158 49 43MB
Polish Pages [83]
Zbigniew Wójcik
Wojny kozackie w dawnej Polsce
Powstanie Kozaczyzny zaporoskiej
Środowisko geograficzne Powstanie Kozaczyzny zaporoskiej, która
miała
tak wielką rolę w dziejach Polski i Ukrainy, związane jest nierozerwalnie ze środowiskiem geograficz-
o degrać
nym ziem
ukraińskich ,
przede wszystkim tych
polując
i
na zw ierz y nę, chwytając dzikie konie, ł ow i ąc ryby miód. Z bogatymi łupami wracali do miast
wybierając
ukrain ski ch,
położo
nych nad dolnym biegiem Dniepru. Bylo to tak zwane Zaporoże lub Niż . Obie te nazwy, podobnie jak nazwa calego kraju - Ukraina, wymagają pewnego wyjaśnienia. zwał
Wie lki kraj po obu stronach Dniepru nie zawsze się Ukrainą. Ukrainą, ukrainami nazywano
w wiekach XIV-XV i w Polsce, i w sąsiadującym z nią Wielkim Księstwie Litewskim, kraje i regiony pograniczne. W wieku XVI nazwa ta bardziej się skonkretyzowała, zaczę to jej używać dla określen ia kraju położonego nad Dnieprem i
obejmującego późniejsze
dwa województwa
Rzeczypospolitej: kijowskie i bracławskie, a później jeszcze i czernihowskie. Tereny te zamieszkałe były w ołbrzy miej większości przez ludno ść ru s ką. Nie wszystkie jednak ziemie etnicznie ruskie
wchodziły
w
skład
terytorium
objętego wspólną na zwą
Ukrainy . Nie obejmowało ono Wołynia, Podola i Rusi Czerwonej. W dolnym swym biegu Dniepr natrafia na ' skaliste podłoże, ciągnące się z północy na południe przez około osiemdziesiąt kilometrów) zwane porohami. Porohy dzieliły nic tylko Dniepr, ale cały kraj na dwie części. Na północ od nich, po obu stronach środkowego biegu rzeki
ro zp ościera ła się lesista , wyżynna i stosunkowo ludna ziemia, na południc zaś ciągnęły się wielkie, nizinne obszary stepowe, zwane Zaporożem lub Niżem, a także
Dzikimi Polami . Ziemia ta była de facLO ziemią niczyją, praktycznie nie tu bowiem żadna w ładza - ani litewska w wie-
sięgała
kach XV-XVI, ani przez
naturę
później
obdarzona,
polska. Kraina
pełno
tu
było
była
hojnie
zwierzyny, w rze-
kach ryb, p szczoły dostarczały w bród miodu. Była to więc bez przesady ziemia obiecana, a przy tym przez dłuższy czas bezludna.
Dobycznicy Na Ukrainę ciągnę li od dawna ludzie - zwani uchodnikarni lub dobycznikami, którzy zjawiałi się na Dzikich Polach co roku
wi osną
i przebywali do jesieni,
K01.ak 1..aporoski
głów ni e
do Kaniowa i Czerkas, gdzie
część
Wojny kozackie w dawnej Polsce swych zdobyczy sprzedawałi, co zapewniało im spokojny byt w czasie zimy. Bogaty kraj, do którego, jak powiedziano, nie sięgała żadna władza państwowa ani żadna jurysdykcja pańska, przyciągał również łudzi innego pokroju zbiegłych chłopów i płebejuszy miejskich, łudzi, którzy weszłi w konflikt z prawem, wreszcie wszelkie niespokojne duchy, czy żądnych przygód awanturników. Szczegółnie licznie osiedłało się na Ukrainie chłopstwo pańszczyź
niane. Druga połowa XV i początek XVI wieku to okres wzrostu wszelkich powinności i obciążeń pańszczyźnia nych w Wiełkim Księstwie Litewskim, przede wszystkim na jego południowych kresach - na Wołyniu, Podołu, Braclawszczyźnie i Kijowszczyżnie. Towarzyszy mu wyzysk i ucisk biedoty miejskiej przez bogate mieszczań stwo. Najpopułarniejszą a zarazem naj łatwiejszą formą oporu było w takim przypadku zbiegostwo, zjawisko dość szeroko rozpowszechnione w tamtych czasach, w calej niemał Europie. Dła chłopów ruskich dodatkową zachętą do ucieczki była błiskość owej ziemi niczyjej, gdzie żadne prawo nikogo dosięgnąć nie mogło. Kronikarz i historiograf połski z połowy XVII wieku, . Samueł Grondzki , pisał o tym zjawisku w swym dziele Historia belli cosacco-p%nici (Historia wojny kozacko-po/skie)i : Ci sposr6d ludu ruskiego, klorzy ( ... ) nie chcieli znosie ucisku i władzy miejscowy ch panów, uchodzi/i tU dalekie kraje, w tych czasQchjeszcze niezasiedlone i przywłaszczali sobie prawo tUJ wa/ności. Na Zaporoże uciekali nie tyłko chłopi z ziem ruskich, chociaż tych, rzecz jasna, było najwięcej. Coraz więcej amatorów zupełnie wolnego i niezałeżnego życia ściąga tu z ziem rdzennie połskich - z Lubełszczyzny, Mazowsza, Wielkopołski, a także z innych krajów europejskich Wiełkiego Księstwa Moskiewskiego, Mołdawii, Wołosz czyzny, a nawet Niemiec. Zjawiają się tu również, o czym wspomniano, łudzie, których ścigało prawo, wśród nich nierzadko przedstawiciełe szłachty i arystokracji. Kozak pospolity
Kozacy i ich organizacja wojskowa Dzikie Poła dawały znakonUte schronienie przed uciskiem społecznym czy karzącą ręką prawa, narażały jednak przybyszów na inne, bardzo poważne niebezpieczeństwa . Na południe od Zaporoża rozpościerały się posiadłości chanatu krymskiego - państwa tatarskiego, które wyodrębniło się w pierwszej połowie XV wieku, na czarnomorskich wybrzeżach, ze Złotej Ordy, azjatyckiego państwa mongołskiego powstałego w pierwszej połowie XIII wieku, które po okresie potęgi - podboju całej niemał Europy Wschodniej rozpadło się ostatecznie w początkach XV wieku. Jednym z głównych zajęć Tatarów krymskich były łupieskie wyprawy na ziemie południoworuskie. Zmuszały ich do tego nie tyłe jakieś wyjątkowo krwiożercze instynkty, iłe konieczność gospodarcza. Lupy wojenne stanowiły bowiem w poważnym stopniu podstawę egzy-
stencji tego łudu. W czasie wypraw wojennych Tatarzy natrafiali często na grupy dobyczników, którzy stawali się też łatwą zdobyczą skośnookich najeźdźców. Był to dła Tatarów niezwykłe cenny jasyr, bowiem poza łudźmi wpadał im w ręce również dobytek pojmanych. Ten stan rzeczy postawił przed dobycznikami zaporoskimi kwestię o zasadniczej doniosłości : jak bronić się przed Tatarami? Było rzeczą zupełnie jasną, że pojedynczy uchodnicy łub nawet niewiełkie ich grupki nie są w stanie skutecznie przeciwstawić s ię napasmikom. To było możliwe tyłko dzięki zorganizowaniu wspólnej obrony. Rozpoczyna się więc proces łączenia się dobyczników w coraz większe grupy i oddziały, zwane watahami. Watahy te bronią się zaciekłe przed łicznymi oddziałami tatars~imi , opierając się im już coraz skuteczniej. Historycy słusznie zwrócili uwagę , że rodząca się na Niżu organizacja wojskowa, miała charakter na wskroś demokratyczny. Wynikał on ze zdecydowanej niechęci
Powstanie Kozaczyzny zaporoskiej
3 dobyczników do jakiejkolwiek wladzy, do jakiegokolwiek przymusu. Dlatego wszyscy członkowie owego bractwa rozbójniczo-rycerskiego - bo tak najlepiej chyba można określić charakter organizacji - uważali się za równych sobie, a atamana czyli dowódcę obierali jedynie na czas wypraw wojennych lub obrony przed najeźdźcami . Tych to bitnych, już zorganizowanych i wykazujących się świetną znajomością rzemiosła wojennego ludzi ich wrogowie, Tatarzy, zaczynają nazywać Kozakami . Słowo "Kozak" jest pochodzenia rurko-tatarskiego i oznacza zuchwałego, niezależnego
i odważnego junaka stepowego,
ale zarazem i rozbójnika;
chociaż
w epoce wcześniejsze;
(początek
XIV wieku) - według świadectw zachowanych dokumentów - słowo to w języku dawnego płemienia tureckiego Połowców, żyjącego między Wołgą, Dońcem i Donem, oznaczało w3nownika, stróża czy konwojenta. Wróćmy jednak do omawiania demokratycznego charakteru organizacji kozackich. W bractwie wojskowym ogromną rolę odgrywało tak zwane koło czyli zgromadzenie ogólne Kozaków obradujących na stojąco w kole. Kolo decydowalo o wszystkich ważnych sprawach, między innymi o wyborze atamana. Tak o demokracji kozackiej pisal dyplomata habsburski Eryk Lassota von Steblau, który z polecenia cesarza Rudolfa II posło wal na Zaporoże w roku 1594:
.ar ~
-JL' ... ...
JI
1-
Wybór alamana koszowego na SiC"l.y
Mieliśmy audiencję i z/ożyliśmy w Kole rlQ piśmie to co nam zlecono ( ... j Na to poproszono nas, abyśmy odeszli, po czym oddane przez nas pismo publicznie odczytano i zażądallo, aby każdy wypowiedzialswoje zdanie. Gdy jednak wszyscy "a jedno i na drugie wezwanie hetmmlQ uparcie milczeli, podzielili się, jak to jest u nich zwyczajem, gdy traktujq o czymś ważnym, i utworzyli dwa Kola . W jednym była starszyzna, w drugim zwykłe pospólstwo, które lIazywają czemią. A gdy się między sobą naradzili, w końcu czerń przez zwykłą aklamację uchwaliła, aby oddać się w służbę Jego Cesarskiej Mości, a na znak tego rzucała czapki w górę, po czym pobiegła do drugiego Koła starszyzny i zagroziła ł'm, że jeże /i ktoś będzie przeciwtJY, wrzucą go do wody i utopią . Starszyzlla jednak też szybko się zgodziła, gdyż nie mogła się sprzeciwiać czerni, która liczniejsza, mocniejsza i zespolona, nie cierpi żadnego sprzeciwu.
Jednym z najważniejszych elementów wojskowej i społecznej organizacji Kozaków zaporoskich była sicz. Odpowiednikiem slowa sicz w języku polskim są "zasieki", W szerszym zaś znaczeniu używano go na określe nie warownego obozu kozackiego. Obozu zakładanego przez tych dobyczników (uchodników), którzy z różnych powodów, glównie z obawy przed karzącą ręką prawa, nie decydowali
się
po
zakończeniu
sezonu "dobyczniczego"
Wojny kozackie w dawnej Polsce
4
Grupa Kozaków zaporoskich
czy też po powrocie z wypraw wojennych na pos iadłości tatarskie i tureckie, na powrót zimą do swych miejsc zamieszkania. Miejsce na taki ufortyfikowany obóz obierali Kozacy na jednej z trudno dostępn y ch wysp dnieprzańskich . Pierwszą sicz założyli w XVI wieku na Chortycy, wyspie położonej za porohami Dniepru, w p ob li żu ujścia doń rzeki zwanej Końska Woda. Francuski inżynier w służbie polskiej za czasów króla Wladysława IV,'autor znakomitego Opisania Ukrainy (Description d'Ukranie) taką zamieścił wzmiankę o Chortycy w swym dziele: Powiadają ( ... ) że wyspa tajest bardzo zllaczna,jeże/i chodzi o wysokośc i wzniesienia, i że prawie cala Droczona jest przepa ścia mi, w następstwie czego malo jest dostęp1la. Ma mla 2 mile d/ugości oraz pól mili szerokości. Zwęża się i obniża w kierunku zachodnim, "ie zalewajq jej powodzie, dużo na niej dębów i byłaby pięknym miejscem do zamieszkania, które mog łoby służy, za st ra żnicę przeciw Tatarom. Siczy było na razie wicie i nie mialy stałego miejsca. Przenoszono je co jakiś czas, zdarzało się że i co roku, na inną wyspę. Sicz zbudowano między innymi na dwóch innych dużych wyspach dnieprzańskich Tomakówce i Bazawłuku . Częste przenoszenie warownego obozowiska dezorientowało wrogów Zaporoża, przede wszystkim Tatarów. Stałą sicz założyli Kozacy zaporoscy dopiero w końcu XVII stulecia, w okresie zupelnego już zmierzchu swej organizacji. Zburzono ją na rozkaz cara Piotra I w roku 1709, po krwawej rozprawie z załogą. Oprócz siczy zakladali Kozacy także mniejsze obozowiska zwane z tatarska koszami (kosz), które s łużyly im w czasie przygotowań do wypraw wojennych. W koszu obierałi też swego tymczasowego dowódcę zwanego atamanem koszowym .
W ciągu wieku XVI daje się zaobserwować wyrażny proces zróżnicowania społecznego wśród kozaczyzny ukrainnej . Jednym z jego źródel jest polityka władz administracyjnych. Starostowie pragnąc pozbyć się "niepos łusznego" elementu ściągającego na jesień i zimę do naddnieprzańskich miasteczek i gródków, zaczynają ich nie dopuszczać do tych siedzib czyłi spychać z powrotem w stepy. Znaczna część Kozaków przeciwstawia się rym poczynaniom i to bardzo skutecznie, część jednak ulega presji i pozostaje na swych wiosenno-łetnich koczowi skach. Ci zaczynają się na dobre osiedłać w stepie, a ponieważ ziemia jest tam niczyja, zakładają spore, coraz większe majątki ziemskie. Stają się więc faktycznie tym samym swego rodzaju szlachtą . Tu te ż kryje się jedno z zasadniczych ź ródeł społecznego zróżnicowania kozaczyzny, początek powstawania nierówności ekonomicznych, a więc i społecznych, w łonie rycerskiego bractwa. Nie było to jedyne źródło dyferencjacji spolecznej wśród kozaczyzny. Niektórzy wielcy posiadacze ziemscy na Ukrainie zaczynają dostrzegać w tym zalewającym kraj nieposłusznym ełemencie świetny materiał na żołnierzy, i werbują Kozaków na swój żołd. Pows tają więc z biegiem czasu doborowe oddziały kozackie na slużbie pańskiej, tak zwani kozacy dworscy albo zamkowi. Pierwsze wiadomości o tych rotach czy pocztach kozackich w służbie panów mamy już z początków XVI wieku.
Państwo
wobec kozaczyzny. Pierwsze próby)ej zorganizowania, pierwsze rejestry W drugiej
XV i w ciągu wieku XVI pokresy ówczesnego Wielkiego K s ię-
połowie
łudniowo-wschodnie
Powstanie Kozaczyzny zaporoskiej
5 SIWa Litewskiego narażone były na stałe najazdy tatarskie, sięgające coraz dalej . w głąb terytorium państwa litewskiego, w gląb Ukrainy. Napadów tych nie były w stanie powstrzymać niewielkie liczebnie załogi wojskowe rozmieszczone w zameczkach obronnych, pobudowanych na
szlakach pochodów tatarskich. Nic dziwnego, że starostowie ukrainni, do obowiązków których należały sprawy obrony kraju, zaczęli zwracać coraz baczniejszą uwagę na bitne oddziały kozackie. Jak żadne inne wojsko na świecie nadawały się one do walki z Tatarami. Starostowie zaczynają werbować pod swe znaki wszelkich Kozaków i w ogóle wszystkich znających się na wojaczce awanturników, nie uznających zadnego przymusu i żadnej wladzy, a zwanych ludźmi nieposlusznymi. Zorganizowawszy bitne oddziały kozackie i stanąwszy na ich czele, starostowie owi a także inni magnaci częstokroć
sami jak gdyby
,"czynają być
nierzadko "mołojecką
Magnat ruski
Kozakami i
sławę". Wśród
zdobywają
pierwszych nazwisk
tych
przywódców wymienić należy kijowskiego Jerzego Paca, niejakiego Seńkę Polusa (Polozowicz, Poloz), s tarostę czerkaskiego Krzysztofa Kmitycza, późniejszego jego następcę Ostafiego Daszkowicza, starostę barskiego Jakuba Pretfica i kniazia Dymitra Wiśniowieckiego. Każdy z nich dal się we znaki Tatarom a nawet Turkom. Największą sławę zdobyli bezsprzecznie trzej wymienieni na końcu. . Ostafi Daszkowicz (Daszkiewicz) (zm. 1535) był bez wątpienia postacią barwną, wręcz awanturniczą. Przez pewien czas służył nawet carowi moskiewskiemu Wasylowi III przeciwko swemu prawowitemu wladcy, wielkiemu księciu litewskiemu i królowi polskiemu Zygmuntowi I. BraI udzial w wojnach z Moskwą i Tatarami. Znakomicie bronil miasta Czerkasy przed tymiż mongolskimi najeźdźcami ( 1532). Już w roku 1524 zainicjował projekt zaciągnięcia Kozaków na żold monarchy, a na sejmie piotrkowskim w roku 1533 - w czasie dyskusji nad sposobami zapobiegania najazdom krymskim stwierdził, iż koniecznym jest: abyśmy na Nieprze [Dnieprze] dwa tysiące człeka chowali [utrzymywali] , którzy by na czajkach [tj. lodziach kozackich] przeprawy [przez Dniepr] Talarom i nas bronili, a ki/kaset jaz dy do tego, klórzy by im ŻYW'IOŚĆ obmyślili. Do tego, żeby lIa Niepr ze, jako wiele jest takich OSlrowów [wysp], aby na nich zamki zbudowano. Ideę walki z Tatarami kontynuowal starosta barski Jakub Pretfic. Największy rozglos zdobył jednak Dymitr Wi ś niowiecki, magnat, który podobnie jak Daszkowicz slużyl różnym panom (między innymi także carowi moskiewskiemu). Zdobyl dużą popularność wśród Kozaków, z których wielu zaciągnę lo się pod jego znaki. Na jednej z wysp dnieprzańskich, Małej Chortycy, zbudowal niewidką forteczkę, która miała uniemoźliwiać Tatarom przeprawy przez rzekę (1554-55). Na czcle swych molojców rozpocząl zuchwale, niemal szalone wyprawy przeciw Tatarom, a także Turkom. W roku 1563 zaangażował się w walki wewnętrzne w hospodarstwie moldawskim, lecz zostal schwytany a następnie wydany w ręce Turków, którzy stracili go w Stambule; umarł od wyrafinowanych mąk . Kniazia-Kozaka do niedawna bez zastrzeżeń identyfikowano z bohaterem podań i picśni ludowych Dymitrem-Bajdą. Obecnie część historyków radzieckich w sposób jednak nie calkowicie przekonywujący , podważa ten pogląd. . Myśl Daszkowicza zaowocowala po latach w konkretnej dzialalnoś ci palistwa polsko-litewskiego. Bylo to już po unii lubelskiej, która odegra la tak wielką rolę nie tylko w dziejach Polski i Litwy, ale również i Ukrainy. Temat to takiej wagi, że wrócimy do niego w następnym rozdziale. Bezpośrednio po unii Zygmunt August nawiązal do planów Daszkowicza, które llocabene cieszyły się poparciem poprzedniego króla - Zygmunta Starego. Specjalnym uniwersałem wzywa Kozaków, by opuścili Niż i wrócili na Kijowsz.czyznę i Braclawszczyznę, gdzie znajdą dla siebie zajęcie w specjalnych oddziałach wojskowych. Równocześnie król zabrania starostom ukrainnym dostarczania na Zaporoże jakiejkolwiek amunicji, broni i żywności , i innych rzeczy potrzebnych Niżowcom. przedsiębiorcz y ch
wojcwodę
6
Wojny kozackie w dawnej Polsce
Książę
D ymitr
Wi śniowiccld
W roku 1572 Zygmunt August podejmuje kolejny, bardzo ważny krok, mający na celu uregulowanie problemu kozackiego w Rzeczypospolitej . Z jego polecenia Jerzy Jaziowiecki, pożniejszy hetman wielki koronny tworzy pierwszy tak zwany rejestr kozacki czyli spis imienny Kozaków, których Rzeczypospolita brala na swój żold do specjalnej formacji wojskowej. ew pierwszy rejestr obejmowal trzystu przeważnie najzamożniej szych , Kozaków. Uzyskiwali oni duże przywileje, gdyż poza żol dem otrzymywali swoisty immunitet polegający na ·tym, iż przestali podlegać jakiejkolwiek wladzy administracyjnej , a podporządkowani zostali jedynie swemu przywódcy, zwanemu starszym rejestru. Ten z kolei podlegal j!lż bezpośrednio i wylącznie hetmanowi koronnemu. Pierwszym starszym mianował Jazłowiecki szlachcica polskiego Jana Badowskiego. Do obowiązków rejestrowych Kozaków 'należala przede wszystkim obrona poludniowo-wschodnich granic Rzeczypospolitej przed najazdami nieprzyjaciel ski mi, a więc praktycznie rzecz biorąc przed napadami tatarskimi. Równocześnie byli oni zobowiązani do tłumienia wszelkich buntów i niepokojów na samej Ukrainie.
Bernard Prcdicz, starosta trembowciski malan.3 7. kotk a XVI wieku
barski ,
portret
nieznanego
7
Powstanie Kozaczyzny zaporoskiej Ważne to i kompetenme świadectwo o tym jak to panowie ruscy i polscy uprawiali w XVI wieku proceder kozacki . Zamierzenia Zygmunta Augusta wobec Kozaczyzny postanowił dalej realizować Stefan Batory. Kozacy byli mu potrzebni na wojny, które prowadzil z panstwem moskiewskim. Tym razem polecenie zorganizowania nowego rejestru otrzyma I szlachcic jan Oryszowski (1578). Nowy rejestr był większy od poprzedniego, wynosił bowiem sześciuset ludzi, z czego pięćset przyprowadził Oryszowski Batoremu w roku 1581 na wyprawę moskiewską. Wykaz z 158 ł roku jest cennym żródłem historycznym, między innymi dłatego, iż świadczy wyrażnie o zróżnicowaniu etnicznym i społecznym ówczesnej Kozaczyzny, mimo, iż w olbrzymiej swej większo ści była ona ruska (ukrainska) i plebejska. Historyk polski Władysław
Pulkownik wojsk 7.aporoskich
Pierwszy rejestr jazł owieckiego-Badowskiego ismiał bardzo krótko. Nie odegrał żadnej większej roli, poza tym oczywiście, że stał się począ tkiem doniosłej sprawy o zasadniczym znaczeniu. Warto wreszcie, gdy mówimy o problemie kozackim za ostamiego jagiellona przypomnieć słowa wybimego kronikarza i historiografa arianskiego, Andrzeja Lubienieekiego, który w dziele Polollelllychija abo Polskiego Królestwa Szczęście (ukonczonym w roku 1616) pisał : Tatarowie za królowania Auguslowego żadnych wielkich szkód w z iemijego lIie czym'/i. A jeśli s ię kiedy kozactwo ich w U krai"ę werwalo, tedy i tam bici bywali ( ... ) I częściej nasi w pola tatarskie chodzili w kozactwo niż Tacarowie do nas. Miały ruskie kraje ochowej młodzi grzecznej wiele za króla Augusta, z którymi mieli co czynii Talarowie, oganiając się im, jako byli Sieniawscy, Strusiowie, Herburrowie, Pretwic, Stanisław Zamoyski, Potocki, Włodek, książęta Wiśniowieckie, Zbaraskie, Zasławskie, K oreckie, Rożeńskie i inszych znacznych szlachciców niemało, którzy rzadko z [Dzikich] pól zeszli, a za myślistwo to sobie mieli abo sami w pola chodzić, abo czeladż i podda"e swe wyprawować. Za czym pokój by ł od Talar.
Sotnik wojsk 1.aporoskich
Wojny kozackie w dawnej Polsce Tomkiewicz, badający przed z górą czterdziestu laty ten problem doliczyi się, postępując zresztą bardzo ostrożnie, wśród owych pięciuset ' ludzi dwudziestu czterech pochodzenia polskiego. Carlo Gambierini, z orszaku nuncjusza papieskiego w Polsce, przeprowadzil w roku 1583 rozmowę ze starszym rejestru Oryszowskim, a następnie wyslal raport do Rzymu, w którym srwierdzil, że Kozacy "są to przybysze i awanturnicy, po większej części szlachta z okolicznych ziem" , Król Zygmunt III w liście do sultana tureckiego z roku 1617 pisze wyraźnie, że Kozacy to lud nieosiadly i zuchwaly, żyjący z grabieży i rozboju, skladający się z wielu nacji takich jak ·Moskwiczanie, Tatarzy, Turcy, Rusini, Wolosi (Ge>lus iI/ud homi>lum esc vagum, audax improbum, ex Moschis, Tartan>s, Turcis, Russis, Mo/davis
propagis mixtu11I, sine parTia, si1le tege, sine certis sedibus, celere rapinis latrocilliis v ivells).
Kozacy wzięli udzial w wojnie Batorego z Moskwą, Polsce i królowi duże uslugi. Ten ich wklad
oddając
Chlop ukrariski
8 w zwycięsrwo skłonil Kozaków do późniejszego, już po wojnie, wystąpienia do króla w obronie swych interesów, zagrożonych przez samowolę starostów królewskich na Ukrainie, Chodzilo przede wszystkim o przestrzeganie przywilejów, które król nadal Kozakom przy rworzeniu nowego rejestru, Jednym z najważniejszych bylo nadanie im monastyru położonego w pobliżu miasteczka Trechtymirów nad Dnieprem, na pólnoc od Kijowa, na szpital i przyrułek dla rannych, chorych i starych Kozaków, Przywileje batoriańskie byly niewątpliwie cenną zdobyczą Kozaków, pamiętać jednak musimy, że ograniczoną tylko do członków rejestru Oryszowskiego. Mimo to, z biegiem czasu, na skutek niezbyt jasnej redakcji uniwersału krółewskiego, Kozacy zaczęli powolywać się na owe przywileje, niczym na jakąś wielką kartę wolności. Rosła więc i urosła, zarówno wśród Kozaków, jak i w ogóle w Rzeczypospołitej, legenda batoriańska, która tylko częściowo znajdowała potwierdzenie w rzeczywistości historycznej.
Chłopka
ukrairiska
Pierwsze powstania kozackie w Rzeczypospolitej
Unia lubelska
1
Jej znaczeme w dziejach Ukrainy
Rok 1569 stanowi pamiętną, przelomową datę nie tylko w dziejach Polski i Litwy, ale także i Ukrainy. Na pamiętnym sejmie lubelskim, pokonawszy, nie bez trudności, początkowe opory i sprzeciwy, doprowadzono do
ścisłej
unii państwowej między Królestwem Polskim i Wielkim K s ięstwem Litewskim (28 czerwca 1569). O unii tej napisze w XX wieku jeden znajwybitniejszych historyków polskich, Wladysław Konopczyński , że: nigdy w dziejach odrębne narody nie zawarly trwalszego ślubu przy mniejszym zaslOsowaniu nacisku ( ... ) wlia lubelska donios łością równa ka/marskiej, przewyższy swą trwałością wszystkie n owożytne związki państw Europy lądowej, nie ob róci się w niczyj ucisk Qui wyzysk. Z punktu widzenia naszych zainteresowań najważ
Dziewczyna wiejska z Ukrainy
niejszym postanowieniem sejmu roku 1569 byl nowy podział ziem między Litwą i Polską ( Koroną). Podlasie, Wołyń oraz Kijowszczyzna z Braclawszczyzną, należące dotąd do Wielkiego Księs twa, przechodzily we władanie Korony. Z ziem etnicznie ruskich Wołyń wcielony zostal do Połski na podstawie przywileju datowanego 27 maja, Kijowszczyzna zaś - 6 czerwca. Przejmując te tereny Polska odziedziczy la po Litwie również wszystkie problemy z nimi związane. Do niedawna panowal w historiografii, zwlaszcza polskiej, powszechny niemal pogłąd, że jednym z naj donioślej szych skutków inkorporacji byla zapoczątko wana rychlo po roku 1569 - kolonizacja ziem ukraiń skich. Umożliwiły ją liczne nadania królewskie, dzięki którym zaczynają na Ukrainie wyrastać olbrzymie fortuny, latyfundia-państwa; przede wszystkim słynne pań stwa Wiśniowicekich na Zadnieprzu, czy mniejsze już, acz i tak wiełkie majątki Niemiryczów, Lubomirskich, Zaslawskich, Tyszkiewiczów, Sobieskich czy Koniecpolskich. Najnowsze badania historyczne zakwestionowały ten pogląd, o czym będzie jeszcze mowa. Należy jednak podkreślić z całym naciskiem, że wszystkie te procesy wywarły bardzo pozytywny wplyw na rozwój gospodarczy Ukrainy, w pomy ś lnej bowiem sytuacji ekonomicznej nastąpi I również rozwój miast, które w XVI i XVII wieku otrzymały prawa magdeburskie. Nie można więc przyjąć tezy niektórych historyków (np. A. 1. Baranowicu) o wylącznie negatywnej roli Polski na Ukrainie we wszystkich dziedzinach życia, w tym przede wszystkim właśnie gospodarczej . Po unii lubełskiej , aż po polowę XVII wieku, obserwujemy również intensywne oddzialywanie polskiej kultury renesansowej a także i barokowej na życie kulturalne ",ielkiego kraju naddnieprzańskiego . Sprzyjal temu rozwój szkolnictwa uktaińskiego, które coraz bardziej upo-
Wojny kozackie w dawnej Polsce
10 Modlący się Zaporożcy
..
Taniec Kozaków 7.aporosl:.ich
dabnialo się do polskiego. Wplywy kultury polskiej a szerzej i lacińskiej , zachodniej, ze specjalną s iią uwidocznily się w zalożonym w roku 1631 w Kijowie, przez metropolitę Piotra Mohylę , Kolegium, które mając na celu przede wszystkim podniesienie poziomu duchowień stwa prawoslawnego, przyjęlo w swym programie ksztalcenia wzory jezuickie,
kładąc
nacisk na nauczanie
łaciny ,
poetyki, opartej na lacińskich i polskich wzorcach oraz retoryki. Na przelomie XVI i XVII wieku rozwijająca się w związku z zawarciem unii kościelnej w Brześciu polemika religijna wzbogacila kulturę ukraińską o wiele nieprzeciętnych a nawet wybitnych dziel literackich, w większości napisanych jednak po polsku. Do sprawy tej powrócimy szerzej w następnym rozdziale. Trzeba natomiast stwierdzić, że język polski w wyniku unii lubelskiej i wydarzeń z nią związanych rozpoczyna od schylku XVI wieku triumfalny pochód poprzez Ukrainę. To samo można powiedzieć o naj szerzej pojętej kulturze polskiej, o polskich zwyczajach, obyczajach, strojach i muzyce. Jednocześnie wypada zauważyć, że książki, broszury i pamflety napisane, zwłaszcza w okresie ostrych sporów religijnych, w języku ruskim (ukraiń skim) wzbogacily znacznie ten język, glównie w zakresie slownictwa abstrakcyjnego. Triumfalny pochód kultury polskiej na Ukrainie w poważnym stopniu przyczynił się do zapoczątkowania innego procesu, którego donioslość dziejową trudno przecenić. Atrakcyjność kultury polskiej powoduje bowiem masową polonizację możnowladztwa ruskiego, a częścio wo również i szlachty. Wicie potężnych rodów wywodzących się jeszcze z czasów Rusi Kijowskiej, wiele rodzin szlacheckich polonizuje się calkowicie i przechodzi na katolicyzm. Byloby jednak niedopuszczalnym uproszczeniem widzieć ów niezwykle ważny proces dziejowy wylącznie
zwycięskiej ekspansji kultury polskiej . Przesię, że nie negując w niczym istotnej wagi i donioslości owego aspektu, blędem byloby twierdzić, i ż. byl on najważniejszy. Do Polski, do polskoś ci, ciągnęlo magnaterię i szlachtę ruską przede wszystkim niezwykle uprzywilejowane polożenic stanu szlacheckiego w naszym kraju. Uprzywilejowanie, twierdzić można śmiało, nie miające równego sobie w Europie. Magnat ruski czy
w aspekcie
ciwnie, wydaje
litewski zafascynowany
wyjątkową pozycją
swego stanu
w Rzeczypospolitej czul się szlachcicem polskim jeszcze zanim się spolonizował a nawet i wówczas, gdy to nigdy nic nastąpiło, co zwłaszcza na Ukrainie, było zjawiskiem dość częstym.
Tę niezwyklą fascynację wolnościami polskimi dostrzegali już współcześni. Opisując krótko przebieg sejmu lubelskiego z roku 1569 i trudności, na jakie natrafił Zygmunt August przy realizacji dziela unii, wspomniany już przez nas historiograf Andrzej Lubieniecki zauważyl: Ale la pamiętam, że jeśli król się frasował, tedy "ie mlliej obywatele woly,iscy i podlascy, którzy by byli radzi co rychlej do Korony przylączelli i do walIIości calych przypuszczeni, bo do allego czasu byli lIa poly osiami abo niewolnikami litewskimi. Polonizacja niemal calego możnowladztwa ruskiego i części szlachty byla, należy tu podkreślić z calym naciskiem, calkowicie dobrowolna. Niepolscy przedstawiciele tych warstw spolecznych nie potrzebowali bo-
wiem zmieniać narodowości i religii, by
korzystać
w Rze-
czypospolitej z praw swego stanu. O tym aspekcie omawianego zagadnienia nie
można
nigdy
zapominać,
gdy
dyskutuje się o roli dziejowej Polski na Ukrainie. Z drugiej str.ony nic można również pominąć nie powetowanych wprost strat, jakie ponioslo spoleczeństwo ruskie na skutek zasygnalizowanych tu procesów. W ich wyniku s polec leństwo to traci w znacznym stopniu swą kicrowniclą warstwę. Dlatego walką Rusi-
11
Pierwsze powstania kozackie w R zeczypospolitej czyzna, której konflikt z Rzecząpospolitą począ l gwaltownie narastać u schylku XVI stulecia. Do poważnego wzrostu napięcia i w tak już podminowanym kraju, przyczynila się brzeska unia kościelna z roku 1596, która do istniejących już przyczyn natury spolecznej i politycznej , dodala kwestie natury religijnej i narodowej. Ostrość problemu czy też dylematu kozackiego dala o sobie znać w sposób, powiedzielibyśmy, spektakularny - doszlo do wybuchu pierwszych powstań kozackich. Dlatego pierwszemu powstaniu kozackiemu i początkowi wielkich konfliktów religijnych na Ukrainie przyjdzie nam poświęcić nieco więcej uwagi.
Zaostrzenie się problemu kozackiego w Rzeczypospolitej
nów o osiągnięcie spolecznych, religijnych i narodowych celów, walką, którą począwszy od schylku XVI wieku przypadlo im toczyć przez wiele dziesięcioleci, miala pokierować nic, jak to normalnie bywa, owa warstwa kierownicza, najbardziej oświecona, lecz Kozaczyzna, znakomita wprawdzie organizacja bojowa, pozbawiona jednak, poza naj wybitniej szymi jednostkami (na przyklad Konaszewicz-Sahajdaczny, Bohdan Chmielnicki) ludzi wykształconych, o szerszych horyzontach myślowych . . Spokojne i rzeczowe spojrzenie na jakże już od legią przeszlość pozwala nam pozytywnie ocenić rolę gospodarczą i kulturalną Polski na Ukrainie w drugiej polowie ",;eku XVI i pierwszej XVII. D o zmiany tego zdania nie sklaniają nas poglądy tych historyków, zwlaszcza obcych, którzy reprezentują inne opinie. Inaczej, naszym zdaniem, przedstawia się natomiast sprawa z polskimi wplywami natury politycznej i spolecznej na Ukrainie. Inkorporacja ziem ukraińskich do Korony zapoczątkowala bez wątpienia liczne i to brzemienne w następstwa konflikty spoleczne, religijne i narodowe. Ogniskiem zapalnym stala się przede wszystkim Koza-
Próby rozwiązania problemu kozackiego za Zygmunta Augusta i Stefana Batorego aczkolwiek skierowane byly we wlaściwym kierunku, nie przyniosly jednak pożą danych rezultatów . Idea rejestru, jak najbardziej sluszna z punktu widzenia interesów państwa polskiego, miala niestety i swoje slabe strony. Najważniejszą bylo bez wątpienia to, iż rejestr ów nie obejmowal, gdyż w ówczesnych warunkach objąć nie mógl, wszystkich Kozaków. Ci spośród nich, którzy nie dostąp ili zaszczytu swoistej nobi litacj i, stawali s ię jeszcze bardziej zacieklymi przeciwnikami wszelkiego narzuconego im ladu i porządku. Podobne ziawisko obserwujemy wśród tej grupy Zaporożców , która wskutek częstych zmian stanu liczebnego rejestru, przez pewien czas wchodzila w jego sklad, następnie zaś zostala skreś lo na z listy. Ci wlaśnie, tak zwani wypiszczyki , stawali się często zarzewiem różnych niepokojów i buntów. Jednocześnie między rejes trową elitą a masami Kozaków pozostającymi poza s lużbą państwową powstawaly coraz większ e różnice społeczne. Stwarzało to jeszcze jedno, dodatkowe źródlo konfliktów i pogarszalo, i tak już skomplikowaną i groźną sytuację spoleczno -polityczną na Ukrainie, zwlaszcza od końca XVI wieku. Można więc z pelnym poczuciem odpowiedzialności stw ierd zić, że rejestr stal się poważnym czynnikiem zróżnicowania spolecznego a zarazem zarzewiem nowych niepokojów na poludniowo-wschodnich kresach Rzeczypospolitej. Nie sądzimy, by byly to naj poważniej sze ź ródla niepokojów na Ukrainie. Już za czasów Batorego (1576-1586) poważnie zaostrza się sytuacja na innym odcinku. Ciągle walki kozacko-tatarskie są stalym zjawiskiem na Dzikich Polach wlaściwie od momentu narodzin Kozaczyzny i nie mogly się, w tamtej sytuacji geopolitycznej, ograniczyć li tylko do pogranicznych terenów Ukrainy. Kozacy stale atakowani przez Tatarow z biegiem czasu sami coraz częściej napadają na Krym i, co ważniejsze, czarnomorskie wybrzeża Turcji. W tych tak zwanych "chadzkach" uczestniczylo coraz więcej Kozaków. Wśród nich byli również i Kozacy rejestrowi, a nawet ich przywódcy, na przyklad wspomniany już przez nas Oryszowski. Szczególne nasilenie
Wojny kozackie w dawnej Polsce
12 rozpoczęli polowanie na uczestników napadu na Techinię w roku 1583. Trzydziestu z nich schwytano i nast,pnie ścięto toporem na rynku lwowskim. W czasie egzekucji obecny byl czausz (goniec) turecki, który po powrocie do Stambulu zlożyl relację suItanowi. Przypomina lo to żywcem wydarzenia sprzed kilku lat ( 1578), kiedy to również na rynku lwowskim oddal glowę pod miecz katowski jeden z legendarnych przywódców kozackich Iwan Podkowa. Zasłynął on swymi licznymi wyprawami do Moldawii, gdzie nawet jesienią 1577 udalo mu się zdobyć J assy i - na bardzo krótko - tron hospodarski. Represje stosowane przez Batorego nie przyniosly żadnego rezultatu. Kozacy nie zaniechali dalszych wypraw na tatarskie i tureckie posiadlości . Zaniepokojony król postanowił s próbować innej drogi. Wkrótce po napadzie na Oczaków wyslal do Zaporożców swego posla Glębockiego z poleceniem dokładnego zbadania i przede wszystkim stwierdzenia, czy w posiadaniu Kozaków znajdują się jakieś lupy z ostatniej wyprawy. Misja Glębockie go skończyla się tragicznie, gdyż Zaporożcy uwiązali mu kamień u szyi, po czym utopili go. Byl to czyn okrutny i szaleńczy zarazem, do wodzący o zupełnym rozwydrzeniu Kozaków. Opamiętali się oni wkrótce, a ówczesny
Stefan Batory, portret z okolo 15M3 roku , ze zbiorów Muzeum im. Jana l I I
wc Lwowie
tych zuchwalych napadów przypada na lata 1583--1590. W roku 1583 Kozacy wdali się w rozgrywki wewnętrzne w hospodarstwie moldawskim : zdobyli i puścili z dymem miasto Techinię leżącą nad Dniestrem, w od legi ości okolo 80 km od ujścia tej rzeki do M orza Czarnego. W roku następnym lupem K ozaków padlo miasto Oczaków, w 1585 Zaporożcy dwukrotnie najechali na Krym. Napady kozackie na ziemie tatarskie i tureckie przyczynily się do wzrostu napięcia w stosunkach polsko-tureckich, które od czasów dwóch ostatnich Jagiellonów byly tradycyjnie poprawne, by nie rzec dobre. Turcja, podówczas jedno z pierwszych mocarstw europejskich nic mogla patrzeć bezczynnie na stale gwałcenie swego terytorium. Nikt przecież nic mógł sobie wówczas zadawać pytania, kto i kiedy tę permanentną wojnę zaczął. Turcy w pełni doceniali niebezpiecze ń s two grożące im ze strony piratów zaporoskich i uważali, nie bez racji, że ich północne granice i posiadłości są poważniej zagrożone niż terytoria nad Morzem Egejskim czy Śródziemnym. Wysoka Porta żąda więc od Rzeczypospolitej , by ukróci la samowolę kozacką.
Stefan Batory, który w tym czasie glówne swe poczynania i wysiłki kierowa I ku wojnic z Moskwą, nic mógl dopuścić do dalszego pogorszenia stosunków z imperium osmańskim, gdyż moglo to grozić wybuchem wojny. Wojny na dwa fronty" król nie zamierza I prowadzić. Dlatego zdecydowal się na kroki stanowcze. Specjalnie wyznaczeni do tego celu komisarze królewscy
Jan Zamoyski, hetman i kanclerz wielki koronny, po smicrci Batorego dzięki Kozakom pokonal pod ByC'"/..yną ( 1588) wojska arcyksięcia Mak sy· miliana. C'"/..ym przyczynił s i ę do zwycięstwa Zygmunta I I I Wazy
13
Pierwsze powstania kozackie w R zeczypospolitej odwet muzułmański. Rok 1589 w kronikach ziem południowo-wsch odnich jednym z największych najazdów tatarskich . Czambuły tatarskie s pustoszy ły straszliwie Ukrainę i Podołe , dotarły aż na przed poła Lwowa. Sułtan Murad III zapowiedzia ł w bardzo ostrej formie, że sam zniszczy Kozaków, sko ro Rzeczpos polita jest tak bezsilna, że sama tego nie jest w stanie uczy nić. Tym razem sytuacja s t ała się ju ż rak p oważną, iż Rzeczpospolita mu si ała za reagować. Sejm wiosenny 1590 roku w Warszawie przyjął konstytucję (u s tawę ) zatytułowaną Porządek , z strony Niżowców i Ukrainy. Najwyższy organ wł ad zy Rzeczypospołitej pos t anowił uj ąć Kozaków w karby, stw i e rdza j ąc w tym ważny m i istotnym akcie prawnym, iż nie majq [oni] nigdy g ranic koronnych przechodzić ani wodq, Gni ziemią ( ... ) w parislwa sąsiedzkie wwrgai abo wojować ich. Ustawa oddawała K ozaków pod nadzó r hetman a koro nnego, rejestrowym zaś naznaczała starszego: "cz ło wieka szł ach eck iego rodu, osiad ł ego " . Oficerowie kozaccy, rotmistrze i sctnicy też odtąd mieli rekru tować s ię s poś r ód szlachty. W szyscy Kozacy rejestrowi oraz ich przełożeni zostali zo bowiązan i do złoże nia przysięgi kró łowi i R zeczypospolitej, iż bez zezwolenia hetmana lub jego zas tęp cy nigdy nie przekroczą granic R zeczypos politej . Nikt bez wiedzy i zgod y hetmana koronnego nie mógł być od tąd przyjęty do rejestru kozacki ego . Szczególny nacisk położono na to, by dostęp do rejestru zos tal zamknięty dla wszelkich dezerterów i przes tęp ców. N i-
to na
Rzeczpospolitą
zapisał się
Zygmunt l I I Waza no stroju koronacyjnym
dowódca rejestrowych Kozaków, kni aź Micha l Różyń ski oficjalnie prze prosi I wladze polskie, ca ł ą winę za morderstwo z rzu cając na sa mowo l~ grupy Kozaków. Po śmierci Stefana Batorego miała w Polsce miej sce podwójna ełekcj a. Rozgorzala walka o tron między Zygmuntem Wazą, królewiczem szwedzkim i arcyksi~c icm austriackim Maksymilianem. Czę ść Kozaków wlączyła s ię czynnie do walki zasi laj ąc szeregi zwolenników Zygmunta i przyczyniaj ąc s ię do zwycięstwa kanclerza i hetmana wielkiego koronnego Jana Zamoyskiego nad wo jskami arcyks ięcia Maksymiliana pod Byczyną ( 1588). Inni korzys taj ąc z zamieszania wzmogli s woją anty turecką i ant ytatarską dz iał a łn ość. Kolejnym łupem zuc h wa ł ych Zaporożców padły ponownie Tcchinia i Oczaków, a także Akerman (Bialogród). Równocześ nie wzrasta napięcie spoleczne na Ukrainie, wzmaga się bezhoł o wie i anarchia. Cora.z częściej zdarza ją się lokalne protesty i bunty chlopów, odmawiającyc h wykonywania stale rosnących powinnośc i pań szczyź nian ych. Po kraju zaczyna j ą g ra sować różnego rodzaju lu żne watahy, podszywające s ię niemal zawsze pod szyłd kozacki. Sami K ozacy dokonują coraz zuchwalszych napadów na posiadłości krymskie i tureckie. Ściąga '
K ozak zaporoski na koniu
Wojny kozackie w dawnej Polsce
14
.,...
~.
Zaporoskie dziala, moidzierze i kule
Zaporoskie prochownice
komu pod groźbą surowej kary nie wolno bylo samowolnie opuszczać szeregów rejestrowych. Zabronione zostaly wszelkie ucieczki na Zaporoże, schwytani z lupem uczestnicy nielegalnych wypraw mieli być bezzwlocznie karani śmiercią ("na gardle"). Takiej samej karze mieli podlegać wszyscy "swawolnicy" którzy by nie stosowali się do zakazów i przebywali w różnych dobrach. Nie wolno sprzedawać żadnej broni, amunicji i prochów nikomu, kto nie wykaże się posiadaniem odpowiedniego świadectwa od swego przełożonego ("starszego"). Dla piłnowania, by porządek był zachowany, sejm wyznaczył dwóch specjałnych funkcjonariuszy zwanych dozorcami, do obowiązków których miało należeć, między innymi, ostrzeganie hetmanów przed jakimikolwiek podejrzanymi poczynaniami ze strony Niżowców. Co więcej, dozorcy owi otrzymali wysokie uprawnienia w stosunku do urzędników i szlachty ukraiń skiej, gdyby ci niedbale wykonywałi obowiązki nałożone na nich przez omawianą konstytucję sejmową.
Pod koniec ustawy stwierdzono wyrazme, że k01/stytucja ninieysza ma za uspoieniem z cesarzem tureckim, czasy wiecznemi llienaruszenie trwać. Żadne jednak konstytucje sejmowe nie poparte odpowiednią silą, potrzebną do ich wprowadzenia w życie, nic mogły odwrócić biegu wydarzeń. Na początku ostatniego dziesięciolecia wieku XVI sytuacja na Ukrainie w pełni dojrzała do wybuchu. Potrzeba było już tylko przysłowiowej iskry na proch.
Powstanie
Kosińskiego
Na czele pierwszego powstania kozackiego stanął Krzysztof Kosiński, szłachcic rodem z Podłasia. Trudno ustalić, czy był on Rusinem i prawosławnym czy Polakiem i katolikiem. Pierwsze jego kontakty z Zaporożcami datują
Pierwsze powstania kozackie w Rzeczypospolitej
15
przeciw Rzeczypospolitej . Za tym stwierdzeniem musi iść jednak inne. Kosiński nie był autentycznym przywódcą ruchu społecznego; jego cele, przynajmniej na początku były całkowicie ograniczone, to bieg wypadków uniósł go wyżej niż początkowo pragnął. Wałki rozpoczęły się atakiem rejestrowych Kozaków, na czełe których stanął właśnie Kosiński na Białą Cerkiew, miasto, które nie tak dawno przeżyło poważne niepokoje o charakterze wyraźnie społecznym. Gdy Kosiński ze swoimi łudźmi przypuścił atak, mieszczanie poparli ich, dzięki czemu zamek białocerkiewski został zdobyty (koniec grudnia 1591 r.). W ręce zwycięzców wpadły duże zapasy broni i amunicji, wiełe wszełkiego innego dobra. Sukces pod Białą Cerkwią przyczynił się do gwałtownego rozszerzenia się ruchu, który masowo poparł i chłopi. Powstańcy kozacko-chłopscy napadałi na dwory i majątki szłacheckie, niszczyli i paliłi je, wkrótce też zdobyli Trypołe a nawet Perejasław . Specjalni komisarze wyznaczeni przez króła Zygmunta III Wazę próbowali doprowadzić do zakończenia powstania drogą pokojową, poprzez rokowania ze zbuntowanymi Kozakami. Rozmowy. nie przyniosły spodziewanych rezultatów w wyniku czego powstanie rozszerzyło s ię na Wołyń, Braclawszczyznę i Kijowszczyznę . Magnaci i szłachta w pełni zdawali sobie sprawę z groźnego rozwoju wydarzeń. Starosta czerkaski Aleksander Wiśniowiecki wręcz ostrzegał, że powstańcy dążą do całko witego zniszczenia ziem pogranicznych i wymordowania szłachty.
2 łutego 1593 roku pod miasteczkiem
Piątek
(Piatka)
leżącym na Żytomierszczyżnie doszło do bitwy między
pospolitym ruszeniem województw ukrainnych a oddziazostali pokonani, co zmus iło ich do zawarcia ugody ze zwycięzcami. Ze strony magnaterii i szłachty ugodę podpisał kniaź Konstanty Ostrogski, w imieniu zaś rejestrowych - Krzysztof Kosiński . Zgodził się on zrezygnować z przywództwa rejestrowych, ci zaś ponadto zobowiązał i się wrócić do posłuszeństwa, zwrócić do zamków całą zdobytą w nich broń, nie zamieszkiwać w dobrach Ostrogskich i Ałek sandra Wiśniowieckiego oraz w dzierżawach ich sług. Zwycięstwo pod Piątkiem nie doprowadziło do upadku powstania. Kosiński na czełe pokaźnej grupy Kozaków pojawił się na Zaporożu i na samej Siczy . Rozpoczęła się druga faza powstania, tym razem przywódca kozacki siły swe skierował głównie przeciw wspomnianemu już kniaziowi Ałeksandrowi Wiśniowieckiemu. Ten drugi okres ważny jest przede wszystkim ze wzgłędu na pewne ' działania polityczne poczynione przez Kosińskiego. Otóż nie ułega wątpłiwości, że szukał on poparcia u zagranicznych protektorów: u Moskwy i Tatarów. Szczegóły tych prób nie są znane, niejedna sprawa jest niejasna. Mimo to wyraźne echa starań Zaporożca odnajdujemy w gramocie cara Fiodora do Kozaków dońskich z 20 marca 1593 r . Jeszcze wyraźniejsze świadectwo dostarcza nam list Ałeksandra Wiśniowieckiego do kanclerza i hetmana wielkiego koronnego Jana Zamoyskiego z 13 maja 1593 roku. W liście tym starosta czerkaski donosił , że Kosiński ze swymi Kozakami złoźył carowi przysięgę na wierność i poddał mu wielki obszar ziem pogranicznych. łami Kosińskiego . Powstańcy
._ - -- -- - - - -- _.-' Piernacz, szabla, prochownica, krzesiwa, bicze kozackie
się już na rok 1586. Za jakieś zasługi wojskowe otrzymał na sejmie 1590 roku, a więc na tym samym, na którym uchwałono antykozacką ustawę, dobra Rokitllo, Olszanice z accenlacyjami, położone nad rzeką Rosią w województwie kijowskim. Jednakże już w końcu 1591 roku, w błiżej nie znanych okolicznościach, majętności te znalazły się w posiadaniu jednego z naj potężniej szy ch rodów magnackich na Ukrainie, k siążąt Ostrogskich. Nie ułega wątpliwości, że sprawa ta stała się bezpo ś rednim powodem zatargu Kosińskiego z potężnymi łatyfundy stami , a więc tym samym i wybuchu pierwszego powstania kozackiego. Byłoby jednak niedopuszczałnym uproszczeniem, gdybyśmy genezę tego pierwszego zbrojnego ruchu na Ukrainie sprowadzali do prywatnego konfliktu przywódcy kozackiego z jego magnackimi adwersarzami. Ołbrzymie poparcie, jakie wkrótce po swym wystąpieniu zyskał Kosiński na całej niemał Ukrainie wskazywało wyrażnie, że był to wiełki ruch społeczny skierowany
Wojny kozackie w dawnej Polsce Starania Kosińskiego o pomoc moskiewską i tatarską zakończyly się niepowodzeniem, ale jest rzeczą ze wszech miar ważną, że już podczas pierwszego powstania próbowali Kozacy szukać poparcia za granicą, przede wszystkim w Moskwie, która w sześćdziesiąt lat później w sposób bezwzględny będzie ingerowala w konflikt między Polską a Ukrainą. Te kontakty z ościennymi potencjami będą stanowily groźne memento dla Rzeczypospolitej. Latem 1593 roku Kosiński na czele dwóch tysięcy Kozaków wyruszyi z Siczy kierując się w górę Dniepru ku Czerkasom. Wyprawa skończyla się dlań tragicznie, gdyż zwabiony na rozmowy do Czerkas zostal, jak podaje kronikarz polski Joachim Bielski, zamordowany przez slugi kniazia Aleksandra Wiśniowieckiego. Mimo tej niepowetowanej dla powstańców straty, walki nie wygasly od razu, a wladze poczuly się zmuszone do pójścia na pewne ustępstwa wobec rejestrowych Kozaków. W sierpniu 1593 roku zawarto z nimi ugodę, na mocy której odzyskiwali oni skonfiskowane im lodzie, konie i inne przedmioty, uzyskiwali prawo wyjścia na Zaporoże i inne jeszcze udogodnienia. Wyplacono im też zalegly żold. Wszystko to mialo na celu odciągnięcie rejestrowych od Zaporoża i w ten sposób rozbicie glównych sil powstania. Cel ten w znacznym stopniu zostal osiągnięty, mimo to zaniepokojenie wladz oraz magnatów i szlachty ruskiej bylo powaźne. Zdlawione dopiero co pOwstanie pokazalo bowiem wszędzie i ostro, swoje bezwzględne oblicze spoleczne. W tej sytuacji Rzeczpospolita postanowila podjąć kolejne represje wobec "swawoleństwa" na Ukrainie. Wiosenny sejm warszawski z roku 1593, uchwalii nową konstytucję skierowaną przeciw Kozakom, zatytulowaną O Niżowcach, która obowiązywać miala mimo, zawartej wkrótce po tym, ugody z rejestrowymi. Kozacy niżowi i wszyscy inni ludzie, którzy wszczynali jakiekolwiek bunty i gwalty na Ukrainie, bądź podejmowali samowolne wyprawy na obce ziemie uznani zostali za wrogów ojczyzny i zdrajców hOSles patriae et perdue/les i wlaściwie wyjęci spod prawa, gdyż za zabicie Kozaka, który by ośmielił się podnieść naj mniejszy nawet bunt, nikomu ze szlachty nie grozila żadna kara i żadna odpowiedzialność . Na mocy innego postanowienia zabroniono Kozakom posiadania wlasnych hetmanów. Jak więc widzimy, represje byly bardzo ostre. Rzeczpospolita nie potrafi la jednak ani egzekwować swych postanowień, ani podjąć jakiejś konsekwenmej polityki wobec Kozaczyzny. Konstytucji sejmowych z 1590 i 1593 nie zdolano wprowadzić w życie, wywolaly one jedynie dalszy wzrost napięcia na Ukrainie. Nie mniejsze zamieszanie wprowadzała chwiejna i zmienna polityka wladz państwowych w stosunku do Kozaków. Gdy podnosili bunt, tlumiono go krwawo, próbowano następnie represji i odbierano im wiele przywilejów, by następnie - gdy zaismiala potrzeba na przyklad udzialu Kozaków w jakiejś wojnie - przywracać im je z powrotem. Ta polityka "kija i marchewki" nie mogla oczywiście przynieść Rzeczypospolitej żadnych pozytywnych rezultatów, zwiększala jedynie napięcie w wielkim kraju naddnieprzańskim.
Jednym z najważniejszych momentów w pierwszym powstaniu kozackim byly próby nawiązania przez Kosiń-
16 skiego kontaktów międzynarodowych, konkremie z Moskwą. Bylo to pierwsze ogniwo w procesie umiędzy narodowienia sprawy kozackiej, procesie, który mial wywrzeć tak zgubny wplyw na dzieje Polski w wieku XVII. Rychlo po upadku przywódcy zaporoskiego sprawa kozacka przybiera jeszcze bardziej międzynaro dowy charakter. Kozaczyzna znalazla się w orbicie bezpośredniego zainteresowania Habsburgów austriackich, gdy cesarz Rudolf II (1576-1612) pragnąl ją pozyskać do wojny przeciw Turcji. Na pomoc Europy Zachodniej cesarz wówczas nie mógl liczyć, natu ... lną więc konsekwencją tego stanu rzeczy bylo zwrócenie się ku Wschodowi, co też i Rudolf II i popierający jego ideę krucjaty antytureckiej papież Klemens VIII, uczynili. W grę wchodzily tu przede wszystkim Polska i Moskwa. J ednakże oba te kraje nie kwapily się wcale do wojny ·z pólksiężycem, wówczas nie leża lo to bowiem zupelnie w ich interesie. Polska dwóch ostamich Jagiellonów miala zupełnie poprawne stosunki z imperium osmańskim, a następcy Zygmunta Augusta starali się, by nie ulegly one
pogorszeniu. Istotę stosunków między Rzecząpospolitą a Portą w tym czasie najlepiej chyba ująl Jan Zamoyski, kanclerz i hetman wielki koronny, pisząc w jednym z listów, w lecie 1590 roku następujące slowa: Zaczynać z naszej strony nic nie chcemy, - chcemy.
bronić się,
póki jedno nas
będzie
Mógl więc cesarz liczyć wlaściwie tylko na KozaWysiany przez niego na Zaporoże w specjalnej misji Erich Lassota von Steblau zdolal nie tylko zwerbować Kozaków na slużbę habsburską (1594), lecz także sporządzić diariusz swej podróży przez Ukrainę oraz pobytu i rokowań na Zaporożu . Diariusz ów należy niewątpliwie do najcenniejszych ukrainików czasów noczyznę.
wożymych.
Zwerbowani przez Lassotę Zaporożcy podjęli w latach 1594-1595 kilka wypraw morskich i lądowych przeciw Tatarom i Turkom i na tym też zakończyla się ich slużba u Habsburgów.
Powstanie Nalewajki Krótki byl okres spokoju na Ukrainie po klęsce O przy'czynach mówiliśmy wyżej. Dodać tym czasie -na Zaporożu i południowo -wschodnich obszarach Ukrainy pojawi la się nowa, potężna rala zbiegów, przede wszystkim chlopów. Ten różnorodny, niespokojny element zacząl odgrywać coraz większą rolę, radykalizując poważnie nastroje. Kozacy zaporoscy, bardziej ustabilizowani gospodarczo, przejawiali wyrażnie tendencje ugodowe wobec Rzeczypospolitej , ale nie oni mieli zadecydować o biegu wydarzeń w najbliższym czasie. W takiej sytuacji pojawil się na widowni nowy przywódca kozacki Semen Nalewajko. O jego pochodzeniu niewiele mamy wiadomości bezspornych. Prawdopodobnie byl z pochodzenia mieszczaninem z Husiatyna. Slużyl pod kilkoma hetmanami kozackimi jako puszkarz, Kosińskiego. trzeba, iż w
Pierwsze powstania kozackie w Rzeczypospolitej
17 osiągając
wojskowej wysokie umiejętno do wojsk nadwornych ks ięcia Konstantego Ostrogskiego i uzyskał tam stopień oficerski i co ciekawsze, wałczył w szeregach księcia przeciw powstańcom Kosińskiego, z czego póżniej tłumaczył się przed Zaporożcami. Po zakończeniu służby u księcia wałczy z Turkami zrazu na własną rękę, potem na żołdzie Habsburgów, o czym wyraźnie pisze w swym diariuszu Lassota. Kontakty Nalewajki z Zaporożcami i ich przywódcami, Hrehorym Łobodą i Matwiejem Sawułą układały się początkowo bardzo źle. Niektórzy historycy przypuszczają, że Zaporożcy po prostu nie chcieli doprowadzić do nowego starcia z Rzecząpospolitą, inni znowu uważają, że Kozacy nie mogli zapomnieć mu służby u Ostrogskiego przeciw Kosińskiemu. Dziewiętnastowieczny historyk polski Antoni RoBe słusznie jednak zauważył, że: nie potrzebował ( ... ) Nalewajko szukać ochol1lików daleko; materiał palny z najdowa ł się pod ręką, na miejscu, a dostarczały go i Kijowskie i Brac/awszczyzna. Resztki rozpędzonych przez Ostrogskiego rabusiów i co chwila zwiększają cy się kOlllyngiens niezadowolonych s ług rękodaj nych i drobnej szlachty, która lU spływała z ca łej R zeczypospolitej, nie cofały się przed zaprosinami. Latem 1594 mimo niechętnego nastawienia starszyzny zaporoskiej nowe powstanie stało s ię faktem. Od samego początku przybrało ono charakter s połeczny . Oddziały Kozaków i wszełkich "niczadowolonych" rzuciły się przede wszystkim na dwory szlacheckie, pałąc je i nierzadko mordując właścicieli. Nalewajko ze swoimi łudźmi napadł na Husiatyń i zdobył go; zemścił s ię w ten sposób na właścicielu Husiatynia Marcinie Kalinowskim, który zamordował mu przed latyojca. Po powrocie z kołejnej wyprawy przeciw Tatarom, nowy przywódca kozacki zdobył Braclaw, jedno z najważniejszych miast Ukrainy objęte zresztą w tym czasie niepokojami i rozruchami. Próby odbicia miasta przez miejscową szlachtę zostały udaremnione przez Kozaków. Autorytet Nalewajki rósł ogromnie mimo, i ż formalnie był on jeszcze wówczas tyłko zastępcą hetmana Łobod y. Mimo poważnych trudności natury wojskowej (na przykład probłem wyżywienia ludzi) powstanie rozszerzało się coraz bardziej . Objęło nic tyłko Wołyń, Podole, Kijowszczyznę i Braclawszczyz nę, ale i obszerne tereny białoruskie w Wielkim Księstwie Litewskim. Cytowany już wielokrotnie historyk i kronikarz Andrzej Lubieniecki jakże trafnie scharakteryzował ówczesne nastroje: Pierwej Kosiński, a potem Nalewajko - pisał zebrawszy się ,IQ hultajstwa kozackiego wie/kie wojska, do których co dzień przybywało, bo słudzy z kOlimi i poddani od panów do nich uciekali. I tak się wszystkie kąty polskie i litewskie były bardzo potrwożyły, bo się wszystkim zda ło, że do nich lO łotrostwo ma pow rócić. Mimo zaangażowania Kozaków w walki wewnętrzne w Mołdawii, gdzie magnaci połscy za cichą zgodą Rzeczypospolitej, osadzili na tronie hospodarskim zwolennika orientacji propolskiej Jeremiego Mohyłę, powstanie rozszerzało się nadal. Jeszcze wiosną roku 1595 działający na Wołyniu powstańcy rozdzielili si ę na dwie grupy. Pierwsza pod wodzą samego Nałewajki ruszyła na zachód, w tej
specjalności
ści, następnie zaciągnąl się
ku Łuckowi, następnie zaś przez Polesie w głąb Białorusi . Druga pod komendą Łobody, na południowy zachód ku Czerkasom. Działalność Łóbody odznaczała się dużym kunktatorstwem. Widoczne było, że on i jego zwolennicy wśród starszyzny kozackiej nie chcą przekreślić możli wości porozumienia z Rzeczpospolitą. Ze zgrupowania Łobody wyłoniła się w tej sytuacji oddziełna grupa na czele z atamanem Matwiejem Sawułą (Szauła), która pomaszerowała w górę Dniepru, ku Białorusi, na spotkanie z siłami Nałewajki, dotarła jednak tylko (via Lubcez i Homeł) do Propojska, gdzie zatrzymała się na zimę. Tymczasem oddziały Nalewajki znajdując wszędzie poparcie miejscowych "dołów" społecznych zajęły Słuck, Bobrujsk i w końcu największe miasto Białorusi Mohylew. Jakiś lokalny kronikarz przekazał nam następuiący zapis: Roku Pańskiego 1595, listopada 30, [starego stylu] w poniedziałek, na tydzień przed św. Mikołajem,przybył do nas Seweryn Nalewajko. Bylo z nim 2000 Kozaków i dział 14. Spalił doszczętu Mohylów, miasto sławne, miasto pobożne, domy, kramy, gród; wszystkich domostw spłonęło 500 a 400 sklepów z wielkimi skarbami. Kozacy bili, rąbali, bezcześcili mieszczan, bojarów, ludzi uczciwych, lak męż czyzn jak niewiasty a także male dziatki. Rada tegoż miasta Mohyłewa na wieść o zbłiżaniu się wojsk Nalewajki, skierowała 6 grudnia (starego stylu) rozpaczliwy apel do wojewody wiłeńskiego i hetmana wielkiego łitew skiego, księcia Krzysztofa Mikołaja Radziwiłła, w którym to apelu czytamy między innymi: Pokomie i dla Boga prosiemy, abyśmy mieli ratunek, o którym nadzieję mając, umyśliliśmy się im [tj. Kozakom-ZW] za pomocą Bożą zastawić [oprzeć] i w miasto nie wpuścić poki by nam sił stawało ( ... ) Nie trzeba Waszej Książęcej Mości wywodzić, jaka by niebezpieczność przyjść mogła na Rzeczpospolitą,gdzieby na sięjakiej potężności nie czuli ci swowolnicy ( ... ) Prosimy na Boga WKsMość Naszego Miłościwego Pana o ratunek. Sytuacja w Wiełkim Księstwie Litewskim stała się tak grożna, że Radziwiłł wydał 20 stycznia 1596 roku uniwersały do duchowieństwa i szlachty litewskiej, w których wzywał ich do zorganizowania skutecznej obrony przeciw siłom powstańczym, szacowanym przez hetmana na ponad dziesięć tysięcy ludzi, kił kaset hakownic i ponad pięćdziesiąt dział.
Sukcesy Nałewajki odbiły się echem nawet na ziemiach rdzennie połskich, na Mazowszu, gdzie doszło do ruchawek chłopskich. Poczęły chodzić słuchy, że przywódca kozacki, chce w ogóle wygubić całą szlachtę na Ukrainie i Białorusi, następnie zaś ruszyć na Kraków. Sytuację pogarszał jeszcze fakt, że poważne siły polskie zaangażowane były we wspomnianych "awanturach moł dawskich ", a bez tych wojsk nie można było myśleć o rozprawie z kozacko-chłopskim powstaniem na Ukrainie i Białoru si. Zwrot nastąpił w momencie, gdy Połacy osadziwszy w Mołdawii Jeremiego Mohyłę (sierpień 1595) mogli prze rzucić swe oddziały na Ukrainę. Na wieść o tym Nalewajko opuścił Białoruś i skierował się na południe, ku Ukrainie. powództwo wojsk polskich, które wyruszyły na powstańcow objął hetman połny koronny Stanisław Żół-
Wojny kozackie w dawnej Polsce
Stani s ław ŻóUdcwski , hetman wielki
i kanclerz ko ronny
kiewski. Rozpoczela siC dluga i cieżka walka. Próbowano nie tylko miecza lecz i dyplomacji, przy czym pojawił się nawct samozwańczy, fałszywy pośrednik między Rzeczpospolitą i Nalewajką, niejaki Niszkowski. Hetman Żól kiewski ze swej strony próbowal kontaktów z Łobodą, które w końcu przyniosly pewien rezultat, gdyż Zaporożec właściwie zdradził Nalcwajkę, za co powstańcy, jeszcze przed swoją kieską, zamordowali go. Owe próby dyplomatyczne daly sposobność Nalewajce do przedlożenia królowi Zygmuntowi III swych planów nowej organizacji Kozaczyzny. Proponowal królowi, by na obszarach między dolnym Bohem i Dniestrem: prawie lIa szlaku tatarskim i tureckim, między Tekillem i Oczakowem, gdzie od stworzenia wiara uikt nie mieszkał nigdy pozwolił mu zbudować miasto i zamek warowny, które by slużyly obronie Rzeczypospolitej . Teren ten mial by być siedzibą rejestrowych Kozaków, z których tylko część pod dowództwem specjalnego oficera skierowana zostałaby na Zaporoże . Kozacy nie będą przyjmować do swoich szeregów żadnych zbieglych poddanych, swawolnych ludzi, banitów, przeciwnie - wydadzą ich w ręce ich panów lub przedstawicieli wladzy. Król i Rzeczpospolita mieliby Nalewajkę i jego kozaków, a potem ich następców oplacać ze skarbu koronnego, przeznaczając na to pieniądze, które obecnie idą na podarunki dla Tatarów. W zamian za 10 Kozacy
18 mieli nigdy nie wkraczać na tereny Rzeczypospolitej i na każde rozkazanie: wojować nieprzyjaciół Krzyża Świętego" ( ... ) z wojskiem swem i armalą naprzód, "iż kto w pa1islwie, ruszyć ... Rzecz ciekawa, iż Nalcwajko przewidywał przy tym wspólpracę z Moskwą. Projekt niewątpliwie ciekawy, ale Rzeczpospolita nic mogła, chociażby ze względu na Turcję, przyjąć koncepcji przywódcy kozackiego. Poza tym nie chciala. Górę wzięly tendencje zmierzające do zdlawienia powstania siłą. W końcu lutego roku ł596 hetman Żółkiewslti ruszy I przeciw oddziałom Nalewajki. Przywódca powstania zdawał sobie sprawę, że zbyt wcześnie stoczona walna bitwa z przeważającą pod każdym względem armią koronną nic może przynieść mu sukcesu. Zdecydowal więc oderwać się od nieprzyjaciela i w tym celu rozpocząl forsowny marsz przez Ostropol i l'ykowo w kierunku Braclawia. Żółkiewskiemu udało się wprawdzie dopaść Kozaków za Przyłuką, ale zapadająca noc ocalila ich od klęski, zdolali bowiem ponownie oderwać się od wojsk polskich. Sytuacja powstańców była jednak nadal ciężka. Pomoc i wspóldzialanie mieszczan bracIawskich, na które liczyli, zawiodla, wobec czego Nalewajko zdecydowal się na podjęcie rokowań z hetmanem koronnym. Nie przyniosly one jednak spodziewanych rezultatów. Natomiast, po zwalczeniu wielu trudności, doszło w końcu do wspól· dzialania oddzialów Nalewajki i Sawuły . Polączone siły zaatakowały nawet i oblegly Bial Cerkiew (kwiecień ł 596), ale z odsieczą miastu pospieszy bezzwłocznie Żółkiewski, zmusił Kozaków do wycofani się, następnie zaś uderzy I na nich pod Ostrym Kamie niem. Bitwa byla ciężka, ale Polakom nie uda lo si rozerwać taboru kozackiego, jednak powstańcy zmuszeni zostali do dalszego łldwrotu, a w obozie ich zaczęly sic tarcia wew!l'.trzne. 'Na pewien czas zatrzymali się w Perejasiawiu. ~ jednej ze swych relacji z tych dni, datowanej 16 kwietnia ł 596 hetman Żółkiewski pisał: W Perejaslawiu są ci ludzie swawol"i i w lIiemalym zgromadzeniu czy"ią częste rady; i dziś miala lam być rada między "iemi. Rozmaitych glosów lIiemalo iclzjesr, co wolajq 1Ia to żeby do cara iść, zdać się lIa laskę jego, a pQ1istwa korolwe i Tatary wojować. Drudzy zaś mówią, żeby w Perejasiawiu bronić się do upadku. Jest też tych sila, co się chcq w pokorę udać. Jest to jeszcze jeden dowód na to, że walczący Kozacy pragnęli szukać pomocy przeciw Rzeczypospolitej za granicą i to zawsze u tych samych sąsiadów: Moskwy, Turków i Tatarów. Do rozstrzygającej rozprawy doszlo na uroczysku Sołonica nad rzeką Sulą, poniżej Łubień (Łubniow), gdzie 26 maja tegoż roku wojska polskie otoczyly tabor kozacki. W taborze znaleźli się nie tylko powstańcy (około 6 tysięcy), ale również ich żony i dzieci. Żółkiewski postawił Kozakom twarde warunki muszą wydać w ręce polskie przywódców buntu. Wśród oblężonych zaczęly się spory i zatargi. Łoboda zostal zamordowany, lecz nowym hetmanem nic wybrano ani Nalewajki, ani Sawuły tylko innego Zaporożca - Krzysztofa Krempskiego. 5 czerwca Polacy rozpoczęli ostrzeliwanie obozu z ciężkich dział, które trwalo dwa dni, spowodowałc śmierć okolo 200 ludzi. Złamalo to ostatecznie OpÓJ
19
Pierwsze powstania kozackie w Rzeczypospolitej
Kozaków, którzy w obliczu beznadziejnej sytuacji pomoc z Zaporoża na którą liczyli nic nadeszla - musieli skapitulować na warunkach podyktowanych przez polskiego hetmana. Nalewajko usiłowal zbiec z obozu, ale zostal schwytany przez podkomendnych i wydany Żól kiewskiemu, który odesIal go wraz z innymi przywódcami do Warszawy. Musieli Kozacy oddać w ręce zwycięzców wszystkie działa oraz chorągwie, które niedawno ofiarował im cesarz Rudołf II, gdy zaciągnęli się na jego s łużbę, i zgodzić się w końcu na oddanie wszelkiej broni. To okazało się wkrótce dla wielu z nich zgubne, gdyż bezpośrednio po kapitulacji doszło na Sołonicy do tragicznych wydarzeń. Szczegóły ich nie są jasne w świetle dokumentów znanych dotąd historykom. Jedno jest pewne, że zwycięzcy nie dotrzymali warunków kapitulacji i wymordowali część bezbronnych jeńców . Nienawiść do powstańców kozackich, którzy wymordowali wicie szlachty (także ich żon i dzieci) była ogromna, gdy zaś doszły do tego spory o zrab('wany przez Kozaków wszelki dobytek, okazało się, iż była to przysłowiowa iskra na proch. Żółkiewski nic mógł zapobiec dramatowi. W liście do króla Zygmunta I I I z 10 czerwca 1596 roku pisał:
,~.,,, Ibl
I, " " • .1· II,.-A.·,J~""':
~~1l,.." ,',.
•".Jt1Zf~" I.I( J'
Przemars7. wojsk w polu
Przy tym wyko1/a1/iu [kapitulacji] 1III/lU/r się stal niema/y . to/uierze, a najwięcej piechota węgierska i ukrai,;cy [żołnierze polscy pochodzący z Ukrainy] będąc 1/a 1/ich rozjątrzeni, nie tylko swe rzeczy, ale i ich własne im powydzierali i pobili ich do kilkadziesiqt, czego się obronić żadnym sposobem między ludźmi zajuszonymi nie moglo, clwc z wszelką pracą i staraniem z panam; rotmistrzami zabiegałem temu.
Historiograf i sekretarz królewski Reinhold Heidenstein, autor, między innymi, dzieła ogłoszonego po łacin ie a później po polsku - DziejiJw Polski od smierci Zygmullla Augusta ksiąg X II, ujmuje sprawę właściwie niemal identycznie. Wynika to niewątpliwie z tego, że Heidenstein - przebywający na dworze, bliski podwładny i protegowany kanclerza Jana Zamoyskiego - miał dostęp do oficjalnych materiałów, znał więc na pewno wspomniany list Żółkiewskiego. Inaczej przedstawił wydarzenia, o których mowa, kronikarz Joachim Biełski w swej Kronicc: Lecz gdy im [tj. kozakom] herma1/ [Żółkiewski] 1/a to przyrzec 1/ie chcial, aby tam każdy swego poddanego,gdyby go poznal, wziąć nie mial, cofnęli się nazad i powiedzie/i, że się "wolamy do gardziel swoich bronić". A hetman leź rzeki :
Wojny kozackie w dawnej Polsce
20
" Bro1l,ież [się]" . I zaraz skoczy/i nasi do nich, że aui do sprawy, ani do serze/by pr zyjśc mogli. I tak ich lliemiłosiernie
siekli,
że
"a milę albo dalej trup "a trupie leżal. Jakoż było
wszystkich w taborze z czerniq i z żonami na dziesięć tysięcy, których nie uszło więcej półtora tysięcy z Kremp-
skim. Pojma/lych też była część, których za przysięgą hetman puścił, a drudzy też do rOl przystali. Trudno jest bezkrytycznie wierzyć Bielskiemu, ale i trudno Żółkiewskiemu. Jedno nie ułega wątpliwości : Połacy zaatakowałi jeńców, zaś sprawą wtórną jest czy zginęło ich wówczas tyłko kilkudziesięciu, trupie leżał".
czy też "trup na
Historycy na ogół zgodnie surowo ocenili wydarzenia Historyk ukraiński z ubiegłego stulecia Pantełejmon Kulisz, piszący po rosyjsku, tak ujął sprawę: Straszne sceny, straszny zasiew nieprzejednarlej nie/law;ści w przyszłości! Czemże mógł być drobia zg urato-
na
Sołonicy .
wa ny z salonickiego p ogromu, jeżeli nie ludźmi, których zadaniem, według s łów Kadłubka , stawało się nasycenie wścieklej zemsty w krwi polskiej! Pod Łubllanzi, na Salanicy po~odzili się owi strasz liwi rycerze Chmielniczczyzny! Pod Łubnami
na
Sołonicy
Lachów
opanował
ów
szał,
jaki
opanowywa człowieka na widok zamordowanego brata . Inny historyk rosyjsko -ukraiński z przełomu stuleci, pierwsza w Rosji kobieta, która uzyskała stopień naukowy
Postacie Kozaków, ozdobnik z mapy U krainy Bcauplana
doktora nauk historycznych, Aleksandra Jefimienko, pisała w roku 1906: Ani historia ani poezja ludowa nie zachowaly świa dectwo tych krwawych śladach~jakie pozostawiła w duszy łudu południowo-ruskiego straszłiwa katastrofa łubniQl;ska. Przed kilkunastu laty napisałem słowa, w których i dzisiaj nie mógłbym nic zmienić: Wypadki na Sołonicy nie przyniosły w przysz łości niczego dobrego zarówno Polsce, jak i Ukraitlie. Utopiony okrumie we krwi zryw kozacki pod wodzą Nałewajki rozjątrzyl tak stosunki, że możliwość rozumnego rozwią zania kwestii kozackiej zmalala do zera~ a Kozacy czekali tylko okazji, by Z/lÓW powstać do wałki z Rzecząpospoli tą . Nalewajko przewieziony do Warszawy przesiedział w więzieniu 10 miesięcy , poddawany przesłuchaniom i torturom - tortury były wówczas powszechnie stosowane i nałeżały do łegalnych czynnośc i postępowania sądowego . II kwiemia roku 1597 został ścięty na Nalewkach, po czym zwłoki jego poćwiartowano. Legenda ludowa, którą podchwycili niektórzy późniejsi kronikarze i historycy, głosiła , że przywódca kozacki zginął w m~ czarniach, posadzony na rozpalonym, żelaznym koniu lub spałony we wnętrzu miedzianego byka. Oczywiście nic miało to nic wspólnego z prawdą.
Pod znakiem unii i wypraw morskich
Unia brzeska i jej skutki W tym samym czasie, gdy całym wschodem Rzeczypospolitej wstrząsał olbrzymi bunt kozacko-chłopski, na tychże ziemiach ruskich państwa połsko-litewskiego miało miejsce inne wielkie wydarzenie historyczne, które jak pisałem przed laty - przyczy7lilo się ( ... ) do dalszego rozjqlrZemQ srosunków na Ukrainie, zrodziło źródło nowych, krwawych walk i porachunków, źródla ,/Owych "ienawiści.
Mowa o brzeskiej unii kościełnej . By wyjaśnić w sposób jak najbardziej zwięzły genezę tego wielkiego wydarzenia należy przede wszystkim przypomnieć, że polsko-litewska Rzeczpospolita byla państwem wielonarodowościowym i wicIowyznaniowym. W Koronie czyli na ziemiach polskich dominowała niemal bez reszty religia rzymsko-katolicka, w Wielkim Księstwie Litewskim, zamieszkalym głównie przez ludność ruską, prawosławie. Od schyłku XIV wieku to jest od czasów unii jagielloń skiej, w granicach połączonych unią personalną Polski i Litwy obie te religie współżyły ze sobą zgodnie we wzajemnej tolerancji i wzajemnym poszanowaniu. To półtorawiekowe doświadczenie legło bez wątpienia u podstaw połskiej tolerancji religijnej, którą kraj nasz słusznie szczyci ł si~ aż po połowę XVII wieku . Temu żród łu tolerancji religijnej w Polsce, oczy wiście jednemu z wielu, chyba za mało p oświęcono uwagi w naszej historiografii. Problem prawos ławia w Polsce i na Litwie, a po roku 1569 w Rzeczypospolitej Obojga Narodów nie ograniczał się jednak do spraw wyznaniowych. Przeciwnie, można wyraźnie stwierdzić, że sprawy te nie by ły najważniej s"" . Najważniejsze były aspekty polityczne zagadnienia. Hierarchia prawos ławna i wyznawcy prawosławia , rzec m ożna w sposób naturalny, ciążyli ku najbliższemu silnemu ośrodkow i dyspozycji w Kościełe wschodnim a by ła nim wówczas, zwłaszcza po upadku Konstantynopoła zdobytego w roku 1453 przez Turków, niewątpliwie Moskwa. Niosło to ze sobą poważne niebezpieczeństwo, że poprzez wpływy w Kościele prawosławnym Litwy i Polski, Moskwa może ingerować w sprawy wewnętrzne obu tych krajów. 1uż w prlededniu unii krewskiej władcy obu państw król Kazimierz Wielki i wielki książę Olgierd dostrzegając tę grożb~, doprowadzili do uniezależnienia prawosławia na ziemiach ruskich swych krajów od Moskwy. Powołano do życia dwie metropolie podległe bezpośrednio i ty ł ko patriarchatowi konsta ntynopolitańskiemu - halicką (1371 ) i kijowsko-litewską (1375).
Po unii jagiellońskiej wzrosły poważnie obawy, że wschodni w Rzeczypospolitej stanie się domeną wpływów państwa moskiewskiego . Szczególnie niebezpieczna sytuacja powstała oko ło połowy XV wieku, gdy zniknęła na czas pewien metropolia litewska, a ziemie ruskie Wielkiego Księstwa Litewskiego dostały się pod rządy kościelne metropolity moskiewskiego. Ta . wysoce niekorzystna, a nawet nazywając rzecz po imieniu , groźna sytuacja, trwała wiek cały. W końcu , jeszcze przed unią łubelską, w roku 1548, udało się utworzyć w Kijowie jedną metropolię dła całej Rusi polsko-litewskiej podłegłą znowu wyłącznie patriarsze carogrodzkiemu. Sprawy prawosławia to nie tylko wpływy zewnętrz no-polityczne; poważnym problemem były równie ż wewnętrzne problemy polityczno-społeczne. W latach 1563 i 1568 nas tąpiło prawne zrównanie prawosławnej szłachty ruskiej ze sz lachtą katolicką . N ie oznaczało to jednak zrównania obu Kośc iołów, gdyż nie dopuszczono do senatu ani metropolity kijowskiego, ani podłegłych mu biskupów . fw ten więc sposób prawosławie pozosta ło religią niejako drugiej kategorii w porównaniu z uprzywiłejowanym rzymskim katolicyzmem. Sprzyjało to niewątpliwie przechodzeniu wielu magnackich rodzin ruskich na katolicyzm. W tych warunkach hierarchia Kościoła prawosławnego w Rzeczypospolitej podejmując ideę unii miała głównie na widoku złikwidowanie upośle dzenia p.rownego, społecznego i kulturałnego swego Kościół
Kościoła .
W ostatnim ćwierćwieczu XVI stulecia Kościół grew Rzeczypospolitej sta ł się przedmiotem specjalnego zainteresowania Stolicy Apostołskiej. Aktuałna sta ła się ponownie idea unii kościoła rzymsko-katolickiego i prawosławnego . Unia ta miała doprowadzić do podporządkowania Kościoła wschodniego Rzymowi. Szczególnie gorliwie i wytrwałe zaczął działać w tej sprawie jeden z naj wybitniejszych papieży, Grzegorz XIII (1572-1583). Poza normałną i zrożumia łą tendencją do rozszerzenia wpływów Kościoła rzymsko-katolickiego na prawosławny Wschód, Rzymowi przyświecała jeszcze inna idea: poprzez unię doprowadzić do ułatwienia powstania ligi antytureckiej, której zorganizowanie uznał za jedno z najważniejszych zadań kurii rzymskiej . Rzeczpospolita ustosunkowała się do tej idei unijnej zrazu dość ostrożnie, by nie rzec obojętnie, mimo że Kościół połski dość szybko nawiąza ł w tej kwestii ścisłą ~ki (prawosławny )
22
Wojny kozackie w dawnej Polsce
TRA
TVS
BORYSTHENlS Vul$O D !li
j
E P H "-,
N l}: l' R .1.,1, .
•, ( ' H o R TI IlA O STH o ad Urb .... OC :'AK.OW
J,,,,
PONT"M
f.Ur-I
"
Typy kozackie, ozdobnik z mapy Ukrainy Bcauplana
wspólpracę Z Rzymem. Sytuacja zmieni la się jednak Nowy Kościól unicki pozyska I wprawdzie większość zasadniczo z chwilą utworzenia w Moskwie patriarchatu hierarchii prawosławne; w Rzeczypospolitej, nie zdołał (1589) za zgodą i aprobatą przebywającego w tym czasie jednak zdobyć większości wyznawców Kościola greckiez wizytą w Moskwie patriarchy konstantynopolitańskiego go. Przed laty tak oceniłem sytuację zaistniałą po roJeremiasza. Nowy patriarchat jako jedno ze swoich waż- ku 1596: niejszych zadań uznał podporządkowanie sobie Kościoła Upraszczając ( ... ) nieco sprawę można by powiedz ieć, prawosławnego w Rzeczypospolitej . że po unii brzeskiej mamy do czynienia z jednej strony W te; sytuacji i Rzeczpospolita i jej nowy król, z hie rarchią bez wiernych, z drugiej - z wiernymi bez gorliwy katolik Zygmunt III, poparli calkowicie wysilki hierarchii. papiestwa i Kościola polskiego zmierzającego do zjednoDo licznych źródel spolecznych i politycznych naczenia prawosławia z katolicyzmem. Unia powszechna pięć, konfliktów i walk na Ukrainie przybylo jeszcze obu Kościołów w ówczesnych warunkach okazała się jedno - religijne. Po stronie zdelegalizowanego prawoniereałną, trzeba więc było ograniczyć się do terytorium sławia stanął nie tylko lud, lecz także mieszczaństwo , Rzeczypospolitej . W latach 1595-1596 doprowadzono szlachta i część możnowladzrwa ruskiego z kniaziem ostatecznie do zawarcia unii ~