149 14 2MB
Polish Pages 151 Year 2007
Polityka antymonopolowa. Ochrona konkurencji?
Dominick T. Armentano
Tłumaczenie: Mikołaj Barczentewicz www.barczentewicz.com
Tytuł oryginału: Antitrust: The Case for Repeal Tłumaczenie: Mikołaj Barczentewicz Korekta: Przemysław Zonik, Maria Barczentewicz Permission granted by Ludwig von Mises Institute. Copyright for polish edition and translation by Mikołaj Barczentewicz, Lublin 2007. Second edition, titled Antitrust: The Case for Repeal, originally published by the Ludwig von Mises Institute, 518 West Magnolia Avenue, Auburn, Alabama 36832-4528. First edition, titled Antitrust Policy: The Case for Repeal, originally published by the Cato Institute, 1000 Massachusetts Avenue, Washington, D.C. 20001.
Spis treści Przedmowa..........................................................................................9 Wprowadzenie: ogólne spojrzenie................................................... 12 1.
Antymonopolowa ofensywa na Microsoft............................ 21
2.
Sprawa przeciwko polityce antymonopolowej......................34
3.
Konkurencja i monopol: teoria i dowody..............................54
4.
Bariery wejścia..........................................................................79
5.
Dyskryminacja cenowa i porozumienia pionowe................99
6.
Porozumienia poziome: fuzje i zmowy cenowe................... 113
7.
Polityka antymonopolowa w wolnym społeczeństwie....... 133
Indeks............................................................................................... 143
Ludzie działający w tej samej branży rzadko spotykają się razem, nawet w celach towarzyskich i rozrywkowych, ale jeśli dojdzie do takich rozmów, to kończą się one na spiskach przeciwko społeczeństwu lub, w niektórych przypadkach, zmowie cenowej. Jest jednak niemożliwe, by zapobiec takim spotkaniom przy pomocy prawa, które może być egzekwowane i jednocześnie zgodne z zasadami wolności i sprawiedliwości. Ale chociaż prawo nie może powstrzymać przedsiębiorców z tego samego sektora przed tym, by się czasem razem spotykali, nie powinno robić nic by ułatwić takie zebrania, a w żadnym wypadku, by uczynić je koniecznymi. –Adam Smith Bogactwo narodów
Przedmowa Nawałnica federalnej i stanowej aktywności antymonopolowej wymierzona w firmy takie jak Toys „R” Us, Staples, Intel i Microsoft może sygnalizować początek nowej, nieszczęśliwej ery przymusu. Regulacje antymonopolowe powracają jak nieustępliwy Terminator, a spustoszenie czynione przez nie w gospodarce jest pokaźne. Moje stanowisko na temat ustawodawstwa antymonopolowego nigdy nie było dwuznaczne: wszystkie takie regulacje powinny zostać natychmiast zniesione. Aparat antytrustowy nie może zostać zreformowany, musi zostać zlikwidowany. Mówi się, że wzywanie do jego likwidacji jest ryzykowne. Wszystkie głosy tego rodzaju mogą wywołać wzmożoną aktywność środowisk, w których interesie leży przywrócenie uprawiania tradycyjnego stylu polityki antymonopolowej. W dodatku, antytrustowy „establishment” – adwokaci, konsultanci, urzędnicy agencji antytrustowych – prawdopodobnie nasiliłby swoje ataki przeciwko tym, którzy z ich perspektywy, zamierzają „osłabić” politykę antymonopolową. Abolicjoniści znowu zostaliby przedstawieni jako popierający biznes przeciwko konsumentom, pozbawieni jakiegokolwiek względu na dobrobyt tych ostatnich oraz sprawiedliwość społeczną. Przypuszczalnie najpoważniejszym zagrożeniem byłoby to, że opozycja wobec wszelkich działań antytrustowych mogłaby opóźnić
10 ważne reformy antytrustowe lub nawet zniweczyć niektóre drobne administracyjne reformy, które już udało się przeprowadzić. Podobnie, uważa się, że jakikolwiek poważny krok w kierunku złagodzenia przepisów, jest ryzykowny gdyż może nie uzyskać wsparcia ze strony tych, którzy przyczynili się do skromnych, ale pozytywnych reform antytrustowych, które mieliśmy okazję zaobserwować. Większość znaczących krytyków ustawodawstwa antymonopolowego nie popiera likwidacji tych regulacji; w ich opinii istnieje uzasadnione miejsce dla polityki antytrustowej w gospodarce wolnorynkowej, aczkolwiek w mniejszym zakresie niż w rozumieniu tradycyjnym. Będą oni argumentować, że polityka antymonopolowa jest wciąż niezbędna w celu zwalczania karteli, bardzo dużych horyzontalnych fuzji i łupieżczych praktyk bona fide. Zdecydowanie się z tym nie zgadzam. Z pewnością likwidacja przepisów wiąże się z pewnym ryzykiem, ale niedostrzeganie logicznych kontrargumentów, które wprost wynikają z ustawodawstwa antytrustowego, pociąga za sobą o wiele poważniejsze zagrożenia. Spróbuję dowieść, że opozycja wobec regulacji antymonopolowych (jakichkolwiek regulacji antymonopolowych) ma znacznie poważniejsze podłoże, aniżeli najbardziej znani ich krytycy byliby w stanie przyznać. Będę dowodzić, że użycie tych regulacji, nawet przeciwko prywatnym porozumieniom poziomym, nie może być usprawiedliwione za pomocą żadnego dowodu empirycznego, czy też przy pomocy powszechnie akceptowanej teorii. A nawet bardziej praktycznie – będę dowodził, że skromne reformy antytrustowe, które zostały wprowadzone, miało charakter tymczasowy; było to tylko administracyjne odroczenie powrotu do trzęsawiska tradycyjnej polityki. Większym ryzykiem byłoby zadowolenie się jakimś skromnym programem „reformującym”, zostawiając jednocześnie w spokoju całą antytrustową instytucjonalną strukturę postępowań cywilnych, agencji regulacyjnych i sądowych apelacji. Pragmatycznie rzecz biorąc, znacznie lepszy wynik przyniosłaby całkowita li-
11 kwidacja administracyjnych rozwiązań, a wraz z nią pozbycie się ryzyka jakie jest nieodzownie związane z istnieniem takich instytucji. Wiele argumentów i przykładów, którymi się posługuję w tej książce po raz pierwszy pojawiło się w mojej pracy Antitrust and Monopoly1. Dla czytelników, którym idee przedstawione w tej książeczce wydadzą się stymulujące (lub denerwujące) przygotowałem spis dalszych lektur2. Wydając tę poprawioną edycję Antitrust: The Case for Repeal miałem na celu dotarcie do szerszego kręgu czytelników, a poprzez to promowanie lepszego zrozumienia problemu antymonopolowych regulacji. Podjęcie działań w tym kierunku jest dziś niezwykle potrzebne.
1
D . T . A r m e n t a n o , Antitrust and Monopoly: Anatomy of a Policy Failure, The Independent Institute, Oakland 1990. 2 R . H . B o r k , The Antitrust Paradox: A Policy at War with Itself, Basic Books, New York 1978; Y . B r o z e n , Concentration, Mergers, and Public Policy, Macmillan, New York 1982; F. L . S m i t h , J r . , Why Not Abolish Antitrust?, [w:] Regulation, 1983, z. 7, s. 23‑28; F. H . E a s t e r b r o o k , The Limits of Antitrust, [w:] Texas Law Review, 1984, z. 63, s. 1-40; F. S . M c C h e s n e y , Law’s Honor Lost: The Plight of Antitrust, [w:] Antitrust Bulletin, 1986, z. 31, s. 359-82; W . S h u g h a r t I I , The Organization of Industry, Homewood, Illinois 1990; F. S . M c C h e s n e y , W . F. S h u g h a r t I I , The Causes and Consequences of Antitrust, University of Chicago Press, Chicago 1995.
Wprowadzenie: ogólne spojrzenie Chociaż trudno jest podsumować ponad stulecie antytrustowej polityki w krótkim akapicie, niezaprzeczalne jest, że ustawodawstwo antymonopolowe często było wykorzystywane przeciwko innowacyjnym firmom, które zwiększały produkcję i obniżały ceny. Staje się to oczywiste, gdy przyjrzymy się cywilnym procesom antytrustowym (dziewięćdziesiąt procent wszystkich spraw antytrustowych), ale jest także ewidentnie widoczne w klasycznych sprawach publicznych. Chociaż regulacje antytrustowe (a przynajmniej Sherman Act) były rzekomo stworzone, by zapobiec takim działaniom biznesu, które naruszają interes konsumentów, praktyka antytrustowa okazała się znacznie odbiegać od tego celu i powinna być określona jako „paradoks”1. Zawiłość tą można wyjaśnić na kilka sposobów. Jednym z nich jest zakwestionowanie twierdzenia, że podstawowym celem polityki antytrustowej jest ochrona „interesu publicznego”2. Jeśli te regula 1
W celu zapoznania się z przykładami poglądu, że prawa antytrustowe były tworzone w celu służenia konsumentom zob. H . T h o r e l l i , The Federal Antitrust Policy, Hopkins Press, Baltimore 1955; R . H . B o r k , The Antitrust Paradox: A Policy at War with Itself, Basic Books, New York 1978. 2 T . J . D i L o r e n z o , The Origins of Antitrust: An Interest-Group Perspective, [w:] International Review of Law and Economics, 1985, z. 5, s. 73-90.
14 cje w oryginalnym zamyśle miały chronić nie interes konsumentów, a tylko mniej efektywne firmy przed konkurencją, to nie ma żadnego paradoksu. Z tej perspektywy, regulacje antytrustowe są kolejnym przykładem legislacji protekcjonistycznej, której efektem jest ogólne zmniejszenie wydajności gospodarki3. Można także dowodzić, że wokół znaczenia słowa „konkurencja” istnieje tradycyjnie poważny teoretyczny zamęt. Ta niejasność mogła wprowadzić w błąd sądy i antytrustowych regulatorów4. Na przykład, kiedy firma obniża cenę swojego produktu, to jest to przejaw konkurencji czy próba monopolizacji? Kiedy firma powiększa swój udział w rynku, czy jest to dowód efektywności, czy groźba dla konkurencji? Jeśli fuzje przedsiębiorstw są ograniczane przez prawo, konkurencja jest zwiększona czy ograniczona? Kiedy firma podejmuje się kosztownych badań i wprowadza innowacje, tak że jej konkurencja nie może tego łatwo powtórzyć, jest to monopolizacja? Błędne teoretyzowanie w tych kwestiach może tłumaczyć atak na ekonomiczną wydajność w imię zachowania konkurencji.
Teoria ekonomii i polityka antytrustowa Teoretyczne fundamenty polityki antytrustowej mają swoje źródło głównie w neoklasycznej mikroekonomii, a wzbogacone zostały także przez naukowców zajmujących się organizacją przemysłu (Industrial Organization – IO). I chociaż teoria IO pozostała głęboko zakorzeniona w modelach czystej konkurencji i czystego monopolu, to w drugiej połowie lat czterdziestych i w latach pięćdziesiątych ekonomiści większą uwagę zaczęli poświęcać tym gałęziom przemy 3
Zob. B . L . B e n s o n , M . L . G r e e n h u t , R . G . H o l c o m b e , Interest Groups and the Antitrust Paradox, [w:] Cato Journal, 1987, z. 6, s. 801-18; W . B a u m o l , J . O r d o v e r , Use of Antitrust to Subvert Competition, [w:] Journal of Law and Economics, 1985, z. 28, s. 247-65. 4 Zob. T . J . D i L o r e n z o , J . C . H i g h , Antitrust and Competition, Historically Considered, [w:] Economic Inquiry, 1988, z. 26, s. 423-35.
15 słu, które nie były ani w stanie czystej konkurencji, ani absolutnego monopolu. Ich celem było zrozumienie relacji pomiędzy strukturą rynku, zachowaniami biznesowymi i całościową efektywnością gospodarki. Początkowo ekonomiści zajmujący się IO generalnie akceptowali deterministyczne relacje pomiędzy strukturą rynku i efektywnością ekonomiczną. Jeśli rynki miały strukturę konkurencyjną (małe firmy, homogeniczne produkty i łatwość wejścia na rynek), wtedy proces rynkowy prowadził automatycznie do takiej alokacji zasobów, że cena, koszt marginalny i minimalny koszt średni (minimum average cost) były równe. Alternatywnie – wysoka koncentracja rynku, zmowa pomiędzy firmami, ekonomie skali lub zróżnicowanie produktów (heterogeniczność) mogły tworzyć bariery wejścia oraz siłę rynkową (market power), które prowadziły do nieefektywnej alokacji zasobów gospodarczych. Początkowo dane empiryczne na temat koncentracji rynków i zyskowności firm wydawały się wspierać ogólną hipotezę IO, że rynki o strukturze konkurencyjnej są efektywniejsze od rynków o wysokim stopniu koncentracji. Od teorii mikroekonomicznej, analizy regresywnej oraz studiów inżynieryjnych nad optymalną wielkością fabryk, był już tylko mały krok do rekomendacji dotyczących właściwych działań publicznych. Jeśli niewłaściwa struktura rynku prowadzi do ekonomicznej nieefektywności, wtedy rządowe regulacje antymonopolowe mogą skorygować taki defekt rynku. Na przykład – regulacja antytrustowa może zredukować koncentrację przemysłu (polityka anty-fuzyjna), ograniczyć łupieżcze praktyki (predatory practices), zabronić poziomych porozumień cenowych i produkcyjnych oraz zniechęcić do zawierania innych porozumień wewnątrz i pomiędzy firmami (zakazy transakcji wiązanych i narzucania cen odsprzedaży), które mogą ograniczać handel i konkurencję. Bariery wejścia, które wydają się chronić tzw. firmy dominujące (np. zróżnicowanie
16 produktów) mogą być atakowane przy użyciu regulacji antymonopolowych, by uczynić rynek bardziej efektywnym. Perspektywa „struktura-określa-wydajność” stała się głównym intelektualnym usprawiedliwieniem tradycyjnej polityki antytrustowej w latach pięćdziesiątych i sześćdziesiątych5. Opierając się na tej podstawie wytoczonych zostało kilka klasycznych spraw antytrustowych w celu zdławienia dyskryminacji cenowej6, transakcji sprzedaży wiązanej7, zwiększania koncentracji przemysłu8 i „wykluczających” praktyk oraz dużego udziału w rynku United Shoe Machinery9 i International Business Machines10.
Teoretyczny rewizjonizm i reforma polityki Krytycyzm konstrukcji „struktura-określa-wydajność” i tradycyjnych regulacji antytrustowych znacząco wzmógł się w latach siedemdziesiątych. Tzw. new learning (nowe nauczanie) zakwestionował niektóre z teoretycznych założeń starszego paradygmatu IO (np. w nowych analizach ekonomiczna niepewność generalnie zastąpiła doskonałą informację) a także wiele z jego ważnych empirycznych przewidywań11. Teoretycy nowego nauczania jak Harold Demsetz 5
Zob. P. A r e e d a , Antitrust Analysis: Problems, Text, Cases, Little Brown, Boston 1974; F. M . S c h e r e r , Industrial Market Structure and Economic Performance, Houghton Mifflin, Boston 1980. 6 W sprawie Borden Company: 381 FTC 130 (1958); Borden Company v. FTC, 381 F. 2nd 175 (1967). 7 Fortner Enterprises, Inc. v. United States Steel Corporation and United States Homes Credit Corporation, 394 U.S. 495 (1969). 8 Brown Shoe Company v. United States, 370 U.S. 294 (1962); FTC v. Procter & Gamble Company, 386 U.S. 568 (1967). 9 United States v. United Shoe Machinery Corporation, 110 F. Supp. 295 (1953). �� United States v. International Business Machines Corporation, Docket no. 69, Civ. (DNE) Southern District of New York (1969). �� Aby zapoznać się ze wczesnym zbiorem krytyk polityki antytrustowej,
17 i Yale Brozen dowodzili, że zwiększona koncentracja rynku niekoniecznie wiąże się z nieefektywnością lub monopolistycznymi zyskami i może prowadzić do wzrostu rynkowej efektywności, co jest korzystne dla konsumentów12. W dodatku, uważne przejrzenie wcześniejszych spraw antytrustowych ukazało, że wysiłek włożony w walkę z monopolami było czymś zupełnie niepotrzebnym. Na początku lat osiemdziesiątych, każdy element tradycyjnego uzasadnienia intensywnej działalności antytrustowej, został poddany poważnej krytyce przez ekonomistów i profesorów prawa. Ten intelektualny krytycyzm pomógł utorować drogę pewnych skromnym zmianom w polityce antytrustowej. Tzw. antytrustowa rewolucja późnych lat siedemdziesiątych i początku osiemdziesiątych dała się zauważyć dzięki kilku ważnym czynnikom. Po pierwsze: nastąpił zdecydowany spadek ilości spraw antytrustowych inicjowanych przez Departament Sprawiedliwości (Department of Justice) i przez Federalną Komisję Handlu (Federal Trade Comission – FTC). Zostało zakwestionowanych mniej fuzji, niż to miało miejsce wcześniej (dzięki zrewidowaniu wytycznych) jak również wytoczono mniej spraw dotyczących zmów cenowych. Po drugie, dał się zauważyć skromny spadek aktywności antytrustowej, zarówno cywilnej jak i publicznej. Sądy – a w szczególności Sąd Najwyższy, stały się bardziej sceptyczne wobec tradycyjnych antytrustowych teorii o sile monopolistycznej.
zob. H . G o l d s c h m i d , H . M . M a n n i J . F. W e s t o n (red.), Industrial Concentration: The New Learning, Little Brown, Boston 1974. �� Zob. H . D e m s e t z , Industry Structure, Market Rivalry, and Public Policy, [w:] Journal of Law and Economics, 1973, z. 16, s. 1-10; Y . B r o z e n , Concentration and Profits: Does Concentration Matter?, [w:] Antitrust Bulletin, 1974, z. 19, s. 381-99.
18 Ostatni czynnik był prawdopodobnie najbardziej znaczący. W werdyktach takich jak Sylvania13, Brunswick14, Illinois Trick15, Broadcast Music16, Monsanto17, Zenith Radio18 oraz Sharp19, Sąd Najwyższy poszerzył zasadę rozsądku (rule of reason) w prawie antytrustowym. Te decyzje bazowały przede wszystkim na ortodoksyjnej mikroekonomicznej analizie i w żadnym wypadku nie były całkowicie spójne i kompletne. Ale jasny trend w sądowych decyzjach w czasie tego okresu był definitywnym odejściem od tradycyjnych analiz i decyzji z lat pięćdziesiątych, sześćdziesiątych i początku siedemdziesiątych.
Nowy aktywizm antytrustowy Rewolucja była bardzo krótkotrwała. Nowi dyrektorzy Departamentu Sprawiedliwości i FTC podczas kadencji Busha i Clintona rozszerzyli działalność antymonopolową20. Na przykład: oboje mianowani przez Busha James F. Rill (DJ) i Janet Steiger (FTC) jasno zadeklarowali, że będą prowadzić szerzej zakrojoną i bardziej żywotną politykę antytrustową niż ich poprzednicy z administracji Reagana. Dochodzenia i działania regulacyjne były także rozwijane podczas kadencji Clintona pod kierownictwem Asystenta Prokuratora Generalnego Anne K. Binggaman i jej następcy w Departamencie – Joel Klein. Oprócz ostrego wzrostu kar kryminalnych wymierzanych korporacjom za rzekome zmowy cenowe, ludzie Clintona ��
Continental T.V., Inc. v. GTE Sylvania, Inc., 433 U.S. 36 (1977). Brunswick Corp. v. Pueblo Bowl-o-Mat, Inc., 429 U.S. 477 (1977). �� Illinois Brick Co. v. Illinois, 431 U.S. 720 (1977). �� Broadcast Music, Inc., v. CBS, Inc., 441 U.A. 1 (1979). �� Monsanto Co. v. Spray-Rite Service Corp., 465 U.S. 752 (1984). �� Matsushita Electric Indus. Co. v. Zenith Radio Corp., 1067 S. Ct. 1348 (1986). �� Business Electronics Corp. v. Sharp Electronics Corp., 108 S. Ct. 1115 (1988). �� J . A . O r d o v e r , Bingaman’s Antitrust Era, [w:] Regulation, 1997, nr 2, s. 21-26. ��
19 (włączając w to FTC) dramatycznie zwiększyli ilość dochodzeń w kwestii fuzji, wytoczyli wątpliwe procesy dotyczące integracji pionowej, wspierali internacjonalizację polityki antytrustowej i rozpoczęli wielkie sprawy przeciwko firmom takim jak Staples, Intel, oraz oczywiście - Microsoft. Regulacje antytrustowe, pomimo dekad intelektualnej krytyki, wróciły do gry.
1. Antymonopolowa ofensywa na Microsoft Antytrustowy proces wytoczony w 1998 przez Departament Sprawiedliwości i dwudziestu stanowych prokuratorów generalnych przeciwko Microsoft Corporation1 ukazuje wszystkie błędy polityki antytrustowej i pokazuje dlaczego te regulacje musza być zlikwidowane. Dobrze by było pokrótce przedstawić historię antytrustowych problemów Microsoftu. Federalna Komisja Handlu (FTC) rozpoczęła śledztwo przeciwko praktykom licencjonowania oprogramowania przez Microsoft w roku 1990, ale zamknęła je w 1992 bez postawienia zarzutów. (Było to bardzo znaczące, ponieważ FTC wyraźnie zarzuca się zwalczanie tzw. „niesprawiedliwych metod konkurencji”.) Doszło jednak do niecodziennej sytuacji – Departament Sprawiedliwości, pod kierownictwem Asystenta Prokuratora Generalnego Anne K. Bingaman z administracji Clintona, podjął zarzucone przez FTC dochodzenie i znacznie zwiększył jego zakres.2
1
United States v. Microsoft Corp. Civ. Action No. 98-1232 (1998). Pod naciskiem konkurencji Microsoftu, senator Howard Metzenbaum (Demokrata, Ohio) i senator Orrin Hatch (Republikanin, Utah) nakłonili panią Bingaman do ponownego zbadania sprawy Microsoftu. Zob. Wall Street Journal, 1993, 2 VIII, s. B8. 2
22 Po dodatkowym, dwuletnim dochodzeniu Departament Sprawiedliwości doszedł do wniosku, że system licencjonowania oprogramowania „na procesor” (per processor) stosowany przez Microsoft zniechęcał producentów komputerów PC do instalowania konkurencyjnego oprogramowania oraz że standardowa dwuletnia dzierżawa niesprawiedliwie zamyka rynek przed rywalami Microsoftu. By uniknąć długiego postępowania, Microsoft zawarł ugodę z Departamentem w 1994 roku i zgodził się zrezygnować z licencjonowania procesora oraz skrócić standardowy okres dzierżawy z dwóch lat do jednego roku. Sędzia Stanley Sporkin odmówił zatwierdzenia tego porozumienia, ponieważ nie zapewniało ono „efektywnego, antytrustowego środka zaradczego” i nie leżało w interesie publicznym, ale jego decyzja została uchylona przez Sąd Apelacyjny (Court of Appeals). Ugoda weszła w życie w 1995 roku. Gdy jedna grupa rzekomych praktyk wykluczających została zlikwidowana, federalne władze antytrustowe natychmiast skupiły się na innej, powiązanej z tzw. „dostępem do Internetu”. Nowe zmartwienia były spowodowane decyzją Microsoftu, by zintegrować (lub związać) różne aplikacje ze swoim coraz bardziej popularnym systemem Windows. Na początku, w bezprecedensowym posunięciu, Departament Sprawiedliwości zagroził, że opóźni premierę systemu Windows 95 ponieważ Microsoft włączył do niego swoją usługę internetową (Microsoft Network). Następnie Departament i Microsoft zawzięcie poróżnili się w kwestii decyzji Microsoftu o włączeniu jego przeglądarki internetowej, Explorer, do jego systemu operacyjnego. Rząd twierdził, że dołączenie przeglądarki łamało postanowienia ugody z 1995 roku; Microsoft utrzymywał, że ugoda wyraźnie zezwoliła na „integrację” przeglądarki tak samo, jak i innych aplikacji. Sąd apelacyjny rozstrzygnął sprawę definitywnie na korzyść firmy Microsoft
23 w czerwcu 1998 roku3, ale w międzyczasie Departament Sprawiedliwości i dwadzieścia stanów wytoczyły antytrustowy proces przeciwko Microsoftowi. W procesie dowodzono, że Microsoft posiadał monopol na rynku systemów operacyjnych dla komputerów osobistych, że próbował nielegalnie rozszerzyć swoją monopolistyczną siłę rynkową z tego rynku na inne produkty lub usługi, że zawierał restrykcyjne umowy z producentami komputerów PC i dostawcami usług internetowych oraz że jego monopolizacja szkodziła konkurentom i konsumentom. Proces rozpoczął się w październiku 1998 roku.
Monopol Microsoftu To, czy Microsoft posiadał monopol na rynku systemów operacyjnych zależy oczywiście od precyzyjnej definicji monopolu. Doskonały monopolista, przypuszczalnie, może kontrolować całość dostępnej podaży produktu na jakimś konkretnym rynku właściwym (relevant market), z silnymi prawnymi barierami wejścia. Mówiło się, że Microsoft licencjonuje dziewięćdziesiąt procent rynku systemów operacyjnych sprzedawanych wraz z nowymi komputerami ale ponieważ nie istniały żadne prawne bariery wejścia, Microsoft nie posiadał doskonałego monopolu. Istniały inne systemy operacyjne dla komputerów osobistych (Mac OS, Unix, OS/2, Linux) i konsumenci mogli przesiąść się na nie, jeśli system Microsoftu byłby niedostępny; w dodatku, nowi producenci mogli zawsze wejść na rynek. W takiej sytuacji, prawnicy opierający się na precedensie mogliby dowodzić, że jakikolwiek udział w rynku powyżej siedemdziesięciu procent (przy istnieniu prawnych barier wejścia lub przy ich braku) może być uważany za monopol w myśl prawa antymonopolowego.4
3 4
United States v. Microsoft Corp., 147 F. 3d 935 D.C. Cir. (1998). United States v. E.I. duPont de Nemours & Co., 351 U.S. 377 (1956).
24 Jak będziemy dowodzić na następnych stronach, teoria monopolu oparta na udziale w rynku jest myląca i całkowicie błędna. Wiele zależy od tego jak dany rynek właściwy jest definiowany. Jeszcze ważniejsze jest to, że firma może wyprodukować lepszy produkt po niskich kosztach i konsumenci mogą ustanowić taką firmę jako dominującego dostawcę; przypuszczalnie prawo w zamyśle nie miało ograniczać takiego korzystnego zachowania5. Istotnie, monopol, jakkolwiek definiowany, nie jest nielegalny w myśl Sherman Act; monopolizacja zaś jest. Tym, czego prawo naprawdę wymaga (po tym jak progowa pozycja rynkowa została osiągnięta), jest wykazanie, że pozwany dokonuje tzw. praktyk monopolistycznych. Trzeba również zadać kilka ważnych pytań: Jak firma zdołała osiągnąć taki udział w rynku? Czy firma w sposób bezprawny wykluczała konkurentów z rynku? Czy w sposób bezprawny ograniczała proces konkurencji? W naszej opinii, dominujący udział Microsoftu w rynku systemów operacyjnych został osiągnięty zgodnie z prawem dzięki wolnorynkowemu procesowi konkurencji6. Rynek oprogramowania dla PC był prawnie otwarty i działało na nim wielu utalentowanych graczy (Sun, Netscape, Novell, Oracle Apple, IBM), niektórych większych od Microsoftu, niektórych mniejszych. Proces rynkowy w tym przemyśle charakteryzował się zawsze intensywną innowacyjnością, szybkim wzrostem, ostro spadającymi cenami oraz zawziętą rywalizacją (i okazjonalną współpracą) pomiędzy rywalami.
5
United States v. Grinnell Corp., 384 U.S. 563 (1966). Nie należy jednak zapominać, że Microsoft (jak też i jego konkurenci) korzystał z państwowego monopolu, zwanego potocznie „własnością intelektualną” i nie jesteśmy w stanie przewidzieć, czy w warunkach całowicie wolnego rynku, osiągnąłby taką pozycję – uwaga tłum. Na ten temat zob. S . K i n s e l l a , Przeciw własności intelektualnej, Instytut Ludwiga von Misesa,
6
25 Przemysł ten ukazuje wizję konkurencji austriackiego ekonomisty Josepha Schumpetera, jako procesu kreatywnej destrukcji. Microsoft osiągnął swoją pozycję rynkową przez agresywne innowacje i promowanie otwartego, zestandaryzowanego systemu operacyjnego, integrującego różne aplikacje (współdzielenie plików, narzędzia do faksowania, wsparcie sieci), które były dostępne oddzielnie. Setki producentów komputerów PC, tysiące twórców aplikacji, a ostatecznie miliony konsumentów doceniło korzyści płynące z podejścia Microsoftu. Zestandaryzowany i zintegrowany system operacyjny był mniej kosztowny w produkcji i dystrybucji, łatwiejszy w obsłudze i znacznie bardziej korzystny dla konsumentów. W konsekwencji, niektórzy początkowi liderzy rynku potknęli się i upadli, podczas gdy Microsoft wyszedł z procesu współzawodnictwa z legalnie osiągniętym udziałem rynku.
Efekty sieciowe i zależność od ścieżki Niektórzy krytycy utrzymują, że dominacja na rynku oprogramowania jest wspierania niesprawiedliwie przez tzw. efekty sieciowe (network effects)7. Mówi się, że firmy, które osiągnęły sukces, tak jak Microsoft, mają niesprawiedliwą przewagę nad mniejszymi firmami z powodu większej liczby użytkowników produktu (sieci użytkowników), co prowadzi do zwiększonych korzyści konsumenta, a to z kolei do jeszcze większych sieci użytkowników i zysków dla dominujących firm. Można przyjąć, że efekty sieciowe mogą tworzyć przewagę popytową dla większych firm i zwiększone korzyści dla konsumentów, którzy używają ich systemów. Idąc dalej - ekonomie skali także mogą generować przewagę po stronie kosztów dla liderów rynku, 7
Zob. J . E . L o p a t k a , W . H . P a g e , Microsoft, Monopolization, and Network Externalities: Some Uses and Abuses of Economic Theory in Antitrust Decision Making, [w:] Antitrust Bulletin, 1995, z. 40, s. 317-70.
26 czyniąc trudniejszym dla małych firm utrzymanie konkurencyjności. W zjawiskach tych jednak nie ma nic ekonomicznie niesprawiedliwego czy godnego pożałowania. Po pierwsze: zwiększone dochody i niskie koszty marginalne nie stanowią żelaznej gwarancji długoterminowego sukcesu; historia biznesu zna ogromną ilość przypadków dużych firm, które doświadczyły dramatycznych strat w udziale rynkowym z powodu zmian w gustach konsumentów i w technologii. Po drugie: niskie koszty i zwiększone korzyści dla dużych sieci użytkowników są korzyściami ekonomicznymi, które przynosi proces wolnej konkurencji i nikt nie będzie tego żałował. Oczekuje się, że proces konkurencji będzie powodował zmniejszenie kosztów i zwiększenie korzyści dla konsumentów, oczekuje się także, że będzie karał rywali, których produkty charakteryzuje niska jakość i wysoka cena. Oczekuje się, że konkurencja nagrodzi firmy, które jako pierwsze wprowadzają innowacje, które tworzą zintegrowane systemy i które rozwijają się szybciej niż ich rywale. Zatem, uczynienie takich firm podstawowymi celami polityki antytrustowej jest ewidentnym zaprzeczeniem rzekomej intencji regulacji antytrustowych i odsłania w zamian za to ich prawdziwy, protekcjonistyczny cel. Inną rzeczą wartą przemyślenia jest pojęcie zależności od ścieżki (path dependence), z powodu której uważa się, że monopolista mający rosnące dochody, jest w stanie zatrzymać się na poziomie gorszej technologii, wykluczając rywali mających lepsze innowacje. Przypuszczalnie wydarzyło się to w historii biznesu (często jest cytowany przykład klawiatury QWERTY) i rzekomo jest to poważna nieefektywność związana z monopolem. Mity sfery antytrustowej trudno zwalczyć. Jeśli weźmiemy pod uwagę koszty, to nie ma empirycznego dowodu wspierającego opinię, że gorsza technologia może wykluczyć technologię lepszą – nie mamy do czynienia, z czymś w rodzaju prawa Greshama w sferze
27 innowacji8. Mit klawiatury QWERTY został obalony tak samo jak inne rzekome przykłady, takie jak spór o format nagrywania video Beta/VHS9. Fakt braku empirycznych dowodów nie jest niespodzianką, ponieważ teoretycy zależności od ścieżki są całkowicie na bakier z kwestią innowacji. Udział w rynku jest bezpośrednim rezultatem nagradzania firmy przez konsumentów za lepsze innowacje. Po raz kolejny antytrustowy atak na liderów rynku jest atakiem na przykład efektywności i na ukazane preferencje konsumentów.
Praktyki restrykcyjne Specjaliści od walki z monopolami mają zupełnie odmienną perspektywę. Utrzymują oni, że Microsoft dokonywał pewnych restrykcyjnych praktyk wraz z producentami sprzętu i dostawcami usług internetowych, które w efekcie prowadziły do zamknięcia rynku przed ważnymi rywalami Microsoftu. Weźmy na przykład kwestię przeglądarki internetowej. Ponieważ Microsoft dołączył swoją własną przeglądarkę, Explorer, do Windows, i oferował Explorer za darmo producentom komputerów, producenci konkurencyjnych przeglądarek – tacy jak lider rynku Netscape Communications – dowodzili, że są coraz bardziej wykluczani z rynku przeglądarek. Ale kwestią antytrustową jest, czy Netscape i inni byli wykluczani w sposób bezprawny. Kiedy Microsoft licencjonował swoje oprogramowanie, generalnie nie zabronił producentom komputerów instalowania konkurencyjnego oprogramowania10. Microsoft 8
S . J . L i e b o w i t z , S . E . M a r g o l i s , Path Dependence, Lock-in, and History, [w:] Journal of Law, Economics, and Organization, 1995, z. 11, s. 205-26. 9 S . J . L i e b o w i t z , S . E M a r g o l i s , Fable of the Keys, [w:] Journal of Law and Economics, 1990, z. 33, s. 1-25 �� Microsoft nie zabronił producentom komputerów dodawania konkurencyjnego oprogramowania przed ekranem startowym. Microsoft nałożył licencyjne restrykcje na zmienianie kodu Microsoftu, co nie jest rzadko spotykaną praktyką; wielu rywali Microsoftu także integruje funkcje i narzuca podobne
28 nie posiadał szczególnych, wyłącznych umów z producentami komputerów. Prominentni wytwórcy komputerów tacy jak Dell, Compaq, Gateway i tysiące tzw. resellerów, którzy składali niemal połowę wszystkich nowych systemów PC, mogli spokojnie instalować przeglądarkę Netscape Navigator (lub jakąkolwiek inną), jeśli tylko chcieli. Dlatego też, integracja produktów dokonana przez Microsoft nie mogła stworzyć żadnego fizycznego wykluczenia rywali11. Zwieńczona sukcesem integracja produktów przez Microsoft mogła doprowadzić do zmniejszenia udziału Netscape w rynku, ale jest to całkowicie odmienna kwestia. Jeśli konsumenci preferowali zintegrowaną przeglądarkę Microsoftu, mogli obniżyć swój popyt na inne, alternatywne przeglądarki; Microsoft robiłby lepszy interes, podczas gdy jego rywale mieli mniejszy udział w rynku. Ale jak będziemy dowodzić na następnych stronach, ten rodzaj wyboru konsumentów nie ogranicza handlu ani nie zmniejsza konkurencji. Istotnie, proces konkurencji jest wzmocniony, kiedy jedne firmy przejmują biznes od drugich, a całościowa wydajność gospodarki rośnie kiedy, powiedzmy, w pełni zintegrowana przeglądarka pracuje bardziej efektywnie dla konsumentów. Władze antymonopolowe utrzymują, że Microsoft był w stanie rozszerzyć swój monopolistyczny potencjał z rynku systemów operacyjnych na rynek przeglądarek i zaszkodzić konsumentom. Ten argument jest nieprzekonywujący. Po pierwsze, jeśli system operacyjny Microsoftu był już wydzierżawiony po cenie, która maksymalizowała zysk, nie było żadnej dodatkowej przewagi mogącej służyć wyzyskiwaniu użytkowników przeglądarek. W dodatku, nie miałoby żadnego ekonomicznego sensu by rozcieńczać wartość lepszego produktu (systemu operacyjnego) przez rzekomo gorszy produkt restrykcje w kwestii usuwania kodu. Użytkownicy PC mogą pobierać przeglądarki, włączając w to Netscape Navigatora, bezpośrednio z Internetu. Netscape rozprowadził ponad 100 milionów kopii swojej przeglądarki w 1998 roku. Zob. Wall Street Journal, 1998, 6 XI, s. A3.
��
29 (przeglądarkę). Ostatecznie, Microsoft rozdawał swoją przeglądarkę za darmo, kiepski dowód na jakąś krzywdę dla konsumentów. Jasne jest, że system operacyjny wraz z przeglądarką przedstawia dla konsumenta większą wartość niż taki sam, ale tej przeglądarki pozbawiony lub wyposażony w przeglądarkę dostępną za dodatkową opłatą. Jak zwykle, rząd jest całkowicie na bakier z ekonomiczną logiką. Transakcja wiązana lub integracja produktów niekoniecznie jest elementem monopolizacji; wręcz przeciwnie – może być to przejaw żywotnej rywalizacji. Decyzja Microsoftu, by zintegrować przeglądarkę z systemem operacyjnym miała być w zamierzeniu bardziej efektywnym sposobem konkurowania z innymi firmami, które już włączyły technologię przeglądania zawartości Internetu w do swoich systemów operacyjnych (Apple Computers) i z nowymi rywalami, jak Netscape, który posiadał dominującą pozycję dzięki ulepszonej, niezależnej przeglądarce. Dlatego też, kiedy władze antytrustowe i rywale Microsoftu skarżyli się na integrację lub łupieżcze ceny, skarżyli się w rzeczywistości na rygory procesu konkurencji, a nie na monopolizację. Ten sam rodzaj argumentu odnosi się do porozumień Microsoftu z dostawcami usług internetowych, o których mówi się, że ograniczały konkurencję. Fakty są takie, że wszystkie kontrakty biznesowe są restrykcyjne. Wszystkie kontraktowe porozumienia zamykają opcje i wykluczają pewne alternatywy. Kontrakty, które trwają rok, są bardziej wykluczające niż te, które trwają tydzień. Ale takie podejście do praktyk restrykcyjnych nie może być przedmiotem analizy antytrustowej – chyba, że chcemy, żeby państwo zarządzało wszystkimi kontraktami biznesowymi. Przedmiotem analizy antytrustowej, zakładając że mamy do czynienia z takimi regulacjami, powinno być pytanie: czy prywatne porozumienia efektywnie ograniczają produkcję na rynku i przyczyniają się do podwyżki cen? Oczywiste jest, że obserwacja przemysłu IT dowodzi, że wol-
30 norynkowe porozumienia kontraktowe doprowadziły do masowego wzrostu produkcji i ostrych redukcji cen dla konsumentów. Szczerze mówiąc, na tym ta sprawa powinna się zakończyć. Jak na ironię, jeśli Microsoft zastrzegłby licencje na Windows tylko dla kilku wybranych firm, zostałby oskarżony o monopolizację przez ograniczanie handlu. Jeśli Microsoft zażądałby wygórowanych cen za swoją własność intelektualną, zostałby oskarżony o wykorzystywanie swojej siły monopolistycznej (siły rynkowej). Jeśli odmówiłby integrowania aplikacji w pakiety, zostałby oskarżony o hamowanie innowacji w celu korzystania z cichego i spokojnego życia monopolisty. Zamiast tego, Microsoft podjął całkowicie przeciwne działania biznesowe. Licencjonował swoje oprogramowanie każdemu producentowi PC (na całym świecie), utrzymując ceny licencji na poziomie 3 procent ceny komputera w 1996 roku12. Integrował różne aplikacje po minimalnym koszcie dla konsumenta. I wszystko to zostało osiągnięte bez jakichkolwiek rządowych subsydiów, prawnych barier wejścia lub regulacji. Jednakże krytycy, wywiedzieni w pole przez statystyki udziału rynkowego i szloch cierpiących konkurentów, wciąż dopatrywali się jakieś diabelskiej monopolizacji. W swoim regulacyjnym szale zagrozili, że zgniotą jedną z najlepszych amerykańskich firm.
Przypadek Lorain Journal Robert H. Bork, zwolennik rządowego antytrustowego procesu przeciwko Microsoftowi, dowodził, że Lorain Journal13, niejasna antymonopolowa sprawa z 1951 roku, może służyć jako dokładna
�� ��
1950).
Wall Street Journal, 1998, 2 XII, s. B6. 12342 U.S. 143 (1951). Decyzja sądu niższej instancji: 92 F. Supp. 794 (Ohio
31 paralela do sprawy przeciwko Microsoftowi14. W sprawie Lorain, jedyna w miasteczku gazeta zawarła z lokalnymi kupcami wykluczające umowy reklamowe, by nie pozwolić im na wspieranie konkurencyjnej stacji radiowej. Rząd wygrał tę sprawę i doprowadził do zlikwidowania umów wykluczających. Fakty i argumenty w sprawie Lorain nie mają nic wspólnego z sytuacją Microsoftu15. Umowy licencyjne Microsoftu z producentami komputerów nie wymagały bojkotu produktów rywali firmy z Redmond. Producenci mogli dowolnie, umieszczać konkurencyjne oprogramowanie oraz mogli zamieszczać swoje własne informacje na ekranie otwierającym Windows. W dodatku, konsumenci mieli prawo by dodawać i usuwać jakiekolwiek produkt z systemu Windows i mieli możliwość wymiany całego ekranu otwierającego (jeśliby tylko chcieli) przy pomocy kilku kliknięć myszą. Co więcej, Microsoft nie był jedynym systemem operacyjnym (gazetą) w mieście, ani nie miał jednego, samotnego, licencjonowanego przez rząd, konkurenta (stacji radiowej). Ostatecznie, Microsoft mógł się posłużyć silnymi argumentami o efektywności integracji swojej przeglądarki i systemu operacyjnego16, argumentami których nie można było wykorzystać w sprawie wykluczających umów zawieranych przez gazetę. Krótko mówiąc, Lorain Journal i sprawa przeciwko firmie Microsoft mają ze sobą niewiele wspólnego.
Po drugiej stronie lustra Sprawa Microsoftu naświetla intelektualne bankructwo polityki antytrustowej. Przemysł nie miał prawnych barier wejścia, było wielu ��
R . H . B o r k , Letter to the Editor, [w:] Wall Street Journal, 1998, 15 V. D . T . A r m e n t a n o , Why Robert Bork is Wrong: Microsoft and the Lorain Journal Case, [w:] On Point, 1998, 19 VIII. �� R . A . L e v y , Microsoft and the Browser Wars: Fit to be Tied, [w:] Cato Institute Policy Analysis, 1998, nr 296. ��
32 konkurentów o różnych rozmiarach; zmiany technologiczne były błyskawiczne i ciągłe, produkcja wzrastała a ceny dramatycznie spadały, wiodąca firma produkująca oprogramowanie licencjonowała swój system operacyjny wszystkim i po rozsądnych cenach, a konkurenci ciągle narzekali na rygory procesu konkurencyjnego. Jak na ironię, trywialna sprawa rządu przeciwko Microsoftowi była oparta na ewidentnych dowodach żywotnej konkurencji: wewnętrzne notatki i korespondencja elektroniczna, które mówiły jasno o intencjach Microsoftu by pogrzebać rywali i wyjść zwycięsko z wojen przeglądarek17. W profesjonalnych sportach, taka brawura w szatni byłaby uważana za ewidentny dowód konkurencji. Tylko w Krainie Czarów Alicji i antytrustowych regulacji, wolne, konkurencyjne wypowiedzi i pokaz rywalizacji rynkowej mógł zostać magicznie przetworzony w złowrogi scenariusz monopolizacji. Odrzucając na bok ekonomię, rządowy proces przeciwko Microsoftowi był także parodią powszechnego poczucia sprawiedliwości. Microsoft miał prawo własności do oprogramowania, które posiadał i rozwijał z zyskiem, miał prawo własności by pisać jakikolwiek nowy kod, który ulepszałby komputerowe aplikacje, miał prawo własności by nalegać, aby ci, którzy korzystają z licencji nie usuwali ani jednej części z kodu jego systemu operacyjnego, miał prawo własności by określić długość dzierżawy oprogramowania i jaką cenę żądać za swoją własność oraz miał prawo własności by konkurować i współpracować z każdym rywalem. Antymonopolowi specjaliści usiłują osłabić te podstawowe prawa i narzucić restrykcje na wolność Microsoftu, ewidentnie pozostawiając jego zazdrosnych rywali bez żadnych restrykcji18. ��
Rząd zarekwirował ponad trzy miliony stron wewnętrznej korespondencji Microsoftu. Większość procesu zajęła debata nad znaczeniem poczty elektronicznej (zawartymi w niej intencjami menedżerów). Zob. Wall Street Journal, 1998, 17 XI, s. B6. �� Departament Sprawiedliwości usiłował uzyskać wstępny nakaz sądowy by
33 Ostatecznie, rządowa próba przemysłowego planowania w biznesie komputerowym była beznadziejnie naiwna, podstawy technologiczne i preferencje konsumentów zmieniają się zbyt błyskawicznie. Wdrożenie regulacji kosztem mechanizmów rynkowych, zachęca do procesowania się, a także odstrasza firmy o dominującej pozycji przed wprowadzaniem innowacyjnych rozwiązań i agresywnym konkurowaniem o udział w rynku. Krótko mówiąc, polityka antymonopolowa osiągnie przeciwne rezultaty do zamierzonych: będzie karać sukces ograniczając efektywną konkurencję, a przez to hamować wzrost gospodarczy. Microsoft jest po prostu jedną z długiej listy firm, które były karane za swoje cnoty, z powodu prostego faktu, że ich całościowa efektywność zaowocowała znacznym udziałem rynkowym. Wstrętnym, małym sekretem regulacji antymonopolowych, jest to, że zostały konsekwentnie użyte do krępowania firm, które osiągnęły sukces i chronienia ich mniej efektywnych rywali19. Bardzo trudno byłoby znaleźć bardziej niemoralną, irracjonalną i wartą porzucenia państwową politykę krępującą biznes.
Microsoft oferował przeglądarkę Netscape razem z Windows, lub alternatywnie, żeby sprzedawał swoją przeglądarkę oddzielnie. Zob. Wall Street Journal, 1998, 19 V, s. A3. �� Jako przykład posłużyć może sprawa United Shoe Machinery, która utrzymywała swoją dominująca pozycję rynkową przez dekady, dzięki innowacjom i konkurencyjnym cenom. Pomimo to, sąd uznał, że całościowa efektywność USM doprowadziła do nielegalnego wykluczenia rywali i w ostateczności Sąd Najwyższy pozbawił firmę majątku. Zob. United States v. United Shoe Machinery Corporation, 110 F. Supp. 295 (1953) oraz United States v. United Shoe Machinery Corporation, 391 U.S. 244 (1968).
2. Sprawa przeciwko polityce antymonopolowej Wzrost aktywności działań antytrustowych i irracjonalny atak na Microsoft, nie powinny przesłaniać nam szerszego obrazu – intelektualnej sprawy przeciwko regulacjom antytrustowym, trwającej przez dekady. Najpoważniejszym czynnikiem teoretycznego rozwoju było zwiększające się rozczarowanie wśród naukowców doktryną tzw. barier wejścia1. W jej myśl pewne ekonomiczne przeszkody nie pozwalają małym firmom konkurować z firmami dominującymi, zwiększają siłę rynkową tych wiodących przedsiębiorstw i szkodzą dobrobytowi konsumentów. Udowodniono, że większość tych rzekomych barier, to efektywność rynkowa wiodących firm. Efektywność i zróżnicowanie produktów z pewnością mogą ograniczać rywalizację ze strony firm, które nie są w stanie osiągnąć takiego poziomu, większa wydajność ekonomiczna może uczynić wejście na rynek trudnym dla małych przedsiębiorstw, ale także starym fir 1
Świetna krytyka tradycyjnej doktryny barier wejścia, zob. R . H . B o r k , The Antitrust Paradox: A Policy at War with Itself, Basic Books , New York, 1978 (rozdział 16); H . D e m s e t z , Barriers to Entry, [w:] American Economic Review, 1982, z. 72, s. 47-57
36 mom może utrudnić zwiększenie udziału w rynku. Jednakże żadne z tych zjawisk nie jest niesprawiedliwe ani nieszczęśliwe z perspektywy konsumenta, i żadne z nich nie czyni antytrustowego ataku na firmy o większej wydajności racjonalnym. Analiza spraw antytrustowych także prowadzi do wsparcia administracyjnych reform w tej dziedzinie. Co najmniej od połowy lat siedemdziesiątych stawało się coraz jaśniejsze, że historia spraw antymonopolowych nie spełnia warunków nieefektywnej alokacji zasobów sugerowanych przez ortodoksyjną teorię monopolu. Ekonomiczna analiza głównych przypadków antytrustowych pokazywała, że oskarżone korporacje zwiększały produkcję i obniżały ceny, oraz że zachowywały się tak, jak powinny się zachowywać konkurujące firmy na otwartym rynku, w obliczu bezpośredniej i potencjalnej rywalizacji2. Szturm polityki antytrustowej doprowadził w tych przypadkach, do ograniczania konkurencyjnej wydajności wiodących firm i w ten sposób, ochronił mniejsze, mniej efektywne przedsiębiorstwa.
Przypadek IBM To odkrycie prawdopodobnie najlepiej uwidacznia się w U.S. przeciw IBM3, katastrofalnej rządowej sprawie antytrustowej przeciwko International Business Machines Corporation (IBM), która znacząco przyczyniła się do odejścia od tradycyjnej polityki. IBM został oskarżony w 1969 roku przez Departament Sprawiedliwości o nielegalną monopolizację rynku cyfrowych systemów komputerowych o przeznaczeniu ogólnym. Utrzymywano, że IBM systematycznie podejmował działania wykluczające, które ograniczały handel i 2
D . T . A r m e n t a n o , Antitrust and Monopoly: Anatomy of a Policy Failure, Independent Institute, Oakland 1990. 3 United States v. International Business Machines Corporation, Docket no. 69, Civ. (DNE) Southern District of New York (1969).
37 prowadziły do utworzenia monopolu, co łamało Sherman Antitrust Act (1890). Sprawa ostatecznie trafiła do sądu w 1975 roku. Po ponad sześciu latach sądowej batalii i zużyciu ponad 104 000 stron na akta, rząd wycofał się w roku 1982. Już od samego początku oczywiste było, że ten rządowy proces antytrustowy i wiele innych cywilnych spraw tego typu przeciwko IBM4, opierało się na błędzie. Krótko mówiąc były one atakami na przedsiębiorczy sukces i efektywność. Jasne jest, że IBM nie ograniczał produkcji w celu podniesienia cen, ani nie zwalczał wynalazczości i innowacyjności. Było dokładnie odwrotnie, IBM osiągnął znaczny sukces i udział w rynku dzięki podejmowaniu bezprecedensowych i ryzykownych badań, wprowadzając lepsze produkty i rozwijając długoterminową, korporacyjną politykę dbania o klienta i wysoki standard jego obsługi5. Większość rzekomych bezprawnych praktyk, takich jak rabaty edukacyjne i sprzedawanie razem oprogramowania i sprzętu, wykluczało mniej wydajnych sprzedawców (niektórych większych od IBM, niektórych zaś mniejszych), tylko dlatego, że nie potrafili oni osiągnąć takiej wydajności jak IBM. W dodatku, w przeciwieństwie do twierdzeń wysuwanych przez rząd i prywatnych oskarżycieli, znaczący sukces biznesowy IBM nie zaszkodził ogólnemu rozwojowi innych firm w tej branży. IBM rósł szybko, ale przemysł rozwijał się jeszcze szybciej. Udział rynkowy IBM spadł z 78% w roku 1952 do 33% w roku 1972, mało to jednak przekonujący dowód na rzecz monopolizacji6. Asystent 4
Wiele firm, takich jak Greyhound, Telex, Cal Comp. i Memorex, wytoczyło procesy antytrustowe przeciwko IBM. Większość tych spraw została rozstrzygnięta na korzyść pozwanego. Zob. F. M . F i s h e r , J . W . M c K i e , R . B . M a n c k e , IBM and the Data Processing Industry: An Economic History, New York 1983, s. 448–49. 5 F. M . F i s h e r , J . J . M c G o w a n , J . E . G r e e n w o o d , Folded, Spindled, and Mutilated: Economic Analyses and U.S. v. IBM, MIT Press, Cambridge 1983. 6 Tamże, s. 111.
38 Prokuratora Generalnego William Baxter zrozumiał prawdziwy stan rzeczy, kiedy w 1982 roku, jego biuro wycofało się z tej absurdalnej akcji prawnej, określając ją jako „bezpodstawną”7. Załamanie doktryny koncentracji wpłynęło znacząco na nowy kierunek w polityce antytrustowej8. Wczesne empiryczne badania w dziedzinie organizacji przemysłowej wydawały się wskazywać na delikatnie pozytywną korelację pomiędzy koncentracją branży (procencie sprzedaży rynkowej lub zasobów kontrolowanych przez małą grupę firm, zwykle cztery) a średnimi zyskami osiąganymi przez firmy na takich rynkach. Większość tego typu studiów przyjmowała założenie, że wspomniane wyżej tzw. bariery wejścia, ograniczają konkurencję w sektorach o wysokim poziomie koncentracji i pozwalają firmom na osiąganie monopolistycznych zysków9. Aczkolwiek późniejsze badania dowodziły, że większe zyski na rynkach o dużym stopniu koncentracji, mogą być logicznie wytłumaczone przez fakt, że wiodące firmy ponoszą mniejsze koszty i rozwijają się szybciej niż firmy mniej efektywne. W dodatku, w perspektywie długoterminowej, zyski mają tendencję do zmniejszania się na rynkach o dużej koncentracji a rosną na rynkach o małej koncentracji, wskazując że konkurencyjny proces realokacji zasobów istnieje i ma się dobrze. Krótko mówiąc, dowody dostarczone przez tzw. nowe nauczanie obaliły pogląd o racjonalności tradycyjnych regulacji antytrustowych opartych na koncentracji rynku
7
Zob. Wall Street Journal, 1982, 11 I, s. 3. H . D e m s e t z , The Market Concentration Doctrine, [w:] American Enterprise Institute–Hoover Institution Policy Studies, 1973, VIII; tenże, Industry Structure, Market Rivalry, and Public Policy, [w:] Journal of Law and Economics, 1973, z. 16, s. 1-9. 9 Zob. J . S . B a i n , Relation of Profit Rates to Industry Concentration: American Manufacturing, 1936–1940, [w:] Quarterly Journal of Economics, 1951, z. 65, s. 293; H . M . M a n n , Seller Concentration, Barriers to Entry, and Rates of Return in Thirty Industries: 1950–1960, [w:] Review of Economics and Statistics, 1966, z. 48, s. 296-307. 8
39 i wysokim udziale rynkowym10. Nowy kierunek w polityce antytrustowej był nieuchronny i pojawił się w latach osiemdziesiątych. Jednakże nie wszystkie tradycyjne regulacje antymonopolowe zostały odrzucone. Politykę antytrustową nadal cechowało zainteresowanie kwestią zmów cenowych i porozumień dotyczących podziału rynku pomiędzy konkurentami (porozumienie poziome), i ani władze antytrustowe, ani sądy nie złagodziły swojego stanowiska. W dodatku, niektóre przedsięwzięcia, jak np. współpraca pomiędzy firmami (joint ventures) wciąż podlegały regulacjom ze strony odpowiednich władz antymonopolowych. Narzucanie cen odsprzedaży i tzw. praktyki łupieżcze pozostały nielegalne w myśl ustawodawstwa antytrustowego. Departament Sprawiedliwości i Federalna Komisja Handlu wciąż regulowały fuzje przy pomocy zrewidowanych wytycznych. Chociaż te wytyczne zostały w pewien sposób złagodzone w stosunku do lat poprzednich, władze antymonopolowe ingerowały w przypadku pewnych konsolidacji na rynkach piwa, artykułów biurowych i telekomunikacji. Krótko mówiąc, mimo że polityka antytrustowa zmieniła się w pewnej mierze w latach osiemdziesiątych i na początku lat dziewięćdziesiątych, władze pozostały wciąż aktywne w zakresie zmów cenowych, fuzji i praktyk restrykcyjnych, dzięki którym firmy mogły rzekomo szkodzić społecznemu dobrobytowi. Został uczyniony pewien postęp, gdyż odrzucono część irracjonalnej tradycji z tego zakresu. Niektórzy krytycy zadowolili się tymi skromnymi administracyjnymi zmianami lub wzywali jedynie do dodatkowej reformy, takiej jak generalne przyjęcie zasady roz ��
Y . B r o z e n , Concentration and Profits: Does Concentration Matter?, [w:] Antitrust Bulletin, 1974, z.19, s. 381-99; J . R . C a r t e r , Collusion, Efficiency, and Antitrust, [w:] Journal of Law and Economics, 1978, z. 21/nr 2, s. 434-44. Doskonała dyskusja na temat koncentracji i zysków zob. H . G o l d s c h m i d , H . M . M a n n , J . F. W e s t o n (red.), Industrial Concentration: The New Learning, Little Brown, Boston 1974.
40 sądku z zastrzeżeniem wobec pewnych praktyk „restrykcyjnych”, jak np. transakcje wiązane czy narzucanie cen odsprzedaży. Jednakże, wskrzeszenie polityki antytrustowej w latach dziewięćdziesiątych pokazało jak naiwne jest podejście reformistyczne. Dlatego też będę dowodził, że nawet dodatkowe reformy nie wystarczą i że dowody przeciwko regulacjom antymonopolowym są wystarczająco mocne, by usprawiedliwić całkowitą likwidację wszystkich takich regulacji.
Sprawa o zniesienie Sprawa o zniesienie regulacji antymonopolowych może być podsumowana w następujący sposób: Po pierwsze, ustawodawstwo to błędnie interpretuje fundamentalną naturę zarówno konkurencji jak i monopolu. Konkurencja jest procesem otwartego rynku prowadzącym do innowacji i dostosowania, w warunkach niepewności, który składa się z rywalizacji pomiędzy firmami, ale też i z ich współpracy. Wewnątrz tego procesu udział rynkowy danej firmy nie jest jej siłą rynkową, ale odbiciem jej całościowej wydajności. Z drugiej strony siła monopolistyczna jest zawsze powiązana z prawnymi ograniczeniami rywalizacji lub współpracy biznesowej, a nie z aktywnością wolnorynkową. Po drugie, historia antytrustowych regulacji pokazuje, że często służyły one ochronie nieefektywnych firm, które miały wysokie koszty, przed niskimi cenami i innowacyjnością konkurencji. Ten protekcjonizm jest najwidoczniejszy w cywilnych procesach antytrustowych (w których jedna firma pozywa drugą), które stanowią ponad dziewięćdziesiąt procent antymonopolowych postępowań. Po trzecie, niektóre przepisy antytrustowe, takie jak drugi rozdział ustawy Clayton Act (1914) oraz Robinson–Patman Act (1936), ewidentnie miały na celu ograniczenie rywalizacji cenowej, w imię zachowania konkurencji. Rządowe procesy antymonopolowe prze-
41 ciwko dyskryminacji cenowej prawie zawsze w rezultacie zmuszały firmy do podniesienia cen, by zadość uczynić prawu. Po czwarte, rozdział siódmy Clayton Act, ograniczający fuzje, które mogą prowadzić do zmniejszenia konkurencji, jest in se destrukcyjny dla procesu konkurencji. Ograniczanie fuzji i przejęć może powodować zahamowanie przepływu zarządzania produkcją w ręce bardziej efektywnych menedżerów. W efekcie anty-konkurencyjna wymowa regulacji antymonopolowych przedstawiona w rozdziale siódmym, uwidacznia się szczególnie w kwestii dotyczącej integracji pionowej, oraz w problemach związanych z fuzjami lub innymi formami współpracy, których domagają się mało wydajne firmy krajowe, aby z lepszym rezultatem rywalizować z firmami zagranicznymi. Mimo pewnego złagodzenia stosunku do niektórych fuzji i rewizji wytycznych, FTC i Wydział Antytrustowy (Antitrust Division) Departamentu Sprawiedliwości kontynuują regulowanie, opóźnianie i udaremnianie wielu ważnych konsolidacji. Po piąte, ustawodawstwo antytrustowe jest formą rządowej regulacji i jak każda rządowa regulacja, prowadzi do zmniejszenia efektywności gospodarki. W imię zachowania konkurencji, wydajny proces konkurencji jest niszczony przez regulacje antymonopolowe. Firmy, które chcą obniżyć ceny mogą być przed tym powstrzymywane przez prawo antytrustowe. Co jeszcze ważniejsze i znacznie bardziej szkodliwe - firmy które mogą wprowadzić jakieś nowe procesy lub produkty muszą liczyć się z tym, że innowacje dadzą im „niesprawiedliwą” przewagę i będą określone jako „łupieżcze” przez regulatorów lub któregoś z konkurentów. Po szóste, polityka antytrustowa jest oparta na błędnym założeniu, że regulatorzy i sądy mają dostęp do informacji o społecznych korzyściach, oraz kosztach i efektywności, które po prostu nie są dostępne w sytuacji braku spontanicznego procesu rynkowego. Regulacje antymonopolowe są często subtelną formą gospodarcze-
42 go planowania i ma do nich pełne zastosowanie krytyka „pretensji do wiedzy” często stosowana przeciwko rządowemu planowaniu. Po siódme, polityka antytrustowa jest narzucana arbitralnie, łamie podstawowe zasady prawa i zawsze koliduje z prawami własności właścicieli i ich zarządców do zawierania, lub nie, dobrowolnych porozumień. Jak zaobserwował Adam Smith ponad dwieście lat temu, prawo, które koliduje z prywatnymi i dobrowolnymi porozumieniami nie może być „zgodne z zasadami wolności i sprawiedliwości”11. Ostatecznie, skromny postęp poczyniony dotychczas w sferze reformy polityki antytrustowej miał charakter wyłącznie administracyjny. Administracyjne zmiany i reformy są pomocne i nie powinny być niedoceniane, ale też nie można ich przeceniać. Ustawodawstwo antymonopolowe, w tym skierowany jawnie przeciwko konsumentom Robinson-Patman Act, pozostaje cały czas obowiązujące, choć jest ze swej natury błędne. Regulacje transportu lotniczego idealnie ilustrują dlaczego wszelkie przepisy tego typu należy całkowicie zlikwidować, a nie tylko reformować. W połowie lat siedemdziesiątych stało się jasne, że rządowa regulacja tej branży przeprowadzona według zaleceń Civil Aeronautics Act z roku 1938, stworzyła bariery wejścia, wywołała marnotrawstwo i doprowadziła do wzrostu kosztów i cen dla konsumentów12. Krytyka regulacji transportu lotniczego wzmogła się. Empiryczne argumenty, świadczące o tym, że regulacja rynku jest nieefektywna były przytłaczające. Teoria i dowody empiryczne
��
A . S m i t h , An Inquiry Into The Nature and Causes of The Wealth of Nations, Modern Library, New York 1937, s. 128. �� G . D o u g l a s , J . M i l l e r , Economic Regulation of Domestic Air Transport, Brookings Institution, Washington 1974. Bilans rezultatów deregulacji transportu lotniczego zob. J . E . R o b s o n , Airline Deregulation: Twenty Years of Success and Counting, [w:] Regulation, 1998, z. 21, s. 17-22.
43 zostały w sposób przekonywujący przekształcone w poważną polityczną kampanię na rzecz masowej deregulacji tego rynku. Ważne jest by zauważyć, że argumentem nie było to, że Civil Aeronautics Board (CAB) powinna robić mniej w zakresie regulacji lub, że powinno robić coś innego. Argumentem było, że CAB i cała struktura regulacyjna powinna być zlikwidowana, a jej miejsce powinien zająć proces rynkowy wolny od regulacji. Niezbędną i odpowiednią reformą w tej sytuacji była całkowita likwidacja struktury regulacyjnej, co stało się faktem, w momencie gdy Kongres rozwiązał CAB pierwszego stycznia 1985 roku13. Deregulacja transportu lotniczego nie zadziałała by tak dobrze, gdyby pozostawiono istniejącą strukturę regulacyjną. Deregulacja często wymaga bolesnej realokacji zasobów, która z pewnością naruszy czyjeś interesy, a w tej branży ten proces był szczególnie dotkliwy. Bardzo szybko rozwinął się silny sentyment za ponowną regulacją, w obawie by Ameryka nie utraciła swojego narodowego systemu transportu. Ale pod nieobecność jakiejkolwiek struktury regulacyjnej, leseferystyczna siła, która raz została wprawiona w ruch, nie mogła zostać zatrzymana. Jak we wszystkich przypadkach tego typu deregulacja była ogromnie korzystna dla konsumentów. Płynie z tego bardzo ważna lekcja dla krytyków tradycyjnej polityki antytrustowej. Zmiany administracyjne w tej sferze były przejściowe. Ponieważ cała struktura regulacyjna wciąż istnieje (ustawy, sądy, agencje) jest ona zależna od decyzji różnych decydentów, kierujących się różnymi teoriami. Ponieważ argumenty przeciwko regulacjom antymonopolowym są przytłaczające, cała struktura musi zostać zlikwidowana. ��
Niektóre z regulacyjnych kompetencji CAB, włączając w to władzę regulowania komputerowych systemów rezerwacji, zostały przyznane Departamentowi Transportu (DOT). Zob. Regulation, 1985, z. 9, s. 8. Dla antytrusytowych implikacji regulacji systemu rezerwacji przez DOT zob. Antitrust and Trade Regulation Reporter, 1985, z. 48/nr 1207, s. 505.
44
Teorie polityki antytrustowej Likwidacja systemu antymonopolowego nie będzie łatwym zadaniem. Instytucja ta ma mocną pozycję, ugruntowaną długą historią sięgająca roku 1890. Rozdział ten bada przyczyny uporczywej wiary w antytrustowe regulacje, wbrew pierwszemu wrażeniu, rozważam w nim głębszy wymiar polityki antytrustowej.
Polityka antytrustowa jako interes publiczny Podstawowym powodem szerokiego wsparcia dla polityki antytrustowej jest przekonanie, że służy ona, chociaż w sposób niedoskonały, ochronie gospodarki (w tym konsumentów) przed nadużyciami powszechnie wiązanymi z prywatnymi monopolami i siłami monopolistycznymi. Taki punkt widzenia może być określony jako teoria polityki antytrustowej oparta na interesie publicznym. Pojęcie konkurencji jest ogromnie popularne w amerykańskim społeczeństwie. Oczekujemy i dobrze bawimy się doświadczając konkurencji w sporcie i biznesie. Uważa się, że konkurencja w biznesie sprawia, że organizacje są czujne i efektywne. Konkurencja daje klientom produkty o wysokiej jakości po niskich cenach, sprawia że kupujący mogą wybierać wśród różnych dostawców, zmusza źle zarządzane firmy do zniknięcia z rynku i ogranicza tzw. siłę rynkową. Monopol wydaje się wobec tego czymś niemoralnym. Uważa się, że monopol biznesowy niszczy inicjatywę i efektywność, ogranicza produkcję, podnosi ceny, wyklucza konkurentów z rynku i prowadzi do nieefektywnej alokacji zasobów gospodarczych. Może być groźny ze względów gospodarczych a nawet politycznych. Od tych uwag do popierania prawa, które wspiera konkurencję i zabrania monopolizacji – to jest prawa antytrustowego, jest bardzo mały krok.
45 Akademiccy ekonomiści przekształcili te poglądy na temat konkurencji i monopolu w misterny, paradygmat, który służy legitymizacji niektórych regulacji antytrustowych. Krótko mówiąc, ta teoria utrzymuje, że wolny rynek może czasami zawieść i przestać pracować w ogólnym interesie społeczeństwa. Ten błąd rynku może wydarzyć się, gdy prywatne przedsiębiorstwo uzyskuje siłę monopolistyczną, siłę by ograniczyć produkcję i podnieść cenę rynkową. Takie firmy mogą produkować mniej i żądać więcej, i generalnie mają większe koszty w porównaniu do firm konkurencyjnych. Prawo, które zabrania istnienia wolnorynkowej monopolizacji wydaje się promować zwiększoną produkcję, niższe koszty i niższe ceny dla konsumentów. Dlatego też ustawodawstwo antymonopolowe istnieje by chronić interes publiczny przed siłą wolnorynkowego monopolu. Istnieją co najmniej dwa sposoby analizy perspektywy polityki antytrustowej opierającej się na pojęciu „interesu publicznego”. Jeden z nich to zakwestionowanie teoretycznych modeli konkurencji i monopolu, na których mocno się ona opiera. Jeżeli modele, które stanowią fundament tej teorii są wadliwe, wówczas ona cała wydaje się być błędna. Innym sposobem przeciwstawienia się tej perspektywie jest zbadanie faktycznego zachowania i wydajności przedsiębiorstw, które zostały skazane na podstawie przepisów antytrustowych. Jeśli takie firmy nie ograniczały produkcji i nie podnosiły cen – jeśli przeciwnie, zwiększały produkcję i zmniejszały ceny – wtedy cała teoria legnie w gruzach.
Polityka antytrustowa jako regulacja Całkowicie odmienną perspektywę stanowi spojrzenie na politykę antytrustową jako na przykład regulacji gospodarki. Rządowa regulacja w Ameryce często wiąże się z grupami interesu, zwykle grupami biznesowymi, które próbują wykorzystać legislację, by zyskać i utrzymać ekonomiczna przewagę (lub monopolistyczną rentę), któ-
46 rych nie mogą uzyskać na wolnym rynku14. Ta przewaga jest często zabezpieczona przez prawne bariery wejścia i konkurencji, które służą ograniczaniu produkcji i zwiększaniu cen. Przykładowo, limity importowe w przemyśle tekstylnym, w efekcie chronią krajowe przedsiębiorstwa tekstylne przed zagraniczną konkurencją, zadając jednocześnie konsumentom ogromne ekonomiczne straty15. Polityka antytrustowa, pomimo przeróżnych prób zaprzeczenia temu, jest rządową regulacją. Tego, czy w zamyśle miała ona chronić specjalne interesy przedsiębiorców, nigdy nie będziemy wiedzieć na sto procent, aczkolwiek istnieją na to dowody16. Jednakże, jak wykażemy poniżej, istnieją dowody, że regulacje antytrustowe były często wykorzystywane w promowaniu specjalnych interesów. W praktyce polityka antytrustowa chroniła istniejące struktury rynku – podobnie jak cła i kontyngenty – i służyła do utrzymywania kosztów i cen dla finalnych konsumentów na wysokim poziomie. Oskarżeni w tego typu sprawach przegrywali ponieważ ich efektywność, niskie ceny i pomyślne innowacje, zostały uznane za nadużycie wobec mniej efektywnych konkurentów. Szczególnie w procesach cywilnych, przepisy antymonopolowe były wykorzystywane przez ��
G . J . S t i g l e r , The Theory of Economic Regulation, [w:] Bell Journal of Economics and Management Science, 1971, z. 2, s. 3–21; S . P e l t z m a n , Toward a More General Theory of Regulation, [w:] Journal of Law and Economics, 1976, z. 19, s. 211–40. Pełny przegląd zob. R . D . T o l l i s o n , Rent Seeking: A Survey, [w:] Kyklos, 1982, z. 35, s. 575–602. �� Zob. Economic Effects of Significant U.S. Import Restraints, [w:] Publication 2935, International Trade Commission, Washington, D.C. 1995. Ekonomiczne straty szacuje się na około 10 miliardów dolarów rocznie. �� Thomas J. DiLorenzo wykazał, że produkcja w branżach, w których funkcjonowały trusty, bardzo intensywnie wzrastała w czasie dekady przed uchwaleniem Sherman Act w 1890 roku. Dowodził także, że motywy senatora John Shermana mogły być niejednoznaczne. Zob. T . J . D i L o r e n z o , The Origins of Antitrust, [w:] International Review of Law and Economics, 1985, z. 5, s. 73– 90. Zob. T . W . H a z l e t t , The Legislative History of the Sherman Act Reexamined, [w:] Economic Inquiry, 1992, z. 30, s. 263–76.
47 pozywające firmy, jako ostatnia deska ratunku przed innowacyjną rywalizacją i obniżaniem cen przez konkurencję17. A ponieważ prywatne powództwo stanowiło większość dochodzeń antymonopolowych, to fakt ten ukazuje sedno takiej polityki. Krótko mówiąc, polityka antytrustowa, jak niemal całość rządowych regulacji, często służyła w celu przyznania pewnym grupom społecznym korzyści kosztem innych, co zostało rozpoznane przez wielu badaczy z kręgu teorii publicznego wyboru (public choice)18. Jeżeli ten punkt widzenia problemu antytrustowych regulacji jest poprawny, to niestety wydaje się, że regulacje tego rodzaju będą jeszcze trudniejsze do zlikwidowania czy zreformowania. Społeczne koszty legislacji antytrustowej obciążają całe społeczeństwo. Rozważmy na przykład, koszt per capita takich nonsensownych procesów jak trzynastoletnia rządowa wojna z IBM czy irracjonalny atak na Microsoft. Za to korzyści płynące z antytrustowych regulacji są zwykle skoncentrowane w pewnej grupie interesu – antytrustowym establishmencie – i są to korzyści pokaźne. Antytrustowi adwokaci, prywatni oskarżyciele, konsultanci i antymonopolowa biurokracja mają wiele do zyskania, gdyby dzisiejsza polityka była kontynuowana, likwidacja lub redukcja aparatu antytrustowego, mogła by obciążyć te uprzywilejowane grupy dużymi stratami. W rezultacie grupy korzystające z tej polityki są zmotywowane by uparcie przeciwstawiać się reformom i próbom abolicji, oraz by potępiać antytrustowych krytyków w najbardziej ostrych słowach. Z drugiej strony, zwykli obywatele i konsumenci, mają małą motywację by organizować się przeciwko antytrustowej machinie, a nawet do tego, aby zdobywać wiedzę związaną z tym problemem. Kalkulacja ko ��
W . J . B a u m o l , J . A . O r d o v e r , Use of Antitrust to Subvert Competition, [w:] Journal of Law and Economics, 1985, z. 28, s. 247–65. �� Zob. R . D . T o l l i s o n , Public Choice and Antitrust, [w:] Cato Journal 1985, z. 4/nr 3, s. 905–16; W . F. S h u g h a r t I I , Antitrust Policy and Interest Group Politics, Quorum Books, New York 1990.
48 rzyści i kosztów sprawia, że każda próba abolicji ustawodawstwa antymonopolowego będzie trudna, jeśli nie zmieni się równanie.
Polityka antytrustowa jako polityka przemysłowa Trzecie spojrzenie na politykę antymonopolową ujawni nam, że jest to jedna z najstarszych praktyk przemysłowych Ameryki. Polityka przemysłowa jest rządowym planowaniem gospodarczym, a duża część regulacji antytrustowych stanowi rodzaj rządowego planowania. Przykładowo, Departament Sprawiedliwości i FTC publikują szczegółowe wytyczne dla fuzji, które zakazują prawnie dozwolonych konsolidacji przedsiębiorstw. Często ingerują w fuzje, nawet jeśli do nich dopuszczają, wymagając by firmy sprzedały pewne zasoby lub spółki. Na przykład, fuzja Texaco i Getty Oil została zatwierdzona przez FTC pod warunkiem sprzedaży sześciuset stacji benzynowych, pewnych rurociągów i kilku rafinerii, fuzja Gulf – Chevron została zatwierdzona przez FTC, kiedy zgodzono się na sprzedanie czterech tysięcy stacji firmy Gulf i jej głównej rafinerii19. Kolejne przykłady antytrustowego rządowego planowania to m.in. władza FTC do badania kosztów i korzyści wspólnych przedsięwzięć (joint business ventures) oraz do zatwierdzania lub odmowy zatwierdzenia porozumień o współpracy pomiędzy firmami. Władze antymonopolowe mogą podjąć działania przeciwko firmom, które narzucają ceny odsprzedaży, żądają zbyt niskich (łupieżczych) cen, żądają zbyt wysokich (monopolistycznych) cen i żądają takich samych cen (zmowa). FTC mogło podjąć decyzję o zablokowaniu fuzji połączeniu Staples i Office Depot w 1997 roku, opierając się
��
Zob. Oil and Gas Journal, 1984, 23 I, s. 48; Oil and Gas Journal, 1984, 6 II, s. 84; Oil and Gas Journal, 1984, 16 VII, s. 43; Wall Street Journal, 1984, 24 IV, s. 4. Hart– Scott–Rodino Antitrust Improvement Act z 1976 roku wymaga wcześniejszego zawiadomienia o planowanej fuzji przekraczającej pewne rozmiary.
49 na pewnej wąskiej i arbitralnej definicji rynku właściwego (relevant market; zobacz rozdział 6). Takie stanowisko na temat planowania przemysłowego akcentuje nie gry słowne, lecz fakt, że regulacje antymonopolowe, jak każda inna działalność planistyczna rządu zawsze podlega krytyce dlatego, że zawsze zakłada się istnienie informacji, która wymagana jest do podejmowania właściwych decyzji. Jak będę dowodzić później, informacja o korzyściach i kosztach, która jest niezbędna do podejmowania decyzji dotyczących fuzji i podziałów, jest wytwarzana w procesie otwartego rynku i może być poznana tylko przez tych, którzy w tym procesie uczestniczą. Władze antytrustowe i sądy wciąż przypuszczają, że taka informacja istnieje, kiedy blokują fuzję, nie zezwalają na joint ventures, rozbijają korporacje lub wyrokują, że dana cena jest łupieżcza. Jeśli antymonopolowi regulatorzy oraz sądy nie mogą uzyskać precyzyjnej informacji na temat przyszłych społecznych kosztów i korzyści, nie jest możliwe zastosowanie zasady rozsądku. Dlatego też, sprawa przeciwko jakimkolwiek regulacjom antytrustowym jest tak ważna.
Przypadek AT&T Ludzie, którzy dowodzą, że polityka antytrustowa nie jest rządowym planowaniem gospodarczym, będą mieli trudności z wyjaśnieniem historycznej decyzji o rozbiciu American Telephone and Telegraph Company (AT&T), prawdopodobnie najbardziej znaczącego wykorzystania antymonopolowych regulacji. Historyczna ugoda, oprócz innych kwestii, spowodowała stracenie przez AT&T praw własności dwudziestu dwóch operatorów telefonicznych i pozbawiła mocy część ugody z 1956 roku, która nie zezwalała AT&T na konkurowanie na nieregulowanych rynkach, takich jak przetwarzanie danych20. ��
United States v. AT&T, 524 F. Supp. 1336 (1981); United States v. AT&T, 552 F. Supp. 131 (1982).
50 Pozbawieni mocy ugody z 1956 roku – prawnej bariery wejścia i konkurencji – było całkowicie spójne z zezwoleniem na działanie spontanicznego procesu rynkowego w dziedzinie telekomunikacji i przetwarzania danych. Jednak podział AT&T i zreorganizowanie powstałych firm na siedem regionalnych korporacji, było bezprecedensowym eksperymentem w dziedzinie rządowego planowania. Wiele ekonomicznych argumentów zostało wykorzystanych by usprawiedliwić podział operatorów telefonicznych. Pierwszym było to, że posiadanie tych firm przez AT&T stanowiło wąskie gardło dla potencjalnych długodystansowych konkurentów. Fakt ten, według tego argumentu, pozwalał AT&T blokować sprawiedliwy dostęp konkurentów do wielu firm i klientów domowych. Drugim argumentem było to, że podział zredukuje potencjalne zagrożenie subsydiowania działalności na nieregulowanym rynku przez dochody z rynku regulowanego (subsydiowanie krzyżowe, cross-subsidization) i zakończy konieczność ograniczania dostępu AT&T do otwartych rynku. Ostatecznie, podział miał służyć osłabieniu ucisku rynku sprzętu telefonicznego przez należącą do AT&T Western Electric Company (ponieważ do tej pory operatorzy zamawiali większość sprzętu w Western), prowadząc do obniżenia cen sprzętu. Te argumenty nie są całkowicie nieprawdopodobne i podział AT&T mógł rzeczywiście prowadzić do oczekiwanych rezultatów. Ale skąd zwolennicy tego rozwiązania wiedzieli, że zakładane, przyszłe korzyści podziału przewyższą jego koszty? Przykładowo, nawet Robert W. Crandall i Bruce M. Owen w swojej świetnej dyskusji na temat podziału, przyznają że brak jakiegokolwiek bezpośredniego dowodu na pionową integrację AT&T czyni „bardzo trudnym udowodnienie, że podział na pewno przyczynił się do poprawy dobrobytu”21. ��
R . W . C r a n d a l l , B . M . O w e n , The Marketplace: Economic Implications of Divestiture, [w:] Disconnecting Bell: The Impact of the AT&T Divestiture, H . M . S h o o s h a n ( red.), Pergamon Press, New York 1984, s. 57.
51 Większość problemów konsumentów w dziedzinie telekomunikacji w ogóle nie odnosiła się bezpośrednio do pionowej integracji i podziału, to rządowa regulacja, a nie pionowa integracja per se, była główną przeszkodą dla prawdziwie otwartego procesu konkurencyjnego w tej branży22. Federalna Komisja Komunikacji przez długi okres czasu ograniczała wejście na rynek długodystansowej telekomunikacji i regulowała stawki monopolisty – AT&T. Wejście na lokalne rynki telefoniczne było prawnie ograniczane przez rządy stanowe a usługi telefoniczne i stawki były regulowane przez lokalne władze, także i tu dominującym dostawcą była AT&T. Ta regulacja nie była, oczywiście, przypadkowa. AT&T ma długą tradycję popierania rządowych regulacji i monopolu w telekomunikacji, oraz prób przeciwstawiania się zwiększaniu konkurencji poprzez ograniczanie rządowych regulacji. Większość rzekomych trudności związanych z pionową integracją AT&T – oraz większość rzekomych korzyści związanych z podziałem – były to kwestie, które zniknęłyby całkowicie w sytuacji zupełnej deregulacji. Przykładowo, krzyżowe subsydiowanie staje się poważnym problemem tylko w sytuacji regulacji rynku, kiedy to firma może wybrać, powiedzmy, by sfinansować wojnę cenową na rynku otwartym z dochodów osiągniętych na rynku regulowanym. Zakończenie regulacji, automatycznie kończy możliwość „niesprawiedliwego” subsydiowania krzyżowego. W dodatku, niemal całkowite przejęcie rynku sprzętu telefonicznego przez Western Electric jest kontrowersyjne tylko dlatego, że operatorzy mogli przerzucać, dzięki regulacji, wygórowane koszty sprzętu na finalnych konsumentów usług telefonicznych. Na otwartym, konkurencyjnym rynku konsekwentne zakupy materiałów przez firmy zintegrowane pionowo w oderwaniu od reguł konkurencji, normalnie prowadzi ��
R . G . N o l l , B . M . O w e n , The Anticompetitive Uses of Regulation: United States v. AT&T, [w:] J . E . K w o k a , J r . , L . J . W h i t e (red.), The Antitrust Revolution, Scott, Foresman, Boston 1990, s. 290–337.
52 do dotkliwych strat w udziale rynkowym dla tych firm – co stanowi silny bodziec do zaprzestania takich praktyk. Po raz kolejny to właśnie regulacja, a nie integracja pionowa, była ostatecznym źródłem problemu. Nawet tzw. problem wąskiego gardła i kwestie dostępu są zawsze zaciemnione przez fakt, że w warunkach dywersyfikacji nie istnieje żadna wolnorynkowa wartość dostępu dla konkurencyjnych operatorów długodystansowych. Obecne stawki za dostęp nie są determinowane przez rynek, lecz są ustalane przez Federalną Komisję Komunikacji (FCC). Gdy brakuje prawdziwych rynkowych danych, nawet zwolennicy dywersyfikacji nie mogą być pewni, że funkcjonowanie konkurencyjnych operatorów sieci telekomunikacyjnej w rzeczywistości zwiększyło całościową efektywność gospodarki i służyło dobrze nieuchwytnemu interesowi publicznemu23.
Wnioski Niewielka część środowisk akademickich i opinii publicznej rozumie politykę antytrustową jako protekcjonistyczną regulację na korzyść pewnych grup interesu lub jako rządowe planowanie gospodarcze. Rządowe regulacje i planowanie zostały ostro skrytykowane przez ekonomistów i w dużej mierze całkowicie zdyskredytowane24. Tym, co pozostaje jako jedyne wsparcie dla polityki antytrustowej jest jej obrona na bazie pojęcia interesu publicznego, czyli przeko-
��
Istnieją dowody, że interes konsumentów wcale nie zyskał na dywersyfikacji. Zob. P. W . M a c A v o y , K . R o b i n s o n , Losing by Judicial Policymaking: The First Year of the AT&T Divestiture, [w:] Yale Journal on Regulation, 1985, z. 2, s. 225–62. �� Zob. R . W . P o o l e , J r . (red.), Instead of Regulation, Lexington Books, Lexington 1983. Doskonała krytyczna analiza paradygmatu rządowego planowania przez wielu autorów zob. Cato Journal, 1984, z. 4/nr 2. Wyczerpująca, książkowa krytykę rządowego planowania zob. D . L a v o i e , National Economic Planning: What is Left?, Ballinger, Cambridge 1985.
53 nanie, że jakieś antytrustowe regulacje są niezbędne by zapobiec błędom rynku. W następnych rozdziałach ta teoria będzie poddana krytycznej analizie, by określić czy standardowe teorie konkurencji i monopolu mogą być z sensem wykorzystane do wyjaśnienia defektu rynku i czy klasyczne sprawy antytrustowe zawierają dowód na to, że wolnorynkowy monopol może istnieć i prowadzić do nieefektywnej alokacji zasobów. Jeśli antytrustowa teoria i historia są wewnętrznie spójne, wtedy pewna polityka antytrustowa może być uzasadniona. Jeśli jednak są sprzeczne, wtedy teoria „publicznego interesu” i polityka, którą ona wspiera zasługują jedynie na pełne odrzucenie, a nie reformy. Bez naukowego uzasadnienia koncepcji interesu publicznego, nie może zaistnieć żaden czynnik, pozwalający uznać jakąkolwiek regulację antytrustową w gospodarce rynkowej za racjonalną.
3. Konkurencja i monopol: teoria i dowody Poparcie dla polityki antytrustowej w dużej mierze zależy od poprawności standardowych teorii konkurencji i monopolu, które mogą zostać podsumowane w następujący sposób.
Teoria Niektórzy ekonomiści definiują konkurencję jako taki układ, w którym rywalizujący sprzedawcy pewnego homogenicznego produktu stanowią niewielką grupę, w porównaniu do całkowitej podaży na rynku, tak że indywidualnie nie mają żadnej kontroli nad rynkową ceną produktu1. Ci atomistyczni sprzedawcy otrzymują cenę jako daną i w takiej sytuacji próbują wytworzyć ilość produktów, która umożliwi im maksymalizację dochodu. Ostateczny rezultat (równowaga) takiej organizacji rynku jest taki, że konsumenci otrzymują produkt po najniższych możliwych kosztach i cenie. O takim rynku mówi się, że panuje na nim „czysta” konkurencja (jest „doskonale”
1
Standardowa teoretyczna analiza konkurencji, monopolu i nieefektywnej alokacji zasobów znajduje się w każdej pracy mikroekonomicznej i w większości tekstów na temat polityki antytrustowej. Zob. W . F. S h u g h a r t I I , The Organization of Industry, Dame Publications, Houston 1997.
56 konkurencyjny, jeśli istnieje coś takiego jak doskonała informacja) a zasoby są alokowane efektywnie. Wolnorynkowy monopol powoduje dobrowolne ograniczenie rynkowej produkcji w porównaniu do produkcji, która zaistniałaby w warunkach konkurencji. Ekonomiści zwykle zakładają, że monopol oznacza istnienie tylko jednego dostawcy produktu, w sytuacji braku rozsądnych substytutów lub funkcjonowanie spisku kilku głównych dostawców, mającego na celu ograniczenie produkcji. Gospodarczym efektem takiej monopolizacji jest redukcja produkcji i zwiększenie cen dla konsumentów. Takie ograniczenia produkcji uważa się za czynnik powodujący nieefektywną alokację zasobów i zmniejszenie społecznego dobrobytu. Wyrażenie nieefektywna alokacja zasobów ma w ekonomii bardzo doniosłe znaczenie. Oznacza ono, że ekonomiczne zasoby, będące w niedoborze, nie są wykorzystywane w maksymalnie efektywny sposób. Płynie z tego wniosek, że jakaś alternatywna alokacja tych zasobów mogłaby poprawić globalną wydajność gospodarki. Uważa się, że monopol prowadzi do błędnej alokacji zasobów na dwa podstawowe sposoby. Pierwszy z nich określa się jako nieefektywność alokacyjna. Oznacza to, że cena płacona za produkt przez konsumentów w warunkach istnienia monopolu – cena monopolistyczna – przewyższa marginalny koszt produkcji danego produktu. Konsumenci wyrażają żądanie, by producenci wyprodukowali większą ilość danego produktu poprzez płacenie ceny, która przewyższa marginalne koszty produkcji. Jednakże firmy, które posiadają siłę monopolistyczną mogą maksymalizować swoje zyski przez ograniczanie produkcji i utrzymywanie cen na wysokim poziomie. Uważa się, że takie firmy nie mają żadnej motywacji do zwiększenia produkcji do takiego poziomu, przy którym cena rynkowa i koszt marginalny są równe. Konsekwencją takich działań jest, przynajmniej w jakimś stopniu, nieefektywna alokacja zasobów oraz zmniejszenie społecznego dobrobytu.
57 Uważa się też, że monopoliści będą pozbywać się zasobów, by osiągnąć pozycję monopolistyczną i że będą pozbywać się dodatkowych zasobów, aby tę pozycję utrzymać. Co więcej, w sytuacji braku bezpośredniej rywalizacji, monopoliści mogą pozwolić sobie na bycie mniej efektywnymi niż konkurencyjne firmy, które muszą szanować swoje zasoby. Wszystkie te dodatkowe wydatki i nieefektywności mogą zwiększyć funkcję kosztów w warunkach monopolu w porównaniu do konkurencji i przyczynić się do tego, co określane jest jako „nieefektywność techniczna”. Krótko mówiąc, firmy mające siłę monopolistyczną mogą produkować mniej, żądać więcej i nieefektywnie alokować zasoby gospodarcze. Jasne jest, że społeczeństwu byłoby znacznie lepiej w warunkach konkurencji, więc racjonalność polityki antytrustowej wydaje się być oczywista.
Problem z teorią konkurencji Mimo, że standardowe teorie konkurencji i monopolu wydają się być rozsądne i wygląda na to, że uzasadniają one politykę antymonopolową, to jednak napotykają na pewne bardzo poważne trudności. Alokacja zasobów w sytuacji atomistycznej konkurencji mogłaby być efektywna jeśli istniałaby doskonała informacja, lub jeśli gusty i preferencje nigdy by się nie zmieniały, ale nadal trudno jest zrozumieć jak ta teoria może się stosować do rzeczywistego świata zróżnicowanych upodobań, ekonomicznej niepewności i dynamicznych zmian. Problem ekonomiczny, który ma rozwiązać konkurencja zdecydowanie nie sprowadza się do kwestii, jak powinny być alokowane zasoby w przypadku istnienia doskonałej konkurencji i stałych gustów klientów; jeśli wszystko byłoby znane lub stałe – rozwiązanie problemu alokacji zasobów byłoby trywialnie proste. Ekonomiczny problem leży raczej w zrozumieniu, jak konkurencyjny proces odkryć i dostosowania koordynuje przewidziany popyt i podaż w świecie niedoskonałej informacji. Dlatego też, czynić założenia w oderwaniu od rynkowych oczekiwań i zmian, to czynić
58 założenia w oderwaniu od prawdziwych problemów związanych z konkurencją i procesem alokacji zasobów. Zatem, chociaż standardowe kryteria efektywności mogą być technicznie poprawne w statycznym świecie, są całkowicie nieadekwatne i bezużyteczne w rzeczywistych sytuacjach rynkowych. Rynkowa niepewność i zmienność mogą wymagać zróżnicowanych produktów. Zamiast niezależnej rywalizacji mogą wymagać współpracy pomiędzy firmami lub nawet pewnej kooperacji cenowej. Mogą wymagać pewnej reklamy produktów i usług, chociaż nie jest to wymagane przez atomistycznie równanie. Te zmienne nie wskazują, że konkurencja nie istnieje lub że proces konkurencyjny jest defektywny lub nieefektywny. Oznaczają one po prostu, że proces konkurencyjny jest w naturalnym stanie nierównowagi. Proces rynkowy może dążyć do pewnego teoretycznego stanu równowagi, ale nigdy takowego nie osiąga. Duża część tradycyjnych działań antytrustowych bazuje na błędnym pojęciu efektywności w warunkach statycznej równowagi. Produkcja mniejsza od tej, która teoretycznie występowałaby w warunkach doskonałej konkurencji, jest uważana za „ograniczoną”. Reklamę, zróżnicowanie produktów i innowacyjność uważa się często za elementy siły monopolistycznej, a nie elementy procesu konkurencji, które mogą prowadzić do błędnej alokacji zasobów i zmniejszyć społeczną efektywność. Wszelka kontrola nad rynkowymi cenami została określona jako „siła monopolistyczna”, a porozumienia o współpracy pomiędzy firmami są traktowane przez ekonomistów i władze antytrustowe z wielką podejrzliwością. Równowaga w stanie czystej konkurencji nie jest adekwatnym kryterium dobrobytu, wszystkie zaś tradycyjne wnioski są pozbawione jakiegokolwiek sensu. Alternatywne spojrzenie na konkurencję pozwala dostrzec w niej przedsiębiorczy proces (entrepreneurial process), w którym ciągle na nowo pojawia się problem dostosowania do warunków
59 niepewności2. Proces konkurencji powoduje, że przedsiębiorstwa różnych rozmiarów nieustannie starają się odkryć, które produkty i usługi oraz przy jakich cenach są pożądane przez konsumentów, i nieustannie wysilają się, by dostarczyć te produkty i usługi z zyskiem dla siebie i po najniższych kosztach. Proces odkryć i dostosowania może zawierać w sobie rywalizację w zwykłym znaczeniu – bezpośrednią konkurencję cenową i pozacenową, ale może zawierać także współpracę pomiędzy firmami na różnych poziomach, jak joint ventures czy fuzje. Spoglądając z perspektywy procesu rynkowego, rywalizacja i współpraca pomiędzy przedsiębiorstwami nie muszą być przeciwstawnymi paradygmatami. Dla przykładu, nie można bez odwołania się do doświadczenia zdefiniować optymalnego rozmiaru firmy czy optymalnej liczby rywalizujących firm, w celu doprowadzenia rynku do efektywnej koordynacji. Nawet porozumienia cenowe pomiędzy przedsiębiorstwami mogą służyć do redukcji ryzyka i niepewności – na przykład podczas recesji – i prowadzić do zwiększenia wydajności rynku (zob. rozdział 6). Współpraca i rywalizacja są dobrowolnymi, alternatywnymi działaniami, przy użyciu których przedsiębiorcy w warunkach niepewności starają się odkrywać możliwości i koordynować plany w ustawicznym poszukiwaniu zysku. Polityka publiczna nie powinna utrudniać takich działań. W konkurencji zyski i straty służą do dostarczania niezbędnej informacji i motywują do trwania w ciągłej gotowości. Niektóre firmy mogą osiągnąć większe sukcesy niż inne w tym procesie i zdobyć znaczący udział w rynku; inne firmy mogą radzić sobie kiep 2
F. A . H a y e k , The Meaning of Competition, [w:] Individualism and Economic Order, Henry Regnery, Chicago 1972, s. 92–106. Na temat historycznego rozróżnienia pomiędzy procesem konkurencji a równowagą konkurencyjną, zob. P. J . M c N u l t y , Economic Theory and the Meaning of Competition, [w:] Quarterly Journal of Economics, 1968, z. 82, s. 639–56. Ludwig von Mises określił proces konkurencyjny mianem katalaktycznej konkurencji. L. von Mises, Human Action: A Treatise on Economics, Yale University Press, New Haven 1963, s. 274–94.
60 sko, tracić udział rynkowy, a nawet zbankrutować. Zarówno wzrost jak i upadek firm są niezbędnymi elementami procesu rynkowego. Ostatecznie, mimo że rynek może dążyć do oczyszczenia, błędy informacyjne i zmienność nigdy nie pozwolą na realizację jakiegokolwiek końcowego stanu równowagi.
Problem z teorią monopolu wolnorynkowego Podobne techniczne trudności dyskredytują również teorię monopolu wolnorynkowego. Podstawowy problem dotyczy rzeczywistej zdolności monopolisty lub grupy firm będących w zmowie, do ograniczania rynkowej podaży, żądania monopolistycznych cen i zgarniania monopolistycznych zysków. Chociaż firma może chcieć ograniczyć rynkową podaż lub zgarniać monopolistyczne zyski, możliwość osiągnięcia tego rezultatu w wolnorynkowej gospodarce jest wątpliwa. Zazwyczaj zakłada się monopolistyczne ograniczenie produkcji i dopiero wówczas przystępuje się do porównania (oczywiście niekorzystnego) tej ograniczonej produkcji z poziomem produkcji w stanie atomistycznej równowagi3. Jednakże zarówno założenie jak i porównanie są całkowicie błędne, poziom produkcji nie jest adekwatny do modelu atomistycznej równowagi, który nie może służyć jako kryterium dobrobytu w jakimkolwiek porównaniu. Co więcej, trudno zrozumieć jak poziom produkcji, który jest nieefektywny lub generuje pokaźne zyski, może utrzymać się na otwartym rynku w obliczu silnej motywacji do zwiększenia produkcji. Wolnorynkowa siła monopolistyczna wytworzona przez fuzję lub zmowę jest przypuszczalnie podstawowym zmartwieniem 3
Zob. E . M a n s f i e l d , Microeconomics: Theory and Applications, W. W. Norton, New York 1985, s. 294. Całe pojęcie wolnorynkowej ceny monopolistycznej i monopolistycznej produkcji jest nie do utrzymania. Zob. M. N. Rothbard, Man, Economy, and State, D. Van Nostrand, Princeton 1962, t. 2, s. 586–615. Zobacz także Załącznik do tego rozdziału, zawierający wyjaśnienie teorii monopolu Rothbarda.
61 władz antymonopolowych. Jeśli gospodarczym efektem monopolizacji jest podniesienie cen znacznie powyżej poziomu kosztów – marginalnych i średnich – pojawia się w takiej sytuacji silna ekonomiczna zachęta do zwiększenia obecnej produkcji i do wejścia nowych firm. Jeśli produkcja zwiększa się to ceny spadają a rynek dąży do sytuacji (ceteris paribus), w której ceny i koszty są równe. Co dzieje się, gdy wolnorynkowy monopolista próbuje odwrócić proces konkurencji i zniechęcić rywali do wejścia przez obniżenie cen? Obniżone ceny będą powodować zwiększoną sprzedaż i sytuacja rynkowa będzie dążyć do tradycyjnej równowagi konkurencyjnej. A co dzieje się, gdy monopolista prowadzi cenową dyskryminacje? Rzeczywiście, może istnieć silna motywacja ku temu, ale monopolista, który podejmuje takie działania skończy sprzedając dodatkową produkcję po niższej cenie i znowu rynek będzie dążył do tradycyjnej konkurencyjnej produkcji. Z pewnością nieefektywny monopolista nie jest w stanie zapobiec wejściu na rynek konkurencji, nieefektywność działa jak zaproszenie do wejścia na rynek i dodatkowej produkcji. Z drugiej strony, monopolista, który jest wyraźnie bardziej efektywny niż potencjalni rywale może zapobiec ich wejściu na rynek, ale czynnikiem, który będzie trzymał konkurencje z dala będzie efektywność monopolisty. Zasoby nie są alokowane błędnie i proces konkurencji nie jest wywrócony, kiedy firmy o wysokich kosztach nie są w stanie wejść na rynek z powodu lepszych produktów oferowanych przez istniejących dostawców. Firmy mogą chcieć ograniczać produkcję rynkową poprzez zmowy i porozumienia kartelowe, ale realizacja tego celu jest jeszcze trudniejsza niż gdyby chciała to wykonać jedna firma. Kartel producentów nie tylko będzie natrafiał na takie same zachęty do zwiększenia produkcji jak rozpatrywaliśmy to wyżej, ale także na takie problemy jak koordynacja i egzekwowanie swoich planów
62 ograniczenia podaży4. Porozumienia pomiędzy firmami w celu ograniczenia rywalizacji mogą istnieć na wolnym rynku, jak to czasami zdarzało się na podstawie common law przed uchwaleniem Sherman Act. Przejściowo są one nawet w stanie stabilizować pewne fluktuacje cen, ale nie ma poważnych dowodów, że wolnorynkowa zmowa może dać firmom biorącym w niej udział możliwość czerpania monopolistycznych zysków5. Co więcej, współpraca pomiędzy firmami może przynieść znaczące korzyści, które mogą przytłoczyć możliwe negatywne ograniczenia produkcji (zob. dyskusję w rozdziale 6). Podobnie, zwykłe podręcznikowe dyskusje na temat nieefektywności w warunkach monopolu są nieprzekonywujące. Standardowy argument o nieefektywności alokacyjnej jest w rzeczywistości mylący i błędny. Przy ograniczonej produkcji i blokadzie wejścia nowych graczy na rynek, uważa się, że monopolista błędnie alokuje zasoby ekonomiczne w porównaniu do ich alokacji w warunkach czystej konkurencji. Błędna alokacja zdarza się tylko z powodu założenia, że proces konkurencji kończy się w stanie atomistycznej konkurencji (zakłada się, że cena, koszt marginalny i minimalny koszt średni są równe) i żaden konkurencyjny proces rynkowy nie jest możliwy w warunkach monopolu. Z drugiej strony, jeśli proces konkurencji zawsze funkcjonuje w warunkach wolnorynkowego monopolu i jeśli zakłada się, że nie może nigdy zaistnieć jakikolwiek ostateczny stan równowagi, wtedy błędna alokacja zasobów w 4
O trudnościach efektywnej zmowy zob. D . T . A r m e n t a n o , Antitrust and Monopoly: Anatomy of a Policy Failure, Independent Institute, Oakland 1990, s. 133‑37; G . J . S t i g l e r , A Theory of Oligopoly, [w:] Journal of Political Economy, 1964, z. 72/nr 11, s. 44–61. 5 Negatywna relacja pomiędzy zmową a zyskownością została zauważona przez P. Ascha i J. J. Senecę w Is Collusion Profitable?, [w:] Review of Economics and Statistics, 1976, z. 58, s. 1–12. Zob. H . M a r v e l , J . N e t t e r , A . R o b i n s o n , Price Fixing and Civil Damages: An Economic Analysis, [w:] Stanford Law Review, 1998, z. 40, s. 561–78.
63 warunkach wolnorynkowego monopolu, rozumiana jako problem społeczny po prostu znika. Nieefektywność alokacyjna będzie dążyć do zniknięcia z modelu wolnorynkowego monopolu, tak samo jak będzie dążyć do zniknięcia z modelu konkurencyjnej nierównowagi i to z takich samych przyczyn. Również dyskusyjne są standardowe założenia na temat technicznej nieefektywności w warunkach monopolu. W każdej poważnej próbie monopolizacji jakiegoś wolnego rynku znacznie bardziej prawdopodobne jest, że firmy będą obniżać koszty zamiast je podnosić oraz raczej zwiększać niż ograniczać produkcję. Najbardziej efektywną droga do osiągnięcia i utrzymania monopolistycznej pozycji na wolnym rynku jest bycie bardziej wydajnym niż konkurencja lub potencjalna konkurencja. W dodatku, większe firmy mogą po prostu mieć niższe koszty, z powodu ekonomii skali powiązanych z finansowaniem, marketingiem i produkcją lub z powodu innowacji. Jeśli firmy dążą do monopolistycznej pozycji na wolnym rynku to całościowe koszty biznesu będą niższe. (W odróżnieniu od tego, koszty uzyskania i zabezpieczenia prawnego monopolu są społecznym marnotrawstwem, ale tę kwestię rozpatrzymy później). Czasami problem technicznej nieefektywności jest mylnie traktowany z powodu wślizgnięcia się do analizy kosztów zróżnicowania produktów zwiększonych w warunkach monopolu. Firmy produkujące zróżnicowane produkty często ponoszą dodatkowe koszty i te koszty są czasami niekorzystnie porównywane z kosztami ponoszonymi przez firmy w warunkach atomistycznej konkurencji. Takie porównanie jest nieprawidłowe, ponieważ koszty zróżnicowanych produktów nie mogą być bezpośrednio porównane z kosztami homogenicznych dóbr. Konsumenci płacą wyże ceny by pokryć koszty zróżnicowania produktów, ale to nie jest dowodem nieefektywności czy marnotrawstwa ani nie powoduje błędnej alokacji zasobów (zob. rozdział 4).
64 Podsumowując, legitymizacja regulacji antytrustowych zgodnie z interesem publicznym musi zależeć od rozsądnej i pewnej teorii jak wolnorynkowy monopol może ograniczać produkcję i zwiększać ceny i jak może sprawić, że gospodarka stanie się mniej efektywna lub doprowadzić do błędnej alokacji zasobów. Jak zostało już tutaj dowiedzione, standardowe teoretyczne podejście ma poważne niedociągnięcia. Po pierwsze, monopolistyczna produkcja jest często porównywana z niemożliwą do zaistnienia produkcją atomistyczną, jest to bardzo niewiele wnoszące porównanie. W dodatku trudno jest zrozumieć, jak wolnorynkowa siła monopolistyczna może ograniczać produkcję i utrzymywać ceny, pozwalając firmom na czerpanie monopolistycznych zysków. (Bariery wejścia, włączając w to tzw. praktyki łupieżcze, będą rozpatrywane w rozdziale 4). Twierdzenie o rzekomej nieefektywności w warunkach wolnorynkowego monopolu jest, podobnie, albo błędne albo zupełnie nieadekwatne. Krotko mówiąc, wszystkie firmy na wolnym rynku biorą udział w rynkowym procesie konkurencji. Standardowa teoria wolnorynkowego monopolu nie jest w stanie utrzymać swoich własnych wniosków w rozsądny sposób, a tym bardziej uzasadnić rządowych interwencji antytrustowych w rynki prywatne w imię interesu publicznego.
Dowody Są dwa podstawowe rodzaje dowodów w kwestii monopolu. Pierwszy z nich to studia przypadków (case study) klasycznych spraw antytrustowych. Przypadek Standard Oil z 1911 roku6 – prawdopodobnie jedna z najbardziej znanych i niezrozumianych spraw antymonopolowych w całej historii biznesu – ilustruje trudności związane z teorią monopolu wolnorynkowego.
6
Standard Oil Company of New Jersey v. United States, 221, US. 1 (1911).
65
Przypadek Standard Oil Powszechnie sprawę Standard Oil traktuje się w następujący sposób: Standard Oil Company podjęła bezlitosne działania biznesowe w celu monopolizacji przemysłu naftowego w dziewiętnastym wieku. Po osiągnięciu pozycji monopolisty, Standard Oil zredukował rynkową produkcję i podniósł rynkową cenę nafty, głównego produktu tej branży. Rząd federalny oskarżył firmę na podstawie Sherman Act, gdy znajdowała się ona u szczytu swojej monopolistycznej siły, udowadniając w sądzie, że Standard Oil działał nieracjonalnie wobec konsumentów i konkurencji. Uzyskując podział firmy pomógł przywrócić konkurencję w branży naftowej. Podsumowanie to nie ma prawie nic wspólnego z faktami. Nie jest możliwe, by rozpatrzyć całą historię tej sprawy w tym miejscu, ale zestawienie rządowych wniosków i faktycznych działań Standard Oil pozwoli nam ją zrozumieć. Standard Oil Company była główną siłą w rozwoju przemysłu naftowego w dziewiętnastym wieku. Rozrosła się z małej korporacji z Ohio w 1870 roku, z prawdopodobnie 4-procentowym udziałem w rynku, do rozmiarów ogromnego konglomeratu w 1890 roku, kiedy miała 85-procentowy udział w krajowym rynku. Ten wzrost był rezultatem przebiegłych negocjacji o ropę naftową, inteligentnych inwestycji w badania i rozwój, rabatów od kolei, surowej kontroli finansów, pionowej i poziomej integracji w celu podniesienia efektywności, inwestycji w ciężarówki i rurociągi pozwalające na bardziej efektywną kontrolę nad transportem ropy naftowej i produktu końcowego i wielu innych innowacji. Wewnętrznie generowana efektywność pozwoliła firmie na przejęcie innych przedsiębiorstw i zarządzanie dodatkowymi zasobami z taką samą efektywnością, a nawet rozszerzając swoje operacje na rynki zagraniczne. Efektywność Standard Oil sprawiła, że osiągnęła ona ogromny sukces: utrzymywała niskie koszty i była w stanie sprzedawać więcej i więcej przetworzonego produktu, zwykle po coraz niższych
66 cenach na otwartym rynku7. Ceny ropy spadły z 30 centów za galon w 1869 roku do 9 centów w 1880 roku, 7.4 centa w 1890 roku i 5.9 centa 1897 roku. Co najważniejsze, ten wyczyn został osiągnięty na rynku otwartym dla konkurentów, których liczba i rozmiary znacznie zwiększyły się po 1890 roku. W latach poprzedzających federalną sprawę antytrustową konkurenci rozrastali się tak szybko, że udział Standard Oil w rynku przetworzonej ropy spadł z 85% w 1890 roku do 64% 1911 roku. W 1911 roku. co najmniej 147 firm konkurowało ze Standard Oil, włączając w to takich gigantów jak Gulf, Texaco, Union, Pure, Associated Oil and Gas oraz Shell. Biorąc pod uwagę ogromne zmiany w przemyśle, które miały miejsce po roku 1890 roku rozwój rywalizacji nie jest zaskakujący. Standard Oil, która zdominowała rynek ropy naftowej w Pensylwanii oraz krajowy rynek ropy, spotkała się z konkurencją rozwoju wydobycia tego surowca w południowo-zachodniej części Stanów Zjednoczonych i z problemem spadku rynkowego popytu na ropę. Wzrastająca popularność oleju opałowego i benzyny oraz niezdolność Standard Oil do kontrolowania rynkowej podaży surowca (Standard Oil produkował tylko 9% krajowej podaży w 1907 roku.) praktycznie gwarantowały, że przemysł nie zostanie zmonopolizowany przez żadne przedsiębiorstwo. Powszechnie utrzymuje się, że rządowy proces przeciwko Standard Oil udowodnił, że firma ograniczała produkcję, podnosiła ceny i stosowała bezlitosne praktyki biznesowe w stosunku do swoich dostawców i konkurencji. Fakty są jednak zupełnie inne. Sędziowie niższej instancji, którzy skazali Standard Oil w 1909 roku znaleźli tylko jeden zarzut, a mianowicie ten, że utworzenie jednej z należących do holdingu spółek - Standard Oil of New Jersey w 1899 roku, było kontraktem lub układem ograniczającym swobodę 7
Zob. A r m e n t a n o , Antitrust and Monopoly, s. 55–73; R . C h e r n o w , Titan: The Life of John D. Rockefeller, Sr., Random House, New York 1998.
67 handlu, wyraźnie zabronionym przez Sherman Antitrust Act8. Sądowe rozwiązanie tej spółki mające na celu przywrócenie konkurencji uważa się za adekwatne i wystarczające. Ten fakt jest niezmiernie ważny. Sąd niższej instancji nie znalazł dowodu, że ceny ropy były wyższe ponieważ Standard Oil zredukował produkcję lub, że rabaty, które otrzymał od linii kolejowych były niesprawiedliwe. Sąd nie poruszył żadnej z kluczowych ekonomicznych kwestii, mimo że, oczywiście, słyszał rządowe argumenty i obronę Standard Oil wobec różnych zarzutów. Powszechnie zakłada się, że skoro słynna decyzja w sprawie Standard Oil z 1911 roku ustanowiła zasadę rozsądku, dlatego Sąd Najwyższy musiał zastosować ją do praktyk biznesowych tej firmy i ustalić, że rzeczywiście ograniczała ona rynkową produkcję i podnosiła ceny. Prawdą jest, że sędzia White, pisząc w imieniu jednogłośnego sądu dowodził, że zasada rozsądku istnieje w common law i powinna być stosowana w sprawach antytrustowych. I jest też prawdą, że White napisał, że „żaden rozsądny umysł” nie mógł dojść do innego wniosku niż ten, że Standard Oil działał nierozsądnie w myśl tej zasady prawnej. Ale wyraźnie nieprawdą jest, że Sąd Najwyższy zaprezentował jakikolwiek dowód winy w odniesieniu do zarzutów o monopolistyczną wydajność sformułowanych przez rząd. Ten rodzaj ustaleń jest rolą niższych instancji, a jak już zauważyliśmy, sąd niższej instancji nie uznał Standard Oil Company za winną w jakiejkolwiek z kluczowych kwestii. Wszystko, co zrobił Sąd Najwyższy – w przeciwieństwie do przytłaczającej opinii publicznej na ten temat – było uznanie, że niektóre praktyki Standard Oil takie jak fuzje, ewidentnie ukazują intencję monopolizacji oraz, że te praktyki były nierozsądne. Dlaczego były nierozsądne? Ponieważ Sąd uznał, że jest sprawą oczywistą, że były. Z pewnością żadna szczegółowa ana 8
United States v. Standard Oil Company of New Jersey, 173, F. Rep. 179 (1909).
68 liza rynkowej wydajności Standard Oil, jaka stała się powszechną praktyką w późniejszych sprawach opartych na zasadzie rozsądku, nie była sporządzona ani przez sąd niższej instancji ani przez Sąd Najwyższy. Ponieważ późniejsze badania pokazały, że w dziewiętnastym wieku produkcja ropy rosła a cena spadała oraz, że Standard Oil nie podejmował bezlitosnych praktyk biznesowych, takich jak łupieżcze obniżki cen, przypadek Standard Oil ciężko przytaczać jako dowód na to, że monopol jest problemem wolnego rynku lub, że polityka antytrustowa jest potrzebna w celu ochrony konsumentów przed prywatną siłą rynkową.
Studia empiryczne Drugi rodzaj dowodów związanych z siłą monopolistyczną to empiryczne studia dotyczące koncentracji rynku, wzrostu zysku i zmniejszenia dobrobytu. W tych studiach zyskowność często służy jako miara siły monopolistycznej i błędnej alokacji zasobów. Rozumowanie stojące za wzrostem zysków, jako kryterium siły monopolistycznej jest takie, że z ekonomicznego punktu widzenia zyski dążą do rozproszenia w warunkach konkurencji, w związku z czym istnienie długoterminowych zysków może wskazywać, że proces konkurencji został ograniczony. Niektóre studia empiryczne dowodzą, że pewne biznesowe wydatki, takie jak reklama a nawet zróżnicowanie produktów, powinny być wraz z zyskami ujmowane jako miara całościowych społecznych kosztów związanych z siłą monopolistyczną9. Istnieją jednak pewne naprawdę poważne metodologiczne trudności związane z tymi studiami, włączając do nich badania 9
Istnieją różne próby mierzenia społecznych kosztów monopolu. Zob. K . C o w l i n g , D . C . M u e l l e r , The Social Cost of Monopoly Power, [w:] Economic Journal, 1978, z. 88, s. 727–48.
69 nad relacją koncentracji rynku i zysku, rozważane wcześniej10. Po pierwsze, aby naszkicować wnioski dotyczące zysków gospodarczych większość empirycznych studiów posługuje się zaksięgowanymi danymi o zyskach, co jest w najlepszym wypadku procedurą mocno dyskusyjną. Po drugie, monopol prawny i monopol wolnorynkowy są nieuchronnie splecione w obecnym świecie biznesu: cła, kontyngenty, licencje i inne prawne restrykcje zawsze prowadzą do wytworzenia monopolistycznej renty na rynkach, które w innych warunkach byłyby konkurencyjne. Po trzecie, studia empiryczne niemal zawsze biorą stan atomistycznie konkurencyjnej równowagi za kryterium dobrobytu. Fakt, że zyski gospodarcze mogą być rozproszone w jakimś wyimaginowanym świecie równowagi, jest zupełnie nieadekwatny do problemu alokacji zasobów. Zyski (i straty) są zawsze niezbędne w dostarczaniu informacji i motywacji wymaganych do zapewnienia, że zasoby są alokowane z mniej wartościowych zastosowań do bardziej wartościowych. Długoterminowe zyski mogą oznaczać, że jakaś firma jest relatywnie bardziej efektywna niż inni w długim okresie czasu i że proces konkurencji nie osiągnął jeszcze końcowej równowagi. Takie wskaźniki ekonomiczne jak niepewność, ryzyko, oczekiwania cenowe i innowacje nie są krótkoterminowymi zakłóceniami rynku, które znikają jeśli tylko wystarczająco długo poczekamy. Są one stałą częścią rynkowego procesu konkurencji. Co więcej, reklama i zróżnicowanie produktów w świecie nierównowagi nie mogą być po prostu traktowane jako jakieś niechciane obciążenie dla dobrobytu lub koszty społeczne (zob. rozdział 4). Krótko mówiąc, zyski nie udowadniają jakiejkolwiek społecznej nieefektywności lub ��
Doskonała krytyka takich pomiarów i badań, zob. S . C . L i t t l e c h i l d , Misleading Calculations of the Social Costs of Monopoly Power, [w:] Economic Journal, 1983, z. 91, s. 348–63. Statystyczna krytyka studiów na temat relacji koncentracji i zysku, zob. E . M . S i n g e r , Antitrust Economics and Legal Analysis, Grid Publishing, Columbus 1981, s. 31–33.
70 ciężaru: niemożliwe jest również, żeby kiedykolwiek studia zysku i koncentracji oparte o empiryczną regresję, mogły stanowić rzetelne wytyczne dla racjonalnej regulacji antymonopolowej.
Prawny monopol i dobrobyt konsumentów Pomimo, że teoria wolnorynkowego monopolu jest w dużej mierze błędna, to prawdą jest, że prawne bariery konkurencji mogą spowodować powstanie siły monopolistycznej błędnie alokującej zasoby. Rząd, zwykle zgodnie z dyrektywą jakiejś grupy interesu, może zdecydować, by prawnie ograniczyć wejście na pewne rynki. Rządowe licencjonowanie, certyfikaty dla publicznych toalet, prawny franchise i kontyngenty zarówno w handlu międzynarodowym jak i krajowym – każde z nich ogranicza wejście na rynek, zmniejsza podaż dostępnej produkcji, lub zwiększa rynkową cenę produktu dla konsumentów. Firmy i dostawcy, którzy dobrowolnie weszliby na rynek i dokonywaliby wymiany z kupującymi konsumentami, nie mogą tego zrobić z powodu prawnych zakazów, konsumenci, którzy chętnie zakupiliby dodatkową produkcję, nie mogą tego uczynić. Także innowacje które zostałyby wprowadzone przez nowych dostawców są opóźnione ze stratą dla wszystkich. Rynkowy proces konkurencji jest ograniczony i sztucznie zahamowany przez prawo. Rządowa siła monopolu – prawnego ograniczania handlu – może w efekcie prowadzić do redukcji podaży i zwiększenia cen. Ta restrykcja w produkcji nie jest dobrowolna, ani nie jest spowodowana przez nierównowagę. Nie ma tu dobrowolnej odmowy handlu, potencjalni sprzedający i kupujący prawdopodobnie chcieliby handlować i w ten sposób zwiększać swój względny dobrobyt, ale prawo im tego zabrania. Potencjalni producenci nie są wykluczeni z powodu swojej niższej efektywności lub dlatego, że nie mogą wykorzystać ekonomii skali, są wykluczeni arbitralnie przez rząd. Racjonalny wniosek jest taki, że niektórzy potencjalni gracze, którzy mogliby wejść na rynek byliby bardziej efektywni niż istniejący
71 producenci – w przeciwnym wypadku po co byłyby takie prawne restrykcje? Co więcej, nie istnieje ekonomiczna zachęta, która prowadziłaby do zrekompensowania prawnych redukcji produkcji. Ekonomiczne zachęty dla prawnie chronionych firm to, jak wyjaśniliśmy wcześniej, staranie się o utrzymanie lub nawet poszerzenie istniejących restrykcji, które prawnie wykluczają potencjalnych konkurentów. Firmy marnują dodatkowe zasoby na utrzymanie prawnych przywilejów i płynących z nich korzyści. W rzeczywistości, cała konwencjonalna krytyka monopolu odnosi się do monopolu prawnego i racjonalizuje likwidację tego typu regulacji.
Wnioski W tym rozdziale dowiodłem, że teoria wolnorynkowego monopolu ma wiele słabych punktów. Ani teoria, ani dowody empiryczne nie uzasadniają polityki antytrustowej. Ale jeśli prawne bariery ograniczają handel, to czy regulacje antytrustowe mogą być wykorzystane przeciwko nim? Wykorzystanie regulacji antytrustowych przeciwko prawnym barierom wejścia ustanowionym przez państwo lub samorządy może powodować powstanie motywacji do usunięcia tych barier. Niektórzy krytycy polityki antytrustowej przyjaźnie odnoszą się do jej wykorzystania na już regulowanych rynkach, wyłącznie w celu usunięcia prawnych ograniczeń konkurencji i współpracy11. Istnieją tu jednak pewne zagrożenia. Po pierwsze, użycie polityki antytrustowej przeciwko prawnym barierom wejścia wydaje się jej jedynym uzasadnionym wykorzystaniem. Po drugie, możliwe niebezpieczeństwa związane z nadużyciem takich regulacji – ściganie porozumień ��
Zob. D . T . A r m e n t a n o , Towards a Rational Antitrust Policy, hearings before the Joint Economic Committee, 1983, 14 XI, [w:] Antitrust Policy and Competition, U.S. Government Printing Office, Washington, D.C. 1984, s. 23–33.
72 o współpracy pomiędzy producentami zamiast stricte prawnych barier handlu – z dużym prawdopodobieństwem przytłoczą marginalne korzyści. Niezależnie od tego czy polityczną decyzją będzie zachowanie antytrustowych regulacji, czy też całkowita ich likwidacja, to właśnie to ostatnie rozwiązanie będzie zawsze lepsze. Ostatecznie, nawet jeśli Kongres lub sądy zaczną wykorzystywać regulacje antytrustowe przeciwko prawnym monopolom, wciąż nie będzie to uzasadnieniem dla jakiekolwiek polityki antymonopolowej12.
��
Tzw. doktryna Parkera (Parker v. Brown, 317 U.S. 341 [1943]) właściwie czyni wyraźnie uzasadnione rządowe regulacje wyjątkiem z prawa antytrustowego. Local Government Antitrust Act z 1984 roku zwalnia z osobistej odpowiedzialności urzędników samorządowych za kwestie antymonopolowe. Zob. Antitrust and Trade Regulation Reporter 47, no. 1178 (16 sierpnia, 1984): 345–52.
Załącznik Teoria monopolu Rothbarda Ekonomista Murray N. Rothbard (1926-1995) dokonał ważnego wkładu do teorii monopolu, który został zignorowany przez teoretyków głównego nurtu organizacji przemysłowej. Jego poglądy na monopol i niemożliwość istnienia cen konkurencyjnych i cen monopolistycznych (na wolnym rynku) przeciwstawiają się mainstreamowym neoklasycznym poglądom, ale różnią go także od innych ekonomistów Austriackich. Rothbard dowodzi, że jest błędne (a nawet absurdalne) definiowanie monopolu jako kontroli nad całą podażą jakiegoś produktu lub zasobu, która to definicja jest bardzo powszechna w kręgach zarówno neoklasycznych, jak i Austriackich. Jest ona jednak niewłaściwa, ponieważ nawet najmniejsza różnica (w opinii konsumentów) pomiędzy różnymi jednostkami jakiegoś towaru lub surowca (na przykład z powodu miejsca), może oznaczać, że każdy sprzedawca jest „monopolistą”1. Lecz nawet gdyby uznać takie podejście za właściwe, to według Rothbarda pojęcie ceny monopolistycznej w obrębie teorii wolnego rynku, jest nie do utrzymania. 1
M . N . R o t h b a r d , Man, Economy, and State, s. 590–91.
74 Dowodzi on, że jakakolwiek akceptowalna teoria ceny monopolistycznej zależy od niezależnego określenia ceny konkurencyjnej, z którą cena monopolistyczna może być porównana. Jednak dla Rothbarda, jakiekolwiek niezależne określenie ceny konkurencyjnej na wolnym rynku jest niemożliwe. Wolny rynek zawiera z natury ceny wolnorynkowe2. Proces konkurencji w ortodoksyjnej literaturze często jest wiązany z kosztem marginalnym, szczególnie w warunkach długoterminowej równowagi. Jednakże dla Rothbarda takie ceny są nieadekwatne i bez znaczenia, ponieważ są powiązane ze stanem statycznej równowagi, która w rzeczywistości nigdy nie występuje a która nawet gdyby istniała, niekoniecznie byłaby optymalna. W jakiejkolwiek rzeczywistej sytuacji rynkowej wszyscy sprzedawcy mają pewien wpływ na cenę, a informacja rynkowa nigdy nie jest doskonała. Na wszystkich realnych rynkach sprzedawcy stają przed obliczem stromej, a nie doskonale elastycznej krzywej popytu (powiązanej z atomistyczną konkurencją). Dlatego też wszystkie ceny rynkowe, to ceny wolnorynkowe niezależnie od tego, czy działa wielu sprzedawców, czy tylko kilku ze znaczącym udziałem w rynku. Ceny konkurencyjne to taka sama fikcja jak średniowieczne pojęcie godziwej ceny. Powszechnym stało się definiowanie ceny monopolistycznej, jako takiej, która powstaje, gdy produkcja jest ograniczona w warunkach nieelastycznego popytu, dlatego też zwiększa dochód netto producenta. Rothbard dowodzi jednak, że nie istnieje obiektywny sposób określenia, czy taka cena jest ceną monopolistyczną ani czy takie ograniczenia są antyspołeczne. To, co możemy wiedzieć to fakt, że wszystkie firmy starają się produkować taką ilość dóbr, która pozwoli im na zmaksymalizowanie dochodu netto, mając jako daną jedynie własną ocenę popytu. Firmy starają się ustawić cenę (jeśli 2
Tamże, s. 604–05.
75 wszystkie inne czynniki są równe) taką, że zakres popytu powyżej tej ceny jest elastyczny. Jeśli odkryją, że mogą zwiększyć swój pieniężny przychód przez zmniejszenie produkcji w następnym okresie sprzedaży, zrobią to. Rothbard uważa, że mówienie o cenie początkowej jako o cenie konkurencyjnej i cenie z następnego okresu, jako cenie monopolistycznej, nie ma obiektywnie żadnego sensu. W jaki sposób, pyta, obiektywnie określić, czy pierwsza cena jest faktycznie ceną konkurencyjną? Czy może być ona ceną prawie-konkurencyjną? Przypuszczalnie nawet atomistyczne firmy mogą popełniać błędy i produkować za dużo3. Jeśli się im to zdarzy, muszą w następnym okresie ograniczyć produkcję, co może spowodować wzrost ceny, co nie oznacza jednak, że będziemy mieli w ten sposób do czynienia z ceną monopolistyczną. Cała ta dyskusja nie ma żadnego sensu, ponieważ nie ma niezależnego kryterium, które pozwoliłoby określić, która cena jest konkurencyjna, a która monopolistyczna. Wszystko, co możemy wiedzieć na pewno, dowodzi Rothbard, to to, że ceny, zarówno przed, jak i po zmianie podaży, są cenami wolnorynkowymi. W dodatku, negatywne konsekwencje dla dobrobytu społecznego związane z rzekomymi cenami monopolistycznymi nie wystąpiłyby nawet, gdyby takie ceny mogły istnieć. Ponieważ dla Rothbarda nieelastyczność popytu jest „jedynie rezultatem dobrowolnie wyrażanych potrzeb” konsumentów, a wymiana (po wyższej cenie) jest całkowicie dobrowolna, nie ma możliwości, by jednoznacznie stwierdzić, że jakiekolwiek restrykcje spowodowały zmniejszenie społecznego dobrobytu. Rothbard jest bardzo krytyczny wobec ortodoksyjnych analiz użyteczności i dobrobytu4. Powszechnie twierdzi się, że zarówno 3
Tamże, s. 607. M . N . R o t h b a r d , Toward a Reconstruction of Utility and Welfare Economics, Center for Libertarian Studies, New York 1977.
4
76 wśród antytrustowych reformistów jak i tradycjonalistów polityka antymonopolowa zapewnia delegalizację takich umów biznesowych, jak zmowy cenowe, które prowadzą do zmniejszenia dobrobytu konsumentów i społecznej efektywności. Dla Rothbarda koszty i korzyści związane z wymianą są osobiste i subiektywne i nie mogą być wykorzystane do żadnych ogólnych pomiarów czy agregacji. Twierdzi on, że nie istnieje jednoznaczny sposób, dzięki któremu można by koszty konsumentów i korzyści producentów (lub vice versa) na różnych rynkach podsumować, a potem porównać w celu określenia, czy biznesowe porozumienia są społecznie efektywne, czy też nie. Całe pojęcie społecznej efektywności jest dla Rothbarda mitem5. Użyteczność i korzyści dodatkowe dla indywidualnych konsumentów i producentów mogą istnieć, ale tymi pojęciami nie można matematycznie manipulować, w celu wydawania jakichkolwiek wyroków sądowych w oparciu o zasadę rozsądku. Krytyka Rothbarda wobec konwencjonalnej i austriackiej teorii monopolu, pozwala mu dojść do wniosku, że monopol może być najlepiej zdefiniowany jako przyznanie specjalnego przywileju przez rząd, który prawnie rezerwuje „pewną sferę produkcji dla jednej konkretnej osoby lub grupy”6. W opinii Rothbarda ta definicja monopolu jest jednoznaczna i historycznie właściwa, ponieważ jest to oryginalne znaczenie tego terminu w angielskim common law. Jest jednoznaczna, ponieważ takie podejście pozwala na uczynienie jasnego rozróżnienia pomiędzy cenami wolnorynkowymi i monopolistycznymi. Wolne rynki, na których istnieje rywalizacja, ale także i współpraca, mogą powodować wzrost wolnorynkowych cen. Z drugiej strony, ceny monopolistyczne mogą pojawić się, kiedy rząd prawnie ogranicza handel. Przypuszczalnie, konsekwentna polityka antymonopolowa doprowadziłaby do likwidacji wszystkich takich 5
M . N . R o t h b a r d , The Myth of Efficiency, [w:] M a r i o R i z z o (red.), Time, Uncertainty, and Disequilibrium, D.C. Heath, Boston 1979, s. 90–95. 6 R o t h b a r d , Man, Economy, and State, s. 591.
przywilejów, włączając w to ortodoksyjną politykę antytrustową in se, ponieważ ogranicza ona wolny handel.
4. Bariery wejścia Uważa się, że dyskusja na temat pozaprawnych barier wejścia dowodzi słuszności teorii wolnorynkowego monopolu. Chociaż otwarte rynki, z definicji, nie posiadają żadnych prawnych barier wejścia, pewne pozaprawne przeszkody rzekomo mogą hamować proces konkurencji i pozwalać wiodącym firmom na błędną alokację zasobów. Przypuszczalnie, wykorzystanie polityki antymonopolowej przeciwko tym barierom zwiększa wydajność gospodarki i dobrobyt konsumentów.
Zróżnicowanie produktów Entuzjaści regulacji antymonopolowych argumentują, że dodatkowe koszty związane ze zróżnicowaniem produktów prowadzą do ograniczenia możliwości wejścia na rynek1. Firmy, które dajmy na to, chciałyby wejść na rynek samochodowy, kalkulują, że musiałyby ponieść koszty związane z corocznymi zmianami stylistycznymi swoich samochodów i koszty te mogą odstraszyć je od inwestycji. Jeśli produkty byłyby homogeniczne, szczególnie co do czasu, wej 1
J . S . B a i n , Barriers to New Competition, Harvard University Press, Cambridge 1956; idem, Industrial Organization, John Wiley and Sons, New York 1968.
80 ście na rynek samochodowy byłoby znacznie mniej kosztowne i ilość konkurentów byłaby znacznie większa. Zróżnicowanie jest rzekomo elementem siły monopolistycznej. Firmy, które z powodzeniem różnicują swoje produkty uważa się za zdolne do podnoszenia cen powyżej poziomu możliwego na rynku o czystej konkurencji2. I chociaż może istnieć silna rywalizacja pomiędzy sprzedawcami na rynkach gdzie produkty są zróżnicowane, to uważa się, że konkurencja jest „niedoskonała”, a zasoby są w jakiś sposób błędnie alokowane. Te argumenty są nieprzekonywujące. Jeśli produkty został z powodzeniem zróżnicowane, to znaczy, jeżeli konsumenci wyrazili swoją chęć pokrycia kosztów związanych ze zróżnicowaniem. Wówczas trudności w wejściu na rynek i konkurowaniu z istniejącymi firmami są odbiciem bezpośrednich preferencji konsumentów. Jeśli kupujący samochody tradycyjnie wspierali coroczne zmiany stylistyczne samochodów i karali firmy, które ich nie przeprowadzały, jasne jest, że to preferencje konsumentów pomogły ograniczyć wejście rywali do przemysłu samochodowego. Problem producentów, nie jest problemem z punktu widzenia dobrobytu konsumenta czy efektywnej alokacji zasobów. Efektywne wykorzystanie zasobów oznacza, że zasoby powinny być umieszczane w takich przedsięwzięciach, które konsumenci a nie ekonomiści, uważają za najbardziej wartościowe. Jeśli konsumenci wspierają coroczne zmiany stylistyczne samochodów, więc jest to przedsięwzięcie, w które powinno się angażować zasoby. Potencjalni lub istniejący konkurenci mogą zawsze próbować przekonać konsumentów, by wspierali mniejsze zróżnicowanie produktów – po niższej cenie – lub całkowity brak corocznych zmian w wyglądzie aut. Ewentualnie potencjalni producenci mogą zawsze próbować odkryć tańsze metody produkcji i marketingu, które pozwolą im na rywalizację z już 2
Zob. P. A r e e d a , Antitrust Analysis: Problems, Text, Cases, Little, Brown, Boston 1974, s. 17–23.
81 istniejącymi firmami. W sytuacji braku odkryć tego typu lub zmian preferencji, istnieją rzeczywiście restrykcje dla potencjalnych konkurentów, które nie pozwalają im rozpocząć produkcji. Tymi ograniczeniami są: wydajność rywali i preferencje konsumentów. Takie restrykcje nie stanowią barier wejścia, które mogłyby racjonalizować jakąkolwiek politykę antytrustową. Z perspektywy krytyki polityki antymonopolowej jest całkowicie normalne i właściwe, że efektywność i preferencje konsumentów powinny ograniczać wejście i wykluczać potencjalnych rywali, ponieważ zasoby są w niedoborze i mają alternatywne zastosowanie. Z punktu widzenia ekonomii problem jest zapewnienie, by rzadkie dobra były umieszczane w przedsięwzięciach, które najwyżej cenią konsumenci i aby były przenoszone z zastosowań mniej wartościowych do bardziej wartościowych, co jest społeczną funkcją rynkowego procesu konkurencji. Konkurencji nie ogranicza efektywność czy wybór konsumenta. Zamieszanie istnieje – szczególnie w antytrustowej ekonomii – wokół znaczenia pojęcia konkurencja. Jeśli konkurencja oznacza stan równowagi czysto-konkurencyjnej, wtedy może ona być ograniczona przez zróżnicowanie produktów i efektywność producentów. Jednakże, jak już dowiedliśmy, czysta konkurencja nie może być adekwatnym kryterium dobrobytu w kwestii antymonopolowej, ponieważ jest to stan statycznej równowagi bez procesu konkurencji. Pojęcie to zakłada homogeniczne produkty i preferencje, istnienie producentów, którzy już wykorzystują najlepsze możliwe technologie oraz brak błędów i niespodzianek. Zasoby są efektywnie alokowane w takim świecie tylko dlatego, że model po prostu zakłada warunki wymagane przez równowagę. Rzeczywisty proces konkurencji jest procesem odkryć i dostosowania, nie jest to statyczny stan rzeczy3. Ekonomicznym proble 3
I . M . K i r z n e r , Competition and Entrepreneurship, University of Chicago Press, Chicago 1973.
82 mem nie jest efektywna alokacja zasobów w sytuacji, gdy wszystko jest znane i stałe, tylko nauczenie się jak alokować i przenosić zasoby w świecie niepewności i zmian. Konkurencja jest przedsiębiorczym procesem, w toku którego firmy odkrywają faktyczne preferencje konsumentów, oraz zdobywają orientację jakie technologie i strategie wykorzystać, aby jak najlepiej dystrybuować produkty. Proces konkurencji nie jest ograniczony przez niepowodzenia pewnych produktów lub firm, nie jest też ograniczony z powodu tego, że efektywność i preferencje konsumentów nie pozwalają wejść na rynek niektórym potencjalnym graczom. Ci, którzy twierdzą, że chronią konkurencję poprzez ochronę określonych podmiotów procesu rynkowego lub przez subsydiowanie nowych firm, tak by mogły wejść na rynek, w rzeczywistości nie rozumieją natury rynkowego procesu konkurencji. Niektórzy krytycy zróżnicowania podkreślają, że czasami dokonywane jest ono z błahych powodów i nie wprowadza żadnych rzeczywistych ulepszeń4. Ale jak odróżnić prawdziwe ulepszenia od zmian kosmetycznych, inaczej niż przez rozpatrzenie ujawnionych preferencji konsumentów? Krytycy są przywiązani do swojego zdania na ten temat, ale na wolnym rynku to konsumenci mają ostatnie słowo w kwestii, czy gra jest warta świeczki, czy też nie. Jeśli konsumenci uważają, że „ulepszenia” są błahe, nie będą chcieli za nie wiele zapłacić. Z drugiej strony, jeśli chcą płacić znacznie więcej za jakieś zróżnicowanie, wtedy oczywiście nie jest ono błahe i zasoby, które zostały do niego wykorzystane nie były alokowane błędnie. Firmy mogą, oczywiście, popełniać błędy i źle ocenić preferencje konsumentów. Mogą niedocenić lub przecenić wartość jaką konsumenci są skłonni przypisać jakiemukolwiek zróżnicowaniu 4
Zob. R . T . B y r n s , G . W . S t o n e , Economics, Scott, Foresman, Glenview 1984, s. 607; W. F. Mueller, The Anti-Antitrust Movement, [w:] Industrial Organization, Antitrust, and Public Policy, J o h n V . C r a v e n (red.), Kluwer-Nijhoff, Boston 1983, s. 30–31.
83 lub innowacji. Mogą zużyć zasoby w teraźniejszości tylko po to, by w przyszłości odkryć, że nie mogą tych wydatków pokryć. W takich sytuacjach zasoby zostały w pewnym sensie zmarnowane. Ale użycie terminu zmarnowane musi być umieszczone w kontekście problemu, który jest rozwiązywany przez gospodarkę rynkową. Częścią problemu jest to, że firmy próbują koordynować swoje decyzje produkcyjne z preferencjami konsumentów, zanim konsumenci je rzeczywiście ujawnią na rynku. Firmy muszą poprawnie przewidzieć ujawnione preferencje konsumentów i konkurencji, ale proces przewidywania jest pełen ryzyka i niepewności. Istotnym jest, to że problem koordynacji planu nie ogranicza się tylko do koordynacji cenowej, na czym skupia się większość tekstów ekonomicznych, ale także koordynacji produktów: produkt musi być dokładnie tym produktem, który preferują konsumenci. Dlatego też, zarówno cena jak i produkt muszą być skoordynowane, zanim jakikolwiek rynek może być uznany za efektywny z perspektywy konsumenta. Wiele dyskusji na temat konkurencji lekceważy problem koordynacyjny zakładając, że istnieje doskonała informacja o gustach konsumentów i cenach lub, że rynek w jakiś sposób wybrał do sprzedaży pewien standardowy produkt. Jednakże to założenie jest nierealistyczne. W rzeczywistych sytuacjach rynkowych firmy odkrywają ceny produktów i preferencje jedynie za pomocą mechanizmów rynkowego procesu konkurencji. Podczas, gdy istnieją bardzo silne ekonomiczne zachęty dla firm, by poprawnie przewidywać preferencje konsumentów i plany konkurentów, błędy w alokacji zasobów – biorąc pod uwagę grającą tu ważną rolę fundamentalną niepewność – są nieuniknione. Nie można oczekiwać, że rynki będą działać w sposób doskonały, realizując doskonałą równowagę lub koordynację. Wszystko, czego można rozsądnie oczekiwać, to fakt, że wolnorynkowy proces prowadzi do efektywnych rozwiązań, ustawicznie tworząc informację i motywacje do prze-
84 noszenia zasobów z zastosowań, według konsumentów, mniej do bardziej wartościowych.
Przypadek gotowych do spożycia płatków zbożowych Niesławna sprawa Federalnej Komisji Handlu (FTC) przeciwko wiodącym producentom gotowych do spożycia płatków zbożowych (Ready-to-Eat cereals, RTE) jest doskonałym przykładem antymonopolowego zamieszania wokół zróżnicowania produktów, preferencji konsumentów i barier wejścia. W 1972 roku FTC wytoczyła proces firmom Kelogg, General Foods, General Mills i Quaker Oats, argumentując, że ich 90-procentowy udział w rynku stanowi monopolizację przemysłu gotowych do spożycia płatków5. Wiodące firmy konkurowały tworząc coraz to nowe marki płatków i modyfikując stare marki, rzadko angażując się w bezpośrednią konkurencję cenową. Według FTC, udział rynkowy tych firm był bezpośrednim rezultatem tego „marnotrawczego” mnożenia marek, które w efekcie dotkliwie ograniczało konkurencję i możliwość wejścia nowych firm. Koszty i niebezpieczeństwa związane z rozwijaniem, produkcją i marketingiem nowych marek płatków, powstrzymywały potencjalnych konkurentów. W dodatku, brak konkurencji cenowej pozwolił wiodącym firmom na zgarnianie nadmiernych zysków przez długi okres czasu. Rozwiązaniem, według FTC, było złamanie wiodących firm i zmuszenie ich do licencjonowania potencjalnym rywalom własnych popularnych marek. FTC miała bezsprzecznie rację, że wysokie ryzyko porażki przy wprowadzaniu nowych marek płatków, ograniczało wejście na rynek. Jest także prawdą, że pewne korzyści powiązane ze skalą, szczególnie w kwestii ich reklamy, prowadziły do ograniczenia 5
In the Matter of Kellogg Company, General Mills, Inc., General Foods Corporation, the Quaker Oats Company, FTC Docket No. 8883, complaint issued April 26, 1972.
85 ilości nowych konkurentów. Ale nie jest prawdą, że ta sytuacja była szkodliwa z perspektywy konsumentów, lub że proces konkurencji był zagrożony, albo że te restrykcje mogły usprawiedliwić jakąkolwiek aktywność antymonopolową. Efektywność w wykorzystaniu zasobów może zawsze ograniczać liczbę konkurentów. Jak już dowiodłem, ścisłym celem rynkowego procesu konkurencji jest odkrycie, które produkty konsumenci preferują, (nie zaś powód, dla którego preferują określone dobra) oraz produkcja i sprzedaż tych produktów konsumentom. Fakt, że wiodące firmy, mające długie doświadczenie i ekonomie skali, były w stanie wykonać to zadanie bardziej efektywnie niż mniejsze lub młodsze przedsiębiorstwa jest bez znaczenia z punktu widzenia konsumenta: dobrobyt konsumentów nie jest zmniejszony i zasoby nie są błędnie alokowane. Na tę kwestię można spojrzeć też w inny sposób. Jeśli zwiększanie ilości marek płatków nie byłoby korzystne z punktu widzenia konsumentów, większe firmy straciłyby udział w rynku na rzecz innych przedsiębiorstw i przestałyby być wiodącymi firmami w branży. Jeśli koszty produkcji płatków dla większych firm byłyby większe niż dla ich potencjalnych konkurentów, większe firmy straciłyby udział w rynku na rzecz mniejszych, bardziej wydajnych firm i nie mogłyby zachować swojej pozycji w branży. Krótko mówiąc, jeśli większe firmy nie byłyby efektywne i nie sprzedawałyby z powodzeniem swoich produktów, nie mogłyby pozostać liderami w tej branży przez dekady. Fakt, że w niepewnej sytuacji rynkowej, wiodące firmy z powodzeniem wprowadziły kilkanaście nowych marek płatków, stanowi bezpośredni dowód zachowania efektywności w wykorzystaniu zasobów, a nie siły monopolistycznej błędnie alokującej dobra ekonomiczne. Konsumenci nie byli zmuszani do zakupu nowych marek płatków, zachęcano ich tylko do wypróbowania tych produktów. Konsumenci nie byli zmuszani do płacenia zbyt wysokich
86 cen za zróżnicowanie płatków, lecz dobrowolnie płacili więcej za nowe marki płatków, gdyż wartościowali je wyżej od starych. Rywale i potencjalni konkurenci, którzy uważali to zachowanie za irracjonalne ze strony konsumentów, mogli zawsze przetestować swoją teorię efektywnego marketingu płatków. Jeśli konsumenci naprawdę preferowaliby mniej zróżnicowane marki po niższych cenach, wtedy młodsze lub mniejsze firmy byłyby w stanie konkurować z łatwością. Zakończone powodzeniem staranie FTC w końcu lat siedemdziesiątych by wykluczyć Quaker Oats Company z oryginalnego pozwu antymonopolowego, podważyło całą teorię Komisji na temat barier wejścia w tej sprawie. Quaker Oats osiągnęła dokładnie to, co - jak dowodziło FTC – było prawie niemożliwe: wprowadziła nowe, znaczące marki produktów oraz zwiększyła swój udział w rynku zdominowanym przez większe firmy. Quaker Oats Company rozwinęła linię tzw. naturalnych płatków i przekonała konsumentów do kupowania ich, tym samym przełamując dominację wiodących firm. Pomimo epizodu Quaker Oats, FTC forsowała tę z góry przegraną sprawę przed sądem administracyjnym w 1981 roku i przed pełnym składem FTC w 1982 roku.
Reklama Reklama jest często krytykowana w ten sam sposób jako bariera wejścia, która ogranicza konkurencję i powoduje błędną alokację zasobów. W akademickim, ekonomicznym modelu doskonałej konkurencji, nie ma reklamy, ponieważ zakłada się, że produkty są homogeniczne a informacja rynkowa i ceny są doskonałe. W rzeczywistym świecie zróżnicowanych produktów i ignorancji, ekonomiści muszą znaleźć jakieś wytłumaczenie dla pojawienia się reklamy produktów. Niektórzy uważają, że reklama pozwala firmom zróżnicować produkty i żądać za nie wyższych cen, a znaczne budżety reklamowe pozwalają dużym firmom na utrzymanie udziału
87 w rynku kosztem mniejszych, lub tylko potencjalnych, rywali. Inni dowodzą, że przy braku doskonałej informacji, reklama pozwala na bardziej efektywną koordynację pomiędzy dostawcami i konsumentami przez obniżenie kosztów informacji. Pierwsza grupa ekonomistów widzi w reklamie element siły monopolistycznej, która prowadzi do jakiejś społecznej nieefektywności6, druga zaś widzi w niej element procesu konkurencji, który umożliwia zrozumienie jak zasoby są efektywnie alokowane w świecie cechującym się niepewnością7. Ponieważ problem zróżnicowania produktów jako bariery wejścia był już przez nas rozpatrywany, nie ma potrzeby powtarzać tej analizy tutaj. Można wprawdzie zauważyć, że traktowanie reklamy przez niektórych krytyków, jako zbytecznego kosztu sprzedaży – w przeciwieństwie do innych, uzasadnionych kosztów produkcji i transportu – jest całkowicie arbitralne. Wszystkie koszty biznesowe są kosztami sprzedaży w takim znaczeniu, że wszystkie zasoby są wydawane w celu sprzedaży produktów konsumentom z zyskiem. Koszty reklamy nie różnią się od kosztów kontroli jakości, maszyn, ubezpieczenia na wypadek pożaru, ani żadnych innych wydatków poczynionych w związku z jakąś zyskowną działalnością. W warunkach doskonałej konkurencji z doskonałą informacją, reklama byłaby niepotrzebna (tak samo jak ubezpieczenie od pożaru!), ale jest to bez znaczenia dla problemów, które muszą być rozwiązane w dynamicznej i niepewnej gospodarce rynkowej.
6
J . R o b i n s o n , The Economics of Imperfect Competition, St. Martin’s Press, New York 1961; D . F. G r e e r , Industrial Organization and Public Policy, Macmillan, New York 1980, s. 44–84. 7 P. N e l s o n , Advertising as Information, [w:] Journal of Political Economy, 1974, z. 82, s. 729–54; Y . B r o z e n , Entry Barriers: Advertising and Product Differentiation, [w:] Industrial Concentration: The New Learning, H . G o l d s c h m i d , H . M . M a n n , J . F. W e s t o n (red.), Little, Brown, Boston 1974, s. 115–37.
88 Jednakże prawdą jest, że niektóre firmy prowadzą bardziej efektywne kampanie reklamowe niż inne. Niektóre uzyskują nawet znaczące ekonomie skali dzięki efektywnej reklamie, zgarniając większe zyski. Ta efektywność może stanowić barierę dla mniej wydajnych firm, ale – znowu – nie występuje tu żadna błędna alokacja zasobów. Jedyne oczywiste marnotrawstwo jest tu po stronie firm, które reklamują się mniej efektywnie. Czy jednak jest możliwe, by firma uzyskiwała długoterminowe monopolistyczne zyski dzięki inwestycjom reklamowym? Niektóre wczesne studia empiryczne wydawały się odkrywać pozytywną zależność pomiędzy wydatkami na reklamę i dochodowością firm, co doprowadziło niektórych krytyków korporacji do wniosku, że reklama może generować nadmierne przychody8. Jednakże, późniejsze badania, które traktowały wydatki reklamowe raczej jako inwestycję niż wydatek bieżący, nie potrafiły wykazać jakiegokolwiek niekorzystnego powiązania reklamy z zyskiem9. Nawet jeśli takie statystyczne powiązanie istnieje, nie dowodzi to niczego złowrogiego. Nie istnieje wymóg, według którego konkurencyjne przedsiębiorstwo musi być zgodne z ekonomicznym pojęciem stanu długoterminowej równowagi, gdzie zostały wyeliminowane wszystkie rynkowe anomalie i wszystkie firmy zarabiają tyle samo. Z pewnością, mogą istnieć silne tendencje w kierunku równowagi na otwartym rynku, a pojęcie równowagi i koordynacji stanowi podstawę dużej części naszego zrozumienia efektywnego procesu konkurencji. Ale znowu - długoterminowa równowaga jest niemożliwa, i dlatego tez nie jest adekwatnym kryterium oceny rynkowej wydajności konkurencyjnych firm. 8
Zob. W . S . C o m a n o r , T . A . W i l s o n , Advertising, Market Structure, and Performance, [w:] Review of Economics and Statistics, 1967, z. 49, s. 423–40. 9 R . A y a n i a n , Advertising and Rate of Return, [w:] Journal of Law and Economics, 1975, z. 18, s. 479–506; H . B l o c h , Advertising and Profitability: A Reappraisal, [w:] Journal of Political Economy, 1974, z. 82, s. 267–86.
89
Efektywność i innowacyjność Można z łatwością przyjąć, że oszczędności i efektywność osiągnięta przez pewne firmy, ale nie przez ich konkurencję, może opóźnić lub nawet zapobiec wejściu na rynek i bezpośredniej rynkowej rywalizacji. Firmy, które korzystają z ekonomii skali lub pewnych tanich technologii, albo firmy, które z powodzeniem wprowadzają innowacje, czynią rynkową rywalizację trudniejszą, lub nawet, w ekstremalnych przypadkach, niemożliwą. Jeśli z perspektywy rynku prawdą byłoby, że większa ilość konkurentów jest zawsze lepsza od mniejszej, wtedy ekonomie skali i pomyślne innowacje mogą być potępione jako „ograniczające” konkurencję. Oczywiste jest jednak, że nie jest to poprawna analiza. Wykluczenia powiązane z efektywnością są właściwe, ponieważ to konsumenci są tymi, którzy ostatecznie decydują o wsparciu efektywnych i karaniu mniej efektywnych firm. Po raz kolejny – celem procesu rynkowego jest odkrycie efektywnej usługi, efektywnego produktu, efektywnego rodzaju organizacji. Konkurencja – zarówno rywalizacja jak i współpraca – nie ma nic wspólnego z jakąś arbitralnie określoną ilością firm. Jeśli konsumenci chcą większej ilości konkurentów, okażą to przez chęć płacenia wyższych cen, niezbędnych do pokrycia kosztów mniej efektywnych lub nowych konkurentów. Większość konsumentów nie ma na to ochoty. Z pewnością, decyzje konsumentów, by nie wspierać dodatkowych konkurentów nie powodują nieefektywności, ani nie zmniejszają dobrobytu konsumentów. Regulacje antymonopolowe nie są konieczne, by ratować konsumentów przed nimi samymi.
Przypadek Alcoa Aluminium Company of America przed rokiem 1937 roku, jest klasycznym przykładem dominującej firmy, która utrzymywała swoją pozycję korzystając z innowacji i efektywności jako bariery
90 wejścia. W antymonopolowym procesie w sądzie niższej instancji, rozstrzygniętym na korzyść Alcoa w 1939 roku10, sędzia Caffey po mozolnym dochodzeniu uznał, że Aloca nie zmonopolizowała boksytu (w przeciwieństwie do tego, co twierdzi większość podręczników), miejsc umożliwiających korzystanie z energii wodnej , tlenku glinu, odlewów z aluminium, drutów, ani innych aluminiowych produktów. Firma nie zmonopolizowała w sposób nielegalny produkcji sztabek aluminium. Nie żądała też wygórowanych cen ani nie zgarniała nadmiernych zysków. Ceny aluminiowych sztabek – głównego produktu Alcoa – spadły z poziomu ok. 5 dolarów za funt [ok. 0.45 kg – przyp. tłum.] w 1887 roku, kiedy Alcoa została założona jako Pittsburgh Reduction Company, do 22 centów za funt w 1937 roku, kiedy Alcoa została oskarżona o monopolizację. W tym okresie, zyski wynosiły średnio 10% całości inwestycji. Alcoa nie dokonywała żadnych nielegalnych praktyk wykluczających potencjalnych konkurentów. Tak zwany wyprzedzający zakup potencjalnego konkurenta, było to zatwierdzone przez Departament Sprawiedliwości przejęcie upadającej francuskiej firmy w 1915 roku Biorąc pod uwagę te ustalenia, sędzia Caffey oddalił antytrustowy pozew przeciwko Alcoa. Alcoa była jedynym krajowym producentem nieobrobionych sztabek aluminium przez pięćdziesiąt lat, nawet pomimo wygaśnięcia w 1906 roku patentów na wykorzystanie procesu elektrolizy w produkcji aluminium. Wejście na ten rynek okazało się bardzo trudne, nawet dla Henry’ego Forda, ponieważ Alcoa korzystała z ogromnych ekonomii skali w produkcji oraz przewagi technologicznej w badaniach i rozwoju. Co więcej, Alcoa przekazywała te ekonomiczne korzyści konsumentom, w formie konkurencyjnych cen sztabek aluminium, ubiegając wejście konkurencji, poprzez działanie jakby 10
Wyrok sądu niższej instancji: United States v. Aluminum Company of America, 44 F. Supp. 97 (1939). Wyrok sądu apelacyjnego: United States v. Aluminum Company of America, 148 F. 2nd. 416 (1945).
91 rzeczywiście istnieli potencjalni konkurencyjni sprzedawcy sztabek, czyhający by okraść Alcoa z klientów i przytłaczającego udziału rynkowego. Tylko w konsekwencji tak dużej wydajności ekonomicznej Alcoa mogła utrzymać „monopolistyczny” udział w rynku nieobrobionych sztabek. Sąd niższej instancji dokonał ważnego rozróżnienia pomiędzy byciem „monopolistą” a ograniczającą handel „monopolizacją”. Dla sędziego Caffey’a, bycie monopolistą – przy braku niesprawiedliwych praktyk wykluczających – było racjonalne i nie stanowiło pogwałcenia Sherman Antitrust Act, który nie potępiał monopolu per se. Firma może osiągnąć dominującą pozycję na rynku przykładowo przez, bycie bardziej efektywną od swoich rywali i prawo nie miało na celu potępienia takich sytuacji. Sąd apelacyjny odwrócił wyrok sędziego Caffey’a, skazując firmę w 1945 roku, przyznając, że firma była efektywna. Jednakże sędzia Hand, zrywając z zasadą rozsądku uznał, że „umiejętności, energia i inicjatywa” Alcoa wykluczyły konkurencję, oraz że efektywność nie jest prawnym uzasadnieniem dla monopolizacji. Napisał on w swoim wyroku: Było nie do uniknięcia, że [Alcoa] będzie zawsze przewidywać wzrost popytu na sztabki i będzie przygotowana by je dostarczyć. Nic nie zmuszało jej do ciągłego podwajania swojej wydajności zanim inni weszliby na rynek. Podkreśla ona, że nigdy nie wykluczała konkurentów, ale nie da się wymyślić bardziej efektywnego wykluczenia niż wykorzystywanie każdej pojawiającej się możliwości, stawianie czoła każdemu nowemu rywalowi z wydajnością wykorzystywaną przez świetną organizację, posiadanie przewagi w doświadczeniu, kontaktach handlowych i elitarnym personelu.11
11
United States v. Aluminum Company of America, 148 F. 2nd., (1945) s. 430–31.
92 Konkurencyjne zdolności Alcoa przypieczętowały antymonopolowy proces przeciwko niej. Jeśli firma byłaby mniej efektywna, przypuszczalnie byłoby więcej konkurencji, to znaczy – konkurentów, i nie doszłoby do złamania prawa. Taka jest pokręcona ekonomiczna logika sprawy Alcoa. W rzeczywistości konkurenci istnieli, chociaż sąd apelacyjny w 1945 roku z niezachwianą konsekwencją odmawiał ich zauważenia. Setki rywali sprzedawały produkt określany jako „aluminium wtórne” lub resztki aluminiowych sztabek, które stanowiły niemal doskonały – a więc konkurencyjny – substytut dla produktu Alcoa. Jeśli weźmie się pod uwagę sprzedaż sztabek wtórnych, udział Alcoa w rynku spada z 90% (pozostające 10% stanowił import) do 66%, a następnie, wraz z dodatkowymi racjonalnymi korektami, do 33%. Alcoa nie monopolizowała żadnego rozsądnie zdefiniowanego rynku właściwego.
Kapitał Czasami utrzymuje się, że kapitał finansowy może być barierą wejścia dla konkurencji i może umożliwić monopolizację wiodącym firmom. Zgodnie z tym argumentem niektórzy potencjalni producenci, muszą płacić wyższą cenę za kapitał niż już istniejące przedsiębiorstwa. Wszystkie rzadkie zasoby mają ceny, które muszą być płacone, żeby były alokowane (lub realokowane) w bardziej wartościowych zastosowaniach. Kapitał finansowy, jak wszystkie inne zasoby, nie może być dostępny dla każdego, kto tylko chciałby go wykorzystać, a koszty z nim związane muszą być ponoszone przez tych, którzy mają na celu jego efektywne użycie. Faktyczny koszt kapitału jest określany na konkurencyjnych rynkach kapitałowych i firmy, które chcą go zakupić muszą zrobić to po określonych cenach rynkowych. Niektóre firmy są w stanie zdobyć kapitał po niższych cenach, ponieważ ryzyko, że będą używać
93 kapitału nieefektywnie jest niższe. Firma będąca w biznesie ponad pięćdziesiąt lat, przynosząca ustawicznie zyski ze swoich inwestycji, będzie prawdopodobnie miała niższe koszty uzyskania kapitału niż nowa firma z małym doświadczeniem w korzystaniu z kapitału. Dlatego też koszty kapitału mogą stanowić barierę wejścia. Bardziej efektywni użytkownicy kapitału będą dążyć (ceteris paribus) do wykluczenia z rynku mniej efektywnych użytkowników kapitału. Efektywność jako bariera nie jest niesprawiedliwa ani szkodliwa dla dobrobytu konsumentów. W rzeczywistości, taka bariera – oraz wykluczający proces, który powoduje – jest absolutnie niezbędna do zapewnienia, że kapitał będący w niedoborze przepływa do firm, które z największym prawdopodobieństwem wykorzystają go z zyskiem, służąc konsumentom. Tysiącom nowych firm ubiegającym się o kapitał ostatecznie się to udaje, co prowadzi do ich rozwoju, zatem tzw. bariera dla konkurencji może być przezwyciężona jak wszystkie inne pozaprawne przeszkody – przez większą ekonomiczną wydajność. Z perspektywy dobrobytu konsumenta jest dokładnie tak jak być powinno. Jedynym możliwym uzasadnieniem dla działalności rządu może być eliminacja jakichkolwiek prawnych barier, ograniczających dostęp kupujących i sprzedających do rynków papierów dłużnych i papierów wartościowych.
Praktyki łupieżcze „Łupieżcze” obniżanie cen (predatory pricing) oznacza, że wiodące firmy mogą wyceniać swoje produkty w sposób szkodzący istniejącej lub potencjalnej konkurencji. Firmy mogą, przykładowo, przejściowo obniżyć cenę poniżej kosztów, próbując wyeliminować rywali lub zniechęcić do wejścia na rynek. Pojęcie „pozacenowe praktyki łupieżcze” (predatory practices) oznacza, że wiodące firmy mogą wykorzystywać pozacenowe konkurencyjne zmienne – jak innowacje czy reklama – w taki sposób, by podnieść koszty konkurentów lub zmniejszyć popyt na ich przestarzałe produkty lub usłu-
94 gi. Przykładowo, na rynku zegarków, pewne wiodące firmy mogą nagle wprowadzić nowy, rewolucyjny zegarek, co doprowadzi do zmniejszenia popytu na zegarki mniejszych konkurentów. Rzekomym efektem tej innowacji, może być znaczne ograniczenie konkurencji i szkoda dla dobrobytu konsumentów. Pomimo, że słowo „łupieżcze” brzmi antyspołecznie, istnieją poważne trudności z jakąkolwiek próbą wykorzystania polityki antymonopolowej, do ograniczenia tego typu zachowań. Po pierwsze – jak regulatorzy i sądy mają rozróżnić prawdziwe praktyki łupieżcze od normalnych obniżek cen i wykluczeń, które zdarzają się w każdym procesie konkurencyjnego rynku? Czy ceny poniżej pieniężnych kosztów są zawsze łupieżcze? Jakie koszty się tu kwalifikują? Średnie koszty? Koszty marginalne? Długoterminowe koszty marginalne? Dlaczego historyczne księgowe koszty w ogóle mają być adekwatne? Przez lata toczyła się w magazynach ekonomicznych wyczerpująca dyskusja (niektórzy mogą powiedzieć nawet, że zbyt wyczerpująca) nad niektórymi z tych kwestii, ale nie wyłoniła się żadna jasna odpowiedź12. Jeśli nawet ekonomiści mogliby się zgodzić, co do znaczenia terminu „ceny łupieżcze”, nie jest oczywiste dlaczego takie działania cenowe powinny być prawnie ograniczone. W końcu, łupieżcze praktyki nie mogą powieść się bez bezpośredniego wsparcia konsumentów – kupujących. Na przykład, jeśli potencjalny kupujący zignoruje redukcje cen przez wiodącą firmę, wtedy jasne jest, że te redukcje nie są łupieżcze. Z drugiej strony, jeśli kupujący wspiera obniżającego ceny, to właśnie on – a nie sprzedawca – jest tym, któ 12
Zob. P. A r e e d a , D . T u r n e r , Predatory Pricing and Related Practices under Section 2 of the Sherman Act, [w:] Harvard Law Review, 1975, z. 88, s. 697–733; O . E . W i l l i a m s o n , Predatory Practices: A Strategic and Welfare Analysis, [w:] Yale Law Journal, 1977, z. 87, s. 284–340; D . T . A r m e n t a n o , Antitrust Reform: Predatory Practices and the Competitive Process, [w:] Review of Austrian Economics, 1989, z. 3, s. 61–74.
95 ry powoduje nacisk na firmy o wysokich kosztach i może ostatecznie wyeliminować niektóre z nich. Kupujący zawsze mogą eliminować pewnych konkurentów poprzez zmianę swoich preferencji w zakupach i wybieranie jednego produktu zamiast drugiego. Nie ma żadnego powodu, by działania antymonopolowe zakłócały ten niegroźny proces. Antytrustowi entuzjaści mogą argumentować, że wybór konsumentów nagradzających obniżającego ceny, nie leży w długoterminowym interesie tychże konsumentów. Nikt jednak nie może znać długoterminowych interesów konsumentów. Nie można tak po prostu założyć również wyższości tzw. interesów długoterminowych nad interesami krótkoterminowymi. Kupujący mogą z pewnością decydować o własnej preferencji czasowej i w związku z tym, czy korzyści z krótkoterminowych obniżek cen przewyższają możliwe problemy związane z mniejszą ilością producentów w przyszłości. Wybory konsumentów są racjonalne w każdym z przypadków a dobrobyt konsumentów jest ograniczony tylko wtedy, kiedy rządowa polityka antymonopolowa nie pozwala im na dostosowanie struktury podaży do swoich preferencji. Taki sam argument ma zastosowanie do pozacenowych praktyk łupieżczych. Jeśli wiodąca firma wprowadza jakąś innowację to do konsumentów należy decyzja, czy ta innowacja zmniejszy liczbę konkurentów. Jeśli konsumenci entuzjastycznie wesprą tę innowację, kosztem konkurencyjnych produktów, to niektórzy producenci mogą zostać wyeliminowani. Jednak z drugiej strony, jeśli konsumenci nie wsparliby tej innowacji, nie mogłaby ona zagrozić konkurencji i nie można by jej określić mianem łupieżczej. W żadnym z tych scenariuszy nie istnieje uzasadnienie dla zastąpienia ujawnionych preferencji konsumentów przez preferencje regulatora, w związku z tempem i naturą zmian technologicznych. Trudno byłoby sobie wyobrazić antytrustową interwencję tak potencjalnie groź-
96 ną lub szkodzącą przyszłemu dobrobytowi konsumentów, jak ten rodzaj regulowania innowacyjności13. Niektórzy ekonomiści, jak John McGee, argumentowali, że łupieżcze praktyki nie są racjonalnymi i efektywnymi sposobami na zdobycie i utrzymanie udziału w rynku14. Firmy, które angażują się w tego typu działania, przykładowo, mogą zmarnować dużą część przychodu i zysków na prowadzenie łupieżczej wojny. Jeśli firma jest duża a wojna długa, koszty i ryzyko z pewnością powodują powstanie znaczących mechanizmów zniechęcających do angażowania się w nią. Na dodatek, konkurenci mogą utrzymać się na rynku, lub nawet jeśli zostaną z niego wyeliminowani, mogą zostać przejęci przez nowe firmy gotowe podjąć się konkurowania, kiedy tylko cena łupieżcza zostanie podniesiona. Krótko mówiąc, z takimi praktykami jest powiązane znaczące ryzyko finansowe, które może stanowić silny czynnik zniechęcający do angażowania się w nie, szczególnie w branżach, gdzie nie istnieją prawne bariery wejścia. W historii biznesu istnieje bardzo mało jednoznacznych przykładów firm wiodących, próbujących zabezpieczyć lub utrzymać, prawie-monopolistyczne pozycje przez angażowanie się w rozległe praktyki łupieżcze15. Nawet rzekomo klasyczne przykłady praktyk łupieżczych w dziewiętnastowiecznych przemysłach paliwowym i tytoniowym, związane z Standard Oil i American Tobacco są albo wyolbrzymione, albo bezpodstawne. Standard Oil, jak wykazaliśmy powyżej, zabezpieczył swoją rynkową pozycję przede wszystkim przez swoją wydajność i fuzje, a nie systematyczne praktyki łupież 13
Dyskusja na temat antymonopolowego ataku na innowacyjność, zob. B . B o c k , The Innovator as an Antitrust Target, [w:] Conference Board Information Bulletin, 1980, nr 174. 14 J . S . M c G e e , Predatory Price Cutting: The Standard Oil (N.J.) Case, [w:] Journal of Law and Economics, 1958, z. 1, s. 137–69. 15 R . H . K o l l e r , The Myth of Predatory Pricing: An Empirical Study, [w:] Antitrust Law and Economics Review, 1971, z. 4/nr 4, s. 105–23.
97 cze. Chociaż American Tobacco Company mogła okazjonalnie stosować surową konkurencję cenową, by uzyskać większy udział w rynku – przychodzi na myśl wielka „wojna o tabakę” – żadna ogólna polityka łupieżcza nie była rozsądna w przemyśle takim jak tytoniowy, gdzie działało tysiące konkurujących producentów i nie było barier wejścia16. Nawet jeśli dochodziło do takich wojen cenowych w przemyśle tytoniowym, konsumenci w ogromnym stopniu na tym korzystali, kupując znacznie zwiększone ilości produktów tytoniowych po bardzo niskich cenach przez całe lata. Nie ma racjonalnej przyczyny, dla której antymonopolowe regulacje powinny ograniczać takie okazjonalne działania, które są w oczywisty sposób korzystne dla konsumentów.
Wnioski Celem tej dyskusji było wykazanie, że pozaprawne bariery wejścia nie mogą być racjonalnie użyte jako wsparcie teorii wolnorynkowego monopolu, nie mogą także stanowić usprawiedliwienia dla antymonopolowych interwencji. Biznesowe doświadczenie, ekonomie skali, efektywność reklamy, pomyślne innowacje produktów i wiele innych konkurencyjnych przewag, które przedsiębiorstwa zdobywają, mogą hamować wejście potencjalnych dostawców, ale takie ograniczenia i wykluczenia nie są nieefektywne, nie szkodzą konsumentom, i – co najważniejsze – nie zmniejszają konkurencji na rynku.
16
D . T . A r m e n t a n o , Antitrust and Monopoly: Anatomy of a Policy Failure, Independent Institute, Oakland 1990, s. 85–95.
5. Dyskryminacja cenowa i porozumienia pionowe Ustawodawstwo antymonopolowe zabrania dyskryminacji cenowej i pionowych porozumień biznesowych (fuzji, narzucania cen odsprzedaży), które mogą prowadzić do znacznego ograniczenia konkurencji. Dyskryminacji cenowej zakazuje drugi rozdział Clayton Act (1914), z poprawkami Robinson-Patman Act (1936). Fuzje mogą być niezgodne z prawem w myśl siódmego rozdziału Clayton Act. Transakcje wiązane i inne wykluczające umowy mogą być uznane za nielegalne w myśl trzeciego rozdziału Clayton Act lub piatego rozdziału Federal Trade Comission Act (1914).
Dyskryminacja cenowa Dyskryminacja cenowa oznacza sprzedawanie identycznego produktu różnym kupującym po różnych cenach. Przykładowo: jeśli firma sprzedaje homogeniczną sól różnym kupującym po różnych cenach, dokonuje ona dyskryminacji cenowej. Zróżnicowanie cen jest samo w sobie dyskryminacją cenową i może być nielegalne (chyba że spełnione są pewne warunki nakreślone poniżej), kiedy poważnie zmniejsza konkurencję lub prowadzi do stworzenia monopolu.
100 W antymonopolowej praktyce zdanie: „może poważnie zmniejszyć konkurencję” oznacza, że konkurencja jest ograniczona a prawo zawsze złamane, gdy faktycznie lub tylko przypuszczalnie istnieje niekorzystny efekt dla innych firm na rynku. W przykładzie sprzedaży soli, dyskryminacja cenowa może oddziaływać niekorzystnie na konkurencyjnych producentów soli, którzy w jej efekcie sprzedadzą mniej, a więc będą mieli też i mniejsze zyski, lub może szkodzić kupującym, którzy płacą wyższe ceny i jednocześnie konkurują z tymi, którzy płacą mniej. Sprzedawca może zostać uznany za winnego w każdym z tych przypadków, tak samo jak kupujący świadomie korzystający z dyskryminacji cenowej. Podstawową trudnością z prawem zabraniającym dyskryminacji cenowej jest to, że prowadzi ono do traktowania jakiegokolwiek niekorzystnego efektu dla rywali jako ograniczenia konkurencji, które może być naruszeniem prawa. Jednakże takie traktowanie konkurencji jest przykładem klasycznego błędu w ekonomii antymonopolowej. Obniżki cen są nieodzowną częścią procesu konkurencji, tak samo jak przepływ zasobów od sprzedawców, którzy ponoszą wysokie koszty, w kierunku tych których koszty są mniejsze. Jeśli konsumenci mają tendencję do kupowania więcej od sprzedawców o niższych kosztach, całkowicie właściwe jest, że sprzedawcy mający wysokie koszty sprzedają mniej lub w inny sposób odczuwają negatywne konsekwencje. Zakłócanie tego procesu i ściganie firm mających niższe ceny, jeśli stanowią one jedyny czynnik będący zagrożeniem dla konkurentów, jest ewidentnym protekcjonizmem, chroniącym istniejącą rynkową strukturę dostawców. Niektórzy mogą argumentować, że ta krytyka jest zbyt dotkliwa, ponieważ sprzedawcy oskarżeni o dyskryminację cenową mogą próbować wykazać w swojej obronie, że robili to w dobrej wierze by stawić czoła konkurencji (przypuszczalnie ze strony innego sprzedawcy), lub że dyskryminacja cenowa może być w pełni uzasadniona przez specyficzne oszczędności. Jednakże w praktyce te ar-
101 gumenty okazały się niewystarczające. Nie jest jasne kiedy obniżki cen dokonywane są w dobrej wierze, gdyż agresywni konkurenci często próbują przebić ceny konkurentów, a nie zrównać się z nimi. Co więcej, obrona w oparciu o argument oszczędności jest tylko iluzoryczna, ponieważ wymaga takiego stopnia technicznej precyzji w księgowaniu kosztów, szczególnie kosztów stałych, jaki jest po prostu niemożliwy. Obniżanie cen przez firmy produkujące więcej niż jeden towar rzadko może być uzasadnione w taki sposób, by zadowolić FTC lub sądy1. Dlatego też dużej ilości firm oskarżonych o cenową dyskryminację – to znaczy: cenową konkurencję – nie udało się obronić, przegrały one lub porzuciły swoje sprawy i podniosły ceny, by zadość uczynić prawu. Ekonomiści są zgodni co do intencji i efektów ustawodawstwa dotyczącego dyskryminacji cenowej: jego celem było ewidentnie ograniczenie konkurencji cenowej oraz ochrona firm o wysokich kosztach i cenach przed procesem realokacji zasobów. Podobnie jak płaca minimalna, wspieranie cen dóbr rolnych i National Recovery Act w czasie Wielkiego Kryzysu, Robinson-Patman Act należy do kryzysowej legislacji, mającej na celu zmniejszenie rygorów rynku poprzez zmniejszenie konkurencji cenowej2. Uzasadnienie dla tej ustawy, rzekomo istniejące w latach 30., nie jest już adekwatne, jeśli w ogóle kiedykolwiek było. Obecnie jedynym jej efektem jest duszenie rynkowego procesu konkurencji.
Przypadek Borden Przypadek skondensowanego mleka Borden jest klasycznym przykładem irracjonalności prób użycia prawa przeciwko dyskrymina 1
H . F. T a g g a r d , Cost Justification, Ann Arbor: School of Business Administration, University of Michigan 1959. 2 Przypuszczalnie Robinson–Patman Act (1936) został przygotowany przez U.S. Wholesale Grocers Association. Zob. R . C a v e s , American Industry: Structure, Conduct, Performance, Prentice-Hall, Englewood Cliffs 1967, s. 86.
102 cji cenowej. W 1958 roku Borden Company została oskarżona przez Federalną Komisję Handlu (FTC) o sprzedawanie skondensowanego mleka o podobnej jakości różnym kupującym po różnych cenach. Borden żądała niższej ceny za mleko, które pakowała i sprzedawała innym firmom, odsprzedającym ten produkt pod swoją marką, niż za mleko sprzedawane pod własną marką („Elsie”). Ponieważ mleko w obu przypadkach było chemicznie identyczne, FTC uznała tę różnicę w cenie za łamiącą prawo dyskryminację cenową3. Ze strony fabrycznej mleko mogło być identyczne, ale jego odbiór przez konsumentów ewidentnie nie był identyczny. Konsumenci chcieli płacić więcej za skondensowane mleko sprzedawane pod marką Elsie, niż za mleko zapakowane przez Borden, ale sprzedawane pod różnymi innymi etykietami. Przypuszczalnie konsumenci byli gotowi płacić więcej, ponieważ Borden Company cieszyła się reputacją producenta produktów o wysokiej jakości, na której polegały pokolenia konsumentów. Przykładowo: Borden starannie kontrolowała okres przechowywania mleka swojej własnej marki, podczas gdy jej odpowiedzialność za mleko odsprzedawane pod innymi markami kończyła się w momencie gdy zostało ono spakowane i sprzedane. W dodatku, niektóre z wydatków Borden, takie jak reklama, dotyczyły tylko jej własnej marki i dzięki temu firma mogła oferować innym dystrybutorom mleko po niższej cenie. Krótko mówiąc: istniały różnice zarówno w popycie jak i w kosztach związanych z produktami, które racjonalizowały różnice w ich cenie. Co jeszcze ważniejsze – niższe ceny, które Borden miał dla dystrybutorów nie powodowały żadnych szkód dla zainteresowanych stron: dystrybutorów, którzy dobrowolnie zakupowali mleko od Borden, konsumentów kupujących dobry produkt po niższej cenie od tychże dystrybutorów oraz konsumentów kupujących mleko bezpośrednio od Borden, którzy mogli w każdej chwili przerzucić 3
In the Matter of the Borden Company, 381 FTC 130 (1958).
103 się na tańsze mleko, ale tego nie zrobili. Nie istniał nigdy problem monopolu w produkcji skondensowanego mleka, ponieważ Borden nigdy nie miał większego udziału w rynku niż 11% (na Środkowym Zachodzie), udziału który zdobyła zgodnie z prawem dzięki przewadze związanej z lokalizacją swoich mleczarni. Jak się okazało, prawdziwą przyczyną długiego nękania Borden przez FTC, było to, że pewne mniejsze, niezależne mleczarnie ze Środkowego Zachodu straciły interes związany z odsprzedażą mleka dystrybutorom, a kilka z nich zbankrutowało. FTC nie wykazała w żaden sposób, że Borden Company była bezpośrednio powiązana z ich upadkiem. Niektóre z tych mleczarni zniknęły jeszcze przed wejściem Borden na ten rynek. Jest jasne, że FTC wydając w 1966 roku decyzję przeciwko Borden, opierało się na przekonaniu, że straty niezależnych mleczarni prowadzą do ograniczenia konkurencji. Długotrwałe dochodzenie toczyło się wokół zdolności Borden do dostarczenia konsumentom ekonomicznych korzyści i niemożności niektórych rywali do zrobienia tego samego – z powodów niezależnych od Borden. Prawo wymierzone przeciwko dyskryminacji cenowej jest przejawem czystego protekcjonizmu nieefektywnych firm. Sprawa przeciwko Borden została w ostateczności wycofana w 1967 roku4, ale znaczenie zarówno tej sprawy jak i dekad wykorzystywania przez FTC Robinson-Patman Act jest jasne ponad wszelką wątpliwość: miała ona chronić firmy o wysokich kosztach w imię zachowania konkurencji. Nowym kierunkiem polityki antymonopolowej nie jest aktywne wykorzystywanie Robinson-Patman Act. Obecnie tylko trwała dyskryminacja będąca rezultatem monopolu jest w sferze zainteresowania FTC. Jest to znaczny postęp w administracji ustawodawstwa antytrustowego, ale nie ma żadnej gwarancji, że będzie on wieczny. Robinson-Patman Act czyni sprawę o likwidację re 4
Borden Company v. FTC, 381 F. 2nd. 175 (1967).
104 gulacji antymonopolowych jeszcze silniejszą5. Przepisy przeciwko dyskryminacji cenowej, które powodują ściganie efektywnych firm w imię zachowania konkurencji w „interesie publicznym”, nie mają żadnego teoretycznego ani empirycznego uzasadnienia.
Transakcje wiązane Transakcje wiązane, takie jak ograniczenia terytorialne, full-line forcing6 i sprzedaż wiązana są dobrowolnymi umowami pomiędzy sprzedawcami a kupującymi produkty lub usługi, które zwykle ograniczają w pewien sposób możliwości działania kupujących. Przykładowo: kupujący mogą zawrzeć umowę, że zakupią dobro lub usługę X, pod warunkiem, że kupią także dobro lub usługę Y od tego samego sprzedawcy. Ograniczenia terytorialne mogą oznaczać zakaz sprzedaży produktu na terytorium innego dystrybutora. Transakcja wiązana co do sprzedaży lub wynajmu maszyn czyszczących buty, może zawierać klauzulę ograniczającą wykorzystywanie tych maszyn. Producent może wynająć kopiarkę pod warunkiem, że wynajmujący będzie używał tuszu i papieru dostarczonego przez tego producenta lub jakąś firmę od niego zależną. Wytwórca markowych dżinsów może próbować ograniczyć ich sprzedaż tylko do pewnych dystrybutorów lub ustalić minimalną cenę odsprzedaży w drodze kontraktu. Dawniej panował ogólny konsensus, że te praktyki mogą szkodzić konkurencji i powinny być zakazane, jeśli dotyczą one poważnej części rynku. Sądy wspierały ten konsensus aż do 1977 roku. W 5
W. J. Liebeler, The Robinson–Patman Act: Let’s Repeal It!, [w:] Antitrust Law Journal, 1976, z. 44, s. 18–43. 6 Full-line forcing oznacza, że dostawca odmawia dostarczenia dóbr lub usług, jeśli kupujący nie zobowiąże się do: (1) nie kupowania pewnego rodzaju dóbr od konkurenta, (2) nie sprzedawania pewnego rodzaju dóbr produkowanych przez konkurenta, (3) nie sprzedawania pewnego rodzaju dóbr zakupionych od tego dostawcy w określonych miejscach – przyp. tłum.
105 następnych latach znacząco zmieniła się opinia naukowców na ten temat. Nowy pogląd utrzymuje, że nie jest oczywiste dlaczego producenci mieliby chcieć zaszkodzić swoim własnym dystrybutorom lub konsumentom swoich produktów. Nie jest też oczywiste jak pionowe ograniczenia mogą prowadzić do jakiegokolwiek poziomego ograniczenia produkcji i zwiększenia rynkowych cen. Pewne porozumienia pionowe mogą być jedynie próbą dyskryminacji cenowej lub w dobrej wierze: przeniesienia biznesowego ryzyka, finansowego wzmocnienia pewnych dystrybutorów lub ukrócenia nieefektywnej „jazdy na gapę”7. Przykładowo: producent komputerów osobistych może chcieć, by dystrybutorzy dostarczali znaczące informacje przedsprzedażowe lub usługi po sprzedaży. Przy braku restrykcyjnego porozumienia, konsumenci mogą zdecydować, by wykorzystać „na gapę” informacje dostarczone przez głównego dystrybutora a następnie dokonać zakupu sprzętu gdzieś indziej. Wynikająca z tego konkurencja wewnątrz marki może zmusić autoryzowanych dilerów by przestali udzielać kosztownych informacji przedsprzedażowych, co może zaszkodzić producentowi. Restrykcyjna umowa pomiędzy producentem i jego dystrybutorami, która ogranicza terytorialnie tych dystrybutorów lub chroni zyski dilerów przez narzucenie cen odsprzedaży, może zaradzić temu problemowi i pozwolić na bardziej efektywną rywalizację z innymi producentami komputerów.
Przypadek Sylvania Ekonomiczna racjonalność restrykcyjnych transakcji wiązanych została uznana ostatecznie przez Sąd Najwyższy w 1977 roku w 7
Zob. R . A . P o s n e r , Antitrust Law: An Economic Perspective, University of Chicago Press, Chicago 1976, s. 171–84; The Next Step in the Antitrust Treatment of Restricted Distribution: Per Se Legality, [w:] University of Chicago Law Review, 1981, z. 48, s. 6–26. Zob. H . P. M a r v e l , S . M c C a f f e r t y , The Welfare Effects of Resale Price Maintenance, [w:] Journal of Law and Economics, 1985, z. 28, s. 363–79.
106 sprawie Sylvania8. Sylvania, względnie niewielki producent telewizorów, została pozwana na podstawie prawa antymonopolowego przez jednego ze swoich dystrybutorów – firmę Continental – za zakazanie Continentalowi założenia oddziału w Sacramento w stanie Kalifornia, gdzie Sylviania posiadała już innego, autoryzowanego dilera. Sylvania argumentowała, że jakakolwiek dodatkowa konkurencja wewnątrz marki, osłabi zarówno jej konkurujących dilerów, jak i zdolność Sylvanii do rywalizacji z silniejszymi producentami i dystrybutorami, jak Sears czy Zenith. Ponieważ Sylvania była względnie małym producentem próbującym utrzymać malejący udział w rynku, a nie jakimś prawie-monopolistą, który może w każdej chwili zniszczyć całą swoją konkurencję, Sąd Najwyższy uznał te ograniczenia za uzasadnione. I chociaż zasada rozsądku w kwestii porozumień restrykcyjnych nie jest całkowicie satysfakcjonująca, to odrzucenie nielegalności per se w sprawie Sylvaii było z pewnością krokiem w dobrym kierunku, to znaczy – ku legalności per se.
Narzucanie cen odsprzedaży Porozumienia narzucające ceny odsprzedaży – porozumienia pionowe ograniczające cenę – wciąż pozostają nielegalne per se, nawet mimo tego, że ekonomiczne argumenty na rzecz ich legalizacji są przekonywujące9.
8
Continental T.V. Inc. v. GTE Sylvania, Inc., 433 U.S. 36 (1977). T . C a l v a n i , J . L a n g e n f e l d , An Overview of the Current Debate on Resale Price Maintenance, [w:] Contemporary Policy Issues, 1985, z. 3, s. 1–8; T . R . O v e r s t r e e t , J r . , Resale Price Maintenance: Economic Theories and Evidence, Bureau of Economics Staff Report to the Federal Trade Commission, 1983, XI. Odmienny pogląd zob. R . P i t o f s k y , In Defense of Discounters: The No-Frills Case for a Per Se Rule Against Vertical Price Fixing, [w:] Georgetown Law Review, 1983, z. 71, s. 1487–95.
9
107 Niechęć do narzucania cen odsprzedaży ma swoje korzenie w kryzysie lat trzydziestych i okresie bezpośrednio po jego zakończeniu, kiedy istniały tzw. prawa sprawiedliwego handlu (fair trade laws). Legalizowały one narzucanie cen odsprzedaży poprzez wyłączenie ich z federalnych regulacji antymonopolowych. Jednakże te przepisy często były czymś więcej niż tylko przyzwoleniem na restrykcyjne pionowe porozumienia cenowe pomiędzy kupującymi i sprzedającymi. Notorycznie używane klauzule dla „nie podpisujących” (non-signers clauses) powodowały, że jakikolwiek dystrybutor, który odmówił podpisania kontraktu sprawiedliwego handlu z producentem i tak był prawnie związany warunkami porozumienia podpisanego przez innych!10 Ustawodawcy byli wtedy wyjątkowo wrodzy wobec konkurencji cenowej, uważając ją za jedną z głównych przyczyn przedłużającej się gospodarczej stagnacji lat trzydziestych Podatki dla sieci sklepów i specjalne klauzule dla „nie podpisujących” w celu ograniczenia obniżek cen, to tylko dwa przykłady tej wrogości. Nie ma potrzeby dodawać, że współcześni zwolennicy wolnego handlu nie popierają prawnych klauzul dla „nie podpisujących”. Uważają oni jedynie, że porozumienia, co do narzucania cen odsprzedaży powinny być wyłączone z regulacji antymonopolowych. Producenci i dystrybutorzy powinni mieć możliwość zawierania takich umów dobrowolnie, jeśliby tylko chcieli. Nie powinno być zadaniem rządu zabranianie takich kontraktów lub zmuszanie firmy do stosowania się do nich wbrew woli.
Fuzje pionowe Najskuteczniejszym „restrykcyjnym” porozumieniem pionowym pomiędzy producentem a dystrybutorem jest fuzja pionowa. Przy ��
Klauzula ta została uznana za zgodną z konstytucją przez Sąd Najwyższy Illinois: Old Dearborn Distribution Co. v. Seagram Distillers, Corp., 299 U.S. 183 (1936).
108 kładowo: producent butów, który kupuje firmę dystrybuującą buty, może narzucić ceny odsprzedaży w swoich własnych sklepach. Zintegrowany pionowo producent może zakazać sprzedawania butów konkurencji przez swoich własnych sprzedawców. Producent butów może zakupić dostawcę skóry i zakazać mu dostarczania tego produktu innym producentom, lub nakazać mu sprzedawanie go konkurentom po wyższej cenie w celu wywarcia nacisku na rywali by ci mając wysokie koszty utrzymywali niskie ceny. Argumenty, że takie działania racjonalizują politykę antymonopolową są słabe i nieprzekonywujące. Rynkowemu procesowi konkurencji nie może zaszkodzić żadne z nich. Konkurencyjni producenci butów, wykluczeni z pewnych rynków zbytu, nie są wykluczeni z rynku butów przypuszczalnie – są jeszcze inni sprzedawcy, a jeszcze więcej może powstać. Wyższe ceny na otwartym, konkurencyjnym rynku skóry będą oznaczały jedynie mniejszą sprzedaż tego dobra i mniejsze zyski. A sprzedawanie mniejszej ilości skóry – lub butów – w żaden sposób nie może być ostatecznie dochodowe dla większej, pionowo zintegrowanej firmy. Istnieje oczywiście czynnik, który może prowadzić do wykluczenia konkurencyjnych sprzedawców: przeprowadzona z powodzeniem pionowa integracja, która zwiększa efektywność i obniża koszty oraz ceny. W rzeczywistości jedynymi fuzjami, które kiedykolwiek zagroziły rywalom są te, w których połączone firmy czerpią korzyści z integracji i mają na celu przekazanie niektórych z tych korzyści konsumentom w formie niższych cen lub lepszej jakości usług. Takie fuzje mogą skłonić niezintegrowane firmy do planowania podobnych, ograniczających koszty integracji, i – z perspektywy konsumenta – im szybciej takie integracje dojdą do skutku, tym lepiej. Zakazanie tych fuzji w imię tzw. „interesu publicznego”, byłoby szczytem ekonomicznej nieracjonalności.
109
Przypadek Brown Shoe Sprawa Brown Shoe z 1962 roku ukazuje wszystkie negatywne elementy prawnych regulacji integracji pionowej11. Producent butów Brown Shoe zakupił sieć sklepów z butami Kinney w 1956 roku. Jak przyznał sąd, fuzja pozwoliłaby Brown Shoe na zwiększenie efektywności i osiągnięcie pewnych korzyści, takich jak szybsze wprowadzanie zmian stylistycznych i niższe ceny butów, które mógłby przekazać konsumentom. Taki postęp wywarłby konkurencyjny nacisk na niezintegrowanych producentów oraz sprzedawców i zachęciłby ich do pionowej integracji. Jednakże ten trend ku koncentracji – według sądu ewidentny w przemyśle obuwniczym – jest rzekomo destrukcyjny dla konkurencji i z pewnością nie jest zgodny z intencją prawodawcy. Dlatego też, pomimo oczywistych korzyści dla konsumentów, fuzja została uznana za nielegalną i Brown Shoe został zmuszony do pozbycia się Kinney. Z punktu widzenia dobrobytu konsumentów, nie było absolutnie żadnego powodu do skazania Brown Shoe. Firma ta była względnie małym producentem butów w roku 1956, z 4-procentowym udziałem w krajowej produkcji, a Kinney posiadał tylko osiemset czterdzieści pięć sklepów, podczas gdy wszystkich było ponad siedemdziesiąt tysięcy. Wejście na rynek produkcji butów i ich sprzedaży nie było trudne. Koncentracja w tym przemyśle nie zwiększała się, w przeciwieństwie do tego, co twierdził sąd. Ostatecznie – traktowanie biznesowej efektywności przez sąd jako wykluczającego ograniczenia handlu stawia całą politykę antytrustową na głowie. Jeśli Brown Shoe nie była najgorszą decyzją w historii regulacji antymonopolowych (co prawda jest tu duża konkurencja12), to z pewnością zajmuje w tym rankingu wysoką pozycję. ��
United States v. Brown Shoe Company, 370 U.S. 294 (1962). Ward Bowman nominuje Utah Pie Company v. Continental Baking Company, 386 U.S. 685 (1967). Zob. W . B o w m a n , Restraint of Trade by the Supreme Court: The Utah Pie Case, [w:] Yale Law Journal, 1967, z. 77, s. 70–85. ��
110
Wnioski Polityka antymonopolowa przeszła długa drogę od czasu Borden i Brown Shoe. Obecnie dominuje opinia, że dyskryminacja cenowa i porozumienia pionowe generalnie nie przedstawiają żadnego poważnego zagrożenia dla dobrobytu konsumentów i taka działalność nie powinna być prawnie ograniczana z powodu niekorzystnego oddziaływania na konkurencyjnych sprzedawców. Krytycy regulacji antymonopolowych oczywiście się zgadzają, chociaż niektórzy chcieliby usunięcia Clayton Act, by uzyskać pewność, że takie paskudztwa jak Borden czy Brown Shoe nigdy się nie powtórzą13.
��
Niestety niezmiernie wąskie podejście do definiowania rynku właściwego w Brown Shoe może powrócić. Zob. FTC v. Staples, Inc., 90 F. Supp. at 1075 (1997).
6. Porozumienia poziome: fuzje i zmowy cenowe Ostatnią twierdzą surowej polityki antymonopolowej pozostają regulacje porozumień poziomych takich jak: joint ventures, zmowy cenowe i fuzje horyzontalne, które mogą zmniejszyć rynkową produkcję i w efekcie – doprowadzić do podniesienia cen. Generalnie uważa się, że kwestie porozumień poziomych powinny być rozpatrywane przy wykorzystaniu zasady rozsądku, podczas gdy zmowy cenowe i porozumienia o podziale rynku powinny pozostać nielegalne per se. Wykorzystanie zasady rozsądku oznacza, że władze antymonopolowe dokonują oszacowania prawdopodobnych społecznych kosztów i korzyści, płynących z proponowanej fuzji lub joint venture. Biznesowe porozumienia mogą przynieść znaczące oszczędności w kosztach produkcji i dystrybucji, jak też i finansowania, badań i rozwoju produktów. W dodatku mogą umożliwić wprowadzenie zupełnie nowych produktów i usług, niewykonalne bez współpracy pomiędzy firmami. Z drugiej strony zawsze istnieje możliwość, że fuzje i joint ventures będą prowadzić do zmniejszenia produkcji i stłumienia rywalizacji cenowej. Dlatego też sądy oraz władze antytrustowe muszą rozważyć prawdopodobne społeczne korzyści i po-
114 tencjalne niebezpieczeństwa oraz koszty związane z hipotetycznym ograniczeniem produkcji. Dzięki zastosowaniu zasady rozsądku dozwolone będą fuzje, które przyniosą większe korzyści od potencjalnych kosztów, a zablokowane zostaną te, których koszty będą większe od możliwych korzyści. Generalnie nie akceptuje się takiego podejścia w kwestii zmów cenowych lub porozumień o podziale rynku. Powszechnie uważa się, że powinny one pozostać nielegalne per se1. Przy założeniu, że społeczne korzyści powiązane ze zmowami cenowymi są maleńkie lub w ogóle nie istnieją i że takie porozumienia prowadzą do ograniczenia produkcji, mogą być one spokojnie wykluczone z jakiejkolwiek analizy opartej na zasadzie rozsądku lub całkowicie zakazane. Wyraża się powszechnie nadzieję, że podejście per se do zmów cenowych będzie przestrogą przed podejmowaniem takich działań w przyszłości. Stosowanie zasady rozsądku w przypadku fuzji i joint ventures wydaje się być właściwe i całkowity zakaz ograniczeń cenowych i produkcyjnych – tzw. „nagich porozumień” – także wydaję się być właściwy, to jednak takie podejście nastręcza pewne znaczące trudności. Podstawowym problemem w obu tych kwestiach jest założenie, że sądy i władze antymonopolowe mają dostęp do informacji na temat przyszłego kursu procesu rynkowego, która jest po prostu dla nich niedostępna. W dodatku zakładają one zdolność zmierzenia zjawisk gospodarczych, które absolutnie nie mogą zostać zmierzone przez żadnego zewnętrznego obserwatora. Dlatego też, mimo że takie podejście ma pozory naukowości i obiektywności, jest ono w rzeczywistości pseudonaukowe i nie może legitymizować rządowych interwencji antytrustowych w tej sferze. 1
R . H . B o r k , The Antitrust Paradox: A Policy at War with Itself, Basic Books, New York 1978, (rozdział 13). Zobacz także klasyczny artykuł, zob. The Rule of Reason and the Per Se Concept: Price Fixing and Market Division, [w:] Yale Law Journal, 1966, z. 75, s. 375–475.
115
Zasada rozsądku: koszty społeczne Wykorzystanie zasady rozsądku implikuje, że władze antytrustowe powinny zezwolić na kartele horyzontalne, kiedy oczekiwane społeczne zyski z ich funkcjonowania przewyższają potencjalne straty. Społeczne straty odnoszą się do prawdopodobieństwa ograniczenia produkcji w wyniku tego porozumienia, które to prawdopodobieństwo zależy z kolei od tego, czy dane porozumienie prowadzi do powstania tzw. siły rynkowej, czy też nie. Według konwencjonalnej teorii siła rynkowa zależy bezpośrednio od udziału rynkowego firm biorących udział w porozumieniu oraz od tego, czy zwiększenie koncentracji rynku czyni efektywne ograniczenie produkcji bardziej prawdopodobnym. Wydział Antymonopolowy Departamentu Sprawiedliwości i Federalna Komisja Handlu publikują wytyczne dla fuzji horyzontalnych, które bazują na wskaźniku koncentracji rynku Herfindahla2. Jeśli fuzja zwiększa wskaźnik Herfindahla o większą niż określona liczbę punktów, prawdopodobnie rząd podejmie prawne działania przeciwko niej. Wytyczne dla fuzji opierają się na dwóch kluczowych założeniach. Pierwszym jest pogląd, że istnieje jakiś naukowy sposób na zdefiniowanie tzw. rynku właściwego dla każdej fuzji. Drugi to przekonanie, że istnieje jakiś naukowy sposób by dokładnie określić, jaki poziom koncentracji rynku generuje tzw. siłę rynkową. W rzeczywistości rynek właściwy nigdy nie może zostać określony z naukową precyzją. Co więcej, niemożliwe jest – teoretycznie i em-
2
Wyjaśnienie wskaźnika Herfindahla, zob. D . S . W e i n s t o c k , Using the Herfindahl Index to Measure Concentration, [w:] Antitrust Bulletin, 1982, z. 27, s. 285‑97. Krytyczna analiza stosowania tych wytycznych w praktyce, zob. R . A . R o g o w s k y , The Justice Department’s Merger Guidelines: A Study in the Application of the Rule, [w:] R . O . Z e r b e J r . (red.), Research in Law and Economics, JAI Press, Greenwich 1984, t. 6, s. 135–166.
116 pirycznie – by określić jaki poziom koncentracji rynku powoduje powstanie siły rynkowej.
Rynek właściwy Racjonalna dyskusja na temat koncentracji rynku musi bazować na akceptowalnej definicji „rynku właściwego”. Mówi się, że firmy konkurują na jakimś rynku właściwym i prawdopodobnie jakakolwiek fuzja lub joint venture może stworzyć zagrożenia powstania lub zwiększenia siły rynkowej. Jeśli rynki właściwe są definiowane wąsko, niemal każde porozumienie poziome będzie zwiększać koncentrację tych rynków i stwarzać zagrożenie wytworzenia siły rynkowej. Z drugiej strony jeśli rynki właściwe są definiowane bardzo szeroko (na co mają zwykle nadzieję łączące się firmy), prawie nie istnieje porozumienie horyzontalne, które mogłoby grozić powstaniem siły rynkowej. Problem polega na tym jak definiować rynki właściwe w celu obliczenia pożądanego poziomu koncentracji. Generalnie rynek właściwy obejmuje wszystkich dostawców, których produkty są „rozsądnymi substytutami” dla siebie i wyklucza wszystkich pozostałych. Przykładowo: jeśli ktoś rozważa możliwą fuzję pomiędzy dwoma producentami napojów bezalkoholowych lub pomiędzy producentem napoju bezalkoholowego a browarem, musi on określić czy produkty wytwarzane przez te firmy stanowią dla siebie rozsądne substytuty. Przy wąskim podejściu można uznać produkty za substytuty (a ich producentów za konkurentów), jeśli zmiana ceny przez jednego z producentów bezpośrednio wpływa na produkcję i poziom sprzedaży drugiego producenta. Na przykład: jeśli zmiana ceny napoju bezalkoholowego bezpośrednio wpływa na sprzedaż piwa, wtedy – przypuszczalnie – napój ten i piwo są rozsądnymi substytutami, a rynek właściwy dla jakiejkolwiek możliwej fuzji będzie zawierał co najmniej te dwa rodzaje produktów oraz ich dostawców.
117 Istnieją jednak poważne trudności związane z takim podejściem. Po pierwsze – w praktyce niemożliwe może być określenie, czy zmiana ceny napoju bezalkoholowego wpłynęła na sprzedaż piwa. Po drugie – zmiana ceny napoju bezalkoholowego – podczas gdy inne ceny pozostają stałe – może nie być wystarczająco znacząca by zauważalnie wpłynąć na sprzedaż piwa, gdyż pozacenowe elementy rywalizacji mogą być ważniejsze niż cena. Fakt, że zmiana ceny napoju bezalkoholowego nie wpłynęła zauważalnie na sprzedaż piwa niekoniecznie oznacza, że ich producenci nie są rywalami. Może to tylko sugerować, że zmiany cen są kiepskim miernikiem zastępowalności na rynkach, na których ważna jest konkurencja pozacenowa. Jaki dokładnie jest rynek właściwy dla napojów bezalkoholowych? Czy są to jedynie te napoje, czy też zawiera on również napoje owocowe, sok z pomarańczy, mleko, butelkowana wodę, wino i piwo? Czy zawiera on jedynie producentów i sprzedawców z USA, czy również z Kanady i Holandii? Czy rynek właściwy powinien być definiowany krajowo, czy też powinien być podzielony na regionalne pod-rynki? Czy można jednoznacznie odpowiedzieć na te pytania? To nie są pytania retoryczne. W tradycyjnych dyskusjach na temat fuzji, precyzyjna definicja rynku właściwego może czynić ogromną różnicę. Jeśli rynek właściwy dla napojów bezalkoholowych byłby ograniczony tylko do tych napojów, wtedy niemalże każda fuzja pomiędzy dużymi ich producentami może wyglądać na potencjalnie zagrażającą produkcji. Jeśli rynek dla napojów bezalkoholowych rozszerzymy poza te napoje, znacznie więcej horyzontalnych fuzji może zostać dozwolonych. W sytuacji braku jednoznacznej definicji rynku właściwego, może wydawać się niemożliwe określenie z naukową pewnością, czy zmiany w udziale rynkowym lub poziomie koncentracji są groźne dla konkurencji i czynią bardziej prawdopodobnym efektywne ograniczenie produkcji.
118
Udział rynkowy i siła rynkowa Nawet jeśli rynki właściwe mogłyby zostać zdefiniowane jasno, istnieje jeszcze dodatkowy problem powiązany z jakimkolwiek zastosowaniem zasady rozsądku. Rządowe wytyczne dla fuzji mogą być użyteczne dla biznesu w celu określenia prawdopodobieństwa podjęcia działań antymonopolowych, ale nie mają żadnej naukowej wartości w teoretycznych dyskusjach na temat siły rynkowej i nie mogą uzasadniać rządowej interwencji. Chociaż powszechnie uważa się, że musi istnieć jakiś ważny powód, dla którego władze antymonopolowe wybrały taki a nie inny progowy poziom indeksu koncentracji rynkowej Herfindahla, to próg ten jest całkowicie arbitralny. Nikt – a z pewnością nie władze antytrustowe – nie może wiedzieć czy fuzja firm prowadząca do uzyskania 36-procentowego udziału w rynku, lub taka która podnosi indeks Herfindahla o 150 punktów, może wytworzyć siłę rynkową wystarczającą do ograniczenia produkcji i podniesienia cen. Nikt nie wie, ani nie może wiedzieć, czy siła monopolistyczna zaczyna się przy 36-procentowym udziale w rynku, czy też 36,74-procentowym. Ani teoria ekonomii ani dowody empiryczne nie uzasadniają określania jakichkolwiek wytycznych dla fuzji lub ich blokowania3. Nawet jeśli rozważania na temat rynku właściwego i koncentracji nie byłyby niepoprawne, to nadal nie istniałby wystarczający powód dla prawnego ograniczania porozumień poziomych. W mocy są tu wszystkie kwestie rozpatrywane w rozdziale trzecim, dotyczące rzeczywistej zdolności firm do długoterminowego utrzymywania cen monopolistycznych na wolnym rynku oraz zgarniania monopolistycznych zysków i nie ma potrzeby aby je powtarzać. Wystarczy zaznaczyć, że antymonopolowa teoria nie jest w stanie wykazać, że firmy na wolnym rynku mogą utrzymywać przez długi 3
P. A . P a u t l e r , A Review of the Economic Basis for Broad-Based HorizontalMerger Policy, [w:] Antitrust Bulletin, 1983, z. 28, s. 571–651.
119 okres czasu monopolistyczne ceny lub zyski, lub że zasoby mogą być alokowane nieefektywnie. Wolny rynek jest zawsze konkurencyjny i dąży naturalnie do eliminowania nieefektywności.
Ograniczenie produkcji Kolejnym problemem przy stosowaniu zasady rozsądku do horyzontalnych fuzji i porozumień jest trudność zmierzenia jakiegokolwiek ograniczenia produkcji i określenia, czy jest ono rezultatem siły monopolistycznej. Nie należy porównywać istniejącego poziomu produkcji ze standardem czystej konkurencji (zobacz rozdział trzeci), nie można też uważać poziomu produkcji przed fuzją za właściwy. Poziom produkcji przed dokonaniem fuzji jest poziomem nierównowagi, nie ustanowionym w warunkach stałych i niezależnych cen, jak w modelu atomistycznej konkurencji. Nie może on służyć za kryterium dobrobytu ponieważ w zasadzie nie ma żadnej różnicy pomiędzy rynkowym określeniem ceny i produkcji, przed i po fuzji. Współzależne ustalanie cen i określanie poziomu produkcji istnieje w obu przypadkach, i oba są częścią procesu odkryć i dostosowania na otwartym rynku. Prawdą jest, że w sytuacji istnienia prawnego monopolu można jednoznacznie określić, czy doszło do ograniczenia produkcji spowodowanego poprzez zablokowanie wejścia na rynek. Jednakże w sytuacji braku prawnych restrykcji produkcji i wejścia, niemożliwe jest określenie, czy wolnorynkowa produkcja została nieefektywnie ograniczona przez jakąkolwiek fuzję. Dlatego też nie można jednoznacznie potępić nawet takiej fuzji, która prowadzi do monopolu.
Zasada rozsądku: społeczne korzyści Strona społecznych korzyści równania zasady rozsądku sprawia tak samo wiele trudności jak strona społecznych kosztów. Generalnie społeczne korzyści powiązane z porozumieniami poziomymi to:
120 efektywność produkcji, finansowania, reklamy, dystrybucji, marketingu oraz badań i rozwoju. Niektóre z tych korzyści są mierzalne i obiektywne, niektóre – nie dające się zmierzyć i subiektywne. Niektóre wymagają do tego aby je zrozumieć umiejętności finansowych i księgowych, inne są przewidywaniami i oczekiwaniami opartymi na doświadczeniu przedsiębiorców w tych kwestiach. Problemem jest to, czy władze antymonopolowe lub sądy mogą oszacować prawdopodobne korzyści płynące z porozumień poziomych tak dokładnie jak przedsiębiorcy, lub nawet – czy ktokolwiek z zewnątrz może w ogóle prawidłowo ocenić przyszłe korzyści. Biznesmeni i przedsiębiorcy mają silną motywację do prawidłowego ocenienia korzyści i kosztów, gdyż stawką może być sukces a nawet przetrwanie ich korporacji. Dlatego też można założyć, że biznesmen rozważający porozumienie poziome będzie szczególnie starannie zbierał najbardziej precyzyjne informacje na temat potencjalnych finansowych efektów fuzji lub utworzenia joint venture. Trzeba jednak zauważyć naturalny, subiektywny element istniejący we wszystkich przedsiębiorczych kalkulacjach w kwestii przyszłych kosztów i korzyści. Dobry biznesmen może odkryć i wykorzystać możliwości zysku, które nie są oczywiste i pozostają niezauważone przez innych. Ten przedsiębiorczy proces wykracza znacznie poza prostą księgowość i ekonomiczna kalkulację4. Udane porozumienia biznesowe są jak udane małżeństwa: działają efektywnie, ale tylko zainteresowane strony mogą zrozumieć względne koszty i korzyści. Co więcej, ich sukces – tak samo jak małżeństwa – zależy bardziej od ukrytej wiedzy i zrozumienia niż od obiektywnych kalkulacji kosztów i korzyści. 4
Zob. I s r a e l M . K i r z n e r , Discovery and the Capitalist Process, University of Chicago Press, Chicago 1985, s. 15–39. Nawet Robert Bork przyznał, że efektywność powiązana z porozumieniami jest niemożliwa do wyrażenia ilościowego, oraz że najważniejsze korzyści mogą być „nienamacalne i rozwijające się stopniowo”. Zob. Bork, Rule of Reason, s. 386.
121 Jedynym obiektywnym sprawdzianem ex-post poprawności decyzji przedsiębiorców jest sam proces rynkowy. Jeśli biznesmeni, którzy zawierają porozumienie horyzontalne nie mylą się co do potencjalnych kosztów i korzyści, to rynkowa wydajność połączonych firm z dużym prawdopodobieństwem będzie polepszona a ich udział rynkowy zwiększy się. Z drugiej strony, jeśli przedsiębiorcy popełnili błąd, wtedy organizacja prawdopodobnie zmarnuje zasoby ekonomiczne i straci udział w rynku na rzecz względnie efektywniejszych rywali i konkurentów. Jednak w żadnej z tych sytuacji nie istnieje uzasadnienie by wierzyć, że władze antymonopolowe lub sądy mogą posiadać bezpośrednią wiedzę o kosztach i korzyściach, lub że ich interwencja może być rozsądnym substytutem dla procesu rynkowego.
Przypadek Staples Wiele spośród problemów rozważanych powyżej, które są immanentne w analizie porozumień poziomych, było ewidentnie widocznych w blokadzie fuzji Staples i Office Depot przez Federalną Komisję Handlu w 1997 roku. Fuzja pomiędzy sieciami firm zaopatrujących biura ostatecznie nie doszła do skutku, po tym jak FTC przekonała sąd okręgowy do wydania sądowego nakazu powstrzymania konsolidacji5. Sąd okręgowy przyjął argument FTC, że fuzja spowoduje wytworzenie siły rynkowej połączonych firm i pozwoli im na zwiększenie cen lub ich utrzymanie na „anty-konkurencyjnym poziomie”. Sąd bezkrytycznie zaakceptował analizę FTC, mówiącą że Staples i Office Depot już podniosły ceny o od 5% do 10% w miastach, w których nie miały poważnej konkurencji. Ponieważ konsolidacja rzekomo miała dać im 75-procentowy udział w rynku i pozostawić tylko jednego niezależnego konkurenta (Office Max) oraz ponieważ 5
FTC v. Staples, Inc., 970 F. Supp. 1066 (D.D.C. 1997).
122 rzekome oszczędności powiązane z fuzją były „niezweryfikowane”, sąd przychylił się do wniosku FTC. Decyzja sądu stanowi parodię ekonomicznych zasad i rozumowania. Zaakceptował on oburzająco wąską, stworzoną przez FTC, definicję rynku właściwego (tylko megasamy z artykułami biurowymi), zignorował niskie bariery wejścia na rynek i zupełnie wypaczył prawdziwa naturę konkurencji na rynku zaopatrzenia biur. Faktem jest, że poza Office Max, istniało tysiące niezależnych sklepów z artykułami biurowymi, konkurujących ze Staples i Office Depot, włączając w to takich gigantów, jak Wal-Mart czy Best Buy. Na racjonalnie zdefiniowanym rynku właściwym łączny udział Staples i Office Depot wyniósł jedynie 5% całościowej sprzedaży w 1995 roku.6 Wsparta przez sąd akcja FTC przeciwko Staples i Office Depot była nieuzasadnionym eksperymentem w dziedzinie antymonopolowego planowania gospodarczego. Zamiast dobrowolnych wyborów udziałowców lub konsumentów, to siła rządu została wykorzystana do określenia przyszłej struktury rynku zaopatrzenia biur. Fatalna zarozumiałość powiązana z tym rządowym eksperymentem jest bardzo łatwo zauważalna7.
Podejście per se Logika całkowitego zakazu poziomych porozumień cenowych jest taka, że ten spisek ma na celu jedynie zmniejszenie produkcji – co stanowi społeczny koszt – i stwarza niewielką, jeśli w ogóle jakąkolwiek, możliwość powstania społecznych korzyści ponieważ nie po 6
W . A . N i s k a n e n , Welcome to the FTC Follies! Kicking Around the Staples– Office Depot Merger, [w:] Legal Times, 1997, 16 VI, s. 26. 7 Doskonała krytyka antymonopolowej ofensywy przeciwko fuzjom, zob. W . F. S h u g h a r t I I , The Government’s War on Mergers: The Fatal Conceit of Antitrust Policy, [w:] Cato Institute Policy Analysis, 1998, nr 323.
123 woduje szerszej integracji pomiędzy firmami. Ekonomiczne analizy i tzw. rozważania nad efektywnością stosowania prawa powodują, że takie porozumienia pozostają nielegalne per se. Jednakże trudności związane z oceną fuzji za pomocą zasady rozsądku także pojawiają się przy próbie wykorzystania zasady per se w kwestii zmów cenowych. Po pierwsze: można dowieść, że z takimi porozumieniami może być związane zwiększenie efektywności i oszczędności dla społeczeństwa. Po drugie: chociaż takie porozumienia mogą mieć na celu ograniczenie produkcji i zwiększenie zysków, nie są one w stanie tego celu osiągnąć.
Koordynacja cenowa i efektywność W ciągu ostatnich lat kilku komentatorów dowodziło, że zmniejszenie ryzyka związanego z horyzontalną koordynacją cen na otwartych i niepewnych rynkach może spowodować zwiększenie produkcji i dobrobytu konsumentów8, może także prowadzić do oszczędności w kosztach informacji i zmian cen9. Obecnie niektórzy analitycy uważają zastosowanie zasady rozsądku w kwestii zmów cenowych za uzasadnione10. Koordynacja cen i produkcji może spowodować wzrost wydajności w sytuacji rynkowej niepewności i niedoskonałej informacji – czyli w warunkach normalnych. Zmiana cen może być kosztowna zarówno dla kupujących jak i sprzedających, koordynacja cenowa może ograniczyć te zmiany i zredukować związane z nimi 8
Zob. S . Y . W u , An Essay on Monopoly Power and Stable Price Policy, [w:] American Economic Review, 1979, z. 69, s. 60–72. 9 D . D e w e y , Information, Entry, and Welfare: The Case for Collusion, American Economic Review, 1979, z. 69, s. 587–94; H . B . M a l m g r e n , Information, Expectations, and the Theory of the Firm, [w:] Quarterly Journal of Economics, 1961, z. 75, s. 399–421. �� Fixing the Price Fixing Confusion: A Rule of Reason Approach, [w:] Yale Law Journal, 1983, z. 92, s. 706–30.
124 koszty. Zdobycie informacji o cenach może być na niektórych rynkach kosztowne, koordynacja cenowa pozwala obniżyć te koszty. Niepewność w kształtowaniu się cen może spowodować, że część klientów, która wolałaby uniknąć ryzyka, zmniejszy swoje zakupy, a nie lubiący ryzyka producenci zmniejszą produkcję. Koordynacja cen może zmniejszyć ryzyko i doprowadzić do zwiększenia produkcji, a także stabilizować krótkoterminowe fluktuacje produkcji oraz zapasów i prowadzić do zwiększenia długoterminowej produkcji i obniżenia kosztów. Niepewność związana z wejściem na rynek może być zmniejszona, jeśli możliwe jest zawieranie porozumień cenowych i produkcyjnych. Niepewność cenowa może ograniczyć rywalizację pozacenową, zaś koordynacja może umożliwić dodatkowe badania i innowacje. Podejście per se do zmów cenowych zakłada, że możliwe jest określenie z góry, które biznesowe kombinacje będą społecznie efektywne, a które nie. Takie założenie implikuje, że informacja powstająca w wyniku działania procesu rynkowego może być znana zanim ten proces będzie mógł zadziałać. Nie chodzi o to, że kartele i porozumienia o podziale rynku są zawsze właściwe. Jednakże w sytuacji braku otwartego procesu rynkowego nie istnieje naukowy sposób by stwierdzić, że takie działania są zawsze społecznie niewłaściwe i powinny być nielegalne per se. Problem wiedzy i zasadę odkrycia w odniesieniu do koordynacji cenowej ilustruje niepotrzebna kontrowersja wokół wygaśnięcia Reed-Bulwinkle Act (1948), który wyłączał transport ciężarowy spod jurysdykcji Sherman Antitrust Act. Przedstawiciele tej branży utrzymywali, że niezbędne jest częściowe utrzymanie tego wyjątku, aby nadal możliwe było legalne koordynowanie tras i cen przez branżowe organizacje11. Z drugiej strony antymonopolowi entuzja ��
Zob. J . A . H a u s m a n , Information Costs, Competition, and Collective Rate Making in the Motor Carrier Industry, opracowanie przygotowane dla Motor Carrier Ratemaking Study Commission, 1982, 16 VIII.
125 ści utrzymywali, że kolektywne ustalanie stawek stanowi horyzontalną zmowę cenową, która to opinia udaremniła utrzymanie korzyści związanych z deregulacją i rosnącą konkurencją w tej branży12. Jasne jest, że jedynym sposobem na określenie, czy kolektywne ustalanie stawek służyło dostawcom było zezwolenie na kontynuację tej działalności na wolnym, nieregulowanym rynku. Organizacje dokonujące cenowej i trasowej koordynacji spełniały swoją funkcję w tej branży przez dekady i jest bardzo niejasne, w sytuacji braku barier wejścia, dlaczego taka działalność powinna być prawnie ograniczona i zakazana. Jeśli przewoźnicy korzystali z usług tych organizacji i czerpali z tego korzyści, to mogli dzięki temu zyskać udział rynkowy kosztem spedytorów, którzy niezależnie ustalali trasy i ceny. Z drugiej strony jeśli koszty dla przewoźników przekraczały korzyści płynące z koordynacji cenowej, mogli oni stracić udział w rynku na rzecz spedytorów, którzy samodzielnie ustalali ceny. W każdym z tych wypadków, nie ma żadnego uzasadnienia ex ante dla zakazu per se. Co więcej – zastąpienie regulacji transportu przez Międzystanową Komisję Handlu (Interstate Commerce Commision, ICC) regulacjami Wydziału Antymonopolowego Departamentu Sprawiedliwości nie miało żadnego sensu. Regulacja stawek, tras i ograniczenie możliwości wejścia na rynek przez ICC stały na drodze prawdziwie konkurencyjnemu, otwartemu procesowi rynkowemu przez pięćdziesiąt lat, a branża ta została poddana deregulacji w celu odkrycia jak powinna zostać zorganizowana, by efektywnie służyć konsumentom. ��
Interesująca dyskusja tej kwestii, zob. P. R . D u k e , The Impact of the Removal of Antitrust Immunity on Collective Ratemaking in the Motor Carrier Industry, oświadczenie wygłoszone przed Motor Carrier Ratemaking Study Commission, Boston, 19 marca, 1982. Zob. A . P o p p e r , The Antitrust System: An Impediment to the Development of Negotiation Models, [w:] American University Law Review, 1983, z. 32, s. 283–334.
126 Powinno być jasne, że ani regulatorzy, ani ekonomiści, ani adwokaci, ani też sędziowie – nie mogą wiedzieć z góry, które rynkowe instytucje działają w sposób efektywny, a które nie. To jest właśnie celem otwartego rynku. Gdyby organizacje koordynujące ceny były nieefektywne, zostałyby rozwiązane. Jeśli byłyby efektywne, działałyby nadal. Jednakże ten problem może rozwiązać jedynie całkowicie zderegulowany rynek wyłączony z regulacji antymonopolowych. Ci, którzy wspierają nielegalność porozumień cenowych per se argumentują, że jakiekolwiek społeczne korzyści powstające w wyniku takich porozumień, znacznie łatwiej mogą być osiągnięte przez bezpośrednią kontraktową integrację. Uważają, że jeśli firmy naprawdę chcą osiągnąć efektywność płynącą z koordynacji, zawsze mogą dokonać fuzji lub utworzyć formalne joint venture. Można jednak w odpowiedzi zapytać – dlaczego każda biznesowa koordynacja miałaby się dokonywać za pomocą formalnej integracji? Kontraktowa integracja może przynieść dodatkowe i to znaczące korzyści, ale z pewnością tylko zainteresowane firmy – a nie Wydział Antymonopolowy – mogą określić, czy rzeczywiście takie korzyści istnieją, biorąc pod uwagę ryzyko związane z formalną integracją. Gdyby kontraktowa integracja łatwo prowadziła do zwiększenia efektywności netto, firmy dążyłyby do niej. Z drugiej strony, korzyści z koordynacji cenowej mogą stanowić wszystkie zyski, które firmy spodziewają się osiągnąć dzięki współpracy między sobą. W takim wypadku luźna koordynacja cenowa jest społecznie efektywna. W świecie, w którym panuje niepewność, luźna koordynacja cenowa może być znacznie bardziej elastycznym narzędziem do osiągnięcia możliwych korzyści niż formalna integracja kontraktowa. Ryzyko i koszty formalnej integracji w warunkach niepewności mogą być znaczne, a luźne porozumienia, które pozwalają firmom na rywalizowanie w każdym momencie, mogą stanowić prawie optymalny sposób organizacji. Zmuszenie firm do ustawicznej, cał-
127 kowitej rywalizacji może nieść ze sobą koszt alternatywny nie osiągnięcia potencjalnych korzyści płynących ze współpracy pomiędzy firmami. Tak samo naciskanie na firmy, by zawierały formalne porozumienia i ponosiły związane z nimi ryzyko, nie ma większego sensu z perspektywy efektywności. Właściwym rozwiązaniem jest pozwolenie firmom na wybranie poziomu koordynacji adekwatnego do problemu, który ma ona rozwiązać. Po raz kolejny – nie istnieje uzasadnienie dla jakichkolwiek regulacji antymonopolowych.
Porozumienia cenowe i ograniczenie produkcji Innym poważnym argumentem przeciwko nielegalności per se zmów cenowych, który jest szczególnie adekwatny jeśli mówimy o społecznej efektywności jest to, że nie ma powodów by oczekiwać jakichś szkód dla społeczeństwa z powodu takich porozumień. Porozumienia o podziale rynku, przy braku bezpośredniego wsparcia państwa, są w najlepszym wypadku słabe i na otwartym rynku dążą do samolikwidacji, jeśli nie są efektywne. Porozumienia faktycznie ograniczające produkcję generalnie są krótkotrwałe i niezdolne do stawiania oporu zmieniającym się warunkom rynkowym. Jeśli nie ma prawnych barier wejścia i rywalizacji, warunki rynkowe będą naturalnie neutralizować próby redukowania produkcji i podnoszenia cen. Opinia publiczna łatwo daje się wprowadzić w błąd w temacie efektywności spisków cenowych i często uznaje wyrok skazujący w sprawach antytrustowych za dowód efektywnego ograniczenia produkcji i zwiększenia cen. Jednakże taki wniosek jest nieuzasadniony. W myśl prawa porozumienia cenowe są nielegalne per se, wystarczy jedynie zawrzeć takie porozumienie – efektywne lub nie – by złamać prawo antymonopolowe. To, czy produkcja została rzeczywiście ograniczona lub czy ceny były wyższe w czasie trwania zmowy jest nieistotne w rządowych procesach przeciwko spiskom cenowym. W rzeczywistości firmy oskarżone o zmowę cenową w myśl Sherman
128 Antitrust Act wykorzystywały często zasadę nolo contendere, ponieważ miały świadomość, że samo istnienie porozumienia, pomimo jego efektywności, jest wystarczające do ich skazania.
Przypadek Addyston Pipe Klasyczna sprawa Addyston ilustruje niektóre z tradycyjnych trudności związanych z podejściem per se do zmów cenowych13. Sprawa ta dotyczyła spisku sześciu producentów rur żeliwnych, którzy próbowali manipulować ceną rur do transportu wody sprzedawanych samorządom w latach dziewięćdziesiątych XIX wieku. Precedens ustanowiony w sprawie Addyston jest jednym z najważniejszych w całym prawie antymonopolowym. Sędzia Taft w rewizji poddanego apelacji wyroku sądu okręgowego w sprawie Addyston argumentował, że porozumienia cenowe są same w sobie nielegalne i mają na celu jedynie zmniejszenie konkurencji pomiędzy firmami dla ich wzajemnej korzyści. W związku, z tym nie była potrzebna żadna ekonomiczna analiza oparta o zasadę zdrowego rozsądku, aby potępić to przedsięwzięcie14. Sędzia Peckham pisząc w imieniu jednogłośnego Sądu Najwyższego w 1899 roku zgodził się z analizą i wyrokiem Tafta, tak samo jak wielu prominentnych naukowców wspierających politykę antymonopolową. Przykładowo – Robert Bork nazwał decyzję Tafta „jednym z największych, jeśli nie największym wyrokiem antytrustowym w dziejach prawa”15. Jednakże analiza sprawy Addyston rodzi poważne wątpliwości, co do słuszności takich opinii. Zastosowanie podejścia per se celowo przysłania konkretne ekonomiczne problemy, które należałoby rozpatrzyć w takich sprawach. Na przykład: w Addyston sędzia Taft, a później Bork, założył że nie istniały znaczące gospodarcze ��
Addyston Pipe and Steel Company et al. v. United States, 175 U.S. 211 (1899). United States v. Addyston Pipe and Steel Company et al., 84 F. Supp. 293 (1897). �� B o r k , The Antitrust Paradox, s. 26. ��
129 korzyści związane z porozumiem cenowym, że zmowa ograniczała produkcję i prowadziła do podniesienia cen rur żeliwnych – które to założenia niekoniecznie są prawdziwe. W swojej szczegółowej analizie sprawy Addyston George Bittlingmayer pokazuje jasno, że pewne kooperatywne rozwiązanie problemu alokacji było niezbędne do osiągnięcia efektywności w produkcji rur żeliwnych w końcu lat dziewięćdziesiątych XIX wieku. Autor dowodzi, że po prostu nie istniała konkurencyjna równowaga na rynku rur, która byłaby zgodna z kosztami i warunkami bardzo cyklicznego i niestabilnego popytu. Przy takim popycie i przy zmniejszających się długookresowych średnich i marginalnych kosztach związanych z produkcją, „konkurencyjna” (równa kosztom marginalnym) cena nie pozwoliłaby firmom na pełne pokrycie kosztów. Ceny rynkowe byłyby stale poniżej kosztów średnich i większość firm stałaby się ostatecznie niewypłacalna. Dlatego też pewien stopień współpracy pomiędzy firmami – przykładowo manipulowanie cenami – był nieodzowny do utrzymania efektywności i wydajności fabryk w czasie mniejszego popytu16. Dostępne dowody wskazują, że ceny rur – nawet w warunkach zmowy – generalnie nie były utrzymywane powyżej kosztów średnich. Nieunikniona rywalizacja w ramach spisku a także ze strony nie biorących w nim udziału firm posiadających znaczne możliwości produkcyjne, jak też duże i nieprzewidziane fluktuacje popytu, czyniły niemożliwą długookresową zmowę cenową17. Dlatego też ��
G . B i t t l i n g m a y e r , Decreasing Average Cost and Competition: A New Look at the Addyston Pipe Case, [w:] Journal of Law and Economics, 1982, z. 25, s. 201– 29; idem, Price-Fixing and the Addyston Pipe Case, [w:] Research in Law and Economics, 1983, z. 5, s. 57–130. Kiedy porozumienie cenowe zostało uznane w 1899 roku przez sąd za nielegalne per se, spiskowcy formalnie połączyli się w korporację U.S. Cast Iron Pipe and Foundry. �� Prawdopodobnie po raz pierwszy zostało to zasugerowane [w:] A . P h i l l i p s , Market Structure, Organization, and Performance, Harvard University Press, Cambridge 1962.
130 założenie, że takie porozumienia mogą prowadzić do powstania monopolistycznych cen i zysków okazało się być całkowicie nieupoważnionym. Są one prawdopodobnie nieupoważnione także w innych klasycznych sprawach dotyczących zmów cenowych18.
Wnioski Krytyka podejścia per se do dużych fuzji i poziomych porozumień cenowych nie powinna być błędnie interpretowana jako wsparcie dla zasady rozsądku. Mimo że każde jej zastosowanie jest krokiem naprzód w stosunku do nielegalności per se, podejście to także jest błędne. Nie jest możliwe naukowe uzasadnienie regulacji antymonopolowych przeciwko fuzjom i innym porozumieniom poziomym, prawo nie powinno ani do nich zachęcać ani ich zabraniać.
��
Dyskusje sprawy spisku w branży sprzętu elektrycznego i innych podobnych, zob. D . T . A r m e n t a n o , Antitrust and Monopoly: Anatomy of a Policy Failure, Independent Institute, Oakland 1990, (rozdział 5).
7. Polityka antymonopolowa w wolnym społeczeństwie Prezentowane tu do tej pory argumenty przeciwko polityce antymonopolowej były w całości ekonomiczne. Jednakże istnieją też pewne nieekonomiczne kwestie, które muszą być podniesione w każdej krytycznej analizie regulacji antytrustowych. Ustawodawstwo antymonopolowe stanowi bezpośrednie złamanie wolności obywatelskich, praw jednostki i zasad sprawiedliwego procesu, co ma ogromne konsekwencje dla ekonomicznych argumentów przeciwko tym przepisom. Patrząc z naszej perspektywy, nie ma potrzeby by poświęcać wolność w celu promocji efektywności, wręcz przeciwnie – będziemy dowodzić, że tylko pełna ochrona wszystkich praw własności jest drogą do społecznej efektywności.
Wolność Egzekucja przepisów antymonopolowych sprawiała zawsze bardzo poważne trudności tym, którzy wierzą w prawa jednostki, dobrowolną wymianę i prawo do sprawiedliwego procesu1. Ustawodaw 1
Część tej dyskusji jest wzięta z: D . T . A r m e n t a n o , Efficiency, Liberty, and Antitrust Policy, [w:] Cato Journal, 1985, z. 4/nr 3, s. 925–32.
134 stwo antytrustowe w swojej naturze koliduje z prawem prywatnej własności2. Antymonopolowe zakazy dyskryminacji cenowej, fuzji, zmów cenowych a nawet wolnorynkowej monopolizacji nie pozwalają na zawieranie lub odmowę zawarcia przez strony posiadające do tego prawo własności, dobrowolnych umów, które według nich są w ich najlepszym interesie. Niektórzy ekonomiści wciąż argumentują, że z tradycyjnej perspektywy wydajności gospodarczej istnieją wystarczające powody do zakazania takich działań, ale jak już dowiedliśmy jest to bardzo słaba argumentacja. Odrzucając na bok tradycyjne ekonomiczne rozważania, prywatne i pokojowe przedsięwzięcia takie jak dyskryminacja cenowa, fuzje, transakcje wiązane i zmowy cenowe nie łamią żadnych praw własności w zwykłym znaczeniu tego terminu, to znaczy – nie muszą one koniecznie wiązać się z siłą, oszustwem i celowym wprowadzaniem w błąd. Z perspektywy praw naturalnych przepisy antytrustowe, które regulują prywatny i pokojowy handel są z natury pogwałceniem praw własności. Jak zauważyliśmy wcześniej nawet Adam Smith, pomimo swojej niechęci do spisków cenowych, odrzucił jakiekolwiek prawo antymonopolowe dlatego, że jego egzekucja jest nie do pogodzenia z zasadami wolności i sprawiedliwości. Niektórzy krytycy argumentują, że biznesmeni i korporacje zrzekają się swojego prawa do pełnej wolności kiedy spiskują i ograniczają produkcję, ponieważ takie zachowania łamią prawa potencjalnych konsumentów. Jednakże takie rozumienie tych praw jest błędne. Producenci posiadają swoją własność, lub są powiernikami własności, mają do niej wszelkie prawa, włączając w to absolutne prawo do niewykorzystywania jej w ogóle. Podobnie konsumenci maja pełne prawo do swojej własności, włączając w to absolutne prawo do wydawania lub nie, swoich pieniędzy. Indywidualne prawa (prawa własności) żadnej ze stron nie mogą być złamane przez 2
R . P i l o n , Corporations and Rights: On Treating Corporate People Justly, [w:] Georgia Law Review, 1979, z. 13, s. 1245–1370.
135 całkowita lub tylko częściową odmowę zawarcia umowy poprzez, powiedzmy, jakieś dobrowolne ograniczenie handlu. Na przykład: konsumencki bojkot jakiegoś produktu nie łamie praw własności producenta, ponieważ nie ma on żadnego tytułu własności do dochodu konsumentów. Podobnie, ograniczenie produkcji ze strony producenta – bojkot producencki – nie może łamać praw konsumentów, ponieważ konsumenci (przy braku jakiegoś szczególnego kontraktu) nie mają żadnego tytułu własności do produktu tegoż producenta. Dlatego też restrykcyjne porozumienia takie jak zmowy cenowe – chociaż są niepopularne – nie łamią niczyich praw, a rządowe ograniczanie takich dobrowolnych działań jest, z perspektywy praw i wolności, całkowicie nieusprawiedliwione. Dodatkowy, ważny element sprawy przeciwko regulacjom antymonopolowym związany jest z podstawowymi pojęciami sprawiedliwego procesu i sprawiedliwości w ogóle. Nikt nie może wiedzieć z jakąkolwiek rozsądną pewnością, co znaczy znacząco zredukować konkurencję lub nieracjonalnie wpływać na ograniczenie handlu. Nikt nie może wiedzieć jaki rzeczywiście jest dany rynek właściwy ani czy ceny zostały obniżone w dobrej wierze. Firmy, które wprowadzają nowe produkty lub obniżają ceny mogą po wielu latach dowiedzieć się, że takie praktyki szkodzą konkurentom, zmniejszają konkurencję i łamią prawo. Jednak ponieważ kształtu prawa antymonopolowego nie można wyznaczyć w oparciu o dane warunki, z jakimkolwiek stopniem prawdopodobieństwa, polityka antytrustowa musi być całkowicie arbitralna, a o firmach przeciwko, którym została wykorzystana, można powiedzieć, że nie doświadczyły sprawiedliwości3.
3
Jest to najbardziej widoczne w stosowaniu przez Federalną Komisję Handlu Robinson–Patman Act. Zob. L . B . M a s o n , The Language of Dissent, The World Publishing Company, Cleveland 1959.
136
Społeczna efektywność Chociaż większość ekonomistów nie jest chętna, aby poddać dyskusji normatywne kwestie dotyczące wolności, to przyznaje się, że w sferze antymonopolowej pewna wolność – określmy ją jako wolność do spiskowania – musi zostać poświęcona, w celu zachowania konkurencji i efektywnej alokacji zasobów. I chociaż generalnie uważa się, że wolny rynek ze starannie określonymi prawami własności promuje gospodarczą wydajność, maksymalizuje bogactwo i minimalizuje koszty, istnieją rzekomo znaczące wyjątki – takie jak zmowy cenowe – w przypadku których regulacje powinny być dozwolone. Dlatego też wolność, rzekomo, musi być poświęcona na rzez efektywności. Niektóre teoretyczne i empiryczne argumenty przeciwko takiemu stanowisku już zostały w tej pracy przedstawione. Poniżej będziemy dowodzić, że standardowa neoklasyczna teoria wydajności i dobrobytu jest nie do utrzymania, że indywidualna wolność i całkowita ochrona wszystkich praw własności może być pogodzona z poprawnie rozumianą gospodarczą wydajnością.
Subiektywne koszty i korzyści Konwencjonalna teoria społecznej efektywności polega przede wszystkim na możliwości zmierzenia korzyści konsumentów i producentów. Zyski i straty związane z tzw. praktykami restrykcyjnymi muszą być zważone i mogą być dozwolone tylko te działania biznesowe, które w rezultacie zwiększają społeczny dobrobyt. Uważa się, że inne praktyki, takie jak zmowy cenowe, powodują ogromne szkody dla dobrobytu i nie powinny być dozwolone4. Jednak z tymi kalkulacjami wiąże się pewien problem – w rzeczywistości są one niemożliwe do przeprowadzenia, ponieważ indywidualne koszty i 4
Zob. W . J . L i e b e l e r , Intrabrand Cartels under GTE Sylvania, [w:] UCLA Law Review, 1982, z. 30, s. 13–17.
137 korzyści są całkowicie osobiste i subiektywne, i nie mogą być po prostu zsumowane lub odjęte, w celu określenia społecznej efektywności lub dobrobytu. Jak napisałem już gdzie indziej: Koszty działań są to subiektywne alternatywne możliwości odrzucone przez osobę, która dokonuje decyzji; korzyść to subiektywna satysfakcja… Ponieważ koszty i korzyści są subiektywne nie mogą być one zmierzone. Nie ma standardowej jednostki, która pozwoliłaby na sumowanie indywidualnych kosztów i korzyści w społeczne agregaty w celu porównania. Dlatego też błędem jest sugerowanie, że racjonalna polityka antymonopolowa może porównać koszty i zyski porozumień restrykcyjnych i na podstawie tego zdecydować, które z nich są społecznie efektywne, a które nie5.
Naturalne trudności wiążące się z agregowaniem osobistych kosztów i korzyści może zilustrować pewna metafora. Załóżmy, że w pokoju panuje temperatura 21 stopni. Niektórym może być w takiej sytuacji zimno, innym – gorąco. 21 stopni nie jest miarą tego jak temperaturę odbierają poszczególne osoby, lecz wysokości słupka rtęci na obiektywnej skali. Subiektywne stany ciepła i zimna nie są same w sobie bezpośrednio znane i mierzalne dla innych, i nie poddają się dodawaniu, odejmowaniu, porównaniu, agregacji, ani jakimkolwiek innym matematycznym manipulacjom. Odczyty temperatury mogą być uśrednione, ale poczucie komfortu lub dyskomfortu nie może być matematycznie manipulowane. Tak samo jak indywidualne koszty i korzyści. Argumenty co do społecznej efektywności, według neoklasycznego paradygmatu, są następujące: wszystkie biznesowe porozumienia ex ante mogą obniżać koszty a ponieważ koszty alternatywne są całkowicie subiektywne i osobiste, takie oszczędności zawsze 5
D . T . A r m e n t a n o , Antitrust Policy: Reform or Repeal?, [w:] Cato Institute Policy Analysis, 1983, nr 21, s. 9–10.
138 mogą zrekompensować tzw. szkody dla dobrobytu spowodowane, powiedzmy, wyższymi cenami. Teoria antymonopolowa łatwo zakłada, że koszty związane z pewnymi porozumieniami poziomymi znacznie przewyższają korzyści, jeśli w ogóle takowe występują, i dlatego też ich regulacja lub zakaz jest uzasadniony. Jednakże skoro koszty są subiektywne, to nie ma żadnego sposobu na formułowanie obiektywnych sądów w oparciu o bilans kosztów i korzyści6. Porozumienia o podziale rynku mogą zakończyć kosztowną reklamę, czy niepotrzebne wzajemne dostarczanie towarów przez jednych dostawców tam, gdzie operują inni (cross-hauling). Umowy pomiędzy konkurentami w branży transportowej mogą zredukować koszty transakcyjne i koszty uzyskania informacji. Kartele horyzontalne, które redukują ryzyko i niepewność, mogą promować efektywność. A ponieważ tylko strony danego kontraktu mogą znać koszty i korzyści z nim związane, nie jest możliwa racjonalna regulacja antymonopolowa porozumień poziomych.
Koordynacja planowa i efektywność Śmielsze podejście do społecznej efektywności określa się mianem koordynacji planowej. Termin ten oznacza, że wszystkie dobrowolne porozumienia, włączając w to tzw. porozumienia restrykcyjne, promują efektywność ponieważ wszystkie mają na celu, ex ante, koordynację indywidualnych planów różnych uczestników rynku. Ponieważ informacja rynkowa nie jest ani doskonała ani stała, proces koordynacji planów za pomocą umów nigdy nie może osiągnąć końcowej równowagi. Jak już dowiedliśmy, stan końcowej równowagi nie może być przedmiotem analizy wydajności. W zamian za to powinna się ona skupić na instytucjonalnej strukturze indywi 6
Nawet Robert Bork przyznaje, że takie stanowisko może być inteligentnie uargumentowane. Zob. R . H . B o r k , The Rule of Reason and the Per Se Concept, [w:] Yale Law Journal, 1966, z. 75, s. 390.
139 dualnych praw własności i otwartym procesie rynkowym, które ustawicznie tworzą silne zachęty do odkrywania i wykorzystywania najlepszej dostępnej informacji, w celu koordynacji planów i korygowania tych, które nie realizują swoich zadań. Dlatego wydajny rynek, to rynek wolny i otwarty na wiedzę, dzięki której działania na rynku zmierzają w stronę zapewnienia szerokiego zakresu motywacji podmiotom, które tworzą plany działania, a także dokonują ich ciągłej korekcji i koordynacji. To podejście do wydajności rynkowej pozwala na jednoznaczne potępienie prawnych ograniczeń konkurencji, współpracy i wejścia, jako społecznie szkodliwych (nieefektywnych), ponieważ bezpośrednio ograniczają rynkową informację i zakres dobrowolnej koordynacji planów7. Teoria wydajności rynkowej oparta na koordynacji planowej całkowicie podważa regulacje antymonopolowe. Wszystkie fuzje i joint ventures powinny być postrzegane jako społecznie efektywne porozumienia, mające na celu osiągnięcie pewnych wspólnie określonych celów biznesowych.Departament Sprawiedliwości ani FTC nie mogą ich regulować w imię ochrony wydajności. Dlatego, długotrwały lęk przed dużym zróżnicowaniem produktów, wśród specjalistów od organizacji przemysłowej (industrial organization), powinien być postrzegany jako bezpodstawna debata nad rezultatami, a nie środkami do ich osiągnięcia. Tradycyjne zmartwienie władz antymonopolowych, polegające na występowaniu wysokiego udziału w rynku, koncentracji i barier wejścia, powinno być postrzegane jako całkowicie błędne. Jakikolwiek udział rynkowy i jakikolwiek poziom koncentracji rynku jest produktem otwartego rynkowego procesu dobrowolnej koordynacji planów. Jedynymi zmniejszający 7
G . P. O ’ D r i s c o l l , J r . , M . J . R i z z o , The Economics of Time and Ignorance, Basil Blackwell, Oxford 1985, s. 154–58; R . E . C o r d a t o , Antitrust: The Case for Repeal Welfare Economics and Externalities in an Open-Ended Universe: A Modern Austrian Perspective, Kluwer, Boston 1992.
140 mi wydajność barierami są te, które prawnie ograniczają handel tak, jak polityka antymonopolowa. I to one, oczywiście, powinny zostać zlikwidowane.
Wnioski Adam Smith był przekonany, że system naturalnej wolności – wolny rynek – promuje publiczny interes gospodarczy a rządowe regulacja dążą do zniweczenia rezultatów konkurencyjnego procesu rynkowego. Szczególnie zaniepokojony był tym, że prawny monopol – wymuszany przez grupy interesu – będzie wykorzystywany do ograniczenia wolności wejścia na rynek i zwiększenia cen dla konsumentów. Był także świadomy, że biznesmeni często spiskują w celu podniesienia cen, jednak niechętnie odnosił się do ustanawiania praw mających tym zmowom zapobiec, ponieważ takie przepisy nie mogą być pogodzone z wolnością. Czy pogląd Smitha był naiwny? Wręcz przeciwnie, po ponad stu latach doświadczeń związanych z regulacjami antymonopolowymi, jego uwagi okazują się być szczególnie celne. Przepisy antytrustowe, rzekomo, miały na celu promowanie konkurencji, ale wielokrotnie były wykorzystywane – zarówno w sprawach publicznych jak i cywilnych – do ograniczania konkurencyjnego procesu rynkowego. Były one używane do ochrony istniejącej struktury przedsiębiorstw, co jest dokładnie tym czego obawiał się Smith ze strony rządowego monopolu. Służyły one do ograniczania handlu i konkurencji, podczas gdy prawdziwi monopoliści w Ameryce – firmy mające prawny monopol – były relatywnie odporne na politykę antytrustową. Ostatecznie – jasne jest, że prawa antymonopolowe łamią zasady „wolności i sprawiedliwości”, dokładnie tak, jak przewidział to Smith. Dowody i argumenty za likwidacją praw antymonopolowych są przytłaczające. Przepisy te straciły wszelkie pozory legitymizacji. Ciężar przedstawienia dowodów na rzecz tezy, że wszystkie te usta-
wy powinny istnieć, spoczywa na tych, którzy chcą je zachować lub zreformować.
143
Indeks Addyston Pipe and Steel Company 128-130 Aluminum Company of America (Alcoa) - 89-92 American Telephone and Telegraph Company (AT&T) - 49-52 American Tobacco Company - 96 Antytrustowy establishment - 47–48 Antytrustowa polityka fuzje i - 15, 113-114 informacji potrzeba - 138-139 jako polityka przemysłowa - 48-49 kosztów i korzyści analiza - 26 ograniczona konkurencja - 99 porażka - 140 prawne monopole i - 70-71 prawo własności i - 133-140 protekcjonizmu środek do - 45-47 publicznego interesu teoria - 13 regulacyjne aspekty - 45-47 specjalnych interesów aspekty - 45-47 sprawiedliwy proces i - 133-135 stan obecny - 9-10 tradycyjna - 35, 38, 39-40 wydajność, skutki - 136-140 zobacz także Bariery wejścia; Konkurencji teoria; Monopolu teoria; Rozsądku zasada Antytrustowe procesy Addyston Pipe and Steel Company, et al., United States v. (1897) - 128 Addyston Pipe and Steel Company et al. v. United States (1899) - 128
Aluminum Company of America, United States v. (1939) - 90 Aluminum Company of America, United States v. (1945) - 90, 91 AT&T, United States v. (1981) - 49 AT&T, United States v. (1982) - 49 Borden Company (1958) - 16, 101–104 Borden Company v. FTC (1967) - 101–104 Broadcast Music v. CBS (1979) - 18 Brown Shoe Company, United States v. (1962) - 16, 109 Brunswick v. Pueblo Bowl-o-Mat (1977) - 17 Business Electronics v. Sharp Electronics (1988) - 18 Continental T.V., Inc. v. GTE Sylvania, Inc. (1977) - 17, 105–106 E.I. duPont de Nemours & Co., United States v. (1956) - 23 Fortner Enterprises, Inc. v. United States Steel Corp. and United States Homes Credit Corp. (1969) - 16 gotowe do spożycia płatki zbożowe - 84-86 Grinnell Corp., United States v. (1966) - 24 Illinois Brick v. Illinois (1979) - 17 International Business Machines Corp., United States v. (1969) - 16, 36-40 Lorain Journal, United States v. (1951) - 30-31 Matsushita Electric Industries v.
144 Zenith Radio (1986) - 18 Microsoft Corp., United States v. (1998) - 21-33 Monsanto v. Spray-Rite Service (1984) - 18 Standard Oil Company of New Jersey v. United States (1909) 65-68 Standard Oil Company of New Jersey v. United States (1911) 65-68 Staples, FTC v. (1997) - 121-122 United Shoe Machinery, United States v. (1953) - 16, 33 United Shoe Machinery, United States v. (1968) - 33 Utah Pie Company v. Continental Baking Company (1967), 109 Antytrustowy rewizjonizm administracyjne reformy - 10,14, 42 barier wejścia doktryna i - 14-16, 79-86 koncentracji doktryna i - 116-119 wydajność, obawy - 14-15, 35-36, 40-41 niewystarczalność, 116-119 prawne monopole, antytrustowe procesy przeciwko - 71-72 Reagana administracji propozycje - 17-18 zobacz także Likwidacja regulacji antymonopolowych Antytrustowa rewolucja - 17-18 Apple Corp. - 24, 29 Areeda, Phillip - 16, 80, 94 Armentano, Dominick T. - 36, 62, 66, 71, 94, 97, 130, 133, 137 Asch, Peter - 62
Ayanian, Robert - 88 Bain, Joseph S. - 38, 79 Bariery wejścia - 79-97 Aluminum Company of America przypadek - 89-92 gotowych do spożycia płatków kukurydzianych przemysłu przypadek - 84-86 kapitału koszt - 92-93 łupieżcze praktyki, 93-97 monopole jako - 60-64, 51–68 prawne monopole i - 76 reklama - 86-88 wydajność jako - 89-92 zróżnicowanie produktów - 79-84 Baxter, William - 37 Baumol, William - 14, 46 Benson, Bruce - 14 Bingaman, Anne K. - 18, 21 Bittlingmayer, George - 129 Bloch, Harry - 88 Błędna alokacja zasobów - 56 Bock, Betty - 96 Borden Company - 101-104 Bork, Robert H. - 11, 13, 30-31, 35, 114, 120, 128, 138 Bowman, Ward - 109 Brown Shoe Company - 108-109 Brozen, Yale - 17, 38, 87 Busha administracja - 18 Byrns, Ralph T. - 82 Caffey, Francis G. - 90-91 Calvani, Terry - 106 Carter, John R. - 38 Caves, Richard - 101 Cenowa dyskryminacja Borden Company sprawa - 101-104
145 definicja - 99 dyskryminacja w dobrej wierze - 101-104 konkurencji procesu rola - 101-104 monopole i - 61 prawa własności i - 100–01 ustawodawstwo - 99-101 Cenowe zmowy efektywność poprzez - 123-124, 128-130 luźna koordynacja cenowa - 127 nielegalności per se zasada - 18, 122-130 prawa własności i - 133-135 produkcji ograniczenia i - 125-126 w przemyśle rur żeliwnych - 128-130 w przemyśle samochodowym - 125 Chernow, Ron - 66 Chevron - 48 Civil Aeronautics Act (1938) - 42 Civil Aeronautics Board - 42 Clayton Act (1914) - 40, 99, 110 rozdział 2 - 40, 99 rozdział 7 - 40, 99 Clintona administracja antytrustowa polityka - 18, 21 Comanor, William S. - 88 Compaq Computer Corp. - 28 Cordato, Roy E. - 139 Cowling, Keith - 68 Crandall, Robert W. - 50 Craven, John V. - 82 Dell Computer Corp. - 28 Demsetz, Harold - 17, 38 Deregulacja transportu lotniczego - 42-43
telekomunikacji - 49-52 Dewey, Donald - 123 DiLorenzo, Thomas J. - 13, 14, 46 Douglas, George - 42 Duke, Paul R. - 125 Dźwignia - 28 Easterbrook, Frank H. - 11 Explorer (Internet Explorer) - 22 Federalna Komisja Komunikacji (FCC) - 51, 52 Federalna Komisja Handlu (Federal Trade Commission - FTC) - 17, 18, 21 39, 48, 84-86, 101–103, 121-122 Federal Trade Commission Act (1914) - 99 Fisher, Franklin M. - 37 Ford, Henry - 61 Fuzje federalne wytyczne - 39 informacja o kosztach i korzyściach - 113-114, 136-139 ograniczenia produkcji - 113-115, 119-120, 127-128 określanie płynących z fuzji korzyści firm - 58-60 pionowe, 107-109 powszechne rozumienie - 44-45 poziome (horyzontalne) - 39, 113–127 prawo własności - 133-135 proces konkurencji - 14 Reagana administracji stanowisko - 18 regulacje - 113-115 rynku właściwego kwestie - 116-117 udziału rynkowego i siły rynkowej kwestie - 113-115, 115-117
146
General Foods Corp. - 84-86 General Mills, Inc. - 84-86 Getty Oil - 48 Goldschmid, Harvey - 16, 39, 87 Gotowych do spożycia płatków kukurydzianych przemysł - 84-86 Greenwood, John E. - 37 Greer, Douglas F. - 87 GTE Sylvania, Inc. - 105-106 Gulf Oil Company - 48 Hand, Learned - 91 Hart–Scott–Rodino Antitrust Improvement Act (1976) - 48 Hatch, Orrin - 21 Hausman, Jerry A. - 124 Hayek, F.A. - 59 Hazlett, Thomas - 46 Herfindahla indeks koncetracji rynku - 115, 118-119 High, Jack - 14
współpraca pomiędzy firmami - 41 Konkurencji teoria - 14 krytyka, 57-60 równowagowe założenia, 58 błędy, 58-59 Konsumenci łupieżczych praktyk wsparcie - 93-94 zróżnicowania produktów wsparcie - 80 prawo własności - 134-135 Kontraktowa integracja - 126 Kontyngenty - 46 Kosztów i korzyści subiektywna natura - 115
Langenfeld, James - 106 Lavoie, Don - 52 Levy, Robert A. - 31 Liebeler, Wesley J. - 104, 136 Liebowitz, S.J. - 27 Likwidacja ustaw antymonopolowych argumenty za - 9-11, 40-53 Intel - 9, 18 koordynacji planowej teoria i International Business Machines Corp. 138 (IBM) - 36-37 przeciwnicy - 9-11 Internetu, dostęp do - 22 Littlechild, S.D. - 69 Joint-venture, porozumienia - 39 Local Government Antitrust Act (1984) - 72 Kartele - 61-62 Lopatka, John E. - 25 Kellogg Company - 84-86 Lotnicza branża - 42-43 Kirzner, Israel - 82, 120 Klauzule dla “nie podpisujących” - 107 Łupieżcze praktyki Klein, Joel -18 cen obniżki, 95–96 Koller, Ronald H. - 96 konsumentów wsparcie, 94 Koncentracji doktryna, 115-121 nieefektywność, 96-97 Konkurencja pozacenowe praktyki, 93 powszechne rozumienie - 14 przykłady, 96 przedsiębiorczy proces - 81-83 tradycyjna definicja, 81-82 MacAvoy, Paul W. - 52
147 Malmgren, H.B. - 123 Mancke, Richard B. - 37 Mann, H. Michael - 16, 38, 87 Mansfield, Edwin - 60 Margolis, S.E. - 27 Marvel, Howard P. - 62, 105 Mason, Lowell B. - 135 McCafferty, Stephen - 105 McChesney, Fred S. - 11 McGee, John S. - 96 McGowan, John J. - 37 McKie, James W. - 37 McNulty, Paul J. - 59 Metzenbaum, Howard - 21 Microsoft - 18, 21-33, 47 Międzystanowa Komisja Handlu (Interstate Commerce Commission - ICC) - 125 Miller, James - 42 Mises, Ludwig von - 59 Monopol błędna alokacja zasobów - 56-57 dyskryminacja cenowa - 99-104 empiryczne studia - 68-70 jako bariera wejścia - 22 kartele - 61 koszty w warunkach - 56, 62-64 monopolizacji odróżnienie - 91 porozumienia pomiędzy firmami - 39 prawny - 22, 70-72 produkcja zwiększenie przez - 81 rynkowej podaży ograniczenia z powodu - 55-57 Standard Oil przypadek - 65-68 techniczna nieefektywność - 55-64 tradycyjna definicja - 55-56 zyskowność - 61-63 Monopolistyczna cena teoria - 56
Monopolu teoria krytyka - 44, 60-64 błędy, 60–66 zobacz take Bariery wejścia Mueller, Dennis - 68 Mueller, Willard F. - 82 Naftowy przemysł - 65-68 Narzucanie cen odsprzedaży - 106–107 Navigator (Netscape) - 27-28 Nelson, Phillip - 87 Netscape Communications Corp. - 27-28 Netter, Jeffrey - 62 Nielegalności per se zasada - 18, 122–130 Niskanen, William A. - 122 Noll, Roger G. - 51 Novell Corp. - 24 Obuwniczy przemysł - 108-109 O’Driscoll, Gerald P., Jr. - 139 Office Depot - 48, 121-122 Office Max - 122 Oracle Corp. - 24 Ordover, Janusz A. - 18, 46 Overstreet, Thomas R. - 106 Owen, Bruce M. - 50, 51 Page, William H. - 25 Parkera doktryna - 72 Pautler, Paul A. - 118 Peckham, Rufus W. - 128 Peltzman, Sam - 45 Phillips, Almarin - 129 Pilon, Roger - 134 Pionowe porozumienia Zobacz Fuzje pionowe; Narzucanie cen
148 odsprzedaży; Transakcje wiązane Pitofsky, Robert - 106 Planowej koordynacji teoria rynkowej efektywności, 138-139 Poole, Robert W., Jr. - 52 Popper, Andrew - 125 Posner, Richard A. - 105 Poziome porozumienia Zobacz Fuzje poziome; Narzucanie cen odsprzedaży Produktów zróżnicowanie - 79-84 efektywne wykorzystanie zasobów i - 82-84 gotowych do spożycia płatków przypadek - 84–86 konsumentów wsparcie dla - 80-82 koordynacja cen i produkcji dla - 83-84 marntotrawstwo - 82 reklama i - 86-88 Produkcji ograniczenia - 55-57 Prawa własności - 134-135 Protekcjonizm - 40, 104 Przedsiębiorczy proces - 82-84 Przemysłowa organizacja (Industrial organization - IO) - 14-17 Przemysłowa polityka - 16, 48-49 Publicznego interesu teoria polityki antymonopolowej - 13, 43-46 Quaker Oats Company - 84-86 QWERTY klawiatury problem - 26-27 Reklama - 86-88 Reagana administracja - 18 Reed–Bulwinkle Act (1948) - 124 Rynek właściwy - 23, 116-117
Renta monopolistyczna - 46 Rill, James F. - 18 Rizzo, Mario J. - 139 Robinson, Anthony - 62 Robinson, Joan - 87 Robinson, Kenneth - 52 Robinson–Patman Act (1936) - 40, 42, 99, 101, 104 Robson, John E. - 42 Rogowsky, Robert A. - 115 Rothbard, Murray N. teoria monopolu, 73-77 Sąd Najwyższy Stanów Zjednoczonych - 17, 67 Scherer, F. M. - 16 Seneca, Joseph J. - 62 Sherman, John - 46 Sherman Act (1890) - 24, 37, 46, 65 Shooshan, Harry M. - 51 Shughart, William F., II - 11, 47, 55, 122 Schumpeter, Joseph - 25 Sieciowe efekty - 25-27 Singer, Eugene M. - 69 Smith, Adam - 7, 42, 134, 140–41 Smith, Fred L., Jr. - 11 Sporkin, Stanley - 22 Sprawiedliwego handlu prawa - 107 Sprawiedliwego procesu kwestie - 133-135 Sprawiedliwości Departament (United States Department of Justice) - 17-18, 125 Standard Oil Company of New Jersey - 64, 64-68 Staples - 19, 49, 110, 121-122 Steiger, Janet - 18 Stigler, George J. - 46, 62 Stone, Gerald W. - 82
149 Subsydiowanie krzyżowe - 50 Sun Microsystems, Inc. - 24 Taft, William Howard - 128 Taggard, Herbert F. - 101 Telekomunikacyjna branża - 49-52 Texaco - 48 Thorelli, Hans - 13 Tollison, Robert D. - 46, 47 Toys ”R” Us - 9 Turner, Donald - 94 Transakcje wiązane - 99, 104-106 definicja - 104-105 ekonomiczne uzasadnienie - 16 104-105 opinie naukowców na temat - 104 prawa własności i - 105 ustawodawstwo w kwestii - 39 Transport samochodowy - 124-125 Tytoniowy przemysł - 96 Weinstock, David S. - 115 Western Electric Company - 50-51 Weston, J. Fred - 16, 39, 87 White, Edward D. - 67 Wholesale Grocers Association, United States - 101 Williamson, Oliver E. - 94 Wilson, Thomas A. - 88 Windows, system operacyjny - 22, 29-30 Wu, S.Y. - 123 Wydajność antymonopolowa polityka, efekty - 136-140 jako bariera wejścia - 35 rewizjonizm i kwestie - 35-36 teoria dobrobytu i - 137-138 wykorzystanie zasobów i - 38 zmowy cenowe i - 38
Wykluczające praktyki - 139 Zależność od ścieżki teoria, 25-27 Zasada rozsądku - 113-114 jako pseudonauka - 114 społeczne korzyści - 119-121 społeczne koszty - 115-116 ustanowienie - 113-114 Zerbe, Richard O. - 115 Żeliwnych rur przemysł - 128-130
O autorze Dominick T. Armentano jest emerytowanym profesorem ekonomii Uniwersytetu Hartford (University of Hartford) w Connecticut i adiunktem Instytutu Ludwiga von Misesa (Ludwig von Mises Institute) w Auburn (Alabama). Wykładał on także na Uniwersytecie w Connecticut (University of Connecticut), gdzie otrzymał tytuł doktora ekonomii w roku 1966. Wiosną roku 1984 przebywał jako profesor wizytujący (Shelby Cullom Davis Visiting Profesor) w Trinity College w Connecticut. Profesor Armentano jest autorem prac: The Myths of Antitrust: Economic Theory and Legal Cases (Arlington House, 1972) oraz Antitrust and Monopoly: Anatomy of a Policy Failure (Independent Institute, 1990). Jego artykuły i eseje były publikowane w wielu innych publikacjach, m.in.: William P. Snavely, Theory of Economic Systems (Charles Merrill, 1969); Yale Brozen, The Competitive Economy (General Learning Press, 1975); oraz Louis M. Spadaro, New Directions in Austrian Economics (New York University Press, 1978). Krótsze artykuły i recenzje autorstwa profesora Armentano ukazywały się w prasie m.in.: Antitrust Bulletin, Business & Society Review, New York Times, National Review, Wall Street Journal, oraz Cato Journal. Dominick T. Armentano mieszka obecnie wraz z żoną w Vero Beach na Florydzie.