145 93 13MB
Polish Pages 226 Year 1894
T::-^
^v^
H 5 TORY A I
:^-
%+
^.
f^RYDERYK ^APEE
W ZARYSIE
y.
>4r
ilustracy.a.m:i
"^^^^^^^Mrff^
LWÓW x\AKADEM GMINY KRÓL. STÓ. MIASTA LWOWA GÓWNY SKAD W
KSIGARNI GUBRYNOWICZA
1894
^\
I
SCHMIDTA
26
7.
1973
DRUKARNI
ZAKADU NARODOWEGO
IM.
pod zarzdem Juliusza Birkenmaiera
OSSOLISKICH
SOWO
VV/STPNE.
Pielgnowanie dziejów miejscowych oywia lylko przywizanie do rodzinnego gniazda, ale
potn
take
A o
jeeli
w
cie,
dla uczucia
gdziekolwiek
w naszem
którem jeszcze dotychczas tak
odczu brak
tradycyi,
w
i
którem dopiero
w
mie-
daje
silnie
poczto si raniej krzta okoo
latach
jest
mioci ojczyzny. powinno si nie zapomina
podniet
prawdzie, to przedewszystkiem
tej
nie-
si
ostatnich
wskrze-
jej
szenia.
w
tym wzgldzie chwalebnym torem przodków, popiera usilnie podjte w tym kierunku usiowania. Pragnie owszem, aby znajomo sawnej przeszoci naszego grodu ksztacia zagrze-
Rada miejska, idc
i
waa
nietylko
serca
maej
garstki
badaczy,
ale jak
W
myli tej warstw naszego miasta. przyja z radoci i uchwalia jednomylnie (18 wrzenia 1890) przedoony jej przez Sekcy V wniosek
najszerszych
przewodniczcego
tej
Sekcyi
Radziszewskiego, aby wydano
ciwy
rys historyi
prof.
Dr.
nakadem
Lwowa, któryby
móg
Bronisawa miasta
tre-
si znale
IV
w rku kadego owieconego obywatela naszego grodu, a w szkoach miejskich posuy móg jako podrcznik dla nauczycieli
i
jako upominek szkolny dla doj-
rzalszych uczniów.
Wybrana na
w
skad weszU prócz wnioskodawcy jeszcze z grona Rady miejskiej pp. Dr. Antoni Maecki, Ludwik Dziedzicki, Dr. Gustaw Roszkowski . p. Dr. Aleksander Ogoten
cel
komisya.
której
i
nowski, i
a
z
poza grona
Dr. Aleksander
pp.
Semkowicz,
Wadysaw oziski wezwaa
podpisanego
do wypracowania tego rysu historycznego. Autor po-
stawi sobie
w przyjtym
storyi
róde
przez
powysz komisy
da
przystpny wykad hiLwowa na podstawie wydanych dotychczas opracowa, z wyczeniem jednak studyów
programie jako zadanie:
i
archiwalnych. Jeeli mu si powiodo to zadanie wypeni, to zawdzicza to w znacznej czci cennym wskazówkom wymienionych panów, którym tutaj zo-
y
najgortsze podzikowanie
uwaa
sobie
za obo-
wizek.
Lwów, 12 stycznia 1894.
Dr. Fryderyk Papee.
CZEt^
I.
LAYÓW STARODAWNY. (1250 — 1527).
KRAJOBRAZ LWOWSKI.
ca
'rzez
wschodni Europ, od gór
niemieckiej
jedna wielka, tu
nana,
oony. Wyyna
take nasz Lwów
której
od obu kresów swoich nosi
ta
a
do
ówdzie tylko rzekami poprzerzy-
i
wyyna, na
sko-llineburskiej
,
a
porównan
olbrzymich rozmiarów awicy.
Jest
dugoci zaledwie kilkanacie
czajnej
uralskich
ziemi Llineburgii, przechodzi na wskos
jest
nazw
by moe
bowiem przy
do tej
W
mil szerok.
po-
uraljakiej
nadzwynaszych
siga do Dniestru, a na pónocy koo ókwi suchem brzegowiskiem ku nizinie opada*. Lwów ley prawie na samym rodku wyyny, lecz nie zajmuje jej najwyszego punktu. Najwyszy punkt znajduje si w Królestwie polskiem, w ziemi sandomierskiej, a jest nim stronach na poudniu
* Geologia
ciu
pierwotnych
nasz okohc
,
nauka o ziemi
czyli
wód
które
,
a których
,
w
ladem
,
przypuszcza
,
e
po opadni-
najdawniejszych czasach pokryway skamieniae zby rekinów huio-
s
(
znajdowane w naszych piaskach nastpi okres bardzo zimny, czyli t. z. epoka lodowa. O niej znowu wiadczy maj koci mamuta innych zwierzt strefy zimnej (wykopywane gównie w pokadach gliny), które oglda mo-
jadów), muszle
i
inne szcztki
stworze morskich
,
,
i
na w muzeum
Dzieduszyckich.
Otó w
epoce lodowej
,
przed tysi-
zdaniem geologów, z podbiegunowej pónocy one to wypui olbrzymie lodniki w poblie naszych okolic kay owe suche brzegowisko oznaczajce dzisiaj pónocn granic cami
lat
,
zesuM^ay si
,
—
a
,
naszej
wyyny. 1*
!
ysa
góra ze
sawnym
klasztorem witoki^zyskim
,
,
wzniesiona
ponad powierzchni morza 611 metrów. Nasz Wysoki Zamek liczy ich tylko 400, ale pocztek niziny oznaczamy dopiero wyniose ponad poniej 150ciii. Ma wic i tak Lwów nizin pooenie, a widok z Wysokiego Zamku naley do barpogodne dni wrzeniowe, kiedy powietrze dzo rozlegych. przejrzystem rysuj si z kopca, hen za doszczególnie jest lin Dniestru, rbki Karpat, odlegych od nas o mil pitnacie! dostrzedz byo Kiedy niedawno temu gorzao miasto Stryj mona z zamkowej góry w nocy lekk jasno od uny dalenawet poar Stanisawowa zabarwi u nas przed laty kiej brzeg widnokrgu. Najstarsza za o Lwowie wzmianka (w krowidziano std w r. 1259 odblask nice woyskiej) powiada,
do
W
,
,
;
e
poncego Chema, który jest jeszcze dalej od nas pooony ni Stanisawów. Tak szerokim jest widnokrg Lwowa Za ten widok rozlegy przyszo nam brakiem rzeki zapaci. Wiadomo e rzeki s najwikszemi w nizinach w gówyyny rach i na wyynach wanie dopiero powstaj. Góry [lodobne s w tym wzgldzie do dachów, na których si woda lewo w dó cieka. A tak nie zbierze, tylko na prawo ,
:
i
i
wierzchami
idzie
wody na jedn
rz
dzia wód.
i
zawsze granica, która rozdziela od siebie na drug stron pynce, t. j. wierzchy twoLwów wanie ley na takim dziale. Dzia
wodny rozgranicza moe potoki do tej samej rzeki wpadajce albo te wody pynce do rónych rzek, ba nawet do mórz odmiennych. Wtenczas
mamy
przed
sob
dzia
wód
wielki,
wód, na dziale europejskiego znaczenia, jest nasze miasto pooone. Wszystkie wody, które spywaj na t stron naszej wyyny, któr przed sob ze do Bugu, Bugiem do Wisy a Wis Zamku widzimy, do morza Batyckiego. Te za, które maj swój spadek w stron przeciwn, w kierunku poudniowym i zachodnim, te pyn do Dniestru, a z nim do morza Czarnego. Zaraz za dworcem kolejowym |)owstaje potok biohorski, którego wod wraz z innemi staM^ rudnieiiski Strychowalec i
na takim wielkim
dziale
d
('
),
,, ,
—
—
o
Star rzek Wereszyc posya do Dniestru. Na pouLwowa, w Basiówce, powstaje Szczerzyca, a w Ko-
przez
i
dnie od
zielnikaci
,
tu
za Zielon rogatk
ubrza
joweni take do Dniestru spywaj. naciylenie czarno -morskie.
Nale
miejskie od rogatki Janowskiej przez
a
w
miecie tylko sam dworzec
Mikoacae nasze
obie pod
;
oto
I
jest
do niego przestrzenie za-
a
Gródeck
do Zielonej
kolei.
Zreszt wszystko we Lwowie naley do Wisy. Co prawda dopyw, ktcjrym zasila królow rzek naszych okolica
niewielki to
lwowska
—
Petew
ta nasza rodzinna
pomin
krajobrazu lwowskiego
nie
—
ale
mona.
i
jej
przy opisie
midzy Wu-
Jest
leck a Stryjsk rogatk, przecity lini kolei, niewielki lasek dbowy, dawniej pikny, dzi ju po wikszej czci wytrzebiony w tym lasku powstaje Petew. Zaledwie jeden kilometr upynwszy, tworzy cay szereg wcale pokanych stawów najprzód Wulecki ])otem Sobka wreszcie Peczyski i Panieski. Natrafia bowiem na kilka jarów po drodze, które wprzód musi wypeni, zanim si dalej posunie. Wychodzc ze stawu pod ogród Jabonowskich Panieskiego zakrela Petew uk dopiero potem skrca do miasta ku Akademickiej uhcy. Pod » murowanym mostem «, obok ogrodu Jabonowskich wpada do Petwi »elazna woda«, a pod mostem .w. Jana na AkadeRur przybywa. mickim placu Pasieka, która od Pohulanki dalej przez Petew Pasiek pynie Po zczeniu si swojem z ulic Akademick plac Maryacki uhc Karola Ludwika i plac Gouchowskich nie wida jednak jej biegu poniewa jest zasklepiona. Dopiero za ulic Rzen na t. z. Opakach znowu
—
.
a
,
i
i
,
,
:
na jaw
zamkow
wychodzi ,
,
a
okrajc w
ókiewski
przecina
mtne swe wody w podmok wasnym jest wytworem.
wreszcie jej
pewnej
gociniec i
—
odlegoci i
gór
wprowadza
bagnist dolin
,
która
Kiedy ze szczytów Wysokiego Zamku wzrok nasz pada stoimy na rozleg równin ku pónocy, w^^dawa si moe rozsi ju góry zamkowej tam u stóp na brzegu wyyny, ,
e
e
ciela
nizina.
Tak jednak
nie
jest:
koniec
wyyny
naszej
widzimy puje
a
ókwi — a przerw. Za t
to co z Zamku miejscow przerw nasttak po znowu wywyszenie potem znowu przerwa
przypada znacznie
dalej
,
poza
jest tylko
i
,
kilka razy.
Kto jecha
gocicem
do
ókwi
,
ten wie
e
,
cigle
droga to si do góry podnosi to znowu w dó opada. Owe zagbienia czyli przerwy w wyynie utworzyy rzeczki wzdu niej pynce, a pierwsz z tych przerw, t wanie, któr ze Zamku widzimy, wypukaa Petew. Nie jest to zatem nizina, tylko dolina Petwi dolina wznoszca si nad poziom morza 250 metrów, a 150 metrów niej leca od szczytu kopca. ,
;
jedn dolin u stoków Zamku ograi jej dopywów. Ktokolwiek zna wycieczek okolice Lwowa, przypomni sobie za-
Ale nie na
te tylko
niczya si dziaalno Petwi
troch z pewne te liczne lylko
i
malownicze
wszerz przecinaj nasze
wwozy
gaiki.
Na
i
jary,
które
kadego
dnie
wzdu
z nich pra-
wie sczy si jaki leny strumyczek. Te strumyki to
wanie
wytworzyy le jary. Na wypukanie ich skaday si setki ulewy. Ma swój jar znowu setki lat. nieprzehczone burze ma Pasieka, maj elazna woda inne mniejsze doPetew, pywy a gdy si ze sob pocz te jary, wtedy powstaje jedno wiksze zagbienie, które kotlin lwowsk si zowie. Lwów cay ley w kothnie wida to idc z którejkolwiek rogatki e si zstpuje do dou. Na jednej tylko rogatce ókiewskiej jest przestrze równa lecz to jest wanie owa przerwa przez któr Petew midzy zamkow a katoi
i
i
;
:
,
;
,
wsk * gór
z
kota lwowskiego
do
swojej
wasnej doliny
przechodzi.
Okazuje si tedy,
e
blisze poznanie
choby
najmniej-
szych strumyków bardzo si znacznie do zrozumienia rodzin-
nego
zakta
przyczynia.
swoj ma wanie
okolica
Cae
urozmaicenie,
ca pikno
lwowska tym lichym rzeczukom do
* Tu od najdawniejszych czasów tracono skazanych na mier, std nazwa góra katowska, góra tracenia lub góra sprawiedliwoci. Dzisiaj pospolicie j nazywaj gór hyclowsk.
,,
pikno — owszem pewne nawet wiwypyny z tego utworzenia kotliny, którego Petew. Jest w tej kotlinie lwowskiej powie-
zawdziczenia. Nie tylko doczne korzyci
u nas dokonaa
zawsze agodniejsze nieli na otwartem miejscu
trze
a spostrzeenia na uniwersytecie
gorca
nmiej
mniej wiatru
i
Bardzo dobrze uwydatnia wynika,
z którego
szym,
ale klimat
e
wykazuj zawsze
wyyny
klimat
miasta Lwowa
jest
—
mniej zimna
na technice.
nieli spostrzeenia
rónic porównanie
te
wyyny
z
Warszaw,
lwowskiej jest ostrzej-
agodniejszym od war-
szawskiego klimatu*.
Przed kilkoma wiekami by u nas wedug wszelkiego prawdopodobiestwa klimat jeszcze agodniejszy. Naprowadza udawaa si winna latarol. Od na myl t ta okoliczno, ku Krzywczycom cigny si lwostoków góry piaskowej wskie winnice z nich sto beczek lekkiego wina do swoich
e
a
:
piwnic spuszczali mieszczanie. Nie inna
czyna jak tyEio wiksze przerzucone ubranie trów,
okrywa
agodzc mróz w Jeszcze dzisiaj
si
moe e ma ,
*
zalesienie.
moga by
boki pagórków, chronic od wia-
zimie a
mieszkaniec
w
lecie
upay.
Lwowa szczliwym nazwa
za miastem laski
te liczne
tego przy-
Las bowiem jak gdyby
,
gdzie
w
czasie
Klimat Lwowa naley w ogóle do tej samej strefy rodkowodo której z miast naszych prócz Warszawy take
europejskiej
,
Pozna
Kraków
i
kresach
tej
zaczyna si
s
zaliczone.
bo
ju
Jednake Lwów ley na samych od Tarnopola, a na pónocy od Wilna, dziedzina wschodnio -europejskiego klimatu, który si
strefy,
wakszym chodem
a mniejsz iloci opadów odznacza. Jest Avic u nas chodniej a suszej nieco nih w Krakowie albo w Poznaniu a wicej ciepa wicej opadu ni na Podolu albo na Litwie. Najwiksze gorco jakie u nas w nowszych czasach zauwaano doszo do + S4-b° G (w lipcu 1867), najwiksze zimno do 30'5° C (w lutym 1870). Gdyby gorco i zimno rozdzieli jednostajnie na wszystkie dni roku to wypadaby temperatura przecitna + 8° G na kady dzie. Wiatr jest u nas najczciej zacliodni i
,
—
,
,
lub
poudniowo -zachodni, rzadko pónocny lub wschodni.
— skwarów swobodnego
letnich
tu
lasków nawet
które
mierza Wielldego
do miejsca gdzie
A take
i
lewy
—
uywa
wytchnienia. Jeden z tych
do rogatki przytyka
bez przerwy si cignie. tych borów,
8
dawnemi
a
las
dzisiaj
czyli
czem
Ale
do
murów i
a
do samych Winnik
rosy!
laty tu
Szkarpy
i
jest to
wszystko wobec Za czasów Kazi-
miejskich dochodzi,
a
gdzie bernardyskie budynki.
zachodni brzeg Petwi,
cho ju
mniej
moczarów, ale równie rozlegym, porasta lasem. Tylko na bagnist dolin pod Zamkiem, tylko na pónoc, widok szeroki w dal si otwiera. wówczas na owe lasy. Dzisiaj wyI byo co spojrze smuky grab przewaa u nas pod Lwowem, a czasem zadowolni si trzeba tylko brzoz, osik lub olch. Dawniej trasihiym
z
powodu
licznych
si znacznie czciej obszerne kpy potnych dbów, a gównie barw krajobrazowi nadawa dorodny buk ze swym wesoym jasnozielonym liciem. Za króla Jana HI. caa góra brzuchowicka szumiaa lasem bukowym. Jeszcze za dawniej, za ruskich kniaziów, musiao podobnie wyglda witojurskie wzgórze, gdy pierwsza cerkiew tego miejsca z bukowych fiay
wybudowan bya
kloców.
Las jednak nie tylko ciepa, lecz take rza
;
jest
i
wilgoci przyspa-
W
on jakby naturalnym zbiornikiem wilgoci.
lesistych
wód pyncych stojcych czstsze bywaj opady. Dzi z maych naszych rzeczuek soce na otwartych przestrzeniach ostatki wody wysusza. Nie tak im byo okohcach wicej
jest
dawniej
wród lenych
bya lata,
,
tych
kiedy
wód
kiedy
cieniów
natura, inna obfito.
czystym
i
i
pyna
I
pyny.
Inna
wtedy
Petew miaa swe mode
strumieniem,
a po
wezbraniu
w bystrym pdzie zrywaa mosty i domy, szerokie pokrywajc przestrzenie. Kiedy przed 400 laty nastpi wylew wód po deszczach, to zdarzyo si i we Lwowie, e od krakowskiej bramy do ulicy w. Stanisawa na czónach trzeba si byo dostawa. Wtenczas jeszcze brudna dzisiaj Pasieka na miano » Srebrnego potoka« zasugiwaa. Byo te w obrbie dzisiejszego miasta wiele strumyków, z których obecnie i lad nie
,
—
—
u
byy stawy póniej wysche
pozosta;
czary na miejscu
Maryacki
gdzie teatr
,
,
byy mo-
lub zasypane,
gmachów. Gdzie plac ogród tam niegdy kaczki
placów
dzisiejszyci
gdzie jezuicki
i
,
Chorczyzny by stawem mnóstwo ich byo na Janowskiem na Zókiewskem a ju owa pónocna dona Piekarskiej ulicy na Rurach podmok, e adne wojsko tak bya Zamku lina u stoków na bagnach
dziadowie. Plac
strzelali nasi
i
;
—
i
rozoy
nie mogo. dawnych lasach lwowskich, osaniajcych od zimnych powiewów, zraszanych obficie wilgoci, o ile rolinmusiaa by bardziej powabn i bujn! Zrobiono ju w naszych czasach to spostrzeenie, e rolinna szata zamkowej góry zmienia si nie do poznania odkd to niegdy nagie
tam si
W
tych
no
,
Zamiast piaskowych burzanów
Tem wiksza
lene roliny.
wnymi
no —
zostao
piasku przeksztacone
zbiorowisko
czasy
;
tem
w
park wspaniay.
ostów, rozpleniy si wszdzie
i
rónica midzy nowymi a daprzewaaa wówczas lena rolin-
jest
bardziej-
— ponad
stepow. Dzi jest to dla nas prawie niespodziank, kiedy znajdziemy na Czartowskiej skale biae, strzpiaste gwodziki lub niebieskie goa znowu wodne ryczki, lub koralowe bzu karpackiego jagody pod Lwobywao wszystkiego dawniej tego lilie na stawach: a
take
i
moczarowa
—
wem
dostatkiem. I
jeszcze
wikszy
tylko lisów,
zajcy
dwiedzie
dziki,
i
rzadsze
pod
jeszcze
—
szkance
od tego
i
,
ubry.
i
prócz
ale
—
by
dostatek
dzi
tego
Ich stada
w
jeszcze przed
Czerwonej Rusi trzymali tu
sub
nie tylko wilki,
rzadkie
ju
biaowieskiej
tylko
naszej
jak Bobrka od bobrów,
Lwowem
rozlicznego zwierza.
rogaczy mnóstwo,
ma
Nie nie-
bobry,
teraz
puszczy
mie-
si ubrzy poiy, która
swoje nazwanie.
Byway
400 laty owy na ubra. Wadcy nawet dla pilnowania zwierzyny
osobn, tych kozielników sokolników, od których wsi po dzi dzie nosz nazwiska. By take w stawach tutejszych i
ryb rozmaitych dostatek a ze spróchniaych
—
dbów
—
karpi zwaszcza szczupaków miód si na ziemi przelewa. I pri
10
—
czowiek móg si w sodyczy utopi, niby si do dna miodowej krynicy domaca. A ponad barwnym kwiatów kobiercem i pod zielonym z lici namiotem ruchliwe piewaków lenych gromadki: czyyków, szczygów, pokrzewek i tych sowików, których si nie móg dosy Jagieo na Rusi nadzej
takiej
sucha. Kiedy to
byo
ruskich kniaziów
tem
i
to wszystko ?
,
—
jeszcze przed nimi
Za królów
polskich
,
za
— im gbiej w przeszo
bardziej pierwotna puszcza, bo susznie proste przysowie
»by las nie byo nas« dawny poeta wyrazi, e
powiada
:
»... dawniej lasy
ni
i
piknie si pewien staro-
miasta nastay.
Prdzej Bóg stworzy drzewo ni czowieka «*.
2.
POWSTANIE LWOWA.
»W
roku 981 po narodzeniu Chrystusa Pana wyprawi
si Wodzimierz na Lachów
wie
i
napisa
inne grody, które
w
130
Kij owianiu
lat
i
zaj
sa
grody ich: Przemyl, Czer-
do tego dnia pod
Rusi «. Tak
po tym wypadku najstarszy kronikarz ruski
Nestor,
i
da nam
przez to pierwsz historyczn
o naszych stronach w^iadomo. Dowiadujemy si z niej,
e
Przemyl a nawet Czerwie, który a w chemskiej ziemi by pooony, inne tutejszych okolic grody naleay pierwotnie i
Wyranie to i z innych miejsc Nestora wynika, granic midzy polskim a ruskim szczepem stanowi naówczas Bug. Wszystka ziemia po lewej czyli zachodniej stronie Bugu a wic take dorzecze Petwi bya dziedzin polskiego do Polaków.
e
,
,
plemienia
*
w
tym
Klonowicz
czasie, kiedy
:
nad Rusi Wodzimierz a nad
PiOxolania czyli poemat o Paisi
Syrokomli. Wilno 1851. Str. 27.
w
tómaczeniu
— u Polsk Mieszko (Mieczysaw),
ksita
Jednake Nestor wiada,
pierwsi chrzecijascy tych ziem
panowali.
,
e
w
drugiej
czci
swej
wiadomoci po-
grody przez Wodzimierza zajte zostay
przy Rusi.
rzeczywicie
I
,
jakkolwiek tak dzielni monarchowie
Bolesaw Chrobry
polscy jak
Sprawiedliwy
i
ju odtd
i
miay,
a póniej
Leszek Biay, odzyskiwali nie tylko
Kazimierz
te
grody lecz
zdobywali jeszcze Kijów lub Halicz, to jednak zawsze tylko na krótki czas, a ostatecznie utrzymali sini.
a
Odtd
si
kresy Rusi od strony polskiej
po San
i
po Wisok,
w
Ruposuny si od Bugu ich posiadaniu
a nasza rodzinna okolica skutkiem
zaboru Wodzimierza z polskiej ziemi granicznej staa si
rusk
graniczn ziemi.
Ziemia graniczna dwóch walczcych
—
ze
sob
szcze-
w owych czasach pole cigych najazdów, w tych historyczmordów. Rzecz zrozumiaa, nych warunkach nie powstao tu adne wybitniejsze ognisko osadnictwa. Gbiej na wschodzie urzdzali swoje stolice ksiCzerwonej Rusi najprzód w Trbowli a potem w Haliczu, Nawet o jakiejkolwiek, chociaby mniejszej, osadzie u róde Petwi nie sycha nic ani za Mieszka i Wodzimierza ani za czasów Nestora, ani nawet o dalszych lat 130 póniej. Przesuwaj si wojska nad ubrz i nad Szczerzyc, pod Dwinogrodem i Gródkiem lecz o kotlinie nad Petwi milcz kroniki. Jednake jeszcze inne róda, do których moemy si uda wówczas gdy milcz pisane dzieje. Czowiek ju na wiecie zanim si pisa nauczy, zanim budowa domy, nim nawet pozna uytek kruszców. Musia pierwotnie zadowolni si jaskini lub szaasem do mieszkania, skór zwierzc do ubrania, kamiennem narzdziem do owów i wszelakiego uytku domowego niezgrabnem w rku tylko ukleconem a na socu osuszonem naczyniem z ghny do zbierania mleka. Kamienne narzdzia i gliniane czerepy przechowane w onie ziemi pów
znaczy
to
spustosze
e
i
ta
:
,
—
s
y
,
—
oto jedyna spucizna wielu minionych pokole, z której archeologia
umie czyta
dzieje
ywota
przedhistorycznych ludów.
— Có I
12
o przeszoci naszej okolicy powiada archeologia '?
wykopuj si niewtpliwe lady
u nas
ludnoci. Okrzeski krzemienne,
rogatce
,
jakiej
czasem
siekierki z ka-
pod Czarlowsk ska na yna górze cytadelnej na Bajkach i na
mienia znachodzono na kopcu czakowskiej
groty,
—
pierwotnej
,
,
,
Janowskiem t. j. na wzgórzach i wyynach lwowskich. Mnóstwo si take glinianych czerepów wykopuje pierwotnego wyrobu, w naszej okolicy obfitujcej w glin wiadczcych o tem, to tylko ju od prawieku musiao kwitn garncarstwo. Ale lady jakich lunych koczowisk, które o staej osadzie jeszcze zapewne wiadczy nie mog. Musz one z bardzo odlegej pochodzi doby*. Z czasów jeszcze z przedsowiaskiej
e
s
—
—
póniejszych, kiedy znali
ju
kupiec grecki
i
kiedy
przez
nasze ziemie
rzymski po bursztyn nad Batyk,
powaniejszego wykopaliska. A jednak wykopuje si przedmioty nej iloci
w
jeszcze
z tej
innych stronach kraju naszego,
epoki
nad
dy
przynoszc
— sowem
nawzajem swoje wyroby i swoje pienidze rosowiaskich czasów nie znaleziono u nas
Wis,
kiedy po-
ludzie stae zajli siedziby,
kruszcowe narzdzia,
ze sta-
adnego
w
znacz-
Wart, nad
nawet nad Bugiem. Nic dziwnego, bo pierwsze stae osady budoway si nad wodami, czsto nawet na wodach (na palach), a wiksze rzeki byy naturalnymi gocicami w przedhistorycznych czasach. Nasza za nad Dniestrem,
lwowska okolica nie posiada ani wikszej rzeki ani jeziora, azatem nie moga pociga do siebie ludnoci w owych zamierzchych wiekach.
A wic ani historya ani archeologia nie daj adnych ladów staej osady u róde Petwi a do poowy XIII wieku. Nie byo tu ani historycznych ani naturalnych warunków osa-
e
ju w czasie t. z. epoki Archeologowie przypuszczaj, przebywali w naszych stronach ludzie, sposobem ycia pochodzeniem swojem najbardziej zblieni do dzisiejszych mie*
lodowej i
szkaców
okolic
podbiegunowych
:
Lapoczyków
lub Samojedów.
, :
— Jednake warunki
dnictwa.
s
—
13
podlegaj zmianom,
historyczne
mog one wprasprowadzi przewrót, to co dawniej byo niedogodnem staje si póniej znonem lub podanem. Taki przewrót zdarzy si w naszych stronach w pierwszej poowie XIII wieku i wówczas dopiero wybia a
czsto
silniejsze
od przyrodzonych. Nie
wdzie przeistoczy natury,
ale
mog
e
taki
,
—
Lwowa. Nastpi napad Tatarów. Z gbi Azyi, tego odwiecznego rojowiska narodów, wysypaa si nowa nawaa ludów, pragodzina dla
wdziwa plaga dla wschodu Europy. Byli bowiem Tatarzy narodem nad wszelki wyraz dzikim który mieszka na koniu ywi si koskiem misem mlekiem, konno wykonywa ,
i
jedyne
swoje
rzemioso
takiego Tatara o
i
skonych oczach
w kosmaty kouch w pta na jeców i
Odraajcym by widok
rabunek.
:
kocistej twarzy, odzianego
i
zbrojnego
barani,
w uk
krzyw szabl
i
u sioda. Biada ziemi przez któr przesza
nawaa
tatarska;
czego tylko nie
niewoli
popdzi
Tatar,
powstao przysowie
,
e
móg unie
pali
to
nawet
rn
i
trawa
ze
bez nie
sob
lub do
litoci.
I
wzronie
,
std
kdy
noga tatarskich koni postaa. Z prawdziwem przejciem czyta
si sowa ruskiego kronikarza:
»e ywi
zazdrocih spokoju
umarym«. Przeszli Tatarzy jakby z Polski
i
Strasznem
szaracza
Wgier
wrócih znowu,
byo
jarzmo dla Rusi;
to
ale
Ru
,
Polsk
na Rusi
robili
i
Wgry
zostali
Tatarzy co
nadal. chcieli,
zapragnh, a po grzbietach ksit ruskich na ko wadcy. Wówczas zniszczay najwiksze tutejsze grody, a Halicz, gówna stolica, ju odtd si wicej nie podniós. Widzc to spustoszenie król ruski Danio, który wanie nad Rusi Czerwon i nad Woyniem panowa, postanowi pomyle o nowych osadach. Nie mona ju teraz byo dobiera dogodnych warunków chodzio wanie o trudno dostpne scu^onienia. Danio przeniós swoj stolic do Chemu; a gdy pomyla o poczeniu Chema z HaHczem, zauway wanie u róde Petwi najwysz na tej przestrzeni gór,
brali co
wsiadali ich
—
—u a przy niej miejsce odludne, jarami i moczarami poprzerzynane a gsto zarose lasem. Takie miejsce wanie byo trudno dla jazdy; tu wic zbudowa Danio gród odda go swemu synowi, któremu na imi byo Lew. A tak si »Lwi gród«, czyli Lwów narodzi, co si zdarzyo okoo roku 1250
dostpne
i
po narodzeniu Chrystusa Pana.
3.
LWÓW
ZA RUSKICH CZASÓW.
Zaledwie si Tatarzy o zaoeniu Lwiego grodu dowiezaraz go napowrót rozrzuci kazali.
dzieli,
rzuci«
—
by bowiem
drzewa
Kazali go »roz-
waów
ziemnych jak podówczas na Rusi. Ale Lew upodoba sobie to miejsce, przeto po niejakim czasie silniejszy ni dawniej gród odbudowa i na zawsze ju w nim swoj uczyni stolic. z
z
i
wszystkie
U
stóp
za
grodu
i
pod jego
oson
utworzya si
w
krótkim
czasie staa osada.
Gdzie by Trzeba si tylko kowej
,
ten
ten
prastary,
aby samemu
Lwów pooony?
ruski
rozgldn uwanie
znale odpowied. Tam si cerkwi
przestrzeni najwicej skupia
—
Zamna maej
ze szczytów góry gdzie
— na dzisiejszem przed-
mieciu óliiewskiem by ruski Lwów zbudowany. I rzeczywicie jedyne to byo wówczas pod gór Zamkow miejsce przydatne do zamieszkania. Od pónocy jest jak wiadomo grunt jeszcze dzisiaj wilgotny, od wschodu i od poudnia szed las i prawdopodobnie do miejsca gdzie teraz rynek dochodzi,
a
a przytem
jest ta strona
zanadto
miast na stronie zachodniej
ku Petwi si skania, nie
nierówn
grunt lekko
jest
wic
i
spadzist.
Nato-
od góry Zamkowej
ani zbyt
nierównym
ani
te mokrym, bo wody maj naturalny odpyw do rzeczki. Ten zatem szmat ziemi pomidzy zachodnim stokiem zamku a Petwi, gdzie dzisiaj Sieniawszczyzna Stary Rynek, ulica Zó,
>
o 0)
m
p O) '2 0) -SI
en
,,;:
16
kiewska
i
Zamarstynowska
—
to
byo
przez
sam
natur wska-
zane miejsce starego Lwowa.
Na której czci góry zamkowej sta gród ksicia Lwa si dzi z ca pewnoci oznaczy nie da, lecz wszelkie prawdopodobiestwo przemawia za t czci która nad samem Zókiewskiem si wznosi t. j. za w^ierzchokiem nad grot*. to
,
Cz
ta, zM^ana za polskich
czasów
gór
ys (nions calvus)
Kalwary, niegdy wybitniej od reszty góry si oddzielaa, poniewa tam gdzie dzisiaj domek ogrodnika szed jar, czyli
w
naszym wieku zasypano. Wród grodu sta drewniany dwór ksicia, a odlega zaledwie o kilkaset kroków cerkiew w. Mikoaja bya nadw^orn cerkwi. pobliu w^ybudowali swoje domostwa
który dopiero
W
ksic
dworzanie,
dostojnicy
ksicy
bojarzy, a dalej
i
nieco dro-
bniejszy gmin rzemielników oraz przekupniów. Dla
ludnoci powstay
skiej
najprzód bazyliaska gdzie
z
w.
czasem coraz
dalej
i
to ru-
cerkwie
liczniejsze
Onufrego, dalej cerkiew-
nazwy, a jeszcze
dzisiaj plac tej
tej
w.
Teodora,
]"»óniej
cerkiew
Paskiego i zaraz obok w. Piatnycia wTCSzcie cerkiew NP. Maryi »na Ternawce«, czyli dzisiejszej Zborowskiej ulicy**. To wszystko by ruski rodek starego Zmartwychw\'^tania
Lw^owa.
ksicego dworu inna si ju zaczysi koo kocióka w. Jana Chrzciciela skupiali mieszkacy. A wic istnia ju aciski kocióek Rusi? tak daleko w .w. Jana, i jake si dosta tutaj
A za
naa
na lewo od
dzielnica
i
inni
—
gb
a
* siaj
Przypuszczenie a gród
Zniesienie
,
e
,
pierwotny
Lwa na
górze
,
Lwów skd
sta tam
,
gdzie
piasek obecnie
niema dostatecznego uzasadnienia. Na górze kopcowej za ruskich czasów jaka stranica, lecz zamek tam
dzi-
bior
bya moe wybudowa
dopiero Kazimierz Wielki.
** Z tych nie istniej
take
cerkiew
nawce«.
ju
dzisiaj
Zmartwyeliwstania
i
prócz cerk\vi
cerkiew
N.
w;
Panny
'
Teodora, »na Ter-
,
— Istnia
—
która
nie
17
a pocztek swój zawdzicza
kocioa naleaa. Bya ni Konstancya, córka
skiego
a rodzona siostra naszej
Beli
maonce ksicia Lwa wic do aci-
pochodzia z Rusi lecz z Wgier, a
w.
Kingi,
króla
niewiasta, o której
e
powszechnie mniemano, dla swej pobonoci w poczet Bogosawionych po mierci musiaa si dosta. A take córka
Lwa
i
witochna w klasztorze sdeckmi jako zabogobojnie ywot zakoczya. Otó naturaln jest rzetak witobliwa pani jak ksina Konstancya wyje-
Konstancyi
konnica
cz, e swego pozwolenie na wybudowanie kocioa dnaa u wedug swojego wyznania dla siebie dla swej córki. Niema ju kawaka drzewa ani kamienia z tych czasów w dzisiejszym kocióku w. Jana, lecz pooenie wielko dotychczas nadworn kaplic przypominaj. Nie byo przy nim wieckich
ma
i
i
ksiy naówczas lecz tylko mnisi Dominikanie którzy za przykadem w. Jacka pierwsi si odwayh ponie nauk katoli,
kocioa w gb Rusi. kocióku w. Jana schodzili si na naboestwo prócz dworzan ksiny take i Niemcy, którzy dla handlu lub dla
ckiego
W
rzemiosa do nowej
osady przybyh.
Byli
za
to
ludzie
do
rkodzie daleko od tubylców wprawniejsi przedziwne wyroby do Lwowa przywozili z Niemiec i z Woch i z dalszego jeszcze zachodu. A std na placu przed kociókiem w. Jana najlepszych mona byo dosta wyrobów i plac ten sta si rynkiem pierwotnego Lwowa, jako po dzi dzie nazw starego rynku zachowa. Mieh za ju wtenczas ci Niemcy wszelkich
i
pewien samorzd przyznany ich
ksicy,
urzdnicy
;
ale ich
mianowicie ten
wani
e
,
nie sdzili
wedug
wójtowie,
prze-
pisów niemieckiego prawa.
w stronie cakiem przeciwnej na prawem dawnego Lwowa, tam gdzie gociniec ókiewski okoo góry zamkowej na pónoc si skrca, t. j. na dzisiejszem Podzamczu, cakiem odmienny wiat si otwiera. Tu si krzTymczasem
,
skrzydle
tali
mowie
o czarnych
we wschodnie Historya
szaty
Lwowa.
wosach
ubrani
i
i
niadej a wyrazistej twarzy,
wschodnim
mówicy
jzykiem. 2
;
— U
nich wszelkie
rzenie
i
w
zociste
18
bogactwa Azyl byy na skadzie, drogie kotkaniny.
ju
To wygnacy
w.
odlegej
z
Armenii,
pooona. Przed naciskiem Greków a póniej Turków ustpujc, musieli ci ludzie opuci rodzinn ziemi, by na dalekiej Rusi szuka gocinny przytuek. We Lwowie od naj pierwszy ci i znale pocztków ju byli. Mieli swój ncij dawniejszy kocióek wraz z monasterem pod wezwaniem w. Anny na miejscu gdzie dzi na ókiewskiej ulicy jest ania. Wyznawali bowiem take religi chrzeciask tylko w odrbnym obrzdku, który bardziej by do ruskiego ni do naszego zbliony. Mieli take wasne swoje jeszcze po Ormianie sw wasn starszyzn która
Azyi
ziemi
niedaleko
jest
i
królach ormiaskich prawa, które ze przynieli.
—
(3bok nich
w
tej
sob
z
dawnej ojczyzny
samej stronie
Lwowa
jeszcze
si take Tatarstwo w swych lichych lepiankach gniedzio a i ydów ju wówczas nie brakowao we Lwowie. Gdyby kto z ludzi dzisiejszych przenie si móg w owe stan na górze sprawiedliwoci, skd najlepiej caa czasy jake odmienny kotlina lwowska wzrokiem ogarn si daje miaby przed sob widok! Zamiast biaych kamienic i dozielone drzewa i krzewy, zamiast placów, które dzi mów poyskujce wody moczarów. To wszyprzerwy stanowi to za stanowi góra zamkowa stko na pierwszym planie któr miejscami przemuraw, niezalesiona a tylko pokryta rywa szmat biaawego piasku. Na jednym ze szczytów góry gród i
—
—
z
—
drzewa
i
—
ziemi, u stoków
w
pókole osada jak pstra gsie-
pie rodzimego drzewa owinita. Wszystko od wsi nie wiksze te jak wie nieznaczne. Domy drewniane, dwór ksicia drewniany, kocioy i cerkwie te z drzewa. Drobna osada, lecz drzemi ju w niej ukryte siy ywotne; jednem nica o
i
ramieniem o wschód si opara, drugiem zachodu siga. Poczenie pierwiastków zachodnich i wschodnich ywioów na gruncie rodzimym, ruskim to tajemnica przyszej wielkoci
—
Lwowa.
:
—
19
spoczywa jeszcze wród ciszy, w ziele rodzimych gajów spowity. Do maej osady rzadki tylko pospiesza wdrowiec nieliczne ku niej tocz si wozy. Na taki Ale
teraz
i
gociców
ruch kilka tylko
s
ówczesne
nam
Wic
ciców.
wystarczy.
Przedmiejskie cerkwie
jakby drogoskazami owych pierwotnych go-
naprzód
ów cay
szereg cerkwi na dzisiejszem
Zókiewskiem przedmieciu, oto kierunek najstarszej zapewne Lwowa drogi, któr Lew poczy si z królem Dani, Lwi gród z ojczystym swym Chemem. Dalej cerkiew
ksi
ze
—
w. Jura, dawniej monaster bazyliaski ten wskazuje na Gródek, na Przemyl, na drog ku której oczy zwracaa Konstancya. Bo czyto do siostry Kingi w stron Krakowa lub Scza,
czy ku
ojczystym
Wgrom
sknota, zawsze tym jednym tylko
gocicem. Z Przemyla bowiem najstarszy
od
w.
Rusi szlak na
z
Jura
przeciwnym
,
(»Kaiserwaldu«j dzisiejszej,
w.
Krzya. miaskich
pocigaa
moga
dopiero
Wgry*. gdzie
ze
—W
w
jw
drog t-
Lwowa wyjeda na Sanok skrca kierunku wprost
okohcy
Lonszanówki wznosia si starodawna cerkiew
Tdy
prowadzi gociniec ghniaski, ulubiona orku wschodnim krajom droga. Wreszcie u spywu Pasieki i Petwi, w dzisiejszym ogrodzie Fredrów, staa od dawien dawna »bohojaweska« cerkiew Trzech Króh, jakby drogoskaz poudniowego tych czasów ze Lwowa szlaku przez Sichów i Bóbrk ku Haliczowi. Nie naley te sobie cho w przyblieniu wyobraa tego licznego wieca sió, który dzi nasz stolic otacza. Nie byo ani Brzuchowic, ani Lesienic, ni tego caego szeregu wiosek, które ze Zamku albo z Czartowskiej skay widzimy. Na 100
mów
wsi pode
Lwowem
kniaziów istniay,
jest ledwie kilka takich,
które
za ruskich
póniejszemu, polskich czasów, osadnictwu swój zawdziczaj pocztek. wszystkie
inne
* Jeszcze nie byo Stryja ani te stryj sklej drogi jak jeszcze nie istnia Janów ani janowski gociniec.
,
tak
2*
ju
samo
Fig. 2.
Dzwon witojurski
z
r.
1340.
21
zatem cztery gówne gocice na cztery wiata strony: Glinian, do Gródka i do Halicza; nad nimi przedmiejskie cerkwie jak forty stranicze przed twierdz,
A
do
i
Chema, do
dalej kilka
stko
wród
—
wszywsi na miejscu dzisiejszych kilkudziesiciu oto jest przybliony obraz licznych lasów i gajów
—
e
Zdawaoby si,
ycie tutaj myliby si ktoby tak sdzi; zapomniaby chyba o owej gwiedzie zoo strasznem która nad kolebk Lw^owa wiecia wrogiej jarzmie Tatarów, cicem w^ówczas nad Rusi. Raz ju si Lwów by rozpada na straszny rozkaz chalwowskiej
ówczesnej
w
spywao
okolicy.
pierwotnym spokoju
szczciu.
i
Ale
—
.
nowy, póniej si znów odbudowa, lecz plaga tatarska
byoby
nad nim gronie wisiaa. Za dugo wszystkie gw^aty tutaj wylicza
—
i
wci
rozwlekle
za
lecz jeden obraz
objani
Ryo to ledwie w 30 lat po zaoeniu naszego grodu; wódz Telebuga powraca z nieudaej do Polski wyprawy, wrzc gniewem i nienawici. »I pójdzie nazad na lwowsk ziemi, na gród na Lwów. I stah na lwowskiej ziemi przez dwie niedziele karmic si nie wojujc i nie dawali ludziom wynij do zagród. Kto za wyjecha z grodu
wszystko. tatarski
tych zabijah,
nago, a
ci
a innych zupiwszy puszczali
a drugich imali,
bya zima
od mrozu marli, bo
wielce luta.
uczy-
I
nili pust wsz ziemi « *. Sceny te pene grozy nie jeden raz sowem nikt nie by ani ycia musiay si póniej powtarza ani te mienia pewnym. Jeszcze sam ksi Lew zdoa si jako utrzyma i po dugoletnich rzdach w spokoju ycia dokona (1301). Ale
—
ju
jego
synowi
i
wnukom
panowanie. Syn Jur,
za wnukowie Lew
czyli Jerzy
U.
równoczenie, ponieU
* Kronika rokiem 1283.
krótkie
i
nie
Andrzej
mier
woyska
I.
z
(Litopis
tylko
w
byo przeznaczone
y ju w 9
lat
r.
1315, obaj
potem
,
rki Tatarów (1324).
po
ipatiewskomu
prawie I
spisku)
wy-
pod
22
gin
w
ród kniaziów ruskich
ju koniec przychodzi zbha ruskiej epoki.
dla
— tej
Lwowa
ziemi
—
i
zdawao si,
lecz to
si
e
to
tylko koniec
zajh wprawdzie naszej ksicej stolicy Tatarzy, ale ju si wyranie zaznaczy dla Lwowa czas przejcia pod innych wadców. Oto po raz pierwszy zajmuje ksicy tron w Lwim grodzie monarcha z polskiego rodu Piastów. Wygin Nie
by wprawdzie ród Lwa po ksicego rodu niewiasty.
z
mieczu
ale
,
zostay jeszcze dwie
Jedna wydana
bya
za Lubarta,
syna bohaterskiego ksicia Litwy Giedymina, a druga za Troj-
dena Piastowicza, mazowieckiego ksicia. Trojden mazowiecki
—
Lwa mieli kilku synów z tych Bolesawa wezwali teraz Rusini na tron ksicy we Lwowie. Bolesaw Trojdenowicz który odtd przybra imi Jerzego IL przyby na Ru i dzielnie rzdy sprawowa, ale nie spodobao si bojarom ruskim, by gorliwym kocioa aciskiego krzewicielem. Wic pozbyli si go po niejakim czasie za pomoc trucizny. Myleli zapewne, teraz ksistwo i
ruska ksiniczka z rodu
najstarszego
,
,
e
e
obejmie
w
wyznawca wschodniego kocioa Lubart
rku byy
ich
dalsze
tej
—
lecz
nie
ziemi losy.
PRZYCZENIE DO
POLSKI.
Cika zbrodnia popeniona przez bojarów na ksiciu Bolesawie -Jerzym krwawe i dugoletnie pocigna za sob wojny. Polska, Litwa, Tatarzy a wreszcie stkie
i
Wgrzy
— wszy-
potgi wystpiy teraz do walki o opróniony tron na Rusi. Najbhsze prawa obok Lubarta mieh bracia zabitego te
ksicy ksicia
same co
on bo byh synami tej samej co Boleksiniczki. Ale jako ksita mazowieccy byli oni za sabi aby urzeczywistni te prawa. Za zgod ich podj si zatem obrony praw tych Kazimierz, król polski, jako
saw
:
te
ruskiej
i
,
23
naczelnik rodu Piastów, który zreszt
rodzinne spokrewniony
by
z
i
przez dawniejsze zwizki
ksitami
To prawo
Rusi.
dzie-
dziczne nie byo jednak jedynem, na którem si opiera Kazipo Bug do plemienia polskiego mierz. Wszake ziemie te niegdy naleay i tylko przez zabór oderwane zostay od
a
A
Polski.
oprócz
poparcie
tego,
wadzy
jedynej
moralnej,
któr nad sob uznaway podówczas pastwa zachodu, jak poparcie dzi n. p. uznaj uchway wspólnych kongresów
—
powagi papieskiej byo po stronie Kazimierza. Ojciec w. wzywa Piastów, by si podjli piknego posannictwa obrony chrzeciaskiej Rusi od pogaskiego zalewu. Czy mona w^obec
mówi
gwacie przez Kazimierza Wielkiego Byo to ranie. Z pewnoci dokonanym na Rusi? nie dopuci, aby czej zasug Kazimierza wobec Rusi, kraj ten dosta si w rce Tatarstwa albo pogaskiej Litwy w ten sposób ocah go dla chrzeciastwa dla cywilii tego wszystkiego
o
—
—
e e
e
,
zacyi Europy.
Kazimierz Wielki dziaa stanowczo samej
której
zgin
Ru wypraw
na
stolic,
obj
w
w
wiosny,
siwzi
posiadanie
skarb i
ksi
(1340).
ksicy
i
szybko.
Zaraz
tej
Bolesaw -Jerzy, przed-
Zaj
kraj
i
Lwów
jego
jako dziedzictwo po Piastowiczu
odebra od bojarów przysig wiernoci.
Ale
si wówczas jeszcze nie zdoa utrzyma na Rusi. Utrzyma si przy pomocy Tatarów bojar f Dtko) Dymitr, który uzna
mu poszanowazwyczajów ruskich ze swojej strony monarcha polski zarczy. Panowanie Kazimierza nad Rusi byo wów^czas tylko imiennem, a w rzeczywistoci rozcigao si chyba na graniczce z Polsk ziemie (n. p. Sanock). We Lwowie
tylko zwierzchnictwo króla Kazunierza, za co nie
obrzdku
i
Dymitr prawie
samodzielnie
wada,
a
gdy jego nie stao,
rozporzdza si tutaj Lubart. Dopiero gdy w^ r. 1349 Litwini ponieU cik klsk od Krzyaków nad Straw, skorzysta z tego Kazimierz nie
spon
i
rozpocz drug wojn
o
ju
W
tej
woj-
Lwów od ogni Lubarta ale Kazimierz nad ziemi przemysk lwowsk i halick
wprawdzie
Wielki utrwali
Ru. .
,
24
t.
nad
j.
ca
Czerwon Rusi rzeczywiste swe panowanie. Po wybucha jeszcze trzecia wojna o Ru
killmnastu latach pokoju
(1361), ale tym razem o i
ju
nie o ziemie czerwonoruskie
,
tyll^o
wodzimiersk na Woyniu chodzio. Wówczas Kazimierz tam si utrzyma i panowa nad temi wszystkiemi ziemiami
a
koca
do
swojego ycia.
Od roku zatem 1349 przesza
ju
trwale pod
Ru
Czerwona wraz
rzdy Kazimierza
byy zaprawd
kraje podlegajce
rza, o którym
wspóczesny kronikarz napisa
wsi
lasach, borach, gajach
i
Szczliwe
króla -gospoda-
»e wicej
za
dbrowach powstao
nih ich dotd byo w caem królestwie polskiem«. odetchna nareszcie po tylu i takich przewrotach.
miast,
i
To Na
w
czasów
jego
beru owego
Lwowem
z
Wielkiego.
Ru
i
obszarach nigdy nie zaludnionych lub spustoszonych przez
Tatarstwo
wiee wyrosy osady w krótkim czasie zakwity A przytem odrbno kocioa zwyczajów i
jak najpikniej.
i
by przyrzek zachowa, tak wicie zachowa Kazimierz. Hojn rk szafowa puste obszary tak samo midzy Polaków jak Rusinów, a kiedy wyposaa nowe biskup-
ruskich,
jako
i
stwa aciskie na Rusi, niczem przy tem praw cerkwi ruskiej
naruszy
nie
j
,
t sam
owszem
istnie
,
ojcowsk
otoczy
,
opiek. Lecz jeU który stan
,
to prócz
wocian
jeszcze najbar-
niezgas po wszystkie czasy wdzicznoci winni otoczy pami wielkiego króla. »Albowiem jakby drugi Salomon wspaniaemi uczyni swym trudem miasta, zamki w nich tudzie domy zmurowa«. Szczodrze je nadaniami mieszczanie
dziej
—
i
przywilejami obsypa.
Ju za
szczególnie
najwicej zawdzicza temu królowi.
po poarze
y
rk
On
Lubarta wznieconym,
i
Lwów go na
w
z wszystkich
nowo
takie go
zaoy
wyposa-
tu zgromadziy z czasem bogactwa zaJakkolwiek bdziemy w nastpnych rozdziaach ledzih stron miejskiego ycia we Lwowie, wszdzie i zawsze jakby do fundamentów do Kazimierzowych przyjdzie
warunki,
chodu
i
które
wschodu.
nam siga
czasów.
To
nic bardziej
susznego jak
to, co
ju
:
Lwowa w -aciskim
najstarszy historyk
wierszu wyrazi, kiedy
napisa »Jako przez Kazimierza
yj
Tak te przez Lwowian
Fig. 3.
Niestety
Lwowa
stosunki,
które
yje Kazimierz*
*.
Kazimierz Wielki.
e
si tak szczliwie
* Zimoro\Yicz r.
niechaj
po 20 -letnich bogich rzdach Kazimierza nate Zdawao si, i dla Rusi gorsze czasy.
stay dla
we Lwowie
Lwowianie
18.S5
ju uoyy, znowu
Kronika (w tómaczeniu Piwockiego
:
)
str.
117.
innej
wydana
26
e
ulegn odmianie,
nowy
kraj nasz
ju
od strony Tatarów lub Litwy stwo
ale
,
Wgrzy. Dawnych
jeszcze
sigay
,
ruskie
popierajc jednych
,
gierski
uroszczenia wgierskie czasów.
Wgrzy sposobno
sporach
dziesit
Nie
—
Ru
za ruskich kniaziów, którzy
Jeszcze
czekaj przewroty.
teraz grozio niebezpiecze-
pozosta dotychczas na widowni dziejów jeden jeszcze niepokonany i niezaspokojony pozo-
wspózawodnik o stali
—
znaleli
lat
w
cigych
yh ze sob w sprawy
wmieszania si
ksit przeciwko drugim. Na kilkazaoeniem Lwowa (1188) zaj król wHalicz, lecz zamiast go odda temu ksiciu,
przed
Bela ni.
uj, zatrzyma go raczej dla syna swego Wprawdzie Rusini wkrótce wygnali Andrzeja, ale odtd aden król wgierski nie zaniedba si tytuowa take za
którym si
Andrzeja.
królem skiej
»Galicyi
i
Lodomeryi«
t.
j.
halickiej
i
wodzimier-
ziemi.
A
oto
wanie
po mierci Kazimierza Wielkiego,
teraz,
obejmowa rzdy nad jego krajami wgierski król Ludwik (1370). Dawno to ju byo umówione jeszcze za ycia swego Kazimierz Wielki, nie majc syna, przeznaczy za zgod narodu ;
nastpstwo po sobie Ludwikowi, który
Odtd doznawa
Kazimierz
we
by
jego siostrzecem.
wszystkich sprawach skutecznej
W
pomocy od Ludwika. wyprawach ruskich, zaczwszy ju od pierwszej, walczyy zastpy wgierskie dzielnie obok polskich. Pomoc ta nie bya jednak bynajmniej bezinteresown. Bo nie tylko wiedzia ju Ludwik e zostanie nastpc Kazimierza, ale prócz tego, na wypadek gdyby Kazimierz mia ,
jeszcze syna, zabezpieczy sobie przynajmniej posiadanie Rusi.
Wówczas mia
tylko
zapaci
Polsce 100.000 dukatów, a
Ru
'zatrzyma dla Wgier. Wypadek ten wprawdzie nie nastpi, ale ktokolwiek wiedzia, jak dobrze Ludwik o wgierskich roszczeniach do Rusi pamita, ten móg si susznie obawia, co dalej z tego wyniknie. I
cho by tak dobrze królem polkorzy Wgier zawsze na pierwszym
rzeczywicie Ludwik,
skim jak
i
wgierskim,
27
mia
wzgldzie. Tak
y,
by
Ru
w
i
tej
sprawie
oderwa
od Polski
ju
zjednoczy. Od razu tego uskuteczni nie lacy byliby
nader
powoli kroczy
osobnem a
rzdy
ale
celu.
jej ,
od
byo mona, bo Po-
opór; postanowi tedy Ludwik
wic
Uczyni
szlskich
t.
Polski
i
Ru
naprzód
jakby
od
rozleg piastowa
który tak
wicekrólem Rusi
ze
uo-
góry to sobie
Wgier niezawisem, odda Wadysawowi ksiciu opolskiemu. Nowy
królestwem
namiestnik sznie
silny stawili
do
z
a z królestwem wgierskiem
j.
wadz e .;
go su-
nazwa wypada,
pochodzi z Piastów,
zniemczonych,
by wicej Wgrom
i
Polakom przychylny. Ale to wszystko jeszcze nie wystarczyo Ludwikowi. Kiedy si przeto nadarzya sposobno, oprónionem byo ksistwo Dobrzyskie nad Wis odda Ludwik Wadysawowi Dobrzy za Ru, a Ru Wgrami poobsadza (1378). nili
e
,
Rya
e
to chwila wielce dla Polski niebezpieczna.
w
Szczciem
chwih zesaa dar mdrej rady. jej Ludwik umar niebawem, a poniewa zostawi tylko dwie córki, wic rzdy na Wgrzech obja starsza Marya, a w Pol-
Opatrzno
takiej
modsza Jadwiga. Jadwiga bya za ycia
ojca zarczona Wilhelmem austryackim lecz kiedy obja rzdy w Polsce zgosi si o jej wielki ksi litewski Jagieo. Idc za gosem rady koronnej na zamku krakowskim zrobia Jadwiga ofiar z mioci swej do Wilhehna przyja Jagiey (1386j. Przez to nie tylko Litwa pozyskan zostaa dla wiary chrzeciaskiej dla zwizku z Polsk, ale si take Rusi rozstrzygy. i losy Takiej potdze jak zjednoczona Polska i Litwa nie móg si oprze aden nieprzyjaciel. To kiedy Jagieo w Wilnie nawraca Litwinów, moda, pikna dzielna królowa na czele wietnego zastpu polskiego rycerstwa wkraczaa w mury Lwowa, by go wraz z ca Rusi na zawsze Wgrom odebra (1387). Ru przyjmowaa Jadwig z otwartemi ramiony, nawzajem » królowa polska witaa Ru swobodami «. Lwów otrzyma od Jadwigi wkrótce po jej przybyciu potwierdzenie swych sce
z arcyksiciem
,
rk
rk
i
i
i
i
-
W
przywilejów.
e
nemi,
tern
28
midzy inbyo zabranem ma ca daniny, które
potwierdzeniu powiedziano
cokolwiekby miastu bezprawnie
e
i usta maj wszystkie zwrócone i po mierci Kazimierza niesusznie zostay ustanowione. Oto wskazówka wyrana, w jakiej byy pamici rzdy wgierskie
by
na Rusi. Starostowie wgierscy dbali przedewszystkiem o wasn korzy uciskali podatkami ba nawet kilka grodów Li,
twinom
,
zaprzedali.
To
nic
dziwnego,
e
z
tak radoci
Jadwig, kiedy kres kada rzdom wgierskim na niemniej radosnego dozna take przyjcia Jagieo, Lwów skoro wkrótce po swej maonce na Ru zawita. uprosi sobie od niego znowu potwierdzenie swych praw, a wkrótce potem ciekawy bardzo dokument, który wród najtym dokumencenniejszych swych przywilejów przechowa. Lwów jak tylko to, cie nic wicej nie byo powiedzianem i ziemia lwowska nigdy adnemu ksiciu ani panu
witano Rusi.
I
W
e
,
oddane nie bd, ale po wieczne czasy z koron królestwa polskiego nierozdzieln stanowi maj cao. Lwów adn miar nie chcia gdzieindziej nalee, zwizku pastw,
jak tylko do tego
w
potne
które
szczliwa obrczka
mocarstwo zczya. gnieniem do polskiej korony, wraca na stae szczliwszych ni dawniej warunków.
Jadwigi
jedno
Wraca
— wród
z
upra-
jeszcze
B.
KRÓLEWSKIE PRZYWILEJE. Poczenie ustalenie
tylko
lecz jeszcze
z
Polsk przynioso modej stolicy Rusi nie nie tylko obron od nieprzyjació,
stosunków,
udzia
w
tych wszystkich swobodnych urzdze-
na caym zachodzie. Przyurzdzenie nioso jej przedewszystkiem prawo magdeburskie takiej doniosoci, si od niego zaczyna dopiero waciwe niach
,
które
si
ju byy rozwiny
—
e
ycie Lwowa jako miasta.
,
—
29
W i
starodawnych
czasach
wadza powierzona przeze
jak wszdzie
wadza
jego
zreszt, nieograniczon. którymi królowie
przywilejów,
cz
w
Polsce,
Póniej dopiero wyro-
biy sobie pojedyncze stany swoje swobody.
pomoc
wic
a
monarcliy,
urzdnikom, bya
i
Dziao si
ksita
to
za
przelewali
dobrowolnie wasnych praw na obdarzonych. Najprzód uzyskao przywileje duchowiestwo, potem szlachta, nareszcie przysza te kolej na mieszczan. Po przerzedzeniu si i tak jeszcze nielicznej ludnoci w Polsce skutkiem napadu Tatarów, sprowadzali monarchowie polscy nowych osadników z Niemiec, szczególnie do miast. Ale w Niemczech miay ju i miasta swoje swobody, wic nowi osadnicy przybywah tylko pod warunkiem, im takowe zachowane. Poniewa te wolne urzdzenia miejskie przychodziy do nas z Niemiec, gdzie kwity szczególnie w Magdeburgu, przeto objto je u nas na-
a
bd
e
zw
niemieckiego albo magdeburskiego prawa.
W Polsce
przy
kocu
Xiri. wieku ju byo niemieckie prawo zupenie rozwinitem kiedy na Rusi gdzie wogóle wadza ksica pozostaa do samowoln zaledwie byo w pocztkach. We Lwowie za ruskich czasów yli mieszkacy pod nieograniczon wadz ksicia i jego urzdników, a tylko garstka Niemców i Ormian miaa samorzdu, mianowicie udzielne sdownictwo. Dopiero Kazimierz Wielki obdarza Lwów prawem niemieckiem czyli zupenym samorzdem miejskim. Odtd osada ta z paska ,
,
,
cz
ksicej z
opieki uwolniona samodzielne dopiero zaczyna
wielkiej
znaczeniu.
si miastem
wsi staje
Nastpio
to
w
r.
w waciwem
ycie
tego
—
sowa
1356.
wadza urzdnika królewskiego czyli stawe Lwowie tylko dawne ruskie miasto odtd »przedmiecie Zamkowe* (Krakowskie) tudzie wieniaków na rozlegych dobrach królewskich na Rusi. Ci byli Nieograniczona
rosty
obja
—
teraz
poddanymi starostwa
—
— w
miecie Lwowie
byli
ju
tylko
nad którymi wadza starosty wykonywaa jedynie królewskie zwierzchnictwo. Zreszt si sami rzdzili, wedug prawide, które poznamy bliej. wolni obywatele,
,:
30
Najdawniejszym dostojnikiem miejskim by jak wiadomo sdzia gminy, zwany wójtem (Vogtj, od aciskiego wyrazu advocatus, co znaczy obroca prawny. Pierwszym wójtem
by
w
najczciej ten przedsibiorca, biegy
wie, który za
now
wol
niemieckiem pra-
ksicia lub króla rozgranicza
urzdza
i
To prawo mianowania wójta zachowywa sobie panujcy zwykle nadal. Tak te byo z pocztku we Lwowie wójtowstwo otrzymywano przez nadanie monarchy. Dopiero Wadysaw Opolczyk pozwoli mieszczanom na wolny wybór wójta. Wójt w otoczeniu swojem miewa zawsze doradców, czyli tak zwanych awników, bez których nie móg adnego wyda wyroku. Ci byli we Lwowie od samego pocztku wyosad.
i
bieralni,
z
t
rónic,
—
a póniej jedenastu. sokiego
powaania
to
;
e
zrazu wybierano ich tylko piciu,
awa
lwowska
te prawa
jej
rozszerzyli Jagiellonowie. Pozwolili jej
uywaa z
zawsze wy-
czasem znakomicie
sdzi
nie tylko swoich
take obcych kupców, a zoczyców niepokojcych gocice ciga nie tylko w swojem miecie ale po caej Rusi czynnoci które zrazu przysugiway starostom. Wszystkie za miamniejsze, caej prowincyi miay si w razie sta, wiksze odwoania od wasnych sdów udawa po drugi wyrok do Lwowa. Tak bya wadza sdownicza w miecie. Ale wadz sdownicz, cho nie tak niezawis nie tak obszern, mieli ju za czasów ruskich mieszczanie swoj wasn. Po raz pierwszy jednak otrzymali od Kazimierza take wasn wadz wykonawcz. Dawniej j sprawowa starosta teraz cay zarzd miasta obja wybierana przez mieszczan corocznie rada miejska, która sama z pomidzy siebie wyznaczaa burmistrza. Starosta królewski tylko zatwierdza wybranych przysig wiernoci od nich odbiera. Potem ju sami utrzymywali porzdek w miecie zarzdzali majtkiem gminnym cigah lecz
—
i
i
—
i
,
,
Wikszy
by nawet
ni dzisiaj bo obrona miasta nad któr obecnie czuwa wojskowo naleaa wówczas do rady. Nie naley sobie tylko wyobraa. podatki. i
to
,
zakres
dziaania
31
e
w radzie
zasiadao
dzisiaj.
W
puje ona
—
miejskiej tak liczne grono obywateli jak
najstarszem rozporzdzeniu rady miejskiej
w
skadzie szeciu wszystkiego czonków.
I
wystpóniej
nie wicej jak szeciu obywateli wybierano corocznie do rady, jednake rajcy przeszoroczni zwani »starymi« rajcami, zapraszani bywali w waniejszych wypadkach do udziau w czyn,
nociach.
Jednake zdarzay si czasem sprawy tak nowe niee ani dawnych rajców, ani awników zdanie nie wystarczao jeszcze radzie miejskiej do powzicia uchway. Zagldano do ksigi prawa magdeburskiego, któr zwykle ju i
zwyczajne,
Fig pierwszy wójt ze
ewangeh.
i
w
4.
Piecz
sob
radziecka z
r.
1353.
do miasta przynosi, tak jak misyonarz
ksidze prawa
nie wszystko
mogo by
prze-
Zachodzia potrzeba ustanowienia cakiem nowego prawa. Wówczas zapytywano jeszcze o zdanie powaniejszych widziane.
nawet powoywano i pytano o zgod. ten sposób przyjta ustawa nazywaa si wilki erzem. To wic najobszerniejsze grono które uchwalao wilkierz ten »ogó obywateli« wykonywa wadz prawodawcz dla jednego miasta, tak jak j dzisiaj sejmy dla caych krajów wykonuj. obywateh,
szczególnie
przed ratusz wszystkich
cechmistrzów,
a
wogóle mieszczan
W
,
,
—
32
—
—
jak zreszt wszystkie ówczesne Miao wic miasto Lwów nie tylko samorzd w sdownictwie i w zarzdzie, lecz take i
w
prawodawstwie.
waciwe mieszczastwo
Prócz Niemców, którzy wówczas
Lwowa
si
znajdowali
stanowili,
jeszcze
w
naszem miecie,
ydzi i Tatarzy. Nalecym narodowoci mieszkacom pozwoli Kazimierz w ra-
jak wiadomo, Ormianie, Rusini,
do tych
,
jakiego
zie
sporu,
do miejskiego
albo
uywa
udawa si urzdu,
wasnych, na podstawie dawnych zwyczajów jednake pod nadzorem wadzy miejurzdzonych, sdów skiej. Tak wic samorzd udzielony przez Kazimierza naszemu albo
te
—
bo pojty by jak naj szlachetniej i najobszerniej skadowych czci pojedynczych odrbnoci nawet uwzgldnia miastu
,
Lwowa. Ale
samorzd choby ,
jak obszerny, stanowi tylko
jedn
stron królewskich nada. Drug stron stanowio wyposaektóre dla miast polegao w gruntach, w pobieranych nie opatach, a przedewszystkiem w prawach handlowych. Rzecz ,
bo kade kóko spoeczne, kraj czy gmina, czy nawet stowarzyszenie potrzebuje do wykonania swoich celów naturalna,
jakowy ch rodków. Miasto
gruntu w Zajmoway
anów
Lwów otrzymao
od króla Kazimierza 70 posagu, które król póniej do caej setki uzupeni. do dzite any przestrze od murów miejskich
a
naokoo Lwowa, z "wyjtkiem strony pónocnej która naleaa do zamku. Wadysaw Jagieo znakomicie t posiado ziemsk miasta rozszerzy, do granic wsi ssiednich dodajc mu poza owymi anami jeszcze tak zwane »obszary«. Odtd wasno Lwowa zaja siejszych rogatek, ze wszystkich stron ,
a
bhsko
milow
przestrze
wschód, na zachód zimierza
byy
to
w
promieniu,
od rynku liczc na
na poudnie. Prawda,
i
tylko
»lasy,
gaje,
ki
i
e
owe any Ka-
pastwiska«,
ale miasto
mogo
a
te
wy-
obszary Jagiey tylko » pustko wia«, wogóle na jakikolwiek uytek obróci, karczowa, obrobi je
i
pomnaajc
przez to ich
warto. Trzeba byo
z nich tylko
, :
— may
—
zamku opaca,
do
czynsz
SH
ale
wkrótce
ten
i
zosta
zniesiony.
Dociody
pobieranych przez miasto
z
Lwów opat
trzy
miay gówne róda. Najwaniejszem by podatek domowy, który pobierano od iloci okien frontow^ych. Std to dawne domy lwowskie mao posiaday okien od ulicy, zwykle nie Drugiem ródem dochodu miejskiego bya wyczne prawo sprzeday gorcych trunków wódki, odkd ona powstaa piwa, miodu, wina a póniej j. od X\^. wieku. Tytko miasto mogo handlowa napojami, albo ten kto ode za pewn opat otrzyma na to pozwolenie. Wreszcie trzeciem ródem dochodu byy rozliczne opaty
wicej jak
trzy.
propinacya
t. j
.
i
1.
okoHcznociow^e
,
jako to: targow^e, mostowe, rogatkowe (przy
bramach miejskich)
i
dalej
opata od wagi
byo wówczas
trzeba
który
:
cechotV^a
miejskiej
jak
od wosku
,
zoto
dzisiaj
—
wiele jeszcze innych.
Jednake
z wszystkich
hojnoci Kazimierza
nada,
tych
Jagiellonów
i
które
niczego
sobie
zawdziczali tak
bardzo
Lwowianie jak swoje prawo handlowe. Mniejsza o przywileje na jarmarki doroczne, bo te otrzymywaa kada miecina, ale prawdziwem okiem w gowie dla lwowskiego nie cenih
prawo skadowe
kupca byo tem
,
e
kady
kupiec
jego miasta. Polegao ono na
Ru
jadcy przez
(tam czy napowrótj,
obowizany by wstpi do Lwowa i tutaj swój towar najprzód wystawi na sprzeda. Dopiero to, czego mu przez 2 tygodni nie wybrano we Lwowie, móg sobie powie dalej.
Mona
wyobrazi,
sobie
e
kach ochot wyprawia si
wyniko,
waa
e
mao
który
dalej
jak
mia
w
takich warun-
Std za
do Lwowa.
wszystkie najcenniejsze towary wschodu otrzymy-
Lwowian, a nawzajem otrzymywa wschód take tylko przez naszych kupców. Jest to nie co innego jak monopol czyli wyczny, od wszelkiego wspózawodnictwa obcego Polska
i
Niemcy
tylko
przez
wszystkie najlepsze wyroby zachodu
,
,
zabezpieczony, przywilej na handel wschodni. Istnia ten przywilej
ju
za Kazimierza Wielkiego
Historya
Lwowa.
,
ale go
nastpni królowie •»
— Sitak rozszerzyli
i
mogo si
nie
Byo
adne
inne miasto
tak obszernem poszczyci
niewyczerpane
to
e
zabezpieczyli,
ródo
w
Polsce
prawem skadowem.
—
Lwowa
bogactwa dla
pra-
wdziwy przekaz na skarby wschodu. Okres przywilejów królewskich trwa dla
wie
tylko
przez jeden
pierwszych Jagiellonów. hojna,
do
ojcowska
podwaliny,
e
wiek
t.
j.
Jednake naszych
Lwowa waci-
za Kazimierza to
co
królów,
i
dwu
za
wówczas udzielia to
byy
dobre
tak
moga si oprze budowa. jeszcze owa szczodra rka
na nich najpikniejsza
Moga si oprze tern bardziej e królewska bya do siln, aby zapewni ,
naleyte wykonanie wdziera si bezkarnie w posiadoci miejskie starosta ani celnik wybiera nieprawnych opat po drodze od kupca, ani usuwa si od ciarów miejskich ksidz czy te szlachcic majcy dom we Lwowie. Mieszczastwo lwowskie znalazo si tak na zewntrz jak i na wewntrz w doskonaych warunkach trzeba byo tylko dooy wawej zapobiegliwej pracy, aby jak najlepszych módz si spodziewa owoców.
swoim nadaniom.
mia
Nie
,
—
i
6.
PIERWSZY ROZKWIT LWOWA. I
rzeczywicie nie opucili
rk
dawni Lwowianie.
Majc
ycia miejskiego, a szczególnie dla rozwoju przemysu warunki wzili si z zapaem do pracy. Zrozumieli dobrze handel i przemys to waciwe dla miasta pole dziaania, od rozwoju tych dwóch gazi pracy spoecznej zaley bogactwo, od bogactwa okazao, znaczenie i potga miasta. tak korzystne dla
handlu
i
,
,
,
Dwa byy
e e
od najdawniejszych czasów, jakby od samej
natury wskazane, handlu lwowskiego kierunki
ku
dwom
tyckiemu.
—
te które
najbliszym morzom zwracay, ku Czarnemu Przystanie
i
si
Ba-
bowiem nadmorskie gromadz w sobie Nad Czarnem morzem znachodzi
towary rozlegych wiatów.
, !
—
35
—
pody wschodnich krajów, a nad Batyckiem wyroby przemysu z caego zachodu. Jednake za ruskich czasów dziehy Lwów od jednego i od drugiego morza htewskie lub pruskie ziemie. Aeby zapewni swobodny przejazd kupcowi, trzeba byo osobne zaz Krzyakami. wiera umowy z Litw Teraz runy te wszystkie szranki; Litwa zczya si z Polsk, a ich zjednoczone siy powaliy o ziemi zakon krzyowy i odebray mu cae zachodnie Prusy. Nadto zoyli hod ksita wooscy Jagiellonom. Odtd i w" jedn w drug stron do samego kresu szo si tylko krajami Jego królewskiej Moci. Dodajmy do tego przywilej skadowy, a potrafimy zrozumie co za widoki otwieray si teraz dla handlowego rozwoju Lwowa Najbardziej wanym by szlak czarnomorski tdy spywa do Lwowa pokupny towar wschodu tu da si najlepiej wyzyska przywilej skadowy. Trzeba byo sobie ten szlak udogodni ile monoci trzeba byo przede wszystkiem uzyska korzystne warunki na Wooszczynie. Zaczy si wic z Woochami ukady, nareszcie wysaU Lw^owianie swych najdzielniejszych do Suczawy Jana Sommersteina i Mikoaja Rusina i Ormianina Januszka zwanego Tómaczem Ci posowie zawarli szczliwie obszerny traktat han(1407). dlowy z modawskim wojewod Aleksandrem w dwa za lata póniej przyszed podobny ukad do skutku z ksiciem Mircza kupiec
wszelakie
w Gdasku
i
.
a
i
,
;
,
;
a
mów
:
,
;
panujcym w dalszej Wooszczynie czyli Multanach *. Treci obu ukadów byo, e za zoeniem niewielkiego ca, które do Suczawy mniej (6%), a w razie dalszych podróy wicej (10 18^) wynosio, wolno jest kupcom lwowskim handlowa ,
—
po caej modawskiej
i
multaskiej ziemi wszystkimi towarami,
Rumunia dzieli .si na Modawi z gównem miana Wooszczyzn ze stolic Bukaresztem. Dawniej nazywano obu krajów, a dzisiejsza Wooszczy-
* Dzisiej.sza
stem Jassami
Wooszczyzn zna zwaa si i
Multan
i
cao
adn
Multanami. Dlatego za jedno tosamo.
uwaa
miar
nie
mona
Modawii
i
3*
: :
36
z
pewnem
tylko
-
ograniczeniem co do koni szlachetniejszych,
—
Póniejsi wojewodowie wooscy poMircze zawarte miiowy, owe przez Aleksandra »wszystkich kupców innych miast a nawet rozszerzyli je na Jego królewskiej Moci«. A tak Lwowianie nie tylko swojemu miastu ale caej Rzeczypospolitej znakomit oddali przysug. Rozwin si tedy w XV. wieku bardzo oywiony ruch handlowy po caej ziemi wooskiej a rej w nim zawsze wodzili Lwowianie. Toczyy si cikie wozy ormiaskie i maoco aksalejsze niemieckie ze Lwowa, wiozc materye weniane
wosku, srebra
i
kim.
twierdzili
i
i
,
i
mitne, sukno polskie »
i
mdre
rozmaitego
pótno «
t.
rodzaju
i
obce, pótno kronieskie albo litewskie zagraniczne,
delikatniejsze
j.
»kramne
towary «.
pune
czapki, nogawice, pasy,
elaza,
Do
sierpy,
wreszcie
zahczano
nich
kosy
i
miecze,
dzbanki. Przez Halicz i niatyn prowadzia cynowe misy droga nad Prut, który pod Czerniowcami na promach przebywano. Z Czerniowiec kupcy nasi przybywali do Suczawy. swój Suczawie mieli Lwowianie swój dom handlowy wasny wygodny zajazd, bo by w tem miecie gówny skad wszelkich wooskich towarów. Tutaj kady swój towar nasamprzód wystawia na sprzeda tu móg si nawzajem zaopatrzy w pikne wooskie bydo albo w rozliczne towary ze wschodu w klejnoty, korzenie, tkaniny i w ozdobne wyroby ze skóry. Z »korzeni« kupowano najbardziej pieprz, iml^ir, muszkat, »kwas grecki« (cytryny), tymian (kadzida), wreszcie owoce i
W
i
,
,
i
wina
:
z tkanin
bów sioda
i
jedwabie
i
kobierce a ze skórzanych wyro-
inne przybory na konia.
Niejeden kupiec poprzesta dziej
Jassy
przedsibiorczy znacznie i
Dniestr
przez
szli
ju
na Suczawie
opuszne do Riaogrodu
do Czarnego morza dopywa.
dawii od Tatarów lepszy
by ni w
czyli
Tam
,
lecz bar-
Dyli
przez
Akermanu,
gdzie
jeszcze dalej.
na granicy
Mo-
Suczawie wybór wscho-
A kto si jeszcze tatarskiem nie zadowoh porednictwem, ten jecha do Kafly, kolonii genueskiej na lvrymie, która nad caym handlem czarnomorskim panow^aa. dniego towaru.
a
, ! ;
Nadzwyczaj
liczne
czste byy stosunki Lwowian z Kaff przypomnia i opai na miertelnem
i
ou
niejeden sobie o niej
trzy szczodrze tamtejsze kocioy. To
— Ale
nie
kady
wzdu
Braiy
który
dy
bya
droga Dniestrowa.
poza
Suczaw wybiera
niejeden
;
,
W tych
Kilii.
i
.
wola si raczej trzyma Dunaju. Seretu spieszy ku ujciom tej rzeki do Gaacu
drog Dniestrowa Taki
kupiec
miastach portowych
by
niepoledni do-
ldowych morskich, które wybornie we Lwowie przyrzdza umiano. Beczki ryb marynow^anych lewkiem tustatek ryb
i
.
tejszym opatrzone
by
,
to
towar nie tylko
w
Polsce ale
i
za
granic poszukiwany nie mao. najskiego szlaku kupcy raczej si w gór rzeki puszczali, do Targowicy multaskiej po wosk, a std po srebro do siedmiojak prowadzili swe grodzkiej ziemi. Tych widywano potem mae górskie koniki ciko sakwami objuczone przez dzikie
Niektórzy znowu tego naddu-
,
,
wwozy
Có kupcy
,
Karpat.
z
za
to
tem
ruch
by wówczas we Lwowie,
wszystkiem
Szczególnie rojno
do
rodzinnego
byo na rynku lwowskim
wielkich jarmarków,
po
w.
gdy nasi
gniazda
w
wrócili
czasie
Agnieszce ('2L stycznia)
w
dwóch zimie
w lecie. Wtenczas prócz szlachty zobaczy przybyszów z przerónych stron wiata Niemców w powanych szubach krótko opizwaszcza Genueczyków tych Francuzów lub Wochów w kupców wschodnich powóczystych szatach. Ta rónobarwno tumu dawaa wówczas naszemu miastu jaki prawdziwie wschodni charakter. A to jeszcze wschód przywodzio na pami, e najwiksze skarby mieciy si w lichych, czsto drewnianych kramach, jak si to dzieje po dzi dzie w sawnych bazarach Stambuu. Nawet apteki ksigarnie rozkaday swój towar w jarmarcznych budach na sprzeda. Koczy si jarmark Lwów powraca do zwykego .spoi
po
w.
okolicznej
Trójcy (w czerwcu)
mona byo
,
:
—
—
i
i
i
i
koju, ale ruchliwy kupiec nie
myla
o odpoczynku.
adowa
na wozy pozostae towary wschodnie, spdza bydo, skupowa zboe krgi wosku, dobiera kosztownych futer rusza i i
—
,,
— pod jesie
w
w
38
przeciwn stron
Toruniu albo
,
Tam w
na pónoc.
w Gdasku
te
,
Prusiech
si dao dobrze
wszystko
spieniy. Nawzajem byy na sprzeda norymberskie towary, przepikne bryy z Holandyi lub z Anglii sowem wszystko, co znowu Batyckie morze bursztynu postawy sukna
i
—
na swoich falach
Fig. S.
zachodu przynioso.
z
Scena
z
ycia miejskiego
w
XV. wieku.
Rozpatrujc si w owym bogatym handlu lwowskim narzucamy sobie prawie mimowolnie pytanie, czy handel ten o ile nie dotyczy zboa i innych podów ojczystej ziemi, by wycznie handlem przewozowym? Czy kupiec lwowski rozczyli si porzdza tylko obcym towarem rkodzielniczym
—
czy za wyrobem rodzimego gromadk ruchliwych kupców stay take we Lwowie sze-
take
t
przemysu? Sowem,
regi
zasila
zrcznych rzemielników?
nosi przewanie
Bezwtpienia handel lwowski
cech przewozow,
ale
i
to
równie
nie
,
— wtpliwoci,
ulega
mysu, nawet
Byy
e
takie,
39
—
posikoway go któryci dzisiaj
postrzygabiie sukna,
rozwir
sie
gazie
rozliczne nie
mamy we
prze-
Lwowie.
znacznie wyrób czapek,
ale szczególnie zakwity niektóre gazie przemysu metalowego. Igy pierwszy raz w Polsce we Lwowie wyrabia za-
—
a miecznicy tu dzwony a nawet dziaa nie by uwaany w naszej uywali sawy, ojczynie za dobrego mistrza kto si nie uczy we Lwowie albo w Krakowie. Wszystkie te wyroby znachodziy szeroki odbyt na Wooszczynie. Nawet zotnictwo ju si coraz bar-
czto, wylewano
e
takiej
tutejsi
,
podnosi zaczo, a kiedy
dziej
posiada,
giellonów
take dla
i
swoj
wasn
Lwów
za Kazimierza
mennic,
domorosych mincarzy. Owe pógroszki
Rusi
i
dla
Fig. 6.
Wszystkie
te
Lwowa
wyrabiali
Pógrosz lwowski rzesze
rzemielników
nasi
z lat
i
Ja-
zabrako lewkiem bite
nie
to z
Ormianie.
tutejsi
—
1404 — 1405.
czy w
zwarte
szeregi
zwizek cechowy. Cechy na wewntrz pilnoway dobroci wyrobu a na zewntrz strzegy interesów stanu. We wszystkich waniejszych sprawach powoywano wówczas cechmistrzów do rady.
Azatem nie tylko handel, ale i przemys rozwin si piknie we Lwowie ju w rednich wiekach. Lwów owoczesny by oywiony przemysem handlem, by bogatym i z swem bogactwem bezpiecznym poza silnymi murami std nic dziwnego e nie maem si cieszy w swem spoeczestwie znai
:
,
czeniem.
W póniejszych
czasach szlachcic z ukosa patrza na
i nie chcia bliszych z nimi nawizywa stosunków. Mieszczanom nie wolno byo kupowa dóbr ziemskich, ani
mieszczan
—
—
40
miesza si do spraw ogólno -kraj o wy eh, które wycznym stay si udziaem szlachty. Ale za dobrych czasów Lwowa liczne
s
midzy mieszczaa/.wem
wacicieli
mieszczaskiego
wsi
maestwa,
szlacht
a
pochodzenia
rzadko
nie
si
w ówczesnych aktach napotyka, a czasem nawet mieszczanin z wyboru samej szlachty piastuje urzd ziemski na Rusi. Ze za take w sprawach krajowych nie odsuwaa szlachta od udziau o tem liczne wiadmieszczan ale sza z nimi rka w ale najbardziej z wszystkich wypadek, który cz szczegóy
rk
,
—
jest
w
znany
,
kraju pod
dziejach naszego
nazw
konfedera-
cyi ruskiej.
Dziao si ze Sprowy,
to
w
która od
roku 1464. lat
Mona
Odrowów w swem rku
rodzina
kilkudziesiciu skupia
najwiksze bogactwa i najwysze urzdy na Rusi, naduya swojej potgi do ucisku zarówno szlachty jak i mieszczastwa lwowskiego. Wspólny interes zbliy do siebie tem bardziej obydwa stany. Zjeda si tedy szlachta do Lwowa na rad i
zawiera z miastem formahie ]Drzymierze
—
przymierze
ró-
wnych z równymi. Zastrzegajc na czele dokumentu nieskaziteln wierno dla króla i korony polskiej zobowizuj si ,
» sprzymierzeni
lwowscy, lowi
,
w
napaci.
wspóbracia «
:
do wspólnej obrony przeciw razie jakiejkolwiek
W
walki
razie
ruska
szlachta
czyto procesowej
ornej caa
i
kademu ,
mieszczanie nieprzyjacie-
czy
zbrojnej
szlachta pospolitem ru-
szeniem pospieszy ma pod Lwów, a nawzajem wspóln twierdz sprzymierzonych bdzie to miasto, »na które si caa ziemia ruska w razie ostatecznej potrzeby jako na swoj
ucieczk oglda«. aden sejmik szlachty nie moe si odby bez udziau lwowskich rajców. Przymierze szlachecko -miejskie wkrótce doprowadzio do podanego celu 300 pozwów jak gdyby gradem spado na ,
Odrowów. bicie do
Król
Lwowa
sam uzna za
dla
rzecz
konieczn zjecha osoWówczas Lwowianie
rozsdzenia sprawy.
si do zwycistwa sprzymierzonych przyczynili. Ziemia lwowska oddan bya Odrowom w zastaw za pewn znakomicie
— koronie
wypoyczon kwot. To
wilejowi z tej
1389,
r.
moc
owemu
sprzeciwiao si
przy-
którego obieca król Jagieo nikomu
odda w dzierenie, lecz zawsze j w bezpozachowa cznoci z koron. Szlachta o tym przywi-
ziemi nie
redniej leju
41
zapomniaa,
wum
przechowali
—
w
mieszczanie dobrze go
ale i
oto teraz
w
swojem
archi-
stanowczej chwili rozwinli
cenny pergamin przed krcjlewskim sdem. Sprawa Odrowów bya przegrana chodzio tylko o zoenie dunej sumy, aby si pozby ciemizców. Podja si tego chtnie szlachta. Ziemia lwowska wykupion zostaa z rk Odrowów\ a starostwo lwowskie, gówna podstawa ich wadzy znacznie pod wzgldem obszaru wadzy okrojone dostao si w inne rce. Taki by dorany skutek przymierza na przyszo za
—
—
—
i
:
ugruntowao ono jeszcze na dugie
lata
powag mieszczastwa
w
stosunku do szlachty. Jeszcze po dzi dzie si w archiwum miejskiem okazay dokument konfederacyi wydany miastu przez szlacht i kilkudziesicioma jej pieczciami obwieszony, jako cenna pamitka potgi zna-
lwowskiego
przechowuje
i
czenia
Lwowa w
Jagielloskich czasach.
7.
WIDOK REDNIOWIECZNEGO LWOWA.
W
historyi konfederacyi lwowskiej
sobno pozna jak wiele Lwów temu e by fortec. W owych ,
i
handlu musiao si
mielimy wanie spo-
redniowieczny zawdzicza czasach
obwarowa, aby
ognisko
by
i
dla
przemysu siebie bez-
przez ssiadów cenionem jako ucieczka w razie To te pozór forteczny to gówna cecha redniow obronnej powiecznego Lwowa. Wszystko tu skupione zycyi wszystko ciasne mocne i cikie zaczwszy od murów zamków a skoczywszy na domach, a nawet wewntrznem ich urzdzeniu. Dopiero poza bramami twierdzy umiechay si poród wesoej zieleni swobodnie rozrzucone domki lecz
piecznem
i
potrzeby.
i
,
,
—
i
—
;
42
to
ju
cz
bya
nie
jemu podlega po-
a tylko
miasta,
siado. wojny o Ru Lubart z dymem puci stolic ruskich kniaziów, postanowi Kazimierz Wielki na innem miejscu Lwów odbudowa. Z Podzamcza przeniós Kiedy
w
czasie
drugiej
go tam gdzie dotychczas
stoi
nasz rozlegy rynek, a
w
by
z czterech
stron
ródmiecie. Wówczas wytyczono ode odlegoci zakrelony
pewnej
obwód miasta waami. Te
po dzi dzie si zachoway od wschodu
ju
way
jeszcze
od zachodu, chocia
i
przemienione na miejsce przechadzki.
Natomiast od pó-
na placu Strzeleckim, niema z nich ani ladu, a na poudniu na ulicy Waowej jeszcze tylko kawaek szkarpu wzdu bernardyskiego gimnazyum widoczny. Przed waami od strony zachodniej pyna Petew, a z innych stron wykopane byy gbokie fosy, do których napenienia uyto dwóch pyncych dawniej przez plac Strzelecki i plac Bernardyski nocy,
strumieni.
Na
fosie
i
waach
lub
palisadach drewnianych
koczyo
— obecnie
otrzyma Lwów, wzorem zachodnich miast jeszcze i mury. Mur by przed waem (od strony miasta), wic jeden bok cign si tdy gdzie si za ruskich czasów obwarowanie ,
dzisiaj
wska, ulica.
szereg kamienic Podwala, trzeci
Na
tern
gdzie
epoce
a czwarty
ju
obwarowaniu, które stao
mierza Wielkiego,
W
Hetmaska
gdzie
drugi
nie
Jagielloskiej
poprzestay jednak
ulica
gdzie
Skarbko-
Sobieskiego
za czasów Kaziwieki
póniejsze.
wzmocniono mur miejscami drugim
murem, way palisadami, a cao 17ma potnemi basztami. Przez 35 lat trwaa budowa mimo hojnej pomocy królewskiej obron cechów wydopiero w r. 1445. rozdano pod opiek koczone ju baszty *. ,
i
i. Kute w nastpujcy sposób byy rozoone: Miechowników, mydlarzy 2. (na Krakowskiej bramie). Tkai blacharzy (naprzeciw kocioa NP. Maryi). 3. Mieczników. 7. Ryczów. 5. Czapników i siodlarzy. 6. Piwo- i miodowarów.
* Baszty
sznierska
43
-
W tylko
caem tem murowanem zamkniciu zostawione byy do miasta bramy jedna
ciem
ulicy Halickiej z
:
ulic Sobieskiego
,
fortecznem dwie zaraz za przeci-
druga na Krakowskiem
e e
kadej bramie za dzisiejsz now cerkwi. Rozumie si obydwie byy odpowiadaa druga zewntrzna w wale, tak Krakowska brama. podwójne, tak Halicka jak
tu
,
i
Fig. 7.
Wysoki
Zanriek za polskich czasów.
Oprócz waów, murów baszt wx-hodziy jeszcze w skad warowni lwowskiej dwa zamki. Zamiast dawnego drewnianego grodu ksicia Lwa, wymurowa Kazimierz Wielki na naji
wyszym
szczycie
lwowskiej
góry (na szczycie
dzisiaj
kopco-
tokarzy. marska (róg Dominikaski). 8. Murarzy, powroników 9. Szewska (róg Bernardyski). 10. Garncarzy i kotlarzy. 11. KrawcÓAv (na Halickiej bramie). 12. Zotnicza. 13. Rzenicka. 14. Stolalusarzy i iglarzy. 16. Krarzy, bednarzy i stelmachów. 15. Kowali i
,
marzy. teatru
17.
Piekarska
(której
Skarbka rozebrano).
resztki
w
r.
1836.
przy
stawianiu
,,
—u wym) zamek
kamienia
z
i
Ksztat jego »do muzycznej
cegy.
wierzch wziej nad miasto si wznosi
podobny, której
lutni
rodek za obszerniejszy pomieszkania i sypiabie izby zaprzyborów wojennych, std Tu skady sprztów
wiera**.
i
czujnem okiem warta poow Rusi ogarnia. Gówna to starosty lwowskiego warownia. Ale nie sposób na Wysokim Zamku
zamieszka, bo wicher po kilka razy do roku kawaki dachu obrywa, a przytem dokucza brak wody. Dlatego na mieszkanie starosty przeznaczy Kazimierz drugi zamek, który stale
w
obrbie murów miejskich zbudowa (zamek niski). Zajmowa on pónocno-zachodni naronik miasta, na przedo teatru (plac Castrum). strzeni od szkoy przemysowej Tu znajdoway si pokoje królewskie, które monarcha w cza-
na dole
a
sie
zajmowa tutaj mieszkanie pod wezwaniem w. Katarzyny.
pobytu we Lwowie
starosty
i
kaplica
starostwa
laryi
grodu
czyli
tudzie ksigi grodzkie ziemi
ale
i
kance-
których
szlachta
akta
caej
swe sprawy sdowe, a starostowie tutejsi wasne zarzdzenia spisywali. Wchodzimy do miasta, aby je ogldn, takiem, jakiem i
swoje
Lwów bowiem Kazimierzowski, znowu do szcztu w r. 1381. Prawda, epoki prawie wszystko znikno obecnie
za Jagielloskich czasów.
Lwów
e
w
,
W
zoone byy
lwowskiego
ziemskie
i
kancelarya
lwowskiej
królewskie
byo
i
,
spon
drewniany,
z Jagielloskiej
pozostay przecie bodaj
jeszcze niejedno stao
przynajmniej
i
opisy
i
rysunki
zachowa si po dzie
gmach powany
i
okazay
—
sza katedra.
Kiedy Kazimierz Wielki zapiska archiwalna
— nie
w
móg
którymby dziki
*
Zimorowicz
:
»
zosta jeszcze gdzie kopiec.
do
dzisiaj
zaj Lwów
znalaz
zoy
Kronika*
Ziniorowicz trzon a przez
z
w
nim
czasów kiedy
dzisiejszy jeden
a tym jest na-
—
powiada stara kocioa,
ani jednego
Bogu za zwycistwo. Zapewne
str.
100.
Przez
wierzch
rozumie
rodek pudo lutni. Z owego trzonu pokawa muru, rodek by w tern miejscu
wic ów dawny kocióek w. kom
Rusini.
Zreszt bya
ju by koció jaski
nie
])arafialny.
utrzyma
Jana odebrali z czasem acinnia teraz potrzebny
to tylko kaplica,
Dlatego chocia si
w rku
kocióek wito-
zaoy
Rusinów, to jednak
Kazi-
obszerniejszy, koció pod wezwaniem NPanny, na dzisiejszem Krakowskiem przedmieciu*. Jednake wkrótce Lwów przeniesiono, jak wiemy, na inne miejsce, tak koció NPanny zosta poza murami. Trzeba wic byo pomyle
mierz nowy,
e
T
w
obrbie murów kocioa. rozpoczto od razu w okazalszych
znowu innego
o wybudowaniu
now budow
poniewa mia to ju by koció katedralny. Jednake wkrótce doznaa budowa katedry duszej przerwy, poniewa Ojciec w., zakadajc arcybiskupstwo aciskie na Rusi, wola przeznaczy mu na stolic Halicz nieli Lwów, rozmiarach,
wiedzia dobrze,
o którym nie
od
Dopiero
sto «.
czasu
wie
»co to jest za
przeniesienia
—
stolicy
czy mia-
arcybiskupiej
—
z Halicza do Lwowa co w r. 1414. nastpio podjto na nowo zaniedban chwilowo prac. Ale i tak jeszcze caych 65 lat upyno, zanim przyszo do zasklepienia katedry. Dokona tego dziea chwalebnie mistrz wrocawski Joachim Prom. Przez cay czas budowy mieszczanie lwowscy hojnie ofiarnoci i swoim trudem popierali szczególnie za burmistrz i budowniczy Piotr Stecher. Ostroukowe, wysmuke ksztaty
j sw
,
naszej
katedry, z
paskiej czci
,
dobrze
jej
sklepieniem
wykoczonem, zwaszcza
—
oto jedyny
zabytek gotyckiego stylu, a zarazem cenna
w
w
ka-
naszem miecie
pamitka uczciwej
starodawnych Lwowian zapobiegUwoci.
W
owym okresie wszy.stko gotyckim stylem budowano. gotyckie wic ksztaty przyobleky si take dwa inne najstarsze w obrbie ródmiecia kocioy, odkd ju drewnianymi
W
by
przestay.
S
to
witynie dwóch
naj dawni ej
osiadych a pokrewnych sobie zakonów katohckich
* Dzisiaj
ksztacony,
e
koció
ten
ju
z pierwotnej
:
na Rusi
Dominika-
tak jest przez póniejsze czasy prze-
budowy
nie
wida w nim
ani
ladu.
,
— nów co
i
46
—
Franciszkanów. Dominikanie byli franciszkaski
dzisiaj,
w
samem
tern
za koció w. Krzya
przeciwko po drugiej stronie miasta si wznosi
,
miejscu
wprost na-
w
tem miej-
przemysowa szkoa. Obydwa kocioy byy zwracay si ku ulicy swoim sciodkowo wycinanym a drobnemi wieyczkami wysokim ozdobionym szczytem. Ten sam to styl, jaki nam po dzi dzie przedstawiaj owe staroytne kocioy krakowskie, na scu gdzie dzisiaj z
czerwonej zbudowane cegy
i
,
tak czci spogldamy. Wicej kocioów * naó wczas we Lwowie
które z
jeszcze szpital z kaplic ulica
w. w.
w
Kiliskiego
Stanisawa
drugi
i
na
cho
Stanisawa,
w.
nie
byo
,
mniejszy
dzisiejszej
ulicy
szpitalik tej
z
kociókiem
nazwy.
Kocióek
ksztat swój ostateczny otrzyma dopiero
pierwszych latach XVI. wieku, to jednak jeszcze
tyckim stylu najbieglejsi
w
by
w
go-
i
nawet mistrzowie znachodzili w nim sztuce budowniczej wystawiony, a »z takim kunsztem,
niejedno podziwienia godne «
Sdzc
a tylko
Ducha, na miejscu gdzie obecnie
*.
po kocioach,
a
znajc bogactwo mieszczan,
monaby sobie Lwów ówczesny wyobraa daleko okazalszym nieli by rzeczywicie. Jednake w owych pobonych czasach wiksz daleko zwracano uwag na okazao domów Boych wygod mieszka, ni dzisiaj. a mniejsz na pokano Kady wola raczej ograniczy si w yciu, aby módz potem swego majtku powici pobonym fundacyom. Ta okoi
cz
liczno wicej
jeszcze daleko anieli nie wyrobienie ówczesnych
* Mamy tu na myli kocioy aciskie gdy kocioy innych Avyzna byy drewniane z wyjtkiem tylko katedry Ormiaskiej ,
,
o której dawniejszym ksztacie nie
mamy
jednak wiadomoci.
** Jana Alembeka, mieszczanina lwowskiego, opis Lwowa, umieszczony w dziele Brauna orbis terrarum ( Miasta Civitates wiata) Kolonia 1597 ten opis 1618. Tom VL, str. 49. take Zimorowicz do swojej Kroniki (str. 357, w wydaniu Iwowskiem :
—
z
r.
1885).
Wcign
,,
wpyna
rzemios
na
midzy kocielnymi
wiksz ni
dzisiaj
rónic okazaoci
a wieckimi gmachami.
Najprdzej ze wszystkici
czci rozwija si bowiem waciwa
w
rynek
sta-
rodawnym Lwowie. Bya to owych wzbogaconych w dalekich podróach skiego patrycyatu kupców. Jednake i tu, nawet ju po owym poarze z r. 1381, nawet jeszcze w cigu XV. wieku, znale byo mona obok kamienic take domki o glinianych (pruskich) cianach z mnótak w rzdach stwem drewnianych przybudówek w obejciu na samym rodku placu obok ratusza. A nawet jak te owych murowanych kamienic rynkowych nie naley sobie
—
siedziba miej-
i
—
i
przedstawia
w
zbyt okazaej postaci.
Wszystkie
w
gotyckim
wsz
stron opazbudowane zwracay si ku ulicy trzon wysokim szczytem byy najczciej nie tynkowane a od drugiej poowy XV. wieku pokryte dachówk. Na zewntrz dosy pokanie to wygldao, ale poznajmy bliej wewntrzne urzdzenie. Przedewszystkiem nie byy okna oszklone kto chcia mie jasno w^ pokoju ten musia je trzyotwarte, kto je zamkn, temu tylko szczupe wiateko wpadao do izby przez wycicia okiennic, opatrzone bon, albo te mglist szybk. Dopiero póniej pozostawiano powyej jak si to dzieje dzisiaj pookiennic szereg niewielkich szyb pozwalali sobie tylko zupene oszklenie bramami. Na nad bogaci, wprawiajc w oowian siatk drobne kolorowe szyby, podobnie jak to bywao w kocioach. Niesposobnoci okna odpowiadao wewntrzne urzdzenie komnaty. Skrzynia awka oto zasadnicze sprzty ówczesne awka podwyszona to stó awka rozszerzona to óko redniowieczne, pozbawione przestylu
,
,
;
;
ma
,
i
;
dniej
i
tylnej
ciany.
Ca
ozdob
bogatszych mieszka
byy
opony i kobierce, rozcielane obficie na pododze, na cianach sposobnoci wikszego przyjcia. i sprztach przy Jeeli tak
e
wygldao
w
rynku,
to
mona
sobie
atwo
wyobrazi, daleko skromniej byo w^ ulicach miasta, gdzie gównie mieszkali rzemielnicy. Tu ju przewaay stanowczo budynki drewniane, poprzestajce na bonach z pcherza lub
,:
—
48
pergaminu, pozbawione ozdoby kobierców.
Nic bardziej nie
modzieczego jeszcze stanu miasta, jak to, e ledwie ulic miao ju stae nazwanie a zreszt posugiwano si
cechuje kilka
,
w maych
zwyczajnem
opisaniem,
nazwy miay
miasteczkach.
I
tak
stae
Krakowska od Tatarów za Krakowsk bram mieszkajcych), Ormiaska, Ruska i ydowska dzLsiaj Blacharska Zreszt mówiono ulica »przed niskim zamkiem«, albo »koo Dominikanów*, albo »jak si idzie do ani« * i t. p. Z tego utworzyy si z czasem ulice: Grodzka (dzi Teatralna), Dominikaska (albo Boego Ciaa), aziebna (dzi plac w. Ducha wzdu Jezuitów) i t. p. Wreszcie w dalszym rozwoju powstay ulice nazwane od zatrudnie. By bowiem zwyczaj naówczas, Halicka, Tatarska
tylko ulice:
(
(t.
j.
I.
e
jednego rodzaju rzemielnicy na jednej mieszkali
wziy
nazwanie trzy równolege do
siebie
ulicy.
uhce
:
Std
Szewska
czci Ormiaskiej Skarbkowskiej ulicy od Krakowskiego do Waów). Rzenicy bili bydo nad fos miejsk tu obok swojej ulicy, Piekarska
i
Rzenicka
(t.
j.
Trybunalska, tudzie
i
a pdzili je swobodnie przez dzisiejsz Zerwanic. która si wówczas »bydlc drog« nazywaa**. Do tego wszystkiego doda naley pierwotny stan porzdków miejskich. Dopiero w poowie XV. wieku zastpiono drewniane kadki brukiem w rynku, a przy kocu XV. wieku w ulicach. Od wprowadzenia bruku czyszczenie zamiatanie i
*
miecie
,
ania by to naówczas bardzo wany zakad w kadem gdy w rednich wiekacli wszyscy jak najczciej tego
rodzaju kpieli uywali. Kiedy król Jagieo
odstpi miastu wyczne
zastrzeg sobie, aby zaoga zanikowa co rody w jednej z nich moga bezpatnej kpieli a i uczniowie szkoy miejskiej co tydzie gromadnie prowadzeni byli przez swego nauczyciela do ani.
prawo utrzymywania azien
,
to
uywa
** Kanonik Pirawski
si w swoim p.
tow.
hist.
nicy nawet
na pocztku XVII. wieku skary lwowskiej (Materyay hist. wyd. rzeII., str. 99) na ten niesychany porzdek, samych jatkach tu pod katedr zabijali bydo.
opisie t.
w
yjcy
—
archidyecezyi
e
odbywao si raz na tydzie przedtem dwa razy tylko przed Wielkanoc okoo w. Michaa. Naczelny dozór nad t czynnoci by jiowierzony katowi. Za wielki postp w tych czasach poczyta naley, e pomylano ju o wodocigach o kanaach. Rury do tego potrzebne byy
miasta
;
do roku
i
i
gliniane
a dla
,
ich
wyrobu powstao nawet osobne rzemioso
»rurmistrzów^«. Najbardziej zaniedbanem
bo
sta,
nocni
ograniczao
trzymali
si na trzech
na ratuszu
w
byo
owietlenie mia-
stróe
które
latarniach,
pogotowiu na wypadek ognia.
Kto si do domu zapóni, ten musia sam sobie przywieca
pochodni albo latarni. Wyszedszy za bramy miejskie napotykao si przed kad po jednym mynie, które pdziy owe potoki wpadajce póniej do fosy. Tu si ju zaczynay oba przedmiecia; Krakowskie (zamkowe)
kocu XIV.
byo
dawniejsze od miasta
Nazywao si
wieku powstao.
,
Halickie przy
zrazu po prostu
»miejskiem« przedmieciem, w przeciwstawieniu do »zamkowego«, póniej dopiero halickiem. Koczyo si figur Pana Jezusa na krzyu, która staa na mocie gdzie w okolicy
l\Tconych Supów, a obdarzona bya odpustami przez arcyGrzegorza z Sanoka. Przedmiecie zapeniay liche
biskupa
domki zagrodników
wród
najpokaniejsze jeszcze
i
pól
i
gówny
ogrodów stojce, z których niejako trzon przedmiecia
stanowice naleay do garncarzy*. nie
moe; byy
O
ulicach tu
tylko drogi: droga Sokolnicka
(ul.
mowy by Kopernika),
Sichowska (Zielona), Gliniaska (yczakowska). Oba przedmiecia nie czyy si nawet ze sob, bo jeszcze na pagórkowatych gruntach od wschodu i na moczarzystych od zachodu miasta, ledwie gdzie jaki
wieci si domek.
Byy to jeszcze sabe oywiy si ju owe any, Wielki
* ul.
nadawa
Cz
pocztki, jednake który
miastu jako
Garncarska,
co
ul.
gaje,
ki
Garncarska,
i
pastwiska«.
to
dzisiejsza
Batorego. Historya
Lwowa.
bd
niedawno temu Kazimierz
»lasy,
póniej
bd
*
,,
50
Tak samo pustkom
darowa
ywy
pozwolili
nie
(1415).
Lwowianie dugo lee odogiem tym Jagieo pod nazw obszarów
Wadysaw
im
które
,
Prawie natychmiast po nadaniu zaczyna si Burmistrz
ruch osadniczy.
sko (Hoowsko) wielkie,
zi
Zimmermann zakada HooTumacz Hoosko
jego Januszko
mae, Sommersteinowie Zamarstynów Sommersteinhof (
per Kleparów (Klopperhof j, Goldberg Kulparków
(
Klop),
osad w okolicy dzisiejszych Sakramentek wreszcie samo wie Brzuchowice. A wszystko to stao si w nie-
Eisenhtittel
miasto
),
Goldberghof .
wielkim przecigu lat 30, wszystkiego dokonao jedno to samo pokolenie tych naszych zapobiegliwych Niemenów redniowiecznych. Prawda e byy to' na razie prawie tylko folwarki jak ju same nazwy pierwotne wskazuj, ale bardzo je prdko i
,
rozwinli Lwowianie, a prócz tego dokupili jeszcze z czasem niektóre wioski, jak Rokitno,
ubrz Sichów. w poowie XV. i
Takim by widok Lwowa
moe,
e
stulecia.
By
widok ten zawiedzie niejedno oczekiwanie. Jednake
modo
mie na wzgldzie tego wicej jak 100 lat istnienia i nie wicej jak 8 10 tysicy mieszkaców (wraz z przedmieciami) liczyo*. Powtóre za nie naley przykada miary dzisiejszej do miast redniowiecznych. Lwów XV. stulecia wytrzymuje przedewszystkiem
miasta,
które
trzeba
nie
—
porównanie
z
innemi
miastami
czasu
tego
w
i
tej
wielkoci
yciu jego widoczny jest cigy rozwój cigy postp a przeto pomimo swej redniowiecznej surowoci pociga ku sobie tak samo umys i serce jak wiea modo, mimo caego swego niewyrobienia. a przytem
—
i
i
* Najstarszy
podatkowy z r. 1405. przytacza opacajcych za Ormian 63 razem okoo 600 ojców rodzin. Liczc rodzin przecitnie po 5 osób, otrzymamy (G00X5) 3000 ludzi. Do tego naley doda drugie tyle na rachunek nie policzonych tu jeszcze zarobników, ydów obcych. Dla obu przedmie nie mona wikszej ludnoci przypuszcza, jak zaludnienie 2 rozlegych wsi (t. j. ok. 2000). Wszystko razem 8000, spis
podatek mieszczan 534,
—
kad
i
Fig. 8.
Katedra od strony rynku
—
—
b2
8.
UPADEK REDNIOWIECZNEGO LWOWA. umar Wadysaw Jagieo
Kiedy miejska
we Lwowie zawiesi
przecig caego roku.
pena grozy
(
1434
liuczniejsze
Gdy za nadesza do
o klsce warneskiej
iicliwalia rada
),
zabawy
tace na
i
wiadomo
Polski
modego
boliaterskim zgonie
i
nastpcy Jagiey (1444), wyprawio nasze miasto zaufanego posaca do wsciodnicli krajów, celem poszukiwania, czy si gdzie przypadkowo król nie ocali z pogromu. Lwów jakby rozpamitywa minione lepsze chwile, i jak gdyby szuka straconego szczcia. Szuka niestety daremnie. Wiadomo o mierci króla Polski i Wgier Wadysawa na polu klski warneskiej bya straszliw prawd i gdyby si nawet ze stwierdzeniem nieszczcia nie byli kwapili Lwowianie, samo w najkrótszym czasie miao zajrze im w oczy. Najbliszym skutkiem przegranej pod Warn byo rozpostarcie potgi tureckiej po caym pówyspie Bakaskim. r. 1453 Konstantynopol ze stolicy cesarstwa greckiego staje si rezyi dency sutanów oto w tym samym czasie zapony ;
W
—
przedmiecia
Lwowa
od
uny
wznieconej
przez
Tatarów,
w
miecie zaroio si od uciekajcyci z pola rolników. Bya chmura tatarska, która za pierwszych to jakby zapowied, Jagiellonów znika chwilowo z naszego widnokrgu, znów gronie wisi nad Rusi. Wkrótce nie omieszkay zaznaczy si i dalsze nastpstwa a
e
warneiiskiej klski. Turcy, stawszy
brzegów,
si panami czarnomorskich
zaczli podcina jedn, po drugiej
W
yy
handlu lwo-
1475 ulega im Kaffa, owa kolonia genueska na pówyspie krymskim, gdzie Lwowianie z dawien dawna wskiego.
mieli
bogate
r.
skady.
W
kilka
—
lat
potem przeszy pod bero
nieco póniej moe 10.000 zaludnienie, jakiem szczyci moe Gródek lub Zoczów.
si
dzisiaj
po-
,
53
sutana
tudzie
Kilia
Biaogród,
Dniestru, znane
dwa porty wooskie przy nam dobrze jako punkta
ujciaci Dunaju i kresowe dwóch lwowskich handlowych szlaków. Ku))cy zaczli ucieka z Wooszczyzny, towary przepaday. Wówczas to zban-
podupady najznakomitsze rodziny redniowiePo kilka razy musia nastpca Warneczyka Kazimierz Jagielloczyk uwabiia zuboae miasto od podatków miay pastwowych, przeznaczajc pienidze, które krutoway
lub
cznego Lwowa.
wpyn
do skarbu królewskiego, na rzecz obrony miasta. Lecz na tern jeszcze nie koniec zaborów tureckich. Nie-
bawem nadszed czas. kiedy si miao rozchodzi ju nie o jedno albo dwa miasta ale o losy caej wooskiej ziemi. Turcy j zapragnli shodowa, wic ówczesny wojewoda Modawii Stefan Chrobry wznowi dawne stosunki z Polsk, zopoprosi usilnie o pomoc. Kahod królowi w Koomyi
y
i
pomocy Stefanowi, która si rzeczywicie znacznie do obrony Modawii przyczynia. Ale nie na dugo si to przydao. Turcy ponowili usiowania swoje Jagielloczyk
zimierz
a
królowie
nasi
udzieh
widzc
niedostateczno
dotychczasowych
rodków, powzili plan wielkiej wyprawy na Wooszczyzn, celem przeamania wpywów tureckich a utwierdzenia polskich. Ostatecznym kresem wyprawy miao by odebranie Turkom BiaogiY)du Kili. Plan tak doniosy powsta ju w ostatnich i
ale do wykonania przyszo nastpcy Jana Olbrachta. Nowy król, dny czynu i chway, zaprawiony ju za ycia ojca do boju walk z Tatarstwem podj si odwanie niebezpiecznego przedsiwzicia. Chwila zdawaa si by jak
latach Kazimierza Jagielloczyka,
dopiero za
rzdów
jego
,
Na tronie Czech Wgier zasiada starszy Wadysaw, modszy Aleksander, wielki ksi litewski zabezpieczy si wanie od Rosyi pojwszy córk cara w maestwo. Wyda wic Jan Olbracht z wiosn roku 1497 wici, zwoujce na dzie 1. maja pospohle ruszenie pod Lwów. Caa potga Polski rozwina si wtedy pod Lwoobran.
najlepiej
i
brat Oll^rachta .
,
wem. Szy
hufce Wielko-
i
Maopolan, Dobrzynian
i
Puisinów
:
!
—
54-
przybywali na czele wojsk swoich lennicy Polski,
królewskim rozkazom.
Wic
cigny
naprzód
ksit
si przez bramy Lwowa
a potem przesuwali
mazowieckich,
posuszni
oddziay
jacy nieznani z
z dalekich stron rycerze. CaJkiem byli zakuci elazo od stopy do gowy, na zbrojach mieh biae paszczeczarnymi krzyami. Byo ich 500, na czele szczupy
a
powany w podeszym
w
m
waniem witali ski pochania
wieku.
w
Szli
milczeniu
;
z
uszano-
lwowscy Niemcy, lecz oddzia dobrzyich wzrokiem penym nienawici. To Krzyacy z swym wielkim mistrzem na czele ci sami Krzyacy którzy tak dugo dali si Polsce caej a Dobrzyniowi szczególnie weich nasi
;
znaki,
a których
ojciec
zapasach z nieprzyjació
Olbrachta po
w
byo pod Lwowem
Wszystkiego razem wojska
Kady
13 -letnich
oddzia szed zbrojno
krwawych
poddanych Polski przemieni.
,
strojno
i
dostatnio
—
blisko 80.000.
samych wo-
;
zów hczono przy wojsku 20.000. Na czele tego wszystkiegomody, tryskajcy zdrowiem si. Co za nadzieje pod-
król
i
nosiy naówczas pier Lwowianina
hci nie strci, kiedy z wietnego wojska wracay tylko marne niedobitki. Woosi, niedowierzajc Olbrachtowi, owiadczyH si w ostatniej chwili za Turcy a podciwszy w zasadzce drzewa, Niestety jeszcze wicher jesienny z drzew wszystkich
,
zadali
straszn
skich.
Sam
tylio
w
klsk
wojsku polskiemu
powraca
król
trzyma na koniu
,
wic mu
darze czterokonn kolas. Z
rozpocz si cay
Lwowa
;
miasto
lasach
e
si
z
nasze
bukowitrudnoci ofiarowao
wiosn roku nastpnego (1498)
cikich klsk dla Rusi. Stefan wozwycizca Olbrachta uderzy o mury
szereg
modawski,
jewoda
w
taki schorzay,
odparty dzielnie przez mieszczan spali przedmiecia
spustoszy. Potem zwalili si Tatarzy, potem trwao przez lat kilka. Z Turkami niebawem przyszo do rozejmu, ale Woosi duej wojowali. 12 lat po Stefanie (1509) syn jego Bohdan znów bezskutecznie do Lwowa szturmowa. Strzelby i dziaa nabyte za pienidze podatkowe, które niegdy miastu odstpi i
kraj
Turcy,
okropnie i
tak to
W
—
00
—
Kazimierz, teraz doskona odday przysug. Nie puci iake pazem owych najazdów nastpca Olbrachta król Zygmunt i
przeciw Woochom wyprawia dzielne zacho ju wicej do Lwowa nie doszed nieprzy-
niejednokrotnie
Lecz
stpy. jaciel
to
,
sawny chom
cigny
jednak dugo si jeszcze
te boje
a
nasz hetman Tarnowski stanowczego nie zada
ciosu,
w
bitwie pod
Obertynem (L531
okoo uratowania
Polsce
handlu
póki
Woo-
r.).
Uspokoia si wreszcie granica wooska, giellonów
spezy
,
ale zabiegi Ja-
czarnomorskiego
podkopay handel lwowski w drugiej poowie XV. wieku, ju nik odwróci nie zdoa pogorszenie stosunków stao si trwaem. Modawia nie tylko nie zostaa zwizan cilejszymi wzami z Polsk, lecz owszem zoya hod Turcyi i odtd w coraz wiksz popada od niej zawiso. U granic Podola i Ukrainy rozwielmonio si Tatarstwo. Kupiec lwowski kiedy wyjecha szuka niestety
na niczem.
Ciosów,
które
:
,
wschodniego
towaru,
naraony by
teraz
na
obrabowanie
Woochów. Ba nawet we wasnym domu mciy odtd Lwowiani-
przez Turków, Tatarów a nieraz
i
przez
nowi spokój nieprzyjacielskie zagony. i
wcign
Std Lwów
skurczy si
za swoje mury, jak limak do swej skorupy.
napadzie Stefana wojewody musiano zarzdzi,
aby si
Po nikt
budowa w okoo murów
miejskich na odlego strzau Domki bowiem przed murami stojce mogy w czasie oblenia nieprzyjacielowi za schronienie, albo podpalone przenosi ogie do miasta. Podkopao to raz na zawsze rozwój przedmie. Bo chocia tego zarzdzenia nie przestrzegano cile we Lwowie, to nieprzyjaciel sam pomaga do jego wykonania, zmiatajc za kadym napadem przedmiejskie domki nie
z armaty.
suy
z powierzchni ziemi.
Jest przysowie pomidzy ludmi e nieszczcie nigdy samo nie chodzi. Jakby na sprawdzenie tego przysowia Lwów w tym okresie trwogi nieprzyjacielskiej nawiedza jeszcze kl,
ska czstego
poaru.
murami wzniecanych
Nie liczc ogni przez nieprzyjació pod ,
pi
razy palio si miasto
w
cigu
lat
56
pidziesiciu od czasu upadku
nieostrono
czaj
pobliu
przez
zamieszkaa.
rozpocz si take
Byo
zamku,
niskiego
ydów to
Kaffy.
osobliwie
Przyczyn bya zazwystrony miasta miay
nieszczcie do ognia: róg pónocno-zachodni
szczególniejsze
w
dwie
a
;
w
w
lecie
,
I
cz
i
ostatni a
stronie
poudniowo-wschodnia, najwikszy z tych poarów
Lwowa
okoo w. Jana
rze naprzeciw Franciszkanów,
t.
j.
pónocno-zachodniej. r.
1527
,
mniej wicej
gdy
w
w
browa-
tem miej-
muzeum Dzieduszyckich wybuchn poar. Wiatr by, jak zwykle we Lwowie, zachodni, wic poniós na Ormiask ulic. Bya za sia ogie na Krakowsk wiatru tak wielka, e gownie z poncej baszty krakowskiej leciay a na Wysoki Zamek, z Zamku a na Zniesienie. Z drugiej strony browaru pomieii ogarn ulic Grodzk scu
gdzie
dzisiaj
,
i
(t.
j.
dzisiejsz Teatraln), potem Halick ulic.
W
rynku si
zdwojon si uderzyy na pozostae jeszcze ulice we wschodniej czci Lwowa. Z caego miasta nic nie zostao tylko kocioy, ratusz ze swoj wie jeden jedyny dom mieszczanina Jana Brody. Zreszt wszystko leao w ruinie albo w popiele. Rozpacz taka ogarna oba ogniste potoki
poczyy
i
ze
i
e
mieszkaców, gdyby nie starania rady miejskiej nie uwq1nienia podatkowe ze strony króla, byliby opucili raz na zawsze dymice si zgliszcza. Starania wadz zatrzymay mieszkaców na miejscu lecz to, co si po latach znowu 'podnioso z popioów, to byo ju cakiem odmienne miasto. Ogie zmiata z powierzchni i
—
ju drug warstw cywilizacyjn, Lwów niemiecki, jak Lwów ruski. Z tego Lwowa, który by stacy handlow Genueczyków, który mówi niemieckim jzykiem a w ostroukowe ksztaty by obleczony, nie pozostao, dzisiaj
ziemi
niegdy zgadzi
w
wicej jak tylko sama jedna katedra. Co zreszt ogie oszczdzi, w czci albo w caoci, to przeksztaciy w swoim sposobie wieki póniejsze. istocie nie
jeszcze
CZE EEDNIA II.
EPOKA LWOWA. (1527—1772).
9.
SPOLSZCZENIE LWOWA. Lwów, który po roku 1527. na nowo powsla ozdobniejszej szacie, z popioów w pikniejszej mia ju na sobie cech polskiego miasta. Powoli lecz coraz potniej wkracza jzyk polski w gb czysto niemieckich rodzin starodawnego Lwowa. Naprzód do zabawy przynosia go suba do gospodarstwa domowego fen
i
i
dziecinnej. Dzieci niemieckich rodziców
zdrobnieniem albo im wprost
ju
zaczto
polskie
woa
polskiem
nadawa imiona *. ju take polski
Jest to dowodem e obok niemieckiego jzyk zaczyna by rozumianym uywanym w tych rodzinach. Tak byo ju w czasach Kazimierza Wielkiego. Póniej coraz to wikszy wpyw zacz wywiera zamek koció oba stojce pod naczelnem polskich dygnitarzy kierownictwem. Gdy z pocztku tylko w zamkowej kaplicy w. Katarzyny usysze byo mona polskie kazanie, ju za pierwszych Jagiellonów w katedrze, w klasztorach Dominikai
,
i
—
i
skim
i
Franciszkaskim
bywa
przynajmniej jeden kaznodzieja
Równoczenie wchodzi zaczyna do aktów miejskicli zamiast pierwotnej niemiecczyzny acina jzyk urzdowy grodu lwowskiego i wogóle caego polskiego pastwa. gronie awników w gronie rajców pojawia si ju coraz wicej polski.
—
W
i
*
Paszko
Wida (
przemienia
imion mieszczaskich jako Pieszko (Piotr), Jakusz ( Jakób), Jurko ba nawet ju taki Jekel swoje na Jeko.
to z takich
Pawe ), imi
;
—
60
nazwisk polskich. Nareszcie za Zygmunta
w kociele ywio polski
przeom
i
w
I.
nastpuje zupeny
urzdzie.
do takiej
ju w
pierwszych latach XVI. w.
e
w kociele katedralnym doszed równowagi z niemieckim, wystawiono naprzeciw siebie dwie ambony, jedn dla nieinieckiego a drug dla polskiego kaznodziei. Gdy oba kazania odbyway si równoczenie, przeto jedno drugiemu przeszkadzao, std rozpocz si spór, który przed kanclerzem askim wytoczono. Wtedy to po raz pierwszy przyznano waniejsze stanowisko ywioowi polskiemu kanclerz bowiem rozstrzygn, a
:
e
kazania polskie
ckie
za w
czasie
odbywa si maj w porannej
mszy
wdzie Niemcy jeszcze czas jaki,
cichej
czasie sumy, niemie*.
Opierali
si wpra-
ale wki-ótce niemieckie ka-
—
cakiem a w NYII. wieku ju tylko w jednym kociele w. Ducha goszone byo w tym jzyku sowo Boe. tym samym czasie co w kociele dogasa take jzyk niemiecki w urzdzie. Za panowania króla Zygmunta I. niemieckie akta ustaj cakiein, a panom rajcom ju tak si obcym dla ogóu wydaje wszechwadny dawniej jzyk, akta niemieckie notaryuszowi miejskiemu tumaczy na jzyk aciski. Ju te obok aciskich pojawiaj si coraz czciej akta w jzyku polskim. Przewag jednak nad acin w urzdzie jzyk polski zyskuje we Lwowie, jak w caej Polsce, dopiero w cigu XVn. stulecia. Nie naley jednak sdzi, aby usta te równoczenie z zanikiem jzyka przypyw ywiou niemieckiego do naszego miasta. Wygasaj wprawdzie dawne rody owych Stecherów. Sommersteinów, Klopperów, Zimmermannów, ale ^^wpywaj natomiast na wierzch inne nazwiska równie niepolskie Scholzów, Alnpecków, Boimów, Scharfenbergerów. Za króla Zygmunta Starego przyby do Lwowa kupiec wrocawski Wolfgang Scholz zania
w
katedrze
ustay
W
i
e ka
:
* Zubrzycki Kronika miasta na podstawie aktów miejskich. :
Lwowa
pod rokiem 1510
(str.
187),
,
61
i
oeni si
z cói-j-c
zainonego mieszczanina lulejszego Haza.
Ten Scholz. zostawiajc po sobie podobno dwunastu synów tyle córek, sta si praojcem tak rozgazionej rodziny. »e wszystkie inne w niej si .spyway jakby .strumienie w morzu «. Za Zygmunta Augusta przybyli z FreDjurga w Badeskiem ruchliwoci. Za Alnpeckowie zasynli nauk majtkiem nie z Niemiec wpraStefana Batorego przenieli si do nas i
i
i
.
—
w^dzie.
ale
Boimowie nie
.
poki-ewnej
z
któryci
murów
z
ju w
cywilizacy ziemi wgierskiej
powane
kaplicy
—
ci
twarze spogldaj na nas codzien-
ogrojcowej.
Ale
wszyscy przybysze
ci
drygiem pokoleniu doskonale polskim jzykiem wadali
nim spisywali swoje zarobki i swoje kopoty i czy.st pikn egnali si z tym wiatem ostatnie swoje czynic zarzdzenia. Xa dowód tem peniejszego zespolenia si z przybran ojczyzn, nawet nazwi.skom swoim dawali polskie brzmienie. Potomkowie Wolfganga Scholza zwali si Szolc Wolfowiczami Alnpeckowie przeinaczyli si na Alembeków, W"
})olszczyzn
.
.
a Scharfenbergerowie przetumaczyli na^^et swoje nazwisko na Ostrogórskich.
we Lwowie przybysze z dalGenueczycy tak teraz napywali szego Zachodu. Jak dawniej do Lwowa w znaczniejszej liczbie Wosi z Florencyi i Wenecyi. Rok L580 zaznaczy si w historyi naszego miasta gonym a tragicznym wypadkiem w którym wanie Woch Niemniej
prdko
polszczeli
i
.
gówn z
odegra rol. Urban Ubaldini mody potomek jedneg(j najszlachetniejszych rodów florentyjskich zabi wród zwady* .
.
Pawa
Jelonka,
syna
rajcy
lwowskiego
i
mia ju pooy-
szyj pod miecz katowski. Jednak wstawia si za nim a ojciec zabitego owiadczy wspaniaomylnie wobec
*
o
rk
Zimorowicz niesusznie podaje i w zwadzie panny Wilczkówny, gdy z aktów si okazuje
tej
,
by ju onatym.
szlachta,
sdu
,
e
.
e
poszo
mody
znakomit prac o patrycyacie mieszczastwie Iwowskiem Wadysawa oziskiego (Avydanie 2gie. str. 174—6).
Jelonek i
Por.
Fig. 9.
Pawe
Boim.
,
63
—
woli po chrzeciasku przebaczy
mu
która dini
wn w
»ani
alu
ni karmi si krwi ludzk,
nie nagrodzi ani syna nie wróci «.
uaskawiony pozosta we Lwowie a wkrótce rodzina jego zaliczaa
,
naszym
wszym króla
.
i
oeni si
z
Ubal-
Wilczkó-
si do najznakomitszych
Inny Woch Robert Bandinelli by piersta poczt urzdzi we Lwowie za przywilejem
grodzie.
który
Zygmunta
Po ziomku Bandinellego Antonim Massari.
HI.*.
który przez jaki czas piastowa
godno
konsula weneckiego
w
naszem miecie, pozosta jako pamitka piknie wykonany lewek w. Marka herb Wenecyi na kamienicy rynkowej która bya jego wasnoci (dzi 1. 14). Zasynli jeszcze we Lwowie .
.
i
Wosi,
inni
szczególnie
Pawe
wszystkiem
w
.
budownictwie,
Rz^Tiiianin.
architekt
i
obyczaje polskie
przedecerkwi.
prdko
W^szyscy oni przyswajaU sobie równie
zyk
a z nich
wooskiej
jak Niemcy
j-
równie czsto przemieniali na polskie
i
swoje nazwiska.
To samo odnosi si take do Anglików Szkotów, do owych \Miigtów. AUandtów. Forbesów. którzy wybitn wówczas rol grali w kupiectwie Iwowskiem a zajmowali dla siebie jedn ca ulic**. archiwum miejskiem zachowaa si ciekawa korespondencya handlowa Forbesa w jzyku angielskim. Syn tego Szkota nie pisze ju po angielsku, ale z pocztku po niemiecku a w dalszym cigu po polsku. i
W
,
Lwów za dobrych czasów chwród murów swoich cudzoziemców. Ci za nawzajem przynosili mu w darze owoce rónych cywilizacyj zalety plemion rozmaitych niemiecki zmys poWobec
tnie
tego wszystkiego
widzia osiadajcych
i
rzdku tylko
.
:
wosk
Lwów
Luteranie,
nie
ruchliwo znosi
Kalwini
i
rozum kupiecki. Jednego odstpstwa od kocioa rzymskiego.
:
inni
.
angielski
zwolennicy reformacyi musieli albo
* Poczta do Warszawy odchodzia co soboty za list pacio si wprawdzie tylko 3 grosze ale potrzeba byo czeka 2 tygodni zanim ten sam posaniec przyby ze stolicy z odwrotn poczt. ;
,
** Ul. Szkocka dzi
ul.
Boimów.
M— powróci na ono dawnego kocioa albo opuci które si chtnie tern clilubio e jest »na wskro
to miasto,
katolickieni
gniazdem« (catolicissima patria)*. Natomiast pozostawiono swol)od religijn tym, których
wyznania
dawien dawna miay zarczone prawa
z
zwolennikom kocioa wschodniego
t.
j.
A
jeeli kiedy katolicka
samowoli
wzgldem
i
we Lwowie
Ormianom
:
ludno Lwowa posuna si
tych innowierców,
stray naruszonego prawa
ci
to
nasi królowie,
i
Rusi.
do
jakiej
zaraz stawali na
których ojcowska
sprawiedliwo równ pragna otacza opiek rozmaite czci skadowe wielkiego pastwa. Tu zwyciya owa wzniosa zasada unii, prawdziwa chluba naszej historyi, która nakazy-
waa
dy
do jednolitoci nie
drog przymusu,
lecz
drog
Ta sama Polska, która za czasów Jadwigi umiaa poczy ze sob pod hasem bratniej mioci cae wielkie pastwo litewskie, podja póniej za Zygmunta El. podobne usiowania okoo poczenia rozdwojonych wyzna. We Lwowie pozyskano dla unii nasamprzód Ormian. Ormian polskich czaJu \Y rednich wiekach uznawaa papiea, ale wkrótce powrócili wszyscy zwierzchnictwo sow^o do posuszestwa wobec wasnego patryarchy, który w Eczmiaprzyjaznej
ugody.
cz
dynie w Armenii rezydowa. Dopiero kiedy za czasów Zygmunta ni. odya znowu myl unii, wówczas nowa próba poczenia Ormian wydaa trwae owoce. Tym razem podj j na nowo wieo mianowany biskup ormiaski Mikoaj Toroku 1630 uczyni naprzód publiczne wyznanie rosowicz. katolickiej wiary w lwowskim kociele Karmelitów na wzgórku, potem je powtórzy w obec nuncyusza w Warszawie a nareszcie wobec ojca w. w Rzymie. A jeeU, jak si wyraa yjcy wanie wówczas historyk Lwowa Zimorowicz, biskup
W
W
* uznaniu tej staoci katolickiej papie Sykstus V. w 1586 r. pozwoli naszemu miastu uywa swego wasnego herbu który si lew w przednich apach tylko tem róni od herbu Lwowa, trzyma trzy pagórki owiecone gwiazd. ,
e
,
,
65
dugo
»
czci wina
cznej
w
w.
Klemens Galan
wanie
i
ks.
do
Lwowa
Alojzy Pidou
,
Kiedy
do
przybyli
nas
to
w
Teatyni
zna-
Dopiero przysani
a szczególnie
Teatyni,
dziaajc spokojnie
dokonali zjednoczenia Ormian z
,
bya
nie nióg«, to
jego wasnej krewkoci.
1664. przez Ojca
r.
ks.
Murzynów biaymi zrobi
kocioem
roz-
Ormianie
jeszcze
byli
i
katolickim.
wicej z pozoru ni w rzeczywistoci katolikami. Jeszcze po dawnenui bardziej si do kocioa ruskiego zbliali w wierze* i
w
t.
j.
ni
obyczajach
do naszego. Odbywali cilejsze posty, ze-
maestwo ksiy
na
zwalali
obchodzili
wita
uywali
i
si i od nas i od Rusinów. Tak n. p. wieciu razem z uroczystoci Trzech Króli rónili
a ze szczególniejszem
naboestwem
kalendarza,
starego
W
wi^az z Rusinami.
innych rzeczach
Boe
a
obchodzili
Narodzenie
na Jordana,
dzie
w.
Grze-
gorza, jako »Owieciciela«, który ich niegdy pierwszy (jeszcze
w
po Chr. wieku) do przyjcia
in.
religii
chrzeciaskiej na-
koni. Zreszt byy u nich jeszcze rozmaite gusa i zabobony w uyciu, z których si wymiewali tak Polacy jak Rusini, byy nawet ofiary bydlce, jak niegdy w starym testamencie. chocia tak mocno do kocioa greckiego Rzecz dziwna,
e
zblieni
.
zawsze wicej od niego
cioa rzymskiego, Ojcowie dla
ksztacenia
e
królowie
ich
ni od
ko-
lubili.
zaoywszy we Lwowie seminaryum
,
ksiy ormiaskich w krótkim czasie wykowaciwoci co im tem atwiej przyszo ,
wszystkie
te
Ormianie
a z Rusinami bardzo si nie
Teatyni
rzenili
stronili
,
polscy usilnie popierali, a
Ormianom unitom
* Gl'ÓAvna rónica wiary midzy kocioem wschodnim a zakoció wschodni przyjmuje pochodzenie chodnim polega w tem, Ducha w. tylko od Ojca, za koció nasz uczy, i Duch w. pochodzi od Ojca i Syna. Tak Rusini jak Ormianie trzyraaU si w tym wzgldzie wyznania wschodniego. Natomiast w tem rónili si Omiianie pod wzgldem wiary i od nas i od Rusinów, e nie uznawali
e
jak
mv
podwójnej natury
w Panu
jedn natur hosk. Na znak
tvzmemi
nie dolewali
Historya
Lwowa.
Jezusie hoskiej
i
ludzkiej
tego wierzenia (zwanego
wody do wina
w
czasie
,
a tylko
mono fi zy-
mszy witej. 5
NidmsTorojjowiCZ
ATcl}leppusLeopol.cjui 5ubYTbmollPoiiti(.A.D.i5''30 eniifjaL
prof ejjione Tidel ia Ealesia, ?^P- discdtedoru CiTirLdiliru Lcopoli exlTa mxn.\A. Civitalis slkad
sinum.S'Mitm Ettles 1avil
ióE.
cuTiL totiBacea sui laliutriiTwbTi sili
elabYrbiioTITt SewiMifij FundiUone Leopoli
redm^
s diTedioneM^alinom --/
Fig. lO.
Mikoaj Torosowicz.
im|}eimvit
,/ ^^Jt/Kagem/C- 7
•
— ,
— przyobiecali
czy
67
zupene równouprawnienie
Waitan Hunanian.
arcybiskup
katolikami.
z
Doko-
witobliwy nastpca Torosowicza.
ostatecznie dziea unii
który
przeprowadzi
po-
praw ormiaskici ksig kocielnych i zaoy klasztor Panien Ormianek (1691). Starego kalendarza wyrzekli si Ormianie dopiero przy kocu zeszego wieku. bya
kocielna
Unia
najsilniejsz
dwigni w
sprawie
Opisujcy Lwów w pierwszych latach »w domu powiada o nich, Alemljek Jan stulecia XVII. zaw^sze ormiaskiego uywaj jzyka «. A tymczasem ju w kilOrmian.
spolszczenia
e
potem odzywa si ks. Galan do starszych or»jam przecie tu si wezbra dla jzyka narodu waszego, aby nie zgin «. I rzeczywicie nie tylko akta urzdowe ale take listy prywatne Ormian pomidzy sob w drugiej
kadziesit
lat
miaskich
:
poowie XVn. wieku pisane
s
prawie
polskim. Oryginalny tylko jaki przebija z
wycznie tej
w
jzyku
polszczyzny kolo-
atwo poznajesz ju ze samego adresu*. Dzi garstka Ormian ju bardzo u nas zmalaa, a mówicych po ormiasku ju chyba tylko w Kutach mona usysze. Ale najczciej polskiego uywaj jzyka i wogóle w niczem i ci
ryt wschodni, który
nie
odczaj si
od
naszego
szczep ormiaski szczerze
spoeczestwa,
którem si
z
zupenie zbrata.
i
Daleko póniej nieli Ormianie przystpili w naszem miecie do unii Rusini jakkolwiek unia ruska w Polsce prdzej przysza do skutku nieU ormiaska. Ju bowiem w r. 1595. owiadczyli zgromadzeni na soborze w Brzeciu litewskim biskupi ruscy, przyczaj si w rzeczach wiary do kocioa zachodniego i przechodz z pod wadzy patryarchy greckiego w Konstantynopolu pod zwierzchnictwo rzymskiego papiea. ,
e
*
Np.
:
»0d
niskiego
i
niegodnego
Akulesa
niech
dojdzie
naszem bratu Koprochulemu Mehdeziemu Anastazemu Michaowi panu Babonabegowi naszemu paniciu naszemu synowi - sutanowi naszych oczy wiatoci, i wam wszy-
z wielkiem
pragnieniem
,
,
,
,
,
stkim zobopólnie«. 5*
—
68
Zastrzegli
w
sobie
tylko
za maestwo ksiy. Zdawao
szczególnoci
rozdzia kocioa greckiego
wieku,
n
i
który
ju
i
kocioa,
swego
zwyczaje
niektóre
e
si,
kilkakrotnie z
rónych
ten
trwa
rzymskiego, który od Xn.
stron daremnie usu-
usiowano, nareszcie Polska pierwsza wyrówna potrafi. Jednake i u nas na razie tylko w czci to si powiodo.
Bo zaraz
w
nastpnym roku po
soborze
brzeskim niektórzy
duchowni ruscy zerwali napowrót poczenie, a midzy nimi wanie biskupi przemyski i lwowski. Ubolewano wprawdzie nad
e
w^anie królowie polscy najtem w Polsce tem l^ardziej wicej si przyczynili do ustalenia jjiskupstwa ruskiego we Lwowie*, ale nie wywierano najmniejszego przymusu. Rusini lwowscy mieli pozostawion i nadal zupen swobod wyznapozostali w odczeniu jeszcze przez cae stulecie. nia, ,
i
Najwaniejsz przeszkod do unii bya we Lwowie t. z. stauropigia. Wyraz to grecki, który oznacza koció lub bractwo majce prawo zatknicia krzya patryarszego na znak,
(trójramiennego),
e
adnemu
biskupowi
a
tylko
wprost patryarsze podlega. Takie prawo nada wanie na 2 lata przed soborem brzeskim (t. j. w r. 1593.) konstantynopoli-
taski patryarcha Jeremi bractwu istniejcemu ju od dawien dawna i)rzy cerkwi Wniebowzicia NP. Maryi na Ruskiej ulicy. Stauropigia, ]3dc w cigych stosunkach z patryarcha a po-
*
W
najdawniejszych
adnego hiskupa
ruskiego,
czasach tylko
nie
hyo na
podlegaa
ta
Paisi
w
ziemia
halickiej
rzeczach
kocielnych metropolicie kijowskiemu. Jednake ju Kazimierz Wielki zasta osobnych biskupów ruskich w Haliczu, dla których postara si u patryarchy greckiego o godno metropolitaln, aby byli ca-
kiem niezawili od Kijowa. Tymczasem niebawem metropolici kiustaa nietylko mejowscy zdoali znowu doprowadzi do tego czerwona ponownie biskupstwo ruskie w Haliczu, a tropolia, ale przesza pod ich duchowne zwierzchnictwo. Taki stan bardzo dla ,
i
e Ru
,
Rusinów niedogodny, trwa przez 125 lat {14:14: póki im Zygmunt I. osobnego nie zamianowa biskupa
tutejszych
a
dencva we Lwowie.
— 1638), z
rezy-
69
Rosy
l)ierana przez
niezawis bya od
przez hospodarów wooskich, nie tylko
i
Ijiskupów.
ale
jeszcze
u nich
czystoci
wiary przestrzegaa. Przez szko sw pielgnowaa znajomo jzyka greckiego cerkiewno -sowiaskiego, a przez drukarni swoj (najstarsz we Lwowie * zaopatrywaa wiksz
greckiej
i
)
cz
cerkwi ruskich
w
schizmatyckie ksigi kocielne.
Dopiero wierny druh Sobieskiego Józef Szumlaski za
modu walczy
pod Wiedniem a póniej zosta biskupem ru-
przyj
skim we Lwowie,
W
kilka
i
potem take
lat
który
.
ckim kocioem (1708).
przeprowadzi u nas uni i
stauropigia
w r.
poczya si
zastrzegajc sobie
tylko,
e
1700.
z katoU-
jak do-
odtd w^prost od papiea bdzie zawis, z pominiciem wadzy biskupiej. Odtd w papieskim zakadzie wychowawczym 00. Teatynów ksztacono nie tylko tychczas od
patryarchy,
ormiaskich,
ale
W
i
tak
ruskich kleryków.
krótkim czasie po
przyjciu
unii dopuszczeni zostali
we Lwowie do zupenego równouprawnienia
Rusini
reszt
z
mieszkaców. Wspólno religii i wspólno praw utorowaa drog do nawizania coraz cilejszych wzów midzy ywioem polskim a ruskim. Dawni Rusini lwowscy nie okazywali adnej niechci do jzyka polskiego, a ju od poowy XVII. wieku sami midzy sob zaczli go zaraz czciej uyw mowie i w pimie. Nawet protokoy stauropigii pisane w jzyku polskim polskie napisy albo aciskie czytamy na starych portretach, na grobowcach i trumnach wooskiej
wa s
;
cerkwi.
I
byoby dojrzao zupenie dzieo
w
bratniej
wypadki i poznamy bliej w historyi porozbiorowych czasów. Jeden tylko ywio pozosta we Lwowie na uboczy chrzeciaskiej poczte
caem
do I
gdyby
nie
mioci ,
które
w
tern
si rozmaitych wyzna i szczepów w jedno mianowicie ywio ydowski. spoeczestwo jak wiadomo przez Kazimierza Wielkiego za-
przelaniu jednolite
ydzi *
rowa
,
stosunki
(
mieli
—
Spucizna
t 1583
)
pierwszego
drukarza
przesza na Stauropigi.
lwowskiego
Iwana
Fedo-
— pewnion swobod wiary
wowa
—
70
zwyczajów.
i
Sdy
nad nimi spra-
zastpca z przybraniem starszyzny ydowskiej. Zamieszkiwali poudniowo-wschodni kt miasta, a ulica Blacharska, czyli ówczesna ydowska, bya ich gówn siedzib. Tutaj odnale mona na podwórzu domu pod 1. 27
wojewoda
lub jego
ydowsk,
najdawniejsz synagog
zaoon,
póniej
a
przesklepion. i
najstarsze
W
niej
zapiski
przechowuj si
ydów
lwowskich.
opowiadanie o owej piknej
swoim ocali umiaa
jeszcze
w
gotyckim stylu
na nowo
czasów Stefana Batorego
za
ydom
» zotej «
najstarsze
Tutaj
Róy,
tradycye
mona wpywem
usysze która
skazan ju na zamknicie bonic,
dowiedzie si szczegóów o sawnym lekarzu Simche Menachem. Drugiem ogniskiem ybya okoUca mianowicie przedmiejskich dów we Lwowie uUcy Boniczej na krakowskiem przedmieciu, gdzie si wznosi inna ich, cho nie tak stara, ale zawsze jeszcze polskich
i
ciekawych
króla
Jana
III.
—
—
czasów sigajca witynia*. ydzi lwowscy l;)yli pierwotnie bardzo ograniczeni w swoim handlu. Na mocy dekretu wydanego przez króla Zygmunta I.
w
pozwolono im handlowa r. 1521 suknem woskiem woami i skór. Rada miejska we Lwowie okazaa si jednak humanitarn wobec ydów i kilkakrotnie sama przywileje ich rozszerzaa. 70 lat po dekrecie Zygmunta I. mogli ju ydzi handlowa kadym prawie towarem, z tem jedynie zastrzeeniem, tylko do pewnej oznaczonej iloci wolno im byo skupowa towar, sprzedawa za tylko hurtem a nie w kramach. Za to mieli skada rocznie pewn opat do kasy miejskiej. To na-
na sejmie piotrkowskim tylko czterema towarami
,
:
,
W
e
zywao si we Lwowie paktami ydowskimi. Niestety jednak ydzi sami narazili swoj spraw niedotrzymanie paktów.
umówionej taksy *
i
z
przedmie
Inne synagogi, jak np.
albo synagoga na ul.
przez
Przekraczali ograniczenia, nie pacili
t.
w
zw.
wielkiej
hczbie
cisn si
»Tempel« na starym rynku,
Waowej, pochodz ju
z
XIX.
stulecia.
— zaczli
do miasta.
71
—
za
Trzeba
e
wiedzie,
owe ustpstwa
powyej wymienione poczynione byy tylko na korzy ydów Coraz a przedmiejskim przysugiwa nie miay. nowy przypyw ydów obcych utrudnia na nowo stanowisko tych, którzy si ju byli troch z reszt spoeczestwa zyli. Std gniewy i niechci std skargi cige na ydów, e te same albo jeszcze wiksze maj poytki z handlów co mieszczanie a tymczasem do adnych ciarów si nie przyczyniaj miejskich,
,
—
,
ani do
podatków
ani do obrony miasta.
Przy takiem usposobieniu ludnoci przyszo dwukrotnie
do
w
powanych zaburze,
których
mienie, a niektórzy nawet ycie. Dziao
w
ydzi
ydów
wielu
si
to
naprzód
potracio
w r.
1664,
sdów, które nie omieszkay za gwat popeniony naleytej wymierzy i wykona kary. Lecz kiedy znowu mieszczanie lwowscy udah si przeciw ydom na drog prawn o niedotrzymanie pa,któw, zapaday wprawdzie niemniej surowe wyroki ale ydzi umieli si zawsze, choby w ostatniej chwili, od wykonania a powtóre
1732.
r.
wnosili
do
skargi
—
wyroku ocali.
ju
nawet skazani na przymusowe usuniulicy ydowskiej), na zupen utrat praw obywatelskich, i na sekwestracy wszystkich tocie
ze
Byli
Lwowa
warów celem
(z
wyjtkiem
zaspokojenia pretensyi miasta (1744).
W rzeczy-
wistoci jednak nie tylko najmniejszej szkody nie ponieli
owszem rzd handel
austryacki
Lwowa
zasta
w
w ich
ydzi wic osignli i
dla
nich
i
dla
czasie zajcia Galicyi
,
ale
cay prawie
rku. to
nas szkoda,
czego
e
nie
sposób jak z Ormianami lub z Rusi,
chcieli
,
ale
wielka
std
w podobny na drodze ugody,
stao si to t.
j.
ju z pocztku zanosio. Nie drog ugody lecz obejciem wyrobili sobie ydzi swoje stanowisko w miecie, bez adnej ze swojej strony ofiary na rzecz ogóu, ani co do jzyka, ani co do obyczajów. Ta okohczno utrudnia
na któr si z jej
si z obu stron podnosz, aby doprowadzi do skutku zjednoczenie, albo przynajmniej dobre ze sob obu spoeczestw poycie.
jeszcze do dzisiaj szlachetne usiowania, które
!
—
—
72
10.
PRZEOBRAENIE USTROJU MIEJSKIEGO. Jak wszystko we Lwowie tak te i cay ustrój miejski otrzyma swe podwaliny za czasów Kazimierza Wielkiego*. Lecz nic na wiecie nie trwa cigle rozwoju.
w
samej
postaci,
stopnie
Od Kazimierzowskich czasów do chwiU w której stoimy jake wielkie zaszy w tym kierunku
—
obecnie
tej
si zmienia, przeksztaca, przechodzi róne
w^szystko
i
odmiany
Za czasów pierwszej modoci naszego miasta wywiera
ogó obywatelstwa
wielki
wpyw
na sprawy miejskie. On obiera
awników, jego zgoda potrzebn bya do stanowienia praw nowych. Ustrój Lwowa by wówczas demokratycznym. Z biegiem czasu jednak wadza skupia si zacza coraz bardziej w rku samej rady. z usuniciem od udziau obywatelstwa. Pierwszym do tego krokiem byo t. z. zjednoczenie wójtowstwa z miastem przez Wadysawa Opolczyka. rajców
i
Ksi
ten
odstpujc miastu prawo mianowania wójtów,
które do-
tychczas przysugiwao monarsze, nie ustanowi wyboru wójta
przez
ogó
obywateli,
Odtd
swe prawo na rad miej-
tylko przela
zacza
odsuwa ogó obywatelstwa take od innych wyborów, a przedewszystkiem od wybierania sameje rady. Urzd rajcy sta si z czasem dosk.
rada miejska
powoli
si jakie miejsce w radzie oprónio, to nowego koleg dobierali. Nawet od obowizku przedstawiania nowo wybranych do potwierdzenia starocie umieli si jako usun panowie rajcy. Pozostawili temu dy-
ywotnim,
a gdy
rajcy sobie sami
gnitarzowi
i
obywatelstwu tylko pewien niewielki
wybory burmistrzowskie. tym kierunku taka si
W
praktyka,
e
nie
Porównaj
jeden ale
ustp
5.
a
z
biegiem
czasu
wpyw
na
wyrobia
trzech corocznie rajców
urzd
— burmistrza sprawowao,
Z
dowaniii.
trzech
74
w
zmieniajc si co 4 tygodni
przedstawianych
m^z-
rad miejsk
przez
ze
wskazywa naprzód starosta jednego, który mu si najdogodniejszym wyda, a potem obywatelstwo drugiego. Pierwszy nazywa si burmistrzem królewskim, drugi swego grona kandydatów
burmistrzem gminy, a trzeci pozostay radzieckim.
Wadz
mieli
wszyscy jednakow a tylko pewne honorowe pierwszestwo
przysugiwao burmistrzowi królewskiemu. Po rozdaniu tych trzech tytuów burmistrzowskich nastpowao skadanie przysig tem si caa czynno wyborcza odbyi inne ceremonie, i na wana corocznie z wielk uroczystoci na ratuszu dnia 22. lutego koczya. Taki porzdek rzeczy wytworzy si ju z kocem XV. wieku, urzdowe za potwierdzenie otrzyma przez dekret króla Zygmunta I. w r. 1541 wydany. we Lwowie ogó obyZ tego przedstawienia wida, zachowa watelstwa tak samo jak i starosta królewski tylko jaki cie udziau przy wyborach. Ustrój naszego miasta z demoki^atycznego sta si arystokratycznym, a dokadniej mówic sta si oligarchi t. j. rzdem kilku monych a zwi,
,
e
—
zanych ze
sob rodzin. za o tem
Trzeba
wówczas
nie
tylko
wadz
wiedzie, do rki
,
—
e ale
radziectwo i
dawao
pewne rzeczywiste
Nie pobierah wprawdzie ani burmistrzowie ani rajcy
poytki.
ale szy na ich korzy dochody z Sichowa ubrzy, ca od wina, taksy urzdowe i inne pomniejsze opaty czem wszystkiem si zawsze w wigili Boego Na-
staych pensyj
,
i
—
rodzenia
i
w
poniedziaek Zielonych
witek
dziehh.
Byy
zre-
w
dodatku: wesela, pogrzeby, nadzwyczajne zapomogi. Nic wic dziwnego, odsunity niesusznie od wszelkiego udziau w zarzdzie ogó obywatelstwa burzy si zacz przeciwko » panom « jak si rajcy sami bez dodawania innego tytuu
szt jeszcze i inne korzyci podróe na koszt miasta i t.
p.
e
—
Obwiniano ich o ze gospodarstwo, o przydzielanie wicej dochodów niby si to susznie naleao. Std
nazywali. sobie
spory i skargi, których wynikiem byo wprowadzenie w ycie cakiem nowego wydziau miejskiego. Ju Zygmunt I. stara si uspokoi skargi przez wprowadzenie dla wikszego adu w rachunkach osobnego urzdu przez zarzdzenie, aby kakasowego, zwanego lonhery, dego roku w lutym rajcy skadali rachunki wobec wyznaczanej na ten cel komisyi obywatelskiej. Ale samo uporzdkowanie rachunkowoci i pewien nad ni nadzór to nie wystarczyo jeszcze mieszczastwu które pragno mie stay obszerniejszy udzia w sprawach miejsldch, zwaszcza skarbowych. Wskutek tego wyszed w r. 1577 dekret malborski Stefana Batorego, którym król zaprowadza rad czterdziejako przedstawicieU ogóu obywatelstwa w zastu rzdzie miasta. Rada ta miaa ustawicznie czuwa nad uyciem funduszów gminnych bez jej zezwolenia adne nowe podatki i
—
,
i
mów,
;
nie
mogy by
si odbyway, i
ustanowione.
e
propinatorów,
Wybory do
tej
rady
w ten
sposób
pomidzy kupców za nawzajem 20 rzemielników, cae za jednego z pomidzy siebie wyzna-
rkodzielnicy obierali 20 z ci
grono czterdziestu
mów
czao przewodniczcym który si rejentem gminy nazywa. Póniej tylko rejenta gminy corocznie wybierano a innych ,
czonków grona
tylko
w razie
oprónienia si jakiego miejsca
—
i ten urzd sta si z czasem doywotnim. Zdawaoby si e po dekrecie malborskim króla Stefana ogó obywatelstwa uzyska, jeU ju nie taki jak dawniej, to jednak wcale powany wpyw na zarzd miasta. Tymczasem rada miejska umiaa bardzo zrcznie opanowa krpujce j urzdzenia. Wyrobi si we Lwowie zwyczaj taki, e na rajców wybierano tylko z pomidzy awników a na awników tyllco z pomidzy czterdziestu -mów albo urzdników miejskich*. Otó teraz zaleao radzie miejskiej przedewszystkiem
to jest
,
* Jedyny wyjtek od tej zasady uczyniony by na korzy. doktorów i ludzi uczonych którzy mogli zosta awnikami nie bywszy przedtem w radzie 40 stu. ,
,
na
tern,
aby
76
midzy awnikami znajdoway si same powolne
W
nastpio opanowanie awy przez rad. Odkd rada odsmia od wyborów swoich gmin, odtd XVn. w. awa sama sobie doywotnich czonków dobieraa.
jej
osobistoci.
tym
celu
W
i
..#*s'*'?^^!Ss^
''»«w4.
Fig. 12.
jednak rada
wzia w
Marcin Kanipian.
swoje
rce wybór awników
umiaa
i
ze strony króla Jana Kazi-
nawet uzyska na to zezwolenie miaa ju rada zapewniony mierza (1661). Opanowawszy stanowczy wpyw na grono czterdziestu -mów. Ktokolwiek bowiem z oby wateU dostawszy si do rady czterdziestu chcia
aw
,
,
si
posun
dalej, ten
musia
uwaa,
by
by
na
rk
rajcom.
.
11
—
e
Zreszt w cigu XVin. wieku doszo nareszcie do tego. nawet do grona czterdziestu -mów^ wybierali rajcy sami z pomidzy dwóch przedstawionych im przez to grono na oprónione miejsce kandydatów. Ustrój Lwowa pozosta przeto
a
koca monowadztwem kilku zasobnych czyU oligarchi patrycyuszów\ do
Te t.
j.
trzy,
rada,
któremy dotychczas
awa
i
rodzin miejskich
poznali grona uchwalajce, zgromadzenie czterdziestu -mowa nazyway ,
si razem stanami miasta (ordines). Do wykonywania uchwalonych zarzdze suyy podwadne tym stanom organy czyli
urzdy
By
(suhsellia).
sekretarz, czyli notaryusz rady,
bya
by
nadzorca stray tudzie bram miasta, zwany nocnym burmistrzem, a do spraw sdowych sekretarz awy lonherya,
i
oskaryciel publiczny czyli prokurator, którego wówczas in-
stygatorem nazywano. Jednak najzyskowniejszym ze wszystkich
by urzd tumacza miejskiego, który piastowah zwykle Ormianie, jako najlepiej znajcy obce jzyki, zwaszcza wschoTumacz bowiem albo przynajmniej który z jego podwadnych, zwanych bary sznikami, musia by obecnym dnie.
kadym ukadzie z obcymi kupcami, nie tylko jako porednik jzykowy, ale take jako stojcy na stray handlowych przywilej ów mi a sta
przy
Do otrzymania jakiejkolwiek godnoci stanowej albo nawet w^aniejszego urzdu pierwszym warunkiem byo posiadanie penego prawa obywatelstwa. Kto go jeszcze nie mia a uzyska pragn, musia wykaza pochodzenie swoje z uczciwego zdolno do suby wojskowej na mua katolickiego domu rach posiadanie wasnoci nieruchomej ocenionej przynajmniej ,
i
,
na 3000 zp.
naby, ni
,
za
które
dzisiaj
za
dawniej
tyle zr.
zawsze wicej austr.*.
mona byo
Prócz tego naleao
Wprawdzie zoty polski, który znaczy w XVI. wieku przeszo spad w XVIII, a na 33 centów, ale wtedy wicej mona byo za niego kupi ni za dzisiejszego guldena, z powodu wielkiej *
2 zr.
,
tanioci potrzeb ycia.
i
78
—
opaci jak taks wstpn. Za dobrych czasów taksa bya umiarkowan, w XVII. wieku, gdy ju mniej clitnie patrzano na przypyw ywioów obcycli, taksa si znacznie podniosa,
a
w
wreszcie
XVin. wieku znowu nadzwyczajnie spada
,
po-
niewa i prawo obywatelstwa w naszem miecie ju wtedy mao byo warte. podwadne im urzdy wystarczay Trzy stany miejskie i
miastu do wszystkici spraw biecycli.
Tylko
w
wypadkach
nadzwyczajnych powoywano do narady take inne czynniki, mianowicie stojce zwykle jako osobne gminy na uboczu lady znajdujemy wiekach rednich w Ju Rusinów. Ormian i stae póniej udziau ich w szczególnie wanych sprawach
— —
na takie wypadki urzdzenie. Jest to tak zwana której zasiadaj » wszystkie stany przypisaa rada miejska na tej sesyi r. 1622 i narody «. naprzód oddaj gos swój awnicy, taki porzdek rzeczy, dwa potem starsi ormiascy, potem grono czterdziestu gosy, (pierwszy imieniem kupców, drugi imieniem rkodziel-
utworzone
jest
sesya generalna, na
W
e
-mów
Rada miejska obradowaa potem caego zgromadzenia, a gdy go do zmiany postanowienia skoni nie zdoaa, musiaa si do jego ycze zastosowa. Gdy ukady o uni zbliyy do siebie wszystkie narody Lwowa, a z drugiej strony cige wojny i okupy zmuszay do coraz czstszego uchwalania nowych podatków, i to nieraz bez dugiego namysu, ustanowi król Jan in. Sobieski stay
ników),
wreszcie
osobno nad
Rusini.
uchwa
wydzia mieszany, bez którego zezwolenia adne nadzwyczajne podatki nie mogJy by nakadane (1686 r.). Do tego wydziau wyznaczaU rajcy dwóch delegatów, awnicy jednego, rada czterdziestu -mów czterech, Ormianie trzech a Rusini dwóch delegatów
—
e
*.
ustrój monowadczy, jakkoldopiero okazuje si, sprawiedliwy ni dzisiejszy, mia jednak we Lwowie, czasie tworzenia si dopiero naszego spoeczestwa, jedn
* Tutaj
wiek mniej
w owym
wszyscy razem tedy dwunastu przedstawicieh
,
— Ukady
o
—
79
w kocu
uni doprowadziy
do
podanego
by
upadek osobnych wadz narodowociowych. Królowie polscy zarczyli unitom równouprawnienie i umieli je przeprowadzi. Ormianie którzy wczecelu,
a dalszym tego
niej
przystpili do unii,
skutkiem
,
ju
przy
uzyskali je
w
ostatecznie
r.
kocu
wieku XVn.
w
handlu
1745,
dziki
si zupenem równouprawnieniem
biskupów, szczególnie Szeptyckich, z których
po Szumlaskim
i
cieszyli
urzdach. Rusini zabiegom swoich
a
trzech kolejno
t najwysz godno kocioa
ruskiego
we
Lwowie sprawowao. A skoro do rajców, do awników i do grona czterdziestu -mów zaczto wybiera zarówno Polaków jak te Rusinów i Ormian, rzecz naturalna, e ich odrbne wadze ustay, jako ju niepotrzebne. Wpyny one do ustroju miejskiego, jakby strumienie do rzeki. Kiedy nadeszy ostatnie
spoeczestwo chrzeciaskie we Lwobyo ju nie tylko pod wzgldem religijnym jzykowym pod wzgldem prawnym do jednolite, a szczerze do
chwile Rzeczypospolitej
wie ale tej
,
i
i
ojczyzny przywizane,
nie zgody
która jak dobra matka o skojarze-
pomidzy brami si
postaraa.
11.
ZOTE
CZASY MIASTA.
Po owym okropnym poarze z r. 1527 przyszy naszemu w pomoc i aska królewska roztropne kierownictwo rady. Król Zygmunt I. uwolni mieszczan od wszystkich niemal podatków na lat 20, rada za miejska zakazaa przy nowem murowaniu stawiania wszelkich bud podsieni kramiastu
i
.
da
polskiej
rady,
które
i
narodowoci poyteczn stron. To silne kierownictwo obejmowao wszystkie trzy » stany miejskie*, nadawao
zupen
jednolito wobec innych narodów i zapewniao sta tak na sesyi generalnej (3 gosy przeciw 2) jak i w mieszanym wydziale (7 gosów przeciw 5).
im
przewag ywioowi polskiemu
Fig. 13.
Wooska
cerkiew.
81
mów
drewnianych, któreby rozszerzenie ognia
Teraz
dopiero
stano
miasto
nasze
w
uatwi mogy.
caoci
z
kamienia
zmieni si cegy. Nie tylko jednak materya si zmieni rednici wiekacli take z gruntu i cay sposób budowania. wysmuky, ostroukowy, koronkowy gotyk, pochodzcy z nad teraz staroytne Wochy Renu wszecliwiadnie panowa si sztuki dawnych Greków i Rzyday haso do odrodzenia mian. Nie do nieba piy si teraz gmachy, lecz szeroko po ziemi si rozprzestrzeniay, nie ostry ale okrgy uk albo kulista kopua zasklepiay ciany, mniej kunsztowne w budowie, i
:
W
—
ale za to obficiej zdobione
rzeb.
We
Lwowie najczystszym okazem tego stylu odrodzenia, czyH renesansu jest wooska cerkiew. Zaleca si przejrzystym rozkadem zgrabn budow kopu piknie rzebionym gzymwszake budowa sem od strony Ruskiej ulicy. Nic dziwnego i
,
—
j
Woch
Woch
pochodzcy, gdzie renesans do najpikniejszego doszed rozkwitu Pawe Rzymianin. Kiedy dawna drewniana cerkiew miejska, uszkodzona w czasie wielkiego poaru nie moga si ju utrzyma duej wymurowali cerkiewk, a potem przystpih do sobie Rusini najprzód ,
i
to
z tego miasta
:
,
,
ma
budowy owego gmachu,
który do dzisiaj istnieje (1591). Zbie-
rano skadki po caej Rusi, ale
sn
nie wielka
bya ofiarno,
bo nie byoby to wystarczyo, gdyby nie pomoc wojewodów modawskich i rosyjskiego cara. To te kiedy po 40 latach budowy przyszo nareszcie do powicenia cerkwi, umieszczono take herby row rodkowej kopule oprócz polskiego
—
—
wooski, sawic w cara i wojewodów. Pomoc wojewodów bya najznaczniejsz dlatego si ta witynia po dzi dzie woosk cer-
syjski
stosownych napisach szczodrobliw
i
hojno
,
kwi
nazywa. Oprócz herbów zwraca jeszcze
siebie
uwag
portret i
w
widza umieszczony na
powanego mczyzny,
w
tle
Wooskiej cerkwi na
staroytnych dywanów
który stojc
w bogatym
upanie
zoy
okazaej szubie przed krucyfiksem, pobonie rce
do modlitwy. To Konstanty Historya
Lwowa.
Korniakt,
wród
najwybitniejsza 6
82
—
Przyby z greckiej wyspy Krety do Lwowa, tu si dorobi majtku na handlu winnym na dzierawie ce królewskich, tutaj dostpi zaszczytu szlacheckiego a przez maestwo z Ann Dzieduszyck wszed w stosunki z monymi w Polsce rodami. Postanowi wic w tem miecie, si szczcia dorobi na podzikoi w którem w którem wanie Panu Bogu uczyni jak pobon fundacy. Korniakt pisa po polsku, ubiera si po polsku i obraca si przewaale pod wzgldem religijnym jako nie w polskich koach
Rusi lwowskiej
posta.
i
y
—
Grek
z
nalea
rodu
Obróci
do Rusi.
na ozdobienie miejskiej
cerkwi
i
wic
przystroi
swoje fundusze
j
pikn, wy-
smuk wie. Wiea
Korniaktowska stana jeszcze przed rozpoczciem
ma
budowy kocielnej biorc jakby pod opiekucze skrzyda ówczesn cerkiewk. Gdy za po latach obok wiey stana wspaniaa witynia z ciosowych kamieni, owa cerkiewka zesza na jej uboczn kaplic a od póniejszego swego odnowiciela otrzymaa nazw Baabanowskiej (1671). Dzi ,
,
znan
jest
pod imieniem kaplicy »Trech wiatyteU«
do umieszczenia
nym
Boego
grobu. Szkoda,
W
w
i
uywan
stauropigial-
wdziczn harmoni swych wityni mogaby doda uroku.
dziedzicu ukrya, bo
tów nowego piknej Prawie równoczenie i
e
si
z
powstaniem Wooskiej
aciska katedra najpikniejsze swoje otrzymaa
ksztacerkwi ozdoby.
tych czasach silnego poczucia katolickiego a wielkiego do-
brobytu ka?;dy
niemal ze znakomitych rodów mieszczaskich
—
mia swoj w katedrze kaplic albo przynajmniej swój otarz ale aden tu tak trwaych nie zostawi po sobie pomników,
Boimów Kampianów. Kaplica Boimów, to pikny, równy, czworobok, wysmuk kopu pokryty, cay na wewntrz i zewntrz obsypany wspania rzeb, która wszystkie wolne pola w harmonijnym ukadzie budowy wdzicznie przystraja. Moe styl budowniczy kaplicy Boimów mniej ju czysty i wicej do przekwitu zbliony przedstawia renesans, ni styl wooskiej cerkwi, ale
jak rody
i
Fig. 14.
Kaplica
Boimów. 6*
M— o ile jest
ozdobno rzeby
tutaj
architekt
bogatsza
!
Szkoda
e
,
nieznany
duszy
kaplicy*, który przecie przez
tej
czas
musia we Lwowie przebywa, skoro budowa trwaa lat om 1617), z pocztku na koszt Jerzego a potem Pawa Boimów. Kaplica nosi tytu ogrojcowej poniewa sceny z mki (1609
—
,
Paskiej przedstawia. Kiedy o kilkadziesit kroków posuniemy si plac Katedralny, spostrzegamy
inn
cho
kaplic,
dalej
na
,
bo-
nie tak
W
piknemi ozdobion rzebami. trzech scenach przedstawione jest zoenie do grobu, zmartwychzjawienie si P. Jezusa w postaci ogrodnika w. Maryi wstanie Magdalenie. Wstpujemy do rodka tutaj z ciemnego marmuru spogldaj na nas ponure twarze Kampianów, zaoycieli karodem z miasteczka Koniecplicy. Starszy to Pawe Kampian pola pod Czstochow, modszy syn jego Marcin ju w naszem miecie urodzony. Obaj byli wzitymi lekarzami obaj znacznym wielkiem w miecie powaaniem, cieszyli si majtkiem chocia take nie mao mieli nieprzyjació, poniewa w yciu cechowaa ich ta sama surowo i twardo która si z marmurowych rysów przebija. Marcin Kampian odznaczy sigato,
ale
jednak
i
;
,
,
i
,
szczególnie
e
tem,
kiedy
Lwowa
kazy, wszystko ze
w
r.
uciekao
1623, ,
w
czasie okropnej za-
on jeden z rajców pozosta
utrzymywa porzdek w miecie. Kocha si kaplic w kateMarcin Kampian we wspaniaych budowach way drze przez ojca rozpoczt ozdobnie wykoczy, mury miasta opatrzy, ratuszowi przebudowaniem wiey nada ksztat nieustraszenie
i
:
i
okazalszy.
Stary ratusz lwowski,
otrzyma ostateczn
dzany, *
Mona
czsto
ta
nie
jest
spotyka
w
jednak
wiadomo
podrcznikach
Boimów by Janusz
architektem kaplicy
mo
poary uszkaposta przy samym schyku
kilkakrotnie przez
sw
bynajmniej
,
e
Giiski z Krakowa. Wiado-
stwierdzon.
Natomiast pra-
wdopodobnem jest e bra udzia w robotach rzebiarskich zdobicych kaplic Boimów' Jan Pfister z Wrocawia, który take wykona' ,
pomniki Tarnowskich
w
Tarnowie a Sieniawskich
w
Brzeanach.
—
—
XVI. wieku
a
85
wic take w
epoce stylu renesansowego
Cho by
staraniem burmistrza Stanisawa Szolca.
—
bardzo
nie
rónych czci zoonym, mia jednak (zwaszcza w nasadach i gzymsach) pewne cechy stylistyczne. Wiea tylko, pod któr jeszcze w obecnoci Jana Olbrachta kadziono kamie wgielny, bya cakiem nieadna prosty, ró-
okazaym
z trzech
i
:
wny czworobok na samym czele gmachu, podobny do Staraniem Marcina Kampiana szej wiey katedralnej.
wie w
dowano
sposób,
ten
e
dzisiej-
przebu-
zaraz nad dachem ratusza
czworobok przechodzi w omiogran, pikn u góry opatrzony galery i wysmukym zakoczony szczytem. Ze rodka wiey kamienna z masztem i figurami, sterczaa pi cio wiosowa jako symbol handlowej potgi Lwowa.
ód
Ale nie tylko gmachy publiczne zwracay
na
uwag
siebie
niejednym
tedr si
z
przechodnia byo si warto zatrzyma przed domem prywatnym. Ten sam Kampian który kai
,
,
mieszka
ratusz ozdobi,
i
budowa
artysta
ju we Lwowie
,
jak
Pawe
w
domu, który
nie mniejszy
Rzymianin. Co za szkoda
dawnej architektury nie zostao
w
,
e
nic
kamienicy rynkowej
1. 29, która niegdy bya wasnoci Kampianów. Za to si inne wspóczesne zachoway tego rodzaju zabytki. Oto
pod n.
w
kamienica
p.
(póniej
Gieblowska
Szolcowska),
rynku od strony kapitulnego placu, albo
dom
narona
Korniaktów,
póniej Sobieskich, przechodni z Rynku na ulic Blacharsk, albo o kilka
kroków
dalej
ów Uczny dom
z
poczerniaych
kamieni, który naprzód do Albertch a póniej do dr. Ancze-
wskiego
nalea.
zostay z dawnej Szolca albo
(z r.
Gdzieindziej
wietnoci
:
znowu n. p.
niektóre
tylko
portal
1544) na ulicy Grodzickich (»pod
ozdobniejsze
ode
oddrzwia
na
ulicy
resztki
domu Stanisawa
Matk Bosk «), Ormiaskiej
pod
Nawet z wewntrznych obramie u drzwi i okien przechoway si jeszcze bardzo cenne okazy w niektórych domach ródmiecia (n. p. Rynek 1. 20, albo ul. Paiska 1. 10), a przedewszystkiem w paacu Anczewskich. Warto zagldn tam na dole do skromnego warsztatu stolarskiego, aby zobaczy, 1.
28.
,;
86
jaka wspaniaa bramka prowadzia do kaplicy domowej lwo-
wskiego
zniky
Natomiast
patrycyusza.
kasetowane
l^uapy,
belkowane
lub
i
ladu
bez
mistern
ozdobne
rzeb
przy-
brane kominki.
A gdymy ju
przekroczyli
patrycyuszowskiego
progi
domu, to niech nam bdzie wolno odtworzy sobie w myli take wewntrzne urzdzenie mieszkania. Tym razem wraenie przechodzi jeszcze nasze oczekiwania. Meble rzebione, wysadzane soniow koci albo kosztownem drzewem óka malowane bogat osonite kotar szafy i skrzynie zociste gdaskiej lub norymberskiej roboty, stoy mistern mozaik wykadane, krzesa » senatorskie « malowan od reki obite skór. Lnice zwierciada w metalowych lub szyldkretowych ramach, kunsztowne zegary, pajki czyli » wieczniki zawiesi:
i
ste «
z
a przedewszystkiem jakie bogactwa
w
ko-
ciany, ]iodogi ]iojedyncze nawet sprzty pokrywaj makaty niderlandzkie z rozmaitemi scenami (gobeliny) perskie o wyginanych arabeskach na tle zocistem. Ju to !
,
drogie
w
—
bronzu
biercach
i
,
,
:
dywany obfitowa Lwów
caa Polska kupowaa kobierce ;
,
nie
—
wyjmujc
kró-
zwaszcza wscholewskiego dworu, tu dnie. Wschód silnie pitno swoje wyciska na naszem miecie. Nie tylko Pers albo Turek snu si po rynku we wschodnim najchtniej ubiera Ormianin nie tylko si kostiumie
we
,
mia
go
w
swej skrzyni niejeden patrycy usz lwowski
—
i
ten
si nosi zazwyczaj w upanie i szubie jak Korniakt przywdziewa doktorsk tog Kampianów, albo hiszpaskie koronki modszego Boima. Jeli ju urzdzenie mieszka i ubiór mczyzn tak który
i
ten
który
przedstawiay
mówi i
i
i
tak barwno,
o dostatkach kobiecych?
to
có
dopiero
Zociste koronki
barwne
galony, albo podbicia z drogich futerek zdobiy suto
szaty z
rozmaito
o strojach
ówczesne
—
owe
jedwabiu albo atasu.
dowao si
letniki,
W klejnotach
istnie
kabaty
i
szubki
olniewajce
znaj-
Zona Zimorowicza przy uroczyprzywdziewaa czepeczek o jedenastu ru-
nieraz bogactwo.
stych wystpieniach
sznurówki,
—