za prezydentem), szef Kancelarii Cywilnej Prezydenta dr Bronisław Hełczyński (na lewo za płk. Głogowskim). Za prezydentem Mościckim po prawej stronie widać oficera w kapeluszu stosowanym, Gdynia, 31 lipca 1932 roku Marynarz na krążowniku ORP Bałtyk, okres międzywojenny Marynarz czytający list na pokładzie krążownika ORP Bałtyk, okres międzywojenny Kapitan żeglugi wielkiej Konstanty Maciejewicz (z lewej) i I oficer Tadeusz Meissner na pokładzie Daru Pomorza należącego do Państwowej Szkoły Morskiej w Gdyni, sierpień 1930 roku I oficer Tadeusz Meissner na pokładzie Daru Pomorza, sierpień 1930 roku
Dobre maniery w przedwojennej Polsce.
866509
s 328
Savoir-vivre, zasady, gafy
Spis ilustracji
s.64 s. 67
– s. 71 s. 73 s. 75 s. 75 s. 77 s. 83 s. 84 s. 85 s. 89 s. 89 s. 89 s. 89 s. 93 s. 94 s. 95 s. 96 s. 97 s. 98 s. 102 s. 102 s. 111 s. 113 s. 114
Dwaj lotnicy w nowych mundurach lotnictwa wojskowego, 1936 rok Ślub szwoleżera rotmistrza Franciszka Flataua z panną Kirstówną. W lewym górnym rogu jako druhny córki marszałka Piłsudskiego: Jadwiga (pierwsza) i Wanda. Jako drużbowie dwaj najmłodsi oficerowie 1 Pułku Szwoleżerów Józefa Piłsudskiego, Lubań, 8 września 1934 roku Ułani z 15 Pułku Ułanów Poznańskich wyznania prawosławnego składają przysięgę żołnierską na sztandar, którą odbiera ksiądz major Bogaczew, 12 grudnia 1936 roku Ćwiczenia 8 Pułku Ułanów Księcia Józefa Poniatowskiego, październik 1933 roku Dowódca kompanii honorowej 1 Pułku Szwoleżerów Józefa Piłsudskiego składa raport ambasadorowi Francji w Polsce Leonowi Noelowi przed eskortowaniem go na Zamek Królewski, Warszawa, 29 maja 1935 roku Ambasador Francji w Polsce Leon Noel po złożeniu listów uwierzytelniających prezydentowi RP Ignacemu Mościckiemu w eskorcie Pułku Szwoleżerów Józefa Piłsudskiego opuszcza Zamek Królewski, Warszawa, 29 maja 1935 roku Pomnik króla Bolesława Chrobrego – jeden z wielu pomników przedstawiających postacie historyczne jakie z inicjatywy dowództwa Szkoły Podchorążych Piechoty postawiono między koszarowymi budynkami, Komorów, 1933 rok Pani domu przy święconym, Strzyżów, okres międzywojenny Sypialnia dorosłej córki na wystawie „Sztuka, kwiaty, wnętrze”, w salach Targów Poznańskich, październik 1936 roku Matka z synem, okres międzywojenny Mieszkanki Domu Akadmiczek przy ul. Górnośląskiej, Warszawa, listopad 1936 roku Studentki w bibliotece Domu Akademiczek przy ulicy Górnośląskiej, Warszawa, listopad 1936 roku Studentki w pokoju Domu Akademiczek przy ulicy Górnośląskiej, Warszawa, listopad 1936 roku Studentki w pokoju Domu Akademiczek przy ulicy Górnośląskiej, Warszawa, listopad 1936 rok Członkinie Koła Rodziny Wojskowej przy herbatce, Stanisławów, okres międzywojenny Bankiet w Hotelu Europejskim z okazji 30. lecia pracy artystycznej Mieczysławy Ćwiklińskiej. Przemówienie wygłasza prezydent Warszawy Stefan Starzyński, Warszawa, 3 kwietnia 1936 roku Kobieta z włosami do ziemi, zdjęcie datowane na lata 1920–1935 Aktorki Maria Malicka, Maria Modzelewska i Kazimiera Skalska oraz dziennikarz Stefan Krzywoszewski na Balu Prasy, Warszawa, 1925 roku Uczestniczka Balu Instytutu Propagandy Sztuki p. Zdzisława Ścieżyńska w pięknej sukni balowej, Warszawa, luty 1932 roku Pokaz mody na Balu Prasy w restauracji „Adria”. Peleryna i mufka z lisów pochodzą z magazynu Maksymiliana Apfelbauma, Warszawa, 1935 rok Panie przy obiedzie z okazji święta 2 Pułku Szwoleżerów w Starogardzie. W środku siedzi prezydentowa Maria Mościcka, 1934 rok Marszałkowa Aleksandra Piłsudska z wizytą w stacji Opieki nad Matką i Dzieckiem. Stosownie do eleganckich damskich kostiumów i kapeluszy prezentuje się też strój dziewczynki, Gdynia, 1938 rok Pani Fiszer – żona krakowskiego kupca w ich zasobnym mieszkaniu, październik 1930 roku Dom Towarowy Bracia Jabłkowscy przy ul. Brackiej w Warszawie, okres międzywojenny Uprzejmy sprzedawca w sklepie Domu Towarowego Bracia Jabłkowscy przy ul. Brackiej w Warszawie, okres międzywojenny
s 329
866509
Spis ilustracji –
s. 117 s. 117 s. 120 s. 120 s. 124 s. 131 s. 131 s. 132 s. 133 s. 139 s. 139 s. 142 s. 142 s. 142 s. 143
s. 143 s. 143 s. 145 s. 148 s. 155 s. 155 s. 155 s. 159 s. 161 s. 161 s. 167 s. 169 s. 169
Przedstawiciele cechu kominiarzy podczas uroczystości odsłonięcia pomnika Kilińskiego na Placu Krasińskich, Warszawa, 19 kwietnia 1936 roku Przedstawiciele cechu garbarzy podczas uroczystości odsłonięcia pomnika Kilińskiego na Placu Krasińskich, Warszawa, 19 kwietnia 1936 roku Goście warszawskiej restauracji, w głębi widoczni kelnerzy i chłopiec z oprawioną w ramkę gazetą, okres międzywojenny Restauracja Kosza przy ulicy Grodzkiej w Krakowie. Redaktor Kazimierz Szczepański siedzący przy restauracyjnym stoliku. Obok widoczny kelner, marzec 1934 roku Objaw bandyckiego i złodziejskiego honoru: przestępca znakuje dom szyfrem złodziejskim „nie okradać mieszkania”, 1929 rok Dworskie budynki gospodarcze w Dzikowie, październik 1928 rok Dwór i fragment parku w Dzikowie podczas jesiennych prac porządkowych, październik 1928 rok Pałac i budynki gospodarcze w majątku Czaykowskich, Kamionka Wołoska, okres międzywojenny Właściciel dworu w Modlnicy wita trzech ułanów przybywających na kwaterę w związku z obchodami Święta Kawalerii w Krakowie, październik 1933 roku Zespół taneczny na dożynkach w Krakowie, wrzesień 1938 roku Mazur tańczony przez uczennice w czasie dożynek z udziałem prezydenta Ignacego Mościckiego, Smardzewice, 25 sierpnia 1925 rok Panna młoda prowadzona do kościoła Hrabiostwo Adam i Stefania Stadniccy w drodze na ślub córki Jadwigi z księciem Adamem Michałem Józefem Czartoryskim, Nawojowa 24 czerwca 1937 roku Goście weselni w drodze do kościoła Grupa gości weselnych w staropolskich strojach szlacheckich w parku przy pałacu. Od lewej: książę Konstanty Stefan Czartoryski, książę Włodzimierz Czartoryski, książę Olgierd Aleksander Czartoryski, hrabia Krasiński, hrabia Andrzej Stadnicki, książę Aleksander Krystyn Czartoryski, książę Paweł Maria Czartoryski, hrabia Włodzimierz Dzieduszycki, hrabia Adam Stadnicki, hrabia Józef Stadnicki, książę Witold Czartoryski, hrabia Tadeusz Dzieduszycki i Stefan Swieżawski Para młoda opuszcza kościół Para młoda udaje się z kościoła do pałacu Dzieci z orszaku ślubnego na ławce przed pałacem: księżniczka Maria Jadwiga Czartoryska, hrabia Paweł Jan Edward Stadnicki i księżniczka Wanda Maria Czartoryska Studenci Akademii Sztuk Pięknych w lokalu Bratniej Pomocy przy posiłku, Kraków, 1933 rok Nowoczesna zastawa do deseru zaprojektowana dla Fabryki Wyrobów Srebrnych i Platerowych Józefa Frageta przez J. Keilową, 1938 rok Zastawa stołowa na wystawie, okres międzywojenny Zastawa stołowa na wystawie, okres międzywojenny Nowoczesna maszynka do parzenia kawy zaprojektowana dla Fabryki Wyrobów Srebrnych i Platerowych Józefa Frageta przez J. Keilową, okres międzywojenny Stołówka szkolna w Dębowej Łące, okres międzywojenny Akcja dożywiania dzieci w szkołach, okres międzywojenny Rodzina przy stole wigilijnym w Warszawie, 1926 rok Przyjęcie w domu artysty malarza Teodora Axentowicza z okazji ślubu córki Kazimiery z malarzem Kazimierzem Kieniewiczem, Kraków, styczeń 1937 roku Aktorka Mieczysława Ćwiklińska w swoim mieszkaniu, okres międzywojenny
Dobre maniery w przedwojennej Polsce.
866509
s 330
Savoir-vivre, zasady, gafy
Spis ilustracji –
s. 170 s. 174
Mały salon pałacu Radziwiłłów w Balicach, 1938 rok Komplet do herbaty z metalu, zaprojektowany przez J. Keilową dla Fabryki Wyrobów Srebrnych i Platerowych Józefa Frageta, 1938 rok s. 176 Konkursowa ekspozycja nakryć stołowych na wystawie „Sztuka kwiaty wnętrze” w salach Targów Poznańskich, październik, 1936 roku s. 177 Wnętrze wagonu restauracyjnego, 1938 rok s. 179 Solniczki z metalu zaprojektowane przez J. Keilową dla Fabryki Wyrobów Srebrnych i Platerowych Józefa Frageta, okres międzywojenny s.180 Przyjęcie w pałacu Brühla – siedzibie Ministerstwa Spraw Zagranicznych z okazji oficjalnej wizyty króla Rumunii Karola II i następcy tronu księcia Michała. Od lewej m.in.: minister spraw zagranicznych Józef Beck, szef Protokołu Dyplomatycznego MSZ Karol Romer, książę Michał (siedzi z lewej w białym mundurze), król Rumunii Karol II (siedzi z prawej w białym mundurze), żona prezydenta RP Maria Mościcka (siedzi obok króla Karola II), prezydent RP Ignacy Mościcki (siedzi drugi z prawej) i Marszałek Polski Edward Rydz-Śmigły (siedzi pierwszy z prawej), czerwiec 1937 roku s. 189 Kawiarnia „Sztuka i Moda” w Warszawie, okres międzywojenny s. 189 Krakowska kawiarnia przy ul. Św. Jana, okres międzywojenny s. 189 Kawiarnia Hotelu Europejskiego w Warszawie, okres międzywojenny s. 190 Kawiarnia w Gdyni, 1932 rok s. 191 Bufet poznańskiej kawiarni, 1934 rok s. 191 Bufet kawiarni Grand Hotelu w Krakowie, grudzień 1927 roku s. 192 Rozmyte kontury wirujących na ruchomym parkiecie par na Balu Prasy w warszawskiej „Adrii”, luty 1937 roku s. 199 Raut w Pałacu Raczyńskich z okazji oficjalnej wizyty ministra spraw zagranicznych Rumunii Victora Antonescu, 26 listopada 1936 roku s. 206 Uczestnicy Balu Prasy w Warszawie, 1925 rok s. 207 Pani Eibenschustz w kostiumie dogaressy weneckiej (żony doży) na balu kostiumowym w Krakowie, luty, 1928 roku s. 209 Pani Braun w stroju Hiszpanki na balu kostiumowym prasy, Kraków, luty 1928 roku s. 208 Dekoracja sali i uczestnicy balu sylwestrowego zorganizowanego przez Koło Rodziny Wojskowej w Poznaniu, styczeń 1929 roku s. 210 Juliusz Tadeusz Tarnawa-Malczewski (generał, minister spraw wojskowych w trzecim rządzie Witosa w maju 1926 roku) we fraku z orderami na Balu Prasy we Lwowie, okres międzywojenny s. 211 Uczestnicy balu w Teatrze Wielkim przy stole szwedzkim, na którym widoczne są ślady złożenia obrusa, Warszawa, luty 1932 roku s. 212 Bal studentów architektury w gmachu Politechniki Warszawskiej, luty 1938 roku s. 212 Bal prasy, 1935 rok s. 213 Bal prasy, 1935 rok s. 213 Uczestnicy Balu Prasy reklamujący tytuły prasowe wydawane przez koncern Ilustrowany Kurier Codzienny, 1935 rok s. 236–237 Mieczysław Cybulski jako Ludwik Lachowicz i Lech Owron jako Witold Kaniewski w scenie pojedynku, kadr z filmu „Dusze w niewoli”, 1929 rok s. 250 Troje Hucułów w strojach regionalnych: dwaj mężczyźni witają się z kobietą, koniec lat 30. s. 251 Spacer po Krakowie rodziny śpiewaka Adama Didura. Stoją od prawej: Olga Didur-Wiktorowa, Mary Didur-Załuska, Adam Didur, synek Olgi Didur-Wiktorowej, pani Didur, hrabia Ireneusz Załuski, 1927 rok
s 331
866509
Spis ilustracji
s. 262 s. 264
–
s. 265
s. 268
s. 275 s. 280 s. 280 s. 281 s. 281 s. 282 s. 285 s. 286 s. 287 s. 290 s. 291 s. 292 s. 295 s. 297 s. 300 s. 302 s. 303 s. 304
s. 305 s. 306
Czyścibut polerujący buty małej dziewczynce, okres międzywojenny Aktor Jerzy Olgierd we fraku – męskim stroju balowym – na Balu Mody w Hotelu Europejskim, Warszawa, styczeń 1936 roku Uroczyste stroje męskie: fraki, żakiety i garnitury, muszki i krawaty na zdjęciu z uroczystości dekoracji orderami węgierskimi naczelnego redaktora „IKC” Mariana Dąbrowskiego i naczelnego redaktora „Czasu” Antoniego Beaupre w Konsulacie Węgierskim, Kraków, 1932 rok Uczestnicy przyjęcia u prezydenta m. st. Warszawy Zygmunta Słomińskiego w stołecznym Magistracie. Widoczni m. in. dyrektor Teatru „Ateneum” Stefan Jaracz (trzyma filiżankę), aktorka Mieczysława Ćwiklińska (w jasnej sukni), aktorka Maria Mirska, członek Rady Miejskiej m. st. Warszawy Maurycy Mayzel (pierwszy z prawej), 15 marca 1930 roku Ślub księżniczki Cecyli Lubomirskiej z księciem Obojga Sycylii Gabrielem Bourbon. Panna młoda w towarzystwie swego brata księcia Henryka Lubomirskiego w drodze do katedry wawelskiej, 15 września 1932 roku Ślub i wesele w bogatej rodzinie żydowskiej S. Wieselberga i panny Wohl. Panna młoda z ojcem w drodze do synagogi, październik 1933 roku Ceremonia zaślubin Państwo młodzi przed synagogą po ceremonii zaślubin Przyjęcie weselne Państwo młodzi pozujący do fotografii pamiątkowej Aleksandra Piłsudska okryta wdowim welonem prowadzona pod rękę przez gen. Edwarda Śmigłego Rydza w czasie uroczystości pogrzebowych Józefa Piłsudskiego w Krakowie, 18 maja 1935 roku Kondukt pogrzebowy hrabiego Aleksandra Skrzyńskiego w Kobylance, październik 1931 roku Karawan przed kościołem św. Krzyża w Warszawie w czasie pogrzebu Ignacego Dąbrowskiego, 10 lutego 1932 roku Wincenty Witos, 1928 rok Zabawa sylwestrowa w Bukowinie – stroje różnorodne, dowolne i niezobowiązujące; dwie panie nawet w spodniach, 31 grudnia 1933 roku Centrala telefoniczna Urzędu Pocztowego w Gródku Jagiellońskim, 1932 rok Nagroda i laureat letniego konkursu Polskiego Radia w 1938 roku Właściciel dworu w Moszczanicy Władysław Kępiński ze znajomym przy samochodzie osobowym przed domem, sierpień 1937 roku Grzeczne i spokojne, bo śpiące dziecko w charakterystycznym dla okresu międzywojennego łóżeczku z siatka, 1937 rok Wychowankowie i rodzice w Przedszkolu Koła Rodziny Wojskowej w Bydgoszczy, okres międzywojenny Prezentacja Koła Rodziny Wojskowej w Warszawie na wystawie przedszkoli i szkół, 30 maja 1931 roku Fotografia grupowa członkiń Zarządu Koła Rodzina Wojskowa na tle Ogródka Jordanowskiego im. Józefa Piłsudskiego w Toruniu. Od lewej stoją: gen. dyw. Leon Berbecki, weteran powstania z 1863 roku por. Wróblewski, wiceprzewodnicząca Koła pułkownikowa Parafińska, przewodnicząca Stowarzyszenia Zofia Berbecka (10 z lewej) oraz wykonawcy ogródka, 11 listopada 1928 roku Dzieci bawiące się śniegiem na krakowskich Plantach, listopad 1927 roku Dzieci na sankach, grudzień 1932 roku
Dobre maniery w przedwojennej Polsce.
866509
s 332
Savoir-vivre, zasady, gafy
Spis ilustracji –
s. 307 s. 307 s. 308 s. 308 s. 308 s. 309 s. 311 s. 312 s. 312 s. 313 s. 314 s. 315 s. 316
Kolonie letnie dla dzieci w Spytkowicach, okres międzywojenny Dziewczynki z wózkiem dla lalek na spacerze w parku, marzec 1930 roku Kolonie letnie w Domu dla Dzieci Powiatu Krakowskiego w Radziszowie, lipiec 1938 roku Ubrane odświętnie – bez mundurków – dziewczynki ze świadectwami szkolnymi, czerwiec 1930 roku Grupa uczennic w mundurkach szkolnych, okres międzywojenny Obóz drużyny harcerskiej Szkoły Handlowej Polskiej Macierzy Szkolnej z Grodna w Zakopanem, 1933 rok Uczniowie z budkami dla ptaków podczas akcji wieszania domków, marzec 1935 roku s. 310 Młodzież z Drohobycza przekazuje zebrane pieniądze na Fundusz Obrony Narodowej, kwiecień 1939 roku Delegacja harcerzy w drodze na Wawel z hołdem dla Józefa Piłsudskiego w pierwszą rocznicę śmierci, 12 maja 1936 roku Minister oświaty i wyznań Szwecji Artur Engberg wśród dzieci podczas sypania kopca Józefa Piłsudskiego na Sowińcu w Krakowie, 8 czerwca 1935 roku Sala szkolna w Państwowym Seminarium Nauczycielskim w Chełmie, 1934 rok Grupa studentów w czasie Tygodnia Akademika w Wilnie, okres międzywojenny Zabawy dzieci, październik 1928 roku Chłopcy z książkami siedzący na gałęzi drzewa, październik 1928 roku
Archiwum m. st. Warszawy, Zbiory Korotyńskich, sygn. KOR. VIII/67 karty 1–2 i 3: s. 31
Zaproszenie na rewie mody i spis firm dyktujących modę w stolicy, 26 kwietnia 1936 roku
s. 199
Zaproszenie na raut w salach ratusza, 29 VIII 1934 r. godz 21.30 (Prezydent… i Stefanowa Starzyńska)
Zbiory Borotyńskich, sygn. VIII/66 karta 11:
Zbiory Korotyńskich, sygn. KOR. VIII/66 karta 30:
Zaproszenie na Zamek Królewski na herbatę 3 XII 1930 r. godz. 18 – skreślenia i dopisek przy zalecanym stroju
Biblioteka Narodowa: s. 16 s. 21
Okładka i strona tytułowa poradnika Ignacego Legatowicza Dawna przodków naszych obyczajność to jest ustawy obyczajności, przyzwoitości, przystojności i grzeczności, napisane i wydane, Wilno 1859 Okładka i strona tytułowa drugiego wydania poradnika Mieczysława Rościszewskiego (Bolesława Londyńskiego) Zwyczaje towarzyskie. Podręcznik praktyczny dla pań i panów. Wypróbowane wskazówki zgodnego pożycia z ludźmi w stosunkach poufnych i ceremonialnych oraz przystojnego zachowania się w domu, w salonie, w teatrze, w sklepie, na ulicy itp. Dobry ton w wojsku i na urzędzie; obowiązki obywatelskie młodzieży płci obojej; dobry ton w związkach i stowarzyszeniach, w rodzinie i wśród obcych, w biedzie i w dostatku, Warszawa 1938
Kurier Warszawski, 1935 r., nr 351: s. 37
Świąteczna reklama radia, 1935 rok
s 333
866509
Spis ilustracji –
s. 80
s. 81
Strona tytułowa książki M. Rościszewskiego „Panna dorosła. Zdrowa dusza w zdrowym ciele. Kodeks panieński. Etykieta i życie towarzyskie. O zachowaniu się w towarzystwie. Wejście w świat młodej panienki. Pielęgnowanie cery, włosów, zębów etc. Piękność twarzy. Ideał kobiety”, Warszawa 1907 Strona tytułowa książki „Panna dorosła w rodzinie i społeczeństwie. Podręcznik życia praktycznego dla dziewic polskich wszelkich stanów, opracowany na podstawie licznych źródeł swojskich i obcych(…)”, Warszawa, 1905
Życie Kobiece 1927 nr 3 i nr 5: s. 90
Okładka tygodnika ilustrowanego dla kobiet Życie kobiece przedstawiające Panie w pracy i na herbatce wg rysownika J. C. Dolega
Życie kobiece, Tygodnik Ilustrowany, 1927, nr 12 s. 14: s. 100
Szlafroki i matinki będziemy robiły tej zimy ze ślicznych flanelek i flaneli deseniowych lub gładkich. Gładkie jednokolorowe flanele ozdabia się imitacją zamszu lub lekkiem sukienkiem zestawiając barwy w cieniu lub wyraźnie kontrastowe. W bieliźnie nie widzimy dużych zmian, kombinacja koszulki z majtkami zawsze zajmuje pierwsze miejsce. W zimie naturalnie zastąpią ją trykoty jedwabne lub wełniane. Ulubionemi przez modę nocnemi koszulkami są zawsze t.zw. Garsonki z naszytym gorsem gładkim lub ozdobionym mereżką albo haftem z kołnierzykiem wykładanym i długiemi rękawami ujętemi w mankiecik.
Życie Kobiece. Tygodnik Ilustrowany 1927, s. 15: s. 101
Dwa nowoczesne uczesania wieczorowe. Suknia balowa z jedwabiu i georgette’y. Suknia z crêpe de chine’u bladoróżowego przybrana srebrną koronką. Suknia biała jedwabna przybrana haftem czarnym i srebrnym i plisą z czarnego aksamitu. Suknia z jedwabiu wiśniowego układana z falban. Suknia balowa z jedwabiu koloru starego złota
Moja Przyjaciółka, 1936, nr 19, s. 400: s. 151
Jak używać nakryć przy stole. „Łokcia nie należy nigdy opierać o stół”; „Pamiętajmy o tym, że prowadzi się łyżkę do ust, a nie usta do łyżki”; „Nóż nie jest szablą” „Taki jest właściwy sposób trzymania noża”; „Kiedy zupa kończy się , nie należy pochylać talerza”; „Skorupkę jajka «odcinamy» łyżeczką, a nie nożem”; „Jedząc, starajmy się nie uderzać nożem i widelcem o powierzchnię talerza”; „Skibek chleb, podanych do zupy etc. nie krajemy nożem”; „lecz przełamujemy”; „Szparagi bierzemy jedną ręką, drugą ręką podtrzymujemy szparag widelcem”; „Po skończonym posiłku odkładamy nóż i widelec w ten sposób, aby trzonki były po prawej stronie talerza”; „Jeśli składamy nóż i widelec na krzyż na środek talerza, oznacza to, że zjedlibyśmy jeszcze cośkolwiek”
Moja Przyjaciółka, 1936, nr 19, s. 398, 399: s. 152
Wzory nakrycia stołu
s. 226
Strona tytułowa „Kodeksu honorowego i reguł pojedynku” Zygmunta Pomiana wydanego w 1899 roku we Lwowie Okładka „Kodeksu honorowego i reguł pojedynku” Zygmunta Pomiana, wydanego w 1899 roku we Lwowie Reklama broni myśliwskiej i pojedynkowej na tylnej okładce „Kodeksu honorowego i reguł pojedynku” Zygmunta Pomiana z 1899 roku
s. 227 s. 229
Dobre maniery w przedwojennej Polsce.
866509
s 334
Savoir-vivre, zasady, gafy
Spis ilustracji –
s. 277
Okładka tygodnika ilustrowanego dla kobiet „Życie kobiece” przedstawiająca panie na herbatce, rys. J.C. Dogel
Życie Kobiece. Tygodnik Ilustrowany 1927, nr 6. s.15:
Suknia ślubna z crêpe de chine’u lub messaliny. Dwie suknie wieczorowe dla młodych osób przybrane haftem. Dwie strojne sukienki dziecinne. Komplety bielizny dziecinnej
Filmoteka Narodowa: s. 36 s. 36 s. 40 s. 99 s. 301
sygn. 1-F-363-18: Scena powitania – Aleksander Żabczyński i Stanisław Sielański oraz kamerdyner. Fotos z filmu Manewry miłosne sygn. 1-F-363-19 Scena w salonie – Mira Zimińska i Stanisław Sielański, Fotos z filmu Manewry miłosne sygn. 1-F-2529-12 Eugeniusz Bodo w stroju szofera przy samochodzie. Fotos z filmu „Jaśnie pan szofer” z 1935 roku sygn. 1-F-363-6: Dama w futrze z ogonami – wytwornym i świadczącym o zasobności. Fotos z filmu Manewry miłosne z Tolą Mankiewiczówną i Aleksandrem Żabczyńskim. Scenograficznym tłem tej sceny było kasyno w podwarszawskim Konstancinie sygn. 1I-411- 32: Wnuki recytujące wierszyk na urodzinach babuni. Fotos z filmu Andrzeja Wajdy „Panny z Wilka”, kręconego w autentycznych wnętrzach dworu w Radachówce w powiecie otwockim
Muzeum Narodowe Rolnictwa i Przemysłu Rolno-Spożywczego w Szreniawie, fot. R. Gutowski: s. 37 s. 134 s. 173 s. 173
Odbiornik radiowy z lat międzywojennych Dwór w Szreniawie, salonik Sztućce z monogramami przechowywane w specjalnym pudle, tzw. kantynie – zbiory muzealne dworu w Szreniawie Dwór w Szreniawie, salonik
Muzeum Narodowe w Warszawie, repr. P. Jamski/Archiwum PWN: s.186
A. Szpringer. „Kobiety w kawiarni”, akwarela
Muzeum Sztuki i Historii w Neuchatel, fot. Rama: s. 234
Francuskie pistolety pojedynkowe
Światowid nr 27 (256) – 29.06.1929, str. 22: s. 35
Arcydzieło pomysłowości i geniuszu ludzkiego, ulubiony samochód arystokracji i innych wybitnych osobistości. Reklama cadillaca w Światowidzie, 1929 rok
s 335
866509
Spis ilustracji –
Zbiory prywatne autorki: s. 14 s. 51 s. 260
Okładka szóstego wydania poradnika Zygmunta Sarneckiego Zwyczaje towarzyskie (le savoir vivre) w ważniejszych okolicznościach życia przyjęte Figurka przedstawiająca szykowna damulkę, okres międzywojenny Wyprodukowana we Francji pocztówka wielkanocna wysłana 18 kwietnia 1930 roku z Warszawy
Ilustracje na tytułowych stronach rozdziałów s. 4 s. 10 s. 28 s. 42 s. 78 s. 108 s. 128 s. 146 s. 182 s. 218 s. 244 s. 298
Pamiętajmy o tem, że prowadzi się łyżkę do ust a nie usta do łyżki, Moja Przyjaciółka 1936, nr 19 s. 400 Niepospolicie ładną sukienkę otrzymamy przez połączenie szarego materiału z jasnym, Moja Przyjaciółka 1936, nr 19 s. 401 Kapelusz filcowy, Życie kobiece. Tygodnik ilustrowany 1927, nr 12, s. 15 Figurka żołnierza, okres międzywojenny, zbiory prywatne autorki Oto jedna z kreacyj powstałych na zasadzie ścisłego oparcia się na maku. Suknia-mak wykonanana z purpurowego Chiffon, płasko plisowanego, Moja Przyjaciółka 1936, nr 19 s. 401 Wieczorowa suknia z brokatu przybrana futrem, Moja Przyjaciółka 1936, nr 19 s. 399 Kostium wieczorowy z kamizeleczką, Moja Przyjaciółka 1936, nr 19 s. 399 Nowoczesne uczesanie wieczorowe, Życie kobiece. Tygodnik Ilustrowany 1927, nr 12, s. 15 Zestaw ubiorów kobiecych projektu M. Misiążanki, Bluszcz, 1936 Fragment reklamy sklepu z bronią pojedynkową i myśliwską na tylnej stronie okładki Kodeksu honorowego i reguł pojedynku Zygmunta Pomiana, 1899 Ilustracja z zaproszenia na rewię mody w Warszawie, 1936 Suknia wełniana dla dziewczynki dwunastoletniej, Życie kobiece. Tygodnik Ilustrowany 1927, nr 12, s. 14